DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI: 1805
İlmî Eserler: 253

Yayın Yönetmeni
Dr. Fatih KURT

Yayın Koordinatörü
Bünyamin KAHRAMAN

Tashih
Ramazan ÖZALPDEMİR

Grafik&Tasarım
Ali ÇINKI

Baskı
epa-mat Basın Yayın Prom. Ltd. Şti.
Ağaçişleri Sanayi Sitesi 1357. Sok. No:41 Yenimahalle/Ankara
Tel: 0312 394 48 63-64

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 04.12.2019/20

2. Baskı, Ankara Eylül 2020
2020-06-Y-0003-1805
ISBN: 978-625-7137-04-1
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel.: 0312 295 72 93-94
Faks: 0312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56
Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

GÜNCEL DİNÎ MESELELER
İSTİŞARE TOPLANTISI - X

Menkul Kıymetler Borsası ve
İslamî Açıdan Değerlendirilmesi

(14-15 Mart 2019)
İSTANBUL

Bilim Kurulu

Dr. Ekrem KELEŞ

Dr. Muhlis AKAR

Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Prof. Dr. Abdullah KARAMAN

Rıfat ORAL

Dr. Mustafa ÇAKIR

Editörler

Dr. Mustafa ÇAKIR

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Kitapta yer alan tebliğ ve müzakere metinlerinde ileri sürülen görüşlerin dinî ve hukuki sorumluluğu sahiplerine aittir.

TAKDİM

Din İşleri Yüksek Kurulumuzun 14-15 Mart 2019 tarihlerinde Borsa İstanbul ve İstanbul Üniversitesi’nin bilimsel katkılarıyla İstanbul’da onuncusunu düzenlediği istişare toplantısında yapılan sunum ve müzakerelerden oluşan bilimsel birikimi, daha geniş kitlelerin istifadesine sunma gayesiyle kitaplaştırmayı ilmî sorumluluğumuz ve hizmet politikamızın bir gereği olarak telakki etmekteyiz.

İslam dininin temel bilgi kaynaklarını ve metodolojisini, tarihî tecrübesini, güncel talep ve ihtiyaçları dikkate alarak dinî konularda karar vermek, görüş bildirmek ve dinî soruları cevaplandırmak gibi bir görevi uhdesinde bulunduran Kurulumuz, belli zaman aralıklarıyla istişare toplantıları düzenlemekte, bu toplantılarda toplumu yakından ilgilendiren güncel konuların dinî boyutunu alanında uzman ilim adamlarının bilgi ve tecrübelerinden de istifade ederek çözüme kavuşturmaya çalışmaktadır.

Son zamanlarda Kurulumuza yöneltilen sorular içerisinde her alanda olduğu gibi mali piyasa araçları ve borsa ile ilgili soruların da önemli bir yekûn oluşturduğu görülmektedir. Bu tür konuların dinî yönüne dair doğru cevap ve makul çözümler üretebilmek için İslam’ın temel bilgi kaynakları ve bu çerçevede teşekkül etmiş fıkıh birikiminin yanında, değerlendirilecek olan meselelerin mahiyeti hakkında da yeterli düzeyde bilgi sahibi olunması gerekmektedir.

Borsa’nın genel yapısı, işleyişi ve bu kurumun çatısı altında işlem gören ürün ve piyasalara dair tartışmalı konuların ele alındığı bu toplantıda özetle; “Borsanın Genel Yapısı ve Piyasalar”, “Borsada Fiyat Oluşumu”, “Borsa Borçlanma Araçları ve Risk Yönetimi”, “Gayrimenkul Sertifikaları, Yatırım Ortaklıkları ve Fonlar”, “Hisse Senedi Piyasası İşlemleri ve Katılım Endeksi”, “Kıymetli Madenler ve Taşlar Piyasası İşlemleri” ve “Borsa Kayıt ve Takas İşlemleri” gibi çeşitli konular dinî ve iktisadî boyutları ile ele alınmıştır.

Din İşleri Yüksek Kurulumuzun, İslami hassasiyetlere sahip olan ve tasarruflarını İslam’ın uygun gördüğü yöntemlerle yatırıma dönüştürebilmenin yollarını arayan Müslüman bireylere de rehberlikte bulunma gibi önemli bir görevi olduğu hususu göz önünde bulundurulduğunda, söz konusu toplantı neticesinde elde edilen kazanımların, dinî ve iktisadi hayata olumlu katkılar sunacağı düşünülmektedir.

Kurulumuzun İktisadi Hayat ve Sağlık Komisyonu başta olmak üzere, böyle bir toplantının gerçekleşmesinden kitaplaştırılmasına kadar emeği geçen herkese teşekkürü bir borç biliyor, yayına girecek bu çalışmanın ülkemiz ve Müslüman âlemi adına hayırlara vesile olmasını Cenab-ı Hak’tan niyaz ediyorum.

Dr. Ekrem KELEŞ
Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı

AÇILIŞ KONUŞMALARI

AÇILIŞ KONUŞMALARI

Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

Sayın Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanım, Sayın Rektörüm, çok değerli hocalarım, değerli katılımcılar. Din İşleri Yüksek Kurulu’nun, Borsa İstanbul ve İstanbul Üniversitesi’nin de desteğiyle düzenlemiş olduğu X. Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantısı’na hoş geldiniz. Bu toplantının konusu, “Menkul Kıymetler Borsası ve İslami Açıdan Değerlendirilmesi” şeklinde belirlendi.

Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığımız, Türkiye’nin dinî meseleleri en üst düzeyde karara bağlama ve en sağlıklı ve doğru yolu, politikayı dinî alanlarda belirleme konusunda kararlar almaya çalışan bir Yüksek Kurul. Bu Kurul gerçekten Türkiye için çok büyük bir şans. Bildiğiniz gibi hem İslam dünyasının bütününde hem bütün dünyada dinî meselelerin, özellikle İslam söz konusu olduğunda çok dağınık bir biçimde ve çok karmaşıklığa, —çok sesli demeyeceğim, çok seslilik güzel bir şeydir— karışıklığa neden olacak şekilde ciddi anlamda sorunlara yol açtığını hepimiz görüyoruz, biliyoruz, müşahede ediyoruz. Bu sebeple ülkemizde dinî konularda belirli bir istikametin çizilebilmesi için Diyanet İşleri Başkanlığı’nın ve bunun içerisinde Din İşleri Yüksek Kurulu’nun önemli bir görevi ve fonksiyonu var, işlevi var ve bunu elinden geldiği kadar en güzel şekilde yerine getirmeye çalışıyor.

Çoğu zaman şu soruluyor: Neden Din İşleri Yüksek Kurulu her konuda çıkıp konuşmuyor, görüş beyan etmiyor? Ancak biliyoruz ki, Din İşleri Yüksek Kurulu, doğruları en sağlıklı bir zeminde ve popülizme düşmeden ortaya koyma peşinde ve uzun soluklu düşünüyor. Hem tarihsel derinliğini hem de geleceğini düşünerek şu anı konuşmaya çalışıyor. Bu sebeple de gündelik bazı tartışmaların çok fazla içerisinde değil gibi görünüyor ama aslında güncel meselelerin tümüne dair de açıklamalar yapıyor. Fakat maalesef modern dünyada iletişim yollarının, sosyal medyanın, genel medyanın, daha çok popülist ve popüler konulara olan merakı, ilgisi ve daha çok da tartışmalı hususları öne çıkarma eğiliminden dolayı Din İşleri Yüksek Kurulu’nun aslında çok daha sağlıklı bir zemine oturan ve İslami usul ve yönteme uygun bir biçimde ortaya koymaya çalıştığı görüşler çok fazla görünür olmayabiliyor. Dolayısıyla bu açıdan aslında Din İşleri Yüksek Kurulu’nun görevini, fonksiyonunu yerine getirdiğini rahatlıkla söyleyebiliriz.

İşte X. istişare toplantısı bu çerçevede düşünülmüş olan bir toplantı ve gördüğünüz gibi bunun dışında daha başka çalıştay ve toplantılar da yapılıyor. Buradaki amaç; bu örnekte de görüldüğü gibi, ekonomi alanında herhangi bir şekilde görüş beyan edecekseniz dinî, fıkhi statüsünü, hükmünü beyan edecekseniz, öncelikle o olguyu, —neyse olgu?— ekonomik mahiyetini, işlevini, ekonomide oynadığı rolünü anlamak, kavramak ve ondan sonra hükmü daha sağlıklı bir zemine oturtmak için çaba gerekiyor. Borsa, bir anlık, hızlı bir biçimde karar verilecek bir konu değil. Uzun yıllardır ülkemizde faaliyette bulunuyor. Bundan önce Avrupa’da ortaya çıktı. Ülkemize geldikten sonra hükmü ile ilgili tartışmalar başladı. Genel olarak bir kanaat oluştu ama sürekli güncellenen, yenilenen yapısıyla borsanın Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Din İşleri Yüksek Kurulu tarafından masaya yatırıp incelenmesi bir zaruret arz ediyordu; bu açıdan biz böyle bir toplantıyı tertip etmeyi Din İşleri Yüksek Kurulu olarak kararlaştırdık.

Tabii ki, borsanın özellikle ekonomik yönünün sağlıklı bir biçimde ortaya konulması bizim yapabileceğimiz bir şey değildi. Bu açıdan Borsa İstanbul’a, gerçekten Erişah Hocaya —bugün aramızda bulunamadılar bir toplantı sebebiyle ama ekibiyle tam bir destek verdiler sağ olsunlar— kendilerine teşekkür ediyoruz, bizi bu konuda yalnız bırakmadılar. Aynı şekilde bütün konuşmacılarımıza, hem İslami açıdan hem de genel olarak konvansiyonel ekonomi açısından borsanın yerine dair konuşmaları yapmak üzere aramıza katılan tüm konuşmacılara da teşekkür ediyorum.

İstanbul Üniversitesi Rektörümüz Sayın Mahmut Ak Hocam, ben bu fikri kendisine açtığımda, hemen seve seve yaparız ve tam destek oluruz şeklinde bir beyanda bulunmuştu. Kendilerine ve İstanbul Üniversitesi yönetimine de teşekkür ediyorum.

Bu toplantının gerçekleşmesi uzun bir emek, görünen görünmeyen pek çok kişinin, katkı ve çabaları ile ortaya çıktı. Burada ayrı ayrı hepsine çok teşekkür ediyorum. Tekrar hoş geldiniz. İnşallah faydalı, bereketli bir toplantı olur; Din İşleri Yüksek Kurulu için bir çerçeve çalıştay ve ihtisas toplantısı olarak tamamlanır. Hepinize saygılarımı sunuyorum.

Mehmet EKİM (Sunucu)

Konuşmalarından ötürü Hocamıza teşekkürler ediyoruz. Şimdi konuşmalarını yapmak üzere İstanbul Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Sayın Mahmut Ak Bey’i huzurlarınıza davet ediyorum.

Prof. Dr. Mahmut AK

İstanbul Üniversitesi Rektörü

Sayın Yüksek Kurul Başkanı, üniversitemizin kıymetli mensupları, değerli konuklar. Sizlere, bu anlamlı toplantı vesilesiyle üniversitemizi şereflendirdiğiniz için teşekkür ediyor ve sizleri sevgiyle, muhabbetle, hürmetle selamlıyorum.

Efendim, konumuz çok güncel ve zamanında seçilmiş olan bir konu. Aslında biz bu kültüre tarihî derinliğimiz içinde sahibiz. Bildiğiniz gibi Osmanlı dönemi kadısı, bugünün modern sisteminde, en az 12-13 kurumun görevini üstlenen, çok geniş yetkili ve zengin görev alanı olan bir yöneticidir. Bu nedenle, Osmanlı kadısı başta “Mülteka” olmak üzere bir konu ortaya çıktığı zaman; kendi ilmî ihatası ve hatta sistem dolayısıyla civardaki başka kadılardan ve başka müftülerden gelecek olan görüşleri de dikkate alarak kendi kararını vermektedir. Bu genişlik, bir dava görülürken gelişmiş kültürü taşıyan fetva kitaplarının yanında tutulmasının, kendisinin belirli bir seviyede olmasına dikkat edilmiş olmasının, farklı müftülerin görüşlerinin dikkate alınıyor olmasının, bir mesele tahaddüs ettikçe isabetli karar verebiliyor olmasının arayışı ve imkânlarıdır.

Bu itibarla bizim de güncel konularımızda, sizin bu değerli kurulunuz teşekkül edip üyeleri ile zenginleşmeden önce de “Günümüz Meselelerine Fetvalar” adıyla muhtelif hocalarımızın dinî görüşleri ortadadır. Bu bir tesadüf değildir. Çünkü toplumda ister mütedeyyin olsun ister olmasın, bireyin hayatında her zaman ömrünü dinî açıdan anlamlandırma, tanımlama gayreti ve ihtiyacı hissedilir. Toplumumuz günümüzde, gittikçe kendi özüne daha yaklaşan, kendi hayatını tanzim ve tarifte dinî meselelerin daha etkili olmasına önem veren olumlu bir gidiş içerisinde.

Tabii bu gidişat içerisinde süreç için risk teşkil eden çabalar da var. Basının çeşitlenerek gelişmiş olması, kişilerin kendi içerisinde taşıdığı bazı olumsuzlukların da ortaya çıkmasına sebep olabiliyor. Bu nedenle, değerli kurulumuzun hakikat musluğundan süzülmüş pırıltıların topluma sunulması büyük bir ihtiyaçtır. Bu yönüyle bizim, İstanbul Üniversitesi olarak iki şeye önem verdiğimizi burada vurgulamak isterim. Bunlardan birisi, üniversitenin sahip olduğu potansiyeli ve bütünlüğü sadece kitaplar ve raflar arasında ya da sınıfta bırakmak değil, topluma sunmak, son kullanıcıya, son talibe ulaştırmaktır. İkicisi de, bunu yaparken paydaşlarıyla her sahada iş birliği içerisinde, daha anlamlı projeler yürüterek bunları daha geniş kitleye ulaştırabilme kararlılığı içerisinde olmasıdır. Nitekim bu gayretimizin burada mesele dolayısıyla tam da temerküz ettiğini söylemek isterim.

Türkiye’de üniversiteler içerisinde daha etkin faaliyet sürdürülebilsin diye değerli YÖK Başkanımızın da üstün gayretleriyle üniversiteler arasında misyon farklılaşması çerçevesinde, özellikle yeni kurulan üniversitelerin kendi bölgesinin ihtiyaçlarını önceleyecek, orayı takviye edecek pilot üniversiteler olmasına önem verilmiştir. İkincisi; akademik kadrosu ve program zenginliği gibi unsurlar dikkate alınarak bazı köklü üniversitelerin araştırma üniversitesi olması kararlaştırılmıştır. İstanbul Üniversitesi de bu 11 araştırma üniversitesinden birisidir. Bu çerçevede özellikle araştırma üniversitelerinin Türkiye’nin içerisinde gösterdiği atılım ve genişlemeye paralel olarak belirlenen alanlarda çalışma yapması, kadrolaşması ve bilimsel çalışmalarını bu alanlarda sürdürmesi bir misyon olarak tevdi edilmiştir.

Söz konusu öncelikli alanlarda doktora yapan gençlere aylık olarak, Türkiye şartlarında hiç de az olmayacak bir meblağ olan 2 bin 250 TL’lik burs verilmektedir. Araştırma üniversiteleri, öncelikli alanlar için çağrıya çıkıldığında, en fazla 10 programa başvurabilmektedir ve şu anda 5. çağrısı şekillenmektedir. İlk çağrıdan itibaren biz, toplumun sadece teknik ve sağlık alanlarındaki iddialı alanlarını değil, esasen toplumun kendi iç dünyasını da doğru biçimde etkileyecek sosyal alanları da tercih etmeye gayret ettik. Bunların başında da İslam finansı ve iktisadı geldi. İslam finansı ve iktisadı alanında araştırma merkezimizi kurduk, yüksek lisans ve doktora programını açtık ve bu programı öncelikli alanlar içerisine aldık. Şu anda İslam finansı ve iktisadı programımızda 100’ün üzerinde yüksek lisans ve doktora yapan gencimiz var.

Bu yönüyle biz de kendi çabalarımızı sizlerle iş birliği içerisinde topluma doğru bilgi sunma vesilesi olarak değerlendirmek istiyoruz. Bu itibarla, bu toplantının bizim kurumumuzun misyon ve hedeflerimizle olan uyumunu belirtmek isterim. Bu istişare şansını bize bahşettikleri için değerli Yüksek Kurul’a ve burada emeği geçen tüm arkadaşlarımıza şahsım ve kurumumuz adına teşekkür ediyor, çalışmamızın hayırlı sonuçlarını hem bizim hem toplumumuzun heyecanla beklediğini belirtmek istiyor, saygılarımı sunuyorum.

Mehmet EKİM (Sunucu)

Konuşmalarından ötürü Sayın Rektörümüze teşekkür ediyoruz. Şimdi konuşmalarını yapmak üzere Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı Sayın Dr. Ekrem Keleş Hocamızın kürsüyü teşriflerini arz ederim.

Dr. Ekrem KELEŞ

Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı

Bismillahirrahmanirrahîm. Elhamdülillahi Rabbil âlemîn, vessalâtu vesselâmu alâ rasûlinâ Muhammed’in ve alâ âlihî ve eshâbihî ecmaîn.

Sayın Rektörüm, değerli protokol üyeleri, çeşitli üniversitelerden, kurum ve kuruluşlardan toplantımızı teşrif eden saygıdeğer ilim adamları, kıymetli misafirler.

Din İşleri Yüksek Kurulumuzun Borsa İstanbul ve İstanbul Üniversitesi’nin bilimsel katkıları ile tertip ettiği Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantımıza hoş geldiniz. Toplantımızı teşrifinizden dolayı hepinize ayrı ayrı şükranlarımı arz ediyorum. Onuncusunu gerçekleştirmekte olduğumuz bu toplantının faydalı, bereketli ve sonuçları bakımından hayırlara vesile olmasını Cenab-ı Hak’tan niyaz ediyorum.

Değerli Misafirler!

Diyanet İşleri Başkanlığımızın dinî konularda en yüksek karar ve danışma organı olan Din İşleri Yüksek Kurulu’nun, yasal olarak kendisine verilmiş; İslam dininin temel bilgi kaynaklarını ve metodolojisini, tarihî tecrübesini, güncel talep ve ihtiyaçları dikkate alarak dinî konularda karar vermek, görüş bildirmek ve dinî soruları cevaplandırmak gibi önemli bir görevi bulunmaktadır. Kurulumuz, asli vazifesi olan bu görevini yürütürken yurtiçi veya yurtdışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan yararlanmakta, alanına giren konularla ilgili ilmî ve istişarî toplantılar düzenleyerek topluma İslam dini ile ilgili sağlıklı bilgi sunmayı amaçlamaktadır.

Kurulumuz, güncel gelişmeleri daha yakından takip edebilmek amacıyla alanda ihtisaslaşmaya önem vermekte, çalışmalarını çeşitli komisyonlar marifetiyle yürütmektedir. Bu bağlamda Kurulumuzun; “İnançlar ve Dinî Oluşumlar Komisyonu”, “İbadetler Komisyonu”, “Sosyal Hayat Komisyonu” ve “İktisadi Hayat ve Sağlık Komisyonu” adları altında üye ve uzmanlardan oluşan dört farklı komisyonu bulunmaktadır. Bu toplantımızın gündem ve içeriği de İktisadi Hayat ve Sağlık Komisyonumuzun faaliyetleri çerçevesinde belirlenmiştir.

Kıymetli Misafirler!

Kurulumuz, toplumun talep ve ihtiyaçları doğrultusunda şimdiye kadar ibadet, sosyal hayat, inanç, iktisadi hayat, sağlık ve helal gıda gibi birçok farklı alanda geniş çaplı istişare toplantıları düzenlemiş; toplumun dinî problemlerini, alan uzmanları ve ilim adamlarının bilimsel bilgi ve tecrübelerinden de yararlanarak çözüme kavuşturmaya gayret göstermiştir. Nitekim Kurulumuz bundan önce dokuz istişare toplantısı düzenlemiş, söz konusu toplantılarda özetle;

• Dinî Metinlerin Doğru Anlaşılıp Yorumlanmasında Gelenekçi ve Modernist Yaklaşımlar ve Toplumsal Yansımaları,

• Çağdaş Dünyada Kadın Problemleriyle İlgili Dinî Tartışmalar,

• Hac İbadeti ile İlgili Tartışmalar,

• İbadetlerle İlgili Güncel Dinî Tartışmalar,

• Sosyal Hayatla İlgili Problemler,

• Dinî Açıdan Problem Oluşturan Tıbbi Meseleler,

• Ticari ve İktisadi Kaynaklı Dinî Problemler,

• Banka İşlemleri,

• Faiz ve Faiz-Enflasyon İlişkisi,

• Katılım Bankası İşlemleri,

• Borsa ve İnternet Üzerinden Ticaret,

• Altın İşlemleri ile İlgili Dinî Sorular,

• Sigorta,

• Helal ve Haramın Belirlenmesinde Yöntem Sorunu,

• Genetiği Değiştirilmiş Gıdalar,

• Katkı Maddeleri ve Dinî Hükmü,

• Hormonlu Gıdalar,

• Modern Kesim Yöntemlerinin Değerlendirilmesi,

• Modern Besi ve Kesim Yöntemlerinin Dinî Açıdan Değerlendirilmesi,

• Helal Gıda Standardizasyonu

• İbadet Vakitleri ile İlgili Bazı Meseleler,

• Kadınların İbadet Hayatı ile İlgili Bazı Meseleler,

• Aile Hayatı ile İlgili Bazı Meseleler

• Zekât,

• Evlilik,

• Kadınların İbadet ve Sosyal Hayatı ile İlgili Farklı Bazı Görüşlerin Yeniden Değerlendirilmesi,

• Tasarrufa Dayalı Faizsiz Finansman Sistemleri,

• Elbirliği Sisteminde Uygulanan Yeni Bazı Yatırım Araçları,

• Gayrimenkul Sertifikası ve Toki Konut Edindirme Yöntemleri,

• Birim-Değer Hesap-Değer Uygulaması ve Katılım Fonları,

• Alternatif Kredi Kartları,

• Teverruk Uygulamaları,

• Kira Sertifikası,

• Dinin Anlaşılması Meselesi: Sabiteler ve Değişkenler,

• Güncel İnanç Problemleri: Deizm, Ateizm, Agnostisizm, Nihilizm,

• İnanç Karşıtı Akımlara Karşı Alınacak Önlemler,

• Güncel İnanç Problemleri ile İlgili Yapılacak Yayınlar,

gibi çeşitli konular ele alınmıştır. Kurulumuz, istişare toplantılarının yanı sıra daha özel başlıklarla düzenlemiş olduğu birçok çalıştayla da toplumun dinî hayatına yön vermeye çalışmaktadır.

Onuncusunu icra etmekte olduğumuz ve iki gün sürecek olan bu toplantımızın konusu, “Menkul Kıymetler Borsası ve İslami Açıdan Değerlendirilmesi” olarak belirlenmiştir. Bu kapsamda toplantımızda; “Borsanın Genel Yapısı ve Piyasalar”, “Borsada Fiyat Oluşumu”, “Borsa Borçlanma Araçları ve Risk Yönetimi”, “Gayrimenkul Sertifikaları, Yatırım Otaklıkları ve Fonlar”, “Hisse Senedi Piyasası İşlemleri ve Katılım Endeksi”, “Kıymetli Madenler Piyasası İşlemleri” ve “Borsa Kayıt ve Takas İşlemleri” gibi konular istişare edilecektir.

Kıymetli Misafirler,

Malumunuz olduğu üzere Din İşleri Yüksek Kurulumuz, dinî konularda karar vermek, görüş bildirmek ve dinî soruları cevaplandırmak gibi manevi sorumluluğu ağır bir görevi deruhte etmektedir. Toplumun dinî problemlerini yakından takip edip çözüme kavuşturmaya çalışan Kurulumuz, İslam dininin temel bilgi kaynakları, metodolojisi ve tarihi tecrübesinin yanında, gelişmekte olan bilim dünyasının da bilgi birikiminden faydalanmaya azami ölçüde önem vermekte, dinî ve bilimsel birikimi mezcederek Müslümanlara en doğru ve en sağlıklı bilgiyi sunmaya çalışmaktadır. Bu doğrultuda, Kurulumuza yöneltilen sorular içerisinde her alanda olduğu gibi mali piyasa araçları ve borsa ile ilgili sorular da önemli bir yekûn oluşturmaktadır. Mesela vatandaşlarımızdan gelen sorular içerisinde;

• Borsa Oynamanın Hükmü,

• Borsadan Hisse Senedi Alıp Satmanın Hükmü,

• Borsa Yatırım Fonlarında İşlem Yaparak Kazanılan Paranın Hükmü,

• Borsadaki VİOP, Varant Gibi Kaldıraçlı İşlemlerin Hükmü,

• Borsada Açığa Satış Yapmanın Hükmü,

• Katılım Endeksi Hisse Senedi Fonu Almanın Hükmü,

• Borsa Borçlanma Araçlarına Yatırım Yapmanın Hükmü,

gibi başlıklar altında toplayabileceğimiz çeşitli konular bulunmaktadır. Bu tür konuların dinî yönüne dair doğru cevap ve makul çözümler üretebilmek için İslam’ın temel bilgi kaynakları ve bu çerçevede oluşmuş fıkıh müdevvenatımızın yanında, değerlendirilmesi teklif edilen meselelerin mahiyeti ve işleyiş usulü hakkında da yeterli düzeyde bilgi sahibi olunmasının gerekliliği izahtan varestedir.

Her alanda hızlı değişim ve gelişmelere şahit olduğumuz günümüz dünyasında, finansal faaliyetler ve yatırım ilişkileri gün geçtikçe daha farklı ve karmaşık bir boyut kazanmakta, gerek finansman temini gerekse tasarrufların yatırıma yönlendirilmesinde çeşitli yöntemler geliştirilmektedir. Öyle ki, geçmişte sade ve basit yöntemlerle gerçekleşen ticari hayatın önemli bir kısmı günümüzde ancak alanında uzman aracı finansal kuruluşlar vasıtasıyla gerçekleştirilebilecek kadar kompleks bir yapıya bürünmüştür. Dolayısıyla mali piyasalarda meydana gelen bu gelişmeleri ve bunun neticesinde yatırımcıların hizmetine sunulan finansal ürünlerin yapısını her yönüyle tahlil edebilmek özel bir çaba ve alan bilgisi gerektirmektedir.

İlke ve prensipleriyle insan hayatını anlamlı kılan İslam dini, rahmet olarak insanlığa gönderildiği gün itibariyle toplumların maddi ve manevi açıdan kalkınmasını hedeflemiş, bireyleri haksız yere sömüren müesseselerle mücadele etmiş, adil ve ekonomik refahı yükseltecek sistemlerin geliştirilmesini desteklemiştir. Kendine özgü değerler sistemi olan İslam, bireylerin servet edinme ve yatırım yapma arzusunu en doğal bir hak olarak tanımakla birlikte, bu arzunun insani ve İslami değerlerle tam bir uyum içerisinde seyretmesini istemiştir. Nitekim Kur’an-ı Kerim’in, Allah’a karşı kulluk görevini yerine getiren Müslümanların, yeryüzünde rızık arayışı içerisinde oldukları sürece Allah’ı çokça hatırlamalarına vurgu yapan (Cuma, 62/10) ve ticaretin ahlakî prensiplerine bağlı kalınmasını öğütleyen ayetleri (Hûd, 11/83-86), bizlere bu konuda sahip olunması gereken manevi sorumluluğu bir kez daha hatırlatmaktadır.

Toplumu din konusunda aydınlatma görevini üstlenen Diyanet İşleri Başkanlığımız ve Din İşleri Yüksek Kurulumuz, İslami hassasiyetlere sahip olan ve tasarruflarını İslam’ın uygun gördüğü yöntemlerle yatırıma dönüştürebilmenin yollarını arayan Müslüman bireylere de rehberlikte bulunmayı ulvi ve kutsî bir görev addeder. Bu sebeple burada yapacağımız toplantıda söz konusu gayeye yönelik ortaya konacak çözümlerin ülkemiz ekonomisinin maddi açıdan daha da gelişmesine sunabileceği katkının yanında, manevi açıdan da büyük hayırlara vesile olacağına inanıyorum.

Sözlerimi toparlarken günümüzde birçok yatırımcının ilgisini çeken borsa ve bu çatı altında gerçekleştirilen finansal işlemlerin dinî ve iktisadi yönden ele alınacağı bu toplantımızın bilgi dünyamıza, ülkemize ve milletimize önemli katkılar sağlayacağını ümit ediyorum.

Bu vesileyle toplantımızın hayırlara vesile olmasını diliyor toplantımıza ev sahipliği yapan, bilimsel desteğini esirgemeyen başta İstanbul Üniversitesi Rektörümüz ve Borsa İstanbul Yönetim Kurulu Başkanımız olmak üzere tüm davetlilere ayrı ayrı teşekkür ediyorum.

Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.

Mehmet EKİM (Sunucu)

Konuşmalarından ötürü hocamıza teşekkür ediyoruz. Şimdi, “Borsanın Genel Yapısı ve Piyasalar” konulu açılış konferanslarını yönetmek üzere Prof. Dr. Mürteza Bedir Hocamızı huzurlarınıza davet ediyorum.

AÇILIŞ KONFERANSLARI:
BORSANIN GENEL YAPISI VE PİYASALAR

OTURUM BAŞKANI

Prof. Dr. Mürteza BEDİR
Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

SELAMLAMA KONUŞMASI

Dr. Murat TURGUT
Merkezi Kayıt İstanbul Genel Müdürü

KONFERANS I
Borsanın Ortaya Çıkışı Ve Ekonomik Dayanakları

Doç. Dr. Rasim ÖZCAN
İbn Haldun Üni. İktisat Bölümü

KONFERANS II
Borsa İstanbul: Genel Yapısı ve Ekonomiye Katkısı

Doç. Dr. Recep BİLDİK
Borsa İstanbul - Direktör, İSEDAK Proje Grb. Bşk.

Raportörler

Fikret GÜL
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Halil KILIÇ
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Eûzübillâhimineşşeytânirracîm. Bismillâhirrahmânirrahîm. Elhamdülillah vessalâtü vesselâmu alâ rasulillah. Borsayı temsilen aramızda bulunan Genel Müdür ve Yönetim Kurulu Üyesi Dr. Murat Turgut Bey, Borsa adına bir selamlama konuşması yapacaklar. Biz oturumumuza bu konuşmadan sonra başlayalım. Buyurun Murat Bey.

Dr. Murat TURGUT

Merkezi Kayıt İstanbul Genel Müdürü

Selamün aleyküm. Çok değerli hocalarım, dün akşam aslında Erişah Hocamla görüşmüştük, bugün gerçekten buraya katılmaya çok niyetliydi Murat Çetinkaya ile beraber. Ancak bugün saat 11 gibi çok önemli bir toplantısı vardı, kendileri mazeretlerini beyan etmişti. Özellikle haziruna teşekkür etti, çalışmaların faydalı olması için iyi niyet ve selamlarını iletti. Aynı şekilde Genel Müdürümüz Murat Çetinkaya da bu minvalde görüşlerini ilettiler, onu arz etmek istiyorum müsaadenizle.

İkinci olarak çok kısa birkaç cümle sarf etmek istiyorum. Özellikle siz değerli hocalarım her birinize bakınca açıkçası merhum babamı görüyorum. Kendisi bir ilahiyat mensubuydu. O yüzden sizlerin her birinin elinin ayrı ayrı öpülesi olduğunu ifade etmek istiyorum. Burada bulunmaktan çok çok mutluyum açıkçası. Hamdolsun artık bu konular da konuşulup tartışılabiliyor.

Çok ufak bir noktaya değinmek istiyorum müsaadenizle. Biz şu an ekonomimize baktığımız zaman para piyasalarımızın, ekonominin % 92’sini hatta 93’ünü domino ettiğini görüyoruz. Sermaye piyasalarımızın ise sadece ve sadece %7’sini oluşturduğunu görüyoruz. Bence bu tablo çok acı bir tablo açıkçası. Özellikle niye acı olduğunu ifade etmeye çalışayım: Para piyasaları genelde % 90-95 oranında faiz üzerine dönen bir piyasa maalesef. Böyle İslamî bir geleneğin olduğu bir toplumda para piyasalarının bu derecede yoğun kullanılıyor olması bence en çok bizim hatamız. Niye bizim hatamız, onu ifade etmeye çalışayım: Sermaye piyasalarını daha iyi, daha çok anlatamamış olduğumuz için bizim hatamız. Hâlbuki para piyasaları dediğimiz unsurlar çok kısa vadeli olur, çok kısa vadeli fonlar arz edilir, talep edilir ve çok yüksek maliyetli olur işin doğası gereği. Sermaye piyasaları ise çok çok daha uzun vadeli yani 10 yıllık, 20 yıllık, 50 yıllık fonların arz edildiği piyasalardır baktığımız zaman ve kesinlikle daha İslamî ve helal bir çözümdür. O yüzden buradaki hocalarımızın, Sermaye Piyasası Kurulu’ndan ve Borsa’dan gelen arkadaşlarımızın misyonu bence çok çok önemli. Sermaye piyasalarını geliştirmeye, ekonomideki payını artırmaya, her şeyden önce bir Müslümanlık görevi gibi bakmamız lazım. Ekonomik değil, bir Müslümanlık görevi gibi bakmamız lazım. Açıkçası bu şuurla ben bu meseleye çok yakın olduğumuzu, olmamız gerektiğini düşünüyorum.

Bir ikinci konuyu daha söyleyeceğim müsaadenizle, daha sonra hocama sözü bırakacağım. İkinci konu da şu: Sermaye piyasaları dediğimiz zaman sadece ve sadece borsayı anlamak çok yanlış, borsa sermaye piyasalarının çok ufak bir cüz’ü, ufak bir parçası yani. Biz sadece hisse senetlerini anlıyoruz ama hisse senetlerinin dışında tonlarca farklı enstrüman var. Bunların örneklerini biz diğer ülkelerde görüyoruz. Malezya’da olsun, Endonezya’da olsun görüyoruz. Bu nedenle sermaye piyasalarını sadece borsadaki enstrümanlara indirgemek bence çok doğru bir yaklaşım değil. Daha genel bir perspektifle, sermaye piyasalarının sermayenin tabana yayılmasını ve faizsiz kazancın ne demek olduğunu bence özellikle Anadolu sermayesini daha yakın ve daha özelden anlatmamız lazım.

Burada tabii en önemli konu ve en önemli görev yine bizlere ve hocalarımıza düşüyor. Çünkü şu anki yapıda bankalar meseleyi çok domine ettiği için biz bankalara şunu dersek hakikaten bir paradoksal durum oluşacak. Yani sermaye piyasalarını geliştirin, dersek bankalar bu işi tabii ki üzerine almak istemeyecek. Çünkü sermaye piyasalarının gelişmesi bankaların hâlihazırda çok çok işine yarayan bir durum değil matematiksel olarak baktığımızda. Bu nedenle sermaye piyasalarına biraz daha geniş açıdan bakmak, bence toplum olarak şu an yapmamız gereken ilk şey. Ben çok da uzatmak istemiyorum ama burada olmaktan ayrı bir gurur duyduğumu ifade etmek istiyorum. Hocalarımın ellerinden tek tek öpüyorum, hizmetleriniz mübarek olsun diyorum, teşekkür ederim, sağ olun.

Prof. Dr. Mürteza BEDİR (Oturum Başkanı)

Şimdi açılış konferanslarına geçeceğiz, iki konuşmacımız var burada; Doç. Dr. Recep Bildik, Borsa İstanbul’da Direktör ve aynı zamanda İSEDAK Proje Grubu Başkanı, Recep Hocam buyurun. Diğeri Doç. Dr. Rasim Özcan, İbni Haldun Üniversitesi İktisat Bölümü, Rasim Özcan Hocamızı da buraya alalım.

Efendim Türkiye’de borsanın tarihi 19. yüzyıla kadar götürülebilse de aslında Borsa İstanbul dediğimiz şekliyle 80’li yıllardan sonra çok daha fazla toplumumuzun geneline yayılan bir olgu olarak ortaya çıktı ve biz de 80’lerden beri dinî açıdan, bu borsa meselesinin hükmüne dair pek çok yorum ve düşüncenin geliştirildiğini biliyoruz.

Bugün fıkıh uzmanlarının karşı karşıya olduğu temel bir problem bağlamına bugünkü toplantımızı yerleştirmenin doğru olduğunu düşünüyorum. Bu temel problem de şu: Sanayi devrimi sonrasında ortaya çıkan yeni üretim ve ticaret mekanizmaları gerçekten dünyada ekonominin yapısını çok köklü bir biçimde değiştirdi ve bu değiştirmeler, büyük kırılmalar, kopuşlar, yeni oluşumlarla beraber sürekli devam ediyor ve çok hızlı bir değişim içerisindeyiz. Buna karşılık fıkıh uzmanlarımızın 18. yüzyılın sonuna kadar ürettikleri metinler, biliyoruz ki sanayi devriminin bu büyük dönüşümler ve değişimlerinden öncesine ait metinler. Bu metinlerden hareketle biz dinî düşüncelerimizi, hükümleri bir geleneğe bağlamak durumundayız, böyle bir açmazla karşı karşıyayız.

Henüz daha 19 ve 20. yüzyılın özgün fıkıh eserleri ve fıkıh yöntemleri tam olarak oturmuş değil ve klasikler diyebileceğimiz metinler ortaya çıkmış değil. Burada tabii ciddi bir problem var. Her ne kadar pek çok deneme çalışma yapılmış olsa da hâlâ ciddi olarak buralarda eksiğiz. Bu eksikliğin bir ayağı. Bizim bu yeni gelişen ekonomik yapıyı, sanayi sonrasında gelişen ve daha sonra finansın öne çıkması ile beraber ortaya çıkan yeni ekonomik enstrümanları, mekanizmaları yeterince kavrayıp buna göre fıkhın metinlerini yeniden yazma sürecine girmemiz gerekiyor. Burada henüz daha —ben bir fıkıh hocası olarak— emekleme döneminde olduğumuzu düşünüyorum, hâlâ çok ciddi anlamda buralarda sıkıntımız var.

Bu toplantıyı ben de bu çerçevede önemli bir fırsat olarak görüyorum. İnşallah karşılıklı olarak bilgilenmenin önünü açacak ve Türkiye’de borsayla, ekonomi ile, ana sermaye yapılarının içerisinde yer alan aktörlerle dinî hükümleri tartışan aktörlerin daha birbirini anlar hâle, daha birbirinin dilini konuşur hâle gelmesi için bir vesile olacaktır diye düşünüyorum.

Bu kısa girişten sonra bu birinci açılış konferansı oturumunun ana konusu, borsanın genel yapısı. Bu yapıyı iki uzmanımızdan; birisi teorik açıdan ele alacak, diğeri de —bugün mevcut borsanın içerisinde çalışan birisi olarak— içeriden bakarak meseleyi bize tanıtmaya çalışacak.

Biz, önce teorik olanı öne çıkarmanın uygun olduğuna karar verdik aramızda. Doç. Dr. Rasim Özcan İbni Haldun Üniversitesi İktisat Bölümünden. Sayın Hocam süresi içerisinde inşallah sunumunuzu bekliyorum, buyurun.

KONFERANS I:
BORSANIN ORTAYA ÇIKIŞI
VE EKONOMİK DAYANAKLARI

Doç. Dr. Rasim ÖZCAN

İbn Haldun Üni. İktisat Bölümü

Hocam çok teşekkürler. Bu toplantıyı düzenlediğiniz için de ayrıca çok teşekkür ederim.

Bu kısımda borsayı temelinden ele alarak borsa ne anlama geliyor, nereden çıktı, nereden kaynaklandı, tarihsel sürecine de biraz dokunarak ekonomik dayanaklarını irdeleyeceğim.

Borsa konusunda en temel kavram hisse. Hisse ne demek?

Hisse İngilizce “stock” veya “share” olarak adlandırılan bir yapı. Bir şirketin varlıklarına ve gelirlerine dair sahiplik olduğunu belirten finansal bir araç. Bugünkü manada bu şekilde tanımlanabilir.

Hissenin varlığı neyi ifade ediyor? Dolaşıma belli sayıda hisse çıkarılır. Bu hisselerin oranı kadar o şirkete sahipliği ifade eder. Şirketin hem varlığına, hem gelirlerine ortak olmuş olunur. Temel manada hisse böyle tanımlanabilir.

Peki, hisselere niye yatırım yapılır? Hisseleri uzun vadeli düşünerek yatırım yapılmalıdır. Bugünkü manada biraz önce hocamızın belirttiği, borsada “oyun oynamak” nasıldır, caiz midir, değil midir? Oyun oynama diye ifade edilen hareketler yerine uzun dönemli yatırım yapılmasını konuşmaktayız. Oynama olarak adlandırılan kısım daha sonradan ortaya çıkan bir durumdur. Hisse temelde ekonomik olarak uzun vadeli yatırım yapmak için kullanılan bir araçtır.

Peki, uzun vadeli niye yatırım yapılır? Uzun vadeli yatırım yapılmasının sebebi nedir? İki kaynaktan getiri beklentisi olduğundan uzun vadeli yatırım yapılmaktadır. Birincisi sermaye getirisi olarak adlandırılır. Sermaye getirisi denen şey, bir hissenin fiyatının alış fiyatının üstüne çıkmasıyla oluşan artış olarak karşımıza çıkar. İkincisi de, hisseyi elimizde tuttuğumuz müddetçe hisseden temettü, belli bir gelir, kâr paylaşımı neticesiyle ortaya çıkan gelir imkânıdır. Bu iki temel nedenden dolayı hisselere yatırım yapılır.

Bu iki nedenden hisselere yatırım yapma iştahı ortaya çıkmaktadır da pratikte bu nasıl tezahür etmektedir? Borsaya “kote” olan şirketlerin hisselerini satın alıp onlara sermaye getirisi veyahut temettü getirisi için belli bir oranda, belli tarihte, belli zaman periyodunda elde tutarak getiri elde edilebilir.

Hisselere yatırım yapılmasının amillerinin yanında işin öteki tarafı yani hisseleri kote edenler niye bunu yapmaktadır? Borsaya hisselerini kote eden kişi/firma yani hisseleri çıkarılan firmanın borsaya hisselerini kote etmesinden elde edeceği faydaları belirlemek gereklidir. Bu faydalardan birincisi, hisseler likit yani borsanın varlığı, hisseler için bir alım satım pazarının olması sayesinde hisselerin alım satımının rahatlıkla yapılabileceği bir ortamın sağlanmasıdır. Hisseleri satma ihtiyacı, arzusu olduğu zaman sokak sokak, kapı kapı alacak bir insan arama gibi verimsiz bir yapı yerine direkt borsada buluşan alıcılar ve satıcılar orada hazır beklediği için hisseler kolaylıkla el değiştirebilir. Borsaya kote olmanın en temel faydası hisse alıcı ve satıcılarının bir araya getirilip hisse fiyatının sağlıklı bir şekilde oluşmasına önayak olmaktır.

Borsaya kote olmanın ikinci faydası, tekrar tekrar fon toplayabilme imkânının olmasıdır. Birazdan da belirteceğim gibi, hisse çıkartmanın temel amacı fon toplayabilmek, belli projeler için para kaynağı oluşturabilmektir. Yeni projeler mevzubahis olduğunda sermaye ihtiyacı borç almak yerine yeni hisse satımı vasıtasıyla da karşılanabilir.

Diğer bir fayda henüz ülkemizde pek kullanılmayan hisse opsiyonları imkânıdır. Hisse opsiyonları ile yüksek kalifiye çalışanları cezbetmeyi veyahut hâlihazırda çalışanları firmada tutmayı sağlamaktadır. Hisse opsiyonları dediğimiz, çalışanlara işe girişte opsiyon hakkı verilip, belli bir zaman içinde ayrılmazlarsa -mesela diyelim ki iki sene, üç sene, beş sene şirkette çalışırlarsa- o opsiyon haklarını paraya çevirme imkânlarının olmasıdır. Normal maaşlarının ve yıllık primlerinin yanında bir de uzun vadeli canla başla çalışıp şirketin başarısı için ellerinden geleni yaptıklarının ikinci bir mükâfatı olarak hisse opsiyonları vasıtasıyla da gelir elde etmeleri sağlanabilir. Bu imkân da borsanın varlığı sayesinde hayata geçebilmektedir. Zira borsa olmamış olsaydı opsiyon yazılamayacak ve yazılmış olanlar paraya çevrilemeyecekti.

Borsaya kote olmanın diğer bir faydası da kamusal alanda görünür olmak, bir nevi reklam etkisi göstermesidir. Borsaya kote şirketler en azından kendi sektörlerinde herkes tarafından tanınır bilinir olmaktadır. Bu da bugünkü piyasa koşulları düşünüldüğünde reklam kalemi olarak da telakki edilebilir.

Bu listeye eklenebilecek bir diğer fayda da, hisselerin firma birleşmelerinde para yerine kullanılmasıdır. Yani bir şirketin diğer bir şirketi alacağı zaman para ödenmesi yerine hisse değiş tokuşu vasıtasıyla da birleşmelerin önü açılmış olup birleşmelerin gerçekleşmesi kolaylaşmış olmaktadır.

Borsaya kote olmanın saydığımız gibi faydaları olmakla beraber bu faydalar maliyetsiz mi elde edilir? Elbette her faydanın bir maliyeti olmakta; borsaya kote olmanın maliyet ve sorumluluğu da regülasyonlar yoluyla birtakım kısıtlamalar şeklinde tezahür etmektedir. Yani regülasyonlar birtakım kısıtlamalar getirebilmekte, bu kısıtlamalar belli iş fırsatlarınızı belki değerlendirememeye neden olabilmektedir. Ve yine kote olmak şirket yönetimlerinin uzun vadeden ziyade kısa vadeye odaklanmasına yol açabilmektedir. Başka bir deyişle yöneticiler veyahut hisse sahipleri sermaye getirisi uzun vadeli temettü getirisi yerine sermaye getirisini ön plana alıp, hisse fiyatının kısa vadede artması için birtakım hareketler yapabilirler; bilanço düzeltmeleri yapabilirler; bu da kısa vadede şirketin kârını yükseltici olmasına rağmen uzun vadede düşürücü sonuçlar doğurabilir. Bunlar borsaya kote olmanın en temel maliyetleri olarak önümüze çıkmaktadır.

Buraya kadar hisse ve borsa kavramlarından bahsettik. Lakin bunların kökeni ne idi, nereden, hangi ihtiyaca binaen kaynaklandığı da ayrıca önem arz etmektedir. Hissesi işlem gören ilk örnek olarak The East India Company - Doğu Hindistan Kumpanyası diye ünlenen şirket verilmektedir. Bu şirket 1600’lerde “Governor and Company of Merchants of London trading with the East Indies” (East India Company) adıyla kurulmuştur.

Bu şirket Avrupalılar tarafından yeni keşfedilmiş Hindistan yolu üzerinden Hindistan’dan baharat ve diğer emtiayı Avrupa’ya getirip paraya çevirerek para kazanmaktaydı. O zamanki ekonomik yapıyı düşünürsek -yani yüklü miktarda kazanç söz konusu fakat yol uzun ve zamanın gemileri hava ve açık okyanus şartlarına çok dayanıklı değil- örnek olarak söyleyecek olursak her gönderilen 10 gemiden bir tanesi veya iki tanesi geri gelebiliyordu. Bu gemilerin Hindistan’a seferleri başta zenginlerin, o zamanki kapitalist sermaye sahiplerinin finansmanları sayesinde olmaktaydı. Fakat belli bir safhadan sonra kapital sahipleri bu seferleri finanse etmekte zorlanmaya başladılar. Bu seferler başarılı olduğunda yani kazasız olarak gidiş geliş tamamlanıp baharatlar Avrupa’ya ulaştırılarak büyük kârlar, yüksek getiriler elde edilebilmesine rağmen başarı şansı düşünüldüğünde getirinin yüksek olmasına karşın riskin de çok yüksek olduğu anlaşılabilir. Doğal olarak kapital sahipleri bu söz ettiğimiz yüksek riski azaltmanın, başkalarıyla paylaşmanın, yani riski dağıtmanın yollarını aramışlardı. Bulunan yol dâhiyane bir şekilde daha küçük sermaye sahiplerinin de bu seferlere ortak edilmesi şeklinde tezahür etti. Buna göre bir şirket oluşturulup bu şirketin daha küçük sermaye sahiplerine küçük küçük parçalar şeklinde satılması ve riskin daha çok sermaye sahibine dağıtılması yoluna gidildi. Bu bütün yumurtaları aynı sepete koymama olayının pratiğe uygulanması gibi bir durumdu aslında. Temelde bütün yumurtaları aynı sepete koymak riskli olduğu için bütün yatırımın az sayıdaki gemiyi finanse etmek şeklinde olmasındansa birden fazla şirkete, birden fazla gemiye ufak payların sahibi olarak yatırım yapıp riski dağıtıp getiriyi de belli oranda garanti altına alma durumu ortaya çıkmış oldu.

Bu noktada belirtilmesi gereken bir husus da yatırımcının sorumluluğunun bütün varlığıyla değil sadece yatırdığı sermaye miktarı ile orantılı olmasıdır. Yani bir gemiye ne kadar sermaye yatırıldıysa o gemiye yatırılan sermaye oranında ortak olunmuş olduğundan geminin seferini bir şekilde tamamlayamaması durumunda yatırımcı sadece yatırdığı sermayesini kaybeder; yatırımcı yatırdığı miktarın dışında herhangi bir kapital sorumluluğuyla karşı karşıya kalmaz.

Doğu Hindistan Kumpanyasındaki bu yaklaşım başarılı olunca hızlı bir şekilde İngiltere, Fransa, Belçika ve Hollanda’ya yayıldı. 1602 yılında the Dutch East India Company hisseleri alınıp satılmaya başlandı. Önce hisse yapısı ortaya çıkmış daha sonra bu hisseler alınıp satılmaya başlanmıştı. Bu alım satım işlemleri organize bir şekilde değil zamanın kahvehanelerinde meydana gelmekteydi. Girişimcilik burada da kendini gösterdi ve daha sonra düzenli alım satımın yapılabileceği ve bu işlemlerin belli bir komisyona tabi olduğu yapıların ortaya çıkışıyla beraber ilk borsa da oluşmuş oldu.

Her ne kadar bu bahsedilen şirket hisselerinin alım satımının yapıldığı borsalardan önce benzer yapılar görüldüyse de önceki yapılar, borca dayalı kağıtların -borca dayalı payların- değiş tokuşunun gerçekleştiği yapılardı. Fakat hisselerin alım satımının yapıldığı ilk borsa Belçika Antwerp’te bu işin öncülüğünü yapan Van der Beurze ailesine atfen Beurzen olarak isimlendirilmişti. Günümüz borsa ismi de Beurzen’den neşet etmiştir.

Hissenin tanımını, borsanın varlığını ve doğuş hikâyesini konuştuktan sonra bunların varlık sebebinin ne olduğuna da değinmek gereklidir. Diğer bir deyişle borsa ve hisseler niye var, ne için bunlara ihtiyaç duyulur? Bunlara ihtiyacın temel sebebi, bir iş fikrinin oluşup bu iş fikrinin gerçekleşmesi için ortaya çıkan finansman ihtiyacıdır.

Akla hemen böyle iş fikirleri neler olabilir diye bir soru gelebilir. Yepyeni bir ürünü piyasaya sürmeden yeni bir firma kurulmasına, hâlihazırda operasyonda bulunan bir firmanın coğrafi olarak genişlemesine veyahut da hâlihazırdaki firmanın ürün gamına yeni bir ürün eklemeye, ürün eklemek için araştırma geliştirme faaliyetleri içinde bulunmaya kadar birçok şekilde iş fikirleri olabilir. Ve yine bunlarla alakalı giderlere, ortaya çıkartılan ürünün reklam harcama giderleri veyahut tamamen farklı bir piyasaya girmek isteğini gerçekleştirmek için de finansman ihtiyacı hâsıl olmuş olabilir. İşte böyle durumlarda finansman nasıl sağlanabilir? Yani ortaya yeni bir iş fikri çıktığında bu fikrin gerek duyduğu finansmanın sağlanmasının yolları nelerdir?

Bir örnek üzerinden gitmek gerekirse, herkes tarafından bilinen Google’ın kuruluş serüveni üzerinden gidilebilir. Google bir fikir; orijininde bir arama motoru fikri. İnternet dünyasında aradığımız şeyleri bulmak için bir araç. Kurucuları özellikle belirtmekte fayda var: Larry Page ve Sergey Brin. Bunlar öğrenci, yani sermaye sahibi kişiler değiller. Aksine Stanford üniversitesinde yüksek lisans öğrencileri. Sermayeleri yok fakat arama motoru fikirleri var ve fikirlerinin de tutacağını düşünüyorlar. Piyasadaki ihtiyacı görüp o ihtiyacı giderecek bir fikir geliştirmişler: Bir web arama motoru. Düşündükleri arama motorunun ilk versiyonunu 1996 yılında yapıyorlar ve ilk versiyonu “Backrub” olarak isimlendiriyorlar. Bu ilk versiyonu okullarının, Stanford Üniversitesi’nin server’larını kullanarak lokal kullanıma açıyorlar. Stanford Üniversitesi’ndeki yüksek talebi görünce “nasıl yapacağız da bunu ticari olarak hayata geçireceğiz, nasıl yapacağız bunu gerçekleştireceğiz, bir şirkete dönüştüreceğiz?” in derdi ile dertlenmeye başlıyorlar. Varılan sonuç fikir iyi, talep var, hayata geçirilebilir ve yeterli sermaye harcaması ile ticari hayata kazandırılabilir. Fakat bu iki kişinin sermaye sahibi olmayıp öğrenciliklerine devam eden kişiler olduklarını bir daha hatırlamakta fayda var.

Bu noktada kurucuların önünde iki seçenek belirir: Birincisi borç almak, ikincisi hisse satmak yani sermayedarlar ile ortak olmak. Birinci yol olan borç almak için teminat gösterebilmek gereklidir. Kurucular öğrenci olduklarından gösterebilecekleri bir teminatları, başarılı bir iş geçmişleri olmadığından borç alma imkânları yok. Zorunluluktan o zaman hisse satma, bir ortak bulma yolunu seçmek durumunda kalıyorlar ve 1998 yılında Sun şirketi kurucularından Andy Bechtolsheim’dan 100 bin dolarlık bir çek alıyorlar; o çekle beraber gerçek olarak Google şirketini kayıtlara geçirip Google şirketini kurup işletmeye açmış oluyorlar.

1999’un ilk aylarında kurdukları şirketi 1 milyon dolara satmak için o zamanki Excite şirketinin genel müdürü George Bell ile bir görüşme yapılıyor. George Bell’in fiyatı çok bulması ve 750 bin dolarlık karşı teklif yapması üzerine görüşmeler kesiliyor. Birkaç ay sonra Kleiner Perkins Caufield and Byers and Sequoia Capital adlı risk sermaye şirketleri 25 milyon dolar ile Google’a ortak oluyorlar. Aradan 5 yıl geçtikten, ilk yatırımlar yapıldıktan, dünya çapında belli yol alınmasından sonra 2004 senesinde Google’ın ilk halka arzı gerçekleştiriliyor. Serüvenin özellikle bundan sonrası az çok herkes tarafından bilinmekte.

Bu örnekte bir fikrin ortaya çıkışından sonra hangi yollarla finansman sağladığını görmüş olduk. Diğer bir deyişle bir fikir var, fikrin finansmana ihtiyacı var; borç mu alınacak, öz kaynak, öz sermaye ve hisse ile mi finansman yoluna gidilecek? Bunu Google örneği üzerinden görmüş olduk.

Temel soru borçla finansmana karşı hisse ile finansman.

Bu noktada tercihi etkileyen iki önemli amil karşımıza çıkmakta. Birincisi risk. Fikir sahibinin fikrin başarısı hakkında bir tahmini, beklentisi vardır -Google örneğinde kurucuların düşündükleri web arama motoru fikrinin başarılıp olup olamayacağı konusunda bir tahminleri elbette ki olmuştur. Eğer fikri gerçekleştirmek bir proje olarak çok riskli olduğu düşünülüyorsa o zaman ortak arama yolu seçilmektedir. Yani fikrin beklenen getirisinin düşük olduğu düşünülüyorsa o zaman ortak arama yolu öne çıkmakta. Eğer riskin az olduğu düşünülüyorsa, başarı ihtimalinin çok yüksek olması bekleniyorsa o zaman fikir sahipleri için projeyi kendi kaynaklarıyla gerçekleştirmek veya borç almak -borçla finansman- ön plana geçmektedir.

Anlaşılabileceği gibi borçlanabilmek için de teminat gösterebilme, borçluluğun piyasanın tolere ettiği oranı aşmamış olması da gereklidir. Özetle iki temel finansman metodu karşımıza çıkmakta: Risk ve borçlanabilme kabiliyetine göre borçla finansman veyahut da hisse satımı ile finansman. Borçlanmak, finansörlerden bir miktar sermayeyi sabit bir getiri karşılığında belli bir tarih içinde ödeme sözünü vermek suretiyle edinmektir. Herhangi bir çeşitlilikte ve büyüklükteki projeler için borçlanma yapılabilir.

Mülkiyet paylaşımı söz konusu olmadığı için yani hisse devri yapılmadığı için, uzun vadede kârlar firma sahibine kalmaktadır. Risk az ise ve getirinin çok olacağı düşünülüyorsa getiri finansörlerle paylaşılmamış olur. Finansörlerin sadece faizini ödeyerek finansman maliyeti faiz ödemesiyle sınırlandırılmış olur. Buna ek olarak geri ödeme tarihinin belli olması, vergi avantajı sağlaması da —faiz ve borç geri ödemeleri vergi matrahlarını aşağı çektiğinden— ayrıca bir rahatlık unsuru olarak karşımıza çıkar. Genellikle de faiz oranı yani borcun maliyeti hisse getirilerinden düşük gerçekleşir. Bu tarihsel bir olgudur. Hisselerin ortalama getirisi faiz getirilerinden yüksek gerçekleşmektedir. Dolayısıyla hisse devri ile finansmanda finansmanın maliyeti hisselerin getirileri olacağından daha yüksek gerçekleşmiş olacaktır.

Borçlanmanın negatif tarafları da mevcuttur. Projenin başarılı olup olmamasından bağımsız hem faiz ödemesinin hem de anapara geri ödemesinin yapılma zorunluluğu. Borç geri ödemelerinde ara ödemeler söz konusu ise projenin belli bir nakit akışına sahip olması da gereklidir. Ancak Google örneğinde söz ettiğimiz gibi belli bir süre nakit akışınız olmayan projelerde borçlanmanın imkânsızlığı ortaya çıkmaktadır. Şayet hisse ile finansman yapılmış olsa borç geri ödemesi için ayrılması, kullanılması gereken kaynak yatırım için kullanabilecekken, borçla finansmanda geri ödeme zorunluluğundan yatırıma ayrılabilecek kaynak mecburen azalacaktır. İşin ters gitmesi durumunda, ekstra maliyetler de olabilir. Geri ödeme tarihinin belli olması hem avantaj, hem de dezavantaj olarak karşımıza çıkmaktadır. Borçlanırken finansörlerin isteyebilecekleri birtakım çeşitli şartlar da borç ile yaratılan kaynağın kullanımına sınırlamalar getirebileceğinden kaynak kullanım esnekliğinin yitirilmesine sebep olup belli bir katılığa neden olabilir.

Hisse ile finansmanın bazı avantajları vardır. Şöyle ki Google örneğinde olduğu gibi yeni bir iş fikriniz var, öğrencisiniz, fikrinizi gerçekleştirecek sermayeniz veya borç almak için gösterebileceğiniz bir teminatınız, iş geçmişiniz yok. Bu şartlar altında dahi hisse ile finansman sayesinde sahip olduğunuz iş fikri hayata geçebilir. İş fikri başarılı olursa finansörlerin/yatırımcıların getirisi olması; başarılı olamaması durumunda, cironun borç ödemesine gitmemesi dolayısıyla yatırım ve diğer harcamalar için kullanılabilir ekstra kaynak yaratması olarak karşımıza çıkar. Finansörlerin sorumluluğunun sadece yatırım miktarı ile sınırlı olması da yatırım iştahını arttırması yönünden olumlu bir yan olarak karşımıza çıkmaktadır. Diğer olumlu bir unsur da hisse ile finansmana katılan finansörlerin firmanın yönetiminde yatırım miktarlarıyla orantılı söz sahibi olmalarıdır. Gelişmiş piyasalarda oy hakkı olan ya da olmayan hisseler şeklinde ayırımlar mevcuttur. Lakin aslolan elinde hisse bulunduranların firma yönetiminde söz sahibi olmalarıdır.

Hisse ile finansmanın negatif yönleri ise firmanın belli bir yüzdesinin mülkiyetinin finansörlere verilmesiyle muhtemel kârlardan feragat etmek olarak karşımıza çıkar. Finansörlerin yönetimde söz sahibi olmalarıyla firma işleyişine müdahalede bulunma ihtimali ve bunun neticesinde işin gelişiminin olumsuz etkilenmesi söz konusu olabilir. Ve yine hisse yatırımı yapacak finansör bulunması yoğun ve yorucu hazırlıklar gerektiren bir süreç olabilmektedir. Hâlbuki borç alma süreci göreceli olarak daha kısa, daha çabuk neticelenen bir süreçtir. Raporlama gereksinimi dolayısıyla bir kısım eforun raporlanmaya harcanması, hisse verilmesi dolaysıyla bazı regülasyonlara tabii olunması ve bunun neticesinde periyodik raporlamaların yapılması da ekstra zaman ve kaynak maliyeti olarak karşımıza çıkmaktadır.

Finansörlerin erken hisse satışlarının doğuracağı olumsuz hava neticesinde firmanın iş, itibar kaybı söz konusu olması da ayrıca olumsuz bir ihtimaldir. Borçla finansmanda sahip olunan vergi avantajları maalesef hisse yoluyla finansmanda vergi dezavantajına dönüşmektedir. Yapılan kârdan -kurumlar vergisi- ve dağıtılan temettüden gelir vergisi ödemeleri birer dezavantaj oluşturmaktadır. Bu da hisse ile finansmanın başka bir olumsuz yanı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Özet olarak borsa, hisseler için alım satım ortamı sunarak fiyat oluşumunu sağlamaktadır. Regülasyon, düzenlemeler vesilesiyle insanların, yatırımcıların ve iş fikri sahiplerinin veyahut da iş sahiplerinin kandırılmalarının, dolandırılmalarının önüne geçilmeye çalışılan bir ortam sunmaktadır. Ve yine raporlama gereksinimleri sayesinde, şeffaflık oluşturmakta, borçlanma araçlarının alım ve satımı ile risk yönetimi sağlanmış olmaktadır.

Prof. Dr. Mürteza BEDİR (Oturum Başkanı)

Rasim Özcan Bey’e teşekkür ediyoruz. Çok karmaşık bir meseleyi —konunun uzmanı olmayanlar için de anlaşılabilecek basitliğe indirerek— anlatımından dolayı kendisine gerçekten teşekkür ederim.

Temel olarak, hissenin borç ve hisse yoluyla geliştirilmesinin, borç yoluyla geliştirilmesi karşıtlığını kurarak meseleyi anlattı. En azından İslami açıdan belki de borsa için üzerinde durmamız gereken bir noktaya da işaret etmiş oldu. Esasen biraz ortaklık temelli bir müessese ile karşı karşıyayız diyebilir miyiz? Benim aklıma biraz aslında ortaklıkların düzenlendiği bir müessese gibi görebilir miyiz, diye haziruna soru olarak ben bunu aktarmış olayım.

Şimdi, ikinci konuşmacımız borsanın içerisinden, uygulamadan geliyor, Doç. Dr. Recep Bildik Hocamız. Kendileri borsanın genel yapısına, şu andaki piyasalar ve İslami finansın da artık Borsa İstanbul’un bir parçası olmasına değinecek zannediyorum. Buyurun Recep Hocam, 25 dakika - yarım saat de sizin.

KONFERANS II
BORSA İSTANBUL:
GENEL YAPISI VE EKONOMİYE KATKISI

Doç. Dr. Recep BİLDİK

Borsa İstanbul - Direktör, İSEDAK Proje Grb. Bşk.

Teşekkür ediyorum. Öncelikle Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı’na, Sayın Başkanımız Dr. Ekrem Keleş Beyefendi›ye, bugünkü organizasyonda ev sahibi olan ve bu oturuma destek olan Sayın İstanbul Üniversitesi Rektörümüz Prof. Dr. Mahmut Ak ve tüm ekibe, hocalarımıza, bütün katılımcılara, destekçilere, Kurul’un İktisadi Hayat ve Sağlık Komisyonuna, Sayın Prof. Dr. Mürteza Bedir Hocamıza özellikle teşekkür ederek başlamak istiyorum. Yanılmıyorsam Ekim-Kasım aylarında yine İstanbul Üniversitesi’nde gerçekleştirdiğimiz ve benim de katıldığım bu toplantı sonrasındaki konuşmamızla bugünkü çalıştayın bir anlamda tohumları atılmış oldu. Kendisinin büyük emekleriyle, Din İşleri Yüksek Kurulu uzmanlarının ve ilgili komisyonun büyük katkılarıyla borsa konusunda belki de ilk defa böyle iki günlük derinlemesine bir çalıştay yapma imkânı bulduk. Bundan dolayı bu çalıştayı çok önemsiyoruz, Borsa İstanbul olarak çok değerli buluyoruz. Bu nedenle bütün katkıda bulunanlara, katılımcılara ayrı ayrı teşekkürlerimizi sunuyoruz. Ben de şahsım ve Borsa İstanbul yönetimimiz adına, özellikle bugün burada maalesef Yönetim Kurulu toplantıları nedeniyle bulunamayan Başkanımız Sn. Prof. Dr. Erişah Arıcan ve Genel Müdürümüz Murat Çetinkaya’nın da saygı ve selamlarını iletiyorum.

Çok slayt var, çok şey söylemek istiyorum, daha sonra da devam edeceğiz, umarım vaktim de yeter ama öncelikle genel olarak Borsa İstanbul nedir, ne iş yapıyor, genel yapısı nedir, ekonomiye katkısı nedir, onlardan bahsetmeye çalışacağım. Biraz teorik tarafını da vermeye çalışarak vakit elverdiğince aynı zamanda İslami finans tarafında biz neler yapıyoruz, onlardan da bahsetmeye çalışacağım. Fakat biraz belki sonuçtan da başlayabiliriz. Şimdi, Sayın Genel Müdürümüz Murat Bey’in de üzerinde durduğu gibi, bugün ekonomik büyümenin finansmanında sermaye, finansman çok önemli. Türk mali sisteminin bankacılık ağırlıklı, faize dayalı bir finansman sistemi olduğunu görüyoruz, ağırlıklı olarak % 99’u Müslüman olan bir ülkede faize dayalı ürünlerin büyük ölçüde hayatımızı şekillendirdiğini görüyoruz.

Bugün katılım bankacılığı tarafında da, İslami finansın bir kolu olan katılım bankacılığının toplam banka varlıkları içindeki payının da % 5’ler mertebesinde olduğunu görüyoruz. Yine sermaye piyasasına geldiğimizde İslami kriterlere, prensiplere uyan ürünlerin payının bundan çok daha düşük olduğunu görüyoruz. Dolayısıyla ülke olarak, ekonomisinin, kalkınmanın finansmanında aslında tek ayaklı, adeta tek ayakla koşan bir atlet gibiyiz. Yani faize dayalı finansman ve bankacılık tarafı çok iyi işliyor fakat sermaye piyasası, diğer ayak, atletin gelişmiş olması gereken diğer ayağı maalesef zayıf. Bunun içerisinde İslami taraf ki %99’u Müslüman olan bir ülkede dinî hassasiyetleri nedeniyle ürün bekleyen, güvenerek yatırım yapmak isteyen büyük bir kitle de var. Bunların da önüne bu ürünleri koymak durumundayız, güveni sağlamak durumundayız. Bunun sonucunda hem sermaye piyasalarımız gelişecek, hem İslami finans gelişecek ve neticede ülke ekonomisi için önemli bir kaynak yaratılmış olacak.

Bugün banka mevduatlarının önemli bir kısmı, neredeyse yarısı dövizde tutuluyor, yani bir baktığınız zaman Euro-Dolarla o ülkeleri de biz finanse etmiş oluyoruz veya faize dayalı mevduatlarla. Bunların en azından bir kısmını sermaye piyasalarına çekmek durumundayız. Tabii bugünkü çalıştayı bir başlangıç kabul edelim. İnşallah devamında çok daha fazla sayıda, daha sıklıkla ve daha derinlemesine çalışacağımız çalıştaylar yapalım hep birlikte, iş birliğiyle ki bu konuda Diyanet İşleri Başkanlığımızın, Din İşleri Yüksek Kurulu’nun büyük desteği olacaktır diye düşünüyoruz. Bu desteği bekliyoruz kendilerinden, standartlar oluşturmamız gerekiyor, güven sağlamamız gerekiyor, farkındalık ve bilgilendirme sağlamamız gerekiyor. Daha önce hocamız hatırlar, Din İşleri Yüksek Kurulu’na yaptığımız sunumda da —belki haddimizi de aşarak— söylediğimiz, yani bunun platformu Cuma hutbeleriyse, bu hangi kanallarsa hepsini kullanarak vatandaşı bu konularda bilgilendirme ve borsada İslami prensiplere uygun ürünler olduğunu, tabii ki standartlarını oluşturup bunları danışma kurullarımızla, gerekli fetvaları da almak suretiyle güvene dayalı olarak bu ürünlerin borsamızda olduğunu anlatmamız gerekiyor. Bu hepimizin sorumluluğu diye düşünüyorum hem dinimiz açısından, hem ülkemiz ekonomisi açısından.

Borsaları genel olarak, borsadan önce finansal piyasaları, para piyasaları ve sermaye piyasaları olarak iki bacakta inceliyoruz. Para piyasaları; daha çok bir yıla kadar kısa vadeli ve faize dayalı ürünlerin olduğu piyasalar. Sermaye piyasaları da daha çok bir yıldan uzun vadeli ürünlerin olduğu ve hem borçlanmaya hem de ortaklığa dayalı ürünlerin işlem gördüğü yerler. Bunun altında da genel ayırımda, birinci piyasayı yani ilk defa şirketlerin veya devletin, belediyelerin de olabilir, finansman ve sermaye sağlamak için sermaye piyasası aracı ihraç ettiği yer olarak adlandırabiliriz. Dolayısıyla burada tasarruf sahiplerinden borçlanan veya ortak alan, sermaye alan şirkete yani fon ihtiyacı olanlara doğru bir fon transferi söz konusu, tasarruf sahiplerinden. Bunun karşılığında da ne alıyorlar? Tahvil alıyor, bono alıyor, sukuk alıyor, hisse senedi alıyor. Bu birinci el, halka arz dolayısıyla tasarruf sahiplerinden şirketlere doğru bir sermaye transferi söz konusu.

Daha sonra bu piyasaya, birincil elde piyasaya çıkan ürünler, ikinci piyasaya geliyor. İkincil piyasalara da baktığımız zaman bunun iki ayağı var altında, bir borsa yani organize standartları olan, düzene, kurallara, kanuna tabii olan müesseseler diyeyim; Borsa İstanbul gibi. Bir de tezgâh üstü dediğimiz yani tarafların, bankaların kendi aralarında veya aracı kurumların kendi aralarında yaptıkları, borsaya gelmeyen işlemler olarak düşünebiliriz bunu. Genel çerçeve bu, Türkiye’de bunun farklılıkları da söz konusu ama genel olarak biz bu şekilde ayırabiliriz. Dolayısıyla baktığımız zaman, buradaki sermaye piyasasında taraflar kimler, paydaşlar kimler? Girişimciler, fon talep edenler yani Rasim hocamızın söylediği şirketler, girişimciler, tasarrufu olan, birikim yapan ve bunları kendi yatırım araçlarıyla değerlendirmek, parasının değerini korumak ve arttırmak isteyen, fon arz edenler yani tasarruf sahipleri yatırımcılar. Bunun dışında da bunlara aracılık eden, iki tarafı bir araya getiren, işlemlerine yardımcı olan sermaye piyasası kuruluşları, Sermaye Piyasası Kanunu’nda tanımlanmış olan aracı kurumlar, yatırım kuruluşları, Sermaye Piyasası Kurulu gibi düzenleyici otorite, Borsa İstanbul, Takas İstanbul, Takas Bank, Merkezi Kayıt Kuruluşu gibi yine kurumlar bu hizmetleri sağlıyorlar sermaye piyasası araçlarının yatırımcılarla buluşmasında.

Birincil-ikincil piyasa tanımlarını yaptık. İkinci piyasa; birinci elden çıkan ürünlerin, satılan ürünlerin alınıp satıldığı piyasa. Genel olarak baktığımızda, ikinci el piyasanın tezgâh üstünden ne farkı var, niye borsa önemli, dediğimizde, burada organize, standart ürünler var ve tüm taraflar belli kurallara uymak zorunda. Bütün buradaki işlemler belli kurallar dâhilinde, Sermaye Piyasası Kurulu’nun onaylamış olduğu tebliğler çerçevesinde ve borsanın da koymuş olduğu kurallar çerçevesinde yürütülüyor, dolayısıyla bir güven söz konusu. Alım satım belli güvence altında yapılıyor, satın-alım yapan malını alabilecek, satan parasını alabilecek, bunun belli ölçüde garanti olduğu bir ortam söz konusu. Şeffaf bilgi akışının, belli kurallarla yine düzen altında olduğu, eşit rekabet şartlarına dayalı ve ölçek ekonomisinden dolayı maliyetleri nispeten tezgâh üstü piyasalara göre, bu işlemi dışarıda yapmaya göre maliyet avantajının sağlandığı ve çok sayıda ürünün aynı çatı altında işlem gördüğü ve ulaşılabilir olmasıyla çeşitlilik imkânının sağlandığı bir ortam söz konusu. Aynı zamanda da, borsalar belli kuralları şirketlere bir anlamda dikte ettiği için, şirketlerin yavaş yavaş kurumsallaştığını, yatırımcıya saygı göstermek durumunda olduğunu, şeffaf davranması gerektiğini, kurumsal yönetim ilkeleri dediğimiz prensiplerle yatırımcı haklarını korumaya yönelik belli kontrollerden geçtiğini görüyoruz. Bu da şirketleri ister istemez zaman içerisinde kurumsal anlamda olgunlaşmaya ve yapısal değişime zorluyor.

Borsadaki düzen burada, —tezgâh üstü olsaydı— herkesin birbiriyle farklı birebir ilişkiler kurduğu yapılar olurdu ki buna Spagetti modeli diyorlar. Farklı farklı kurumlar, dolayısıyla etkinlik anlamında borsalara göre çok daha zayıf ama bu anlamda önemli. Fakat burada borsanın en önemli iki fonksiyonu ne dediğimizde: en önemli getirdiği yarar, fiyat oluşumu ve likidite. Rasim Hocamız biraz bahsetti, ben bunu vurgulamak isterim, bu aslında bir kamu malı, bunu kamu hizmeti olarak düşünebiliriz. Borsa İstanbul’da veya herhangi bir borsada; burası bir piyasadır, bir pazar yeridir. Bu pazar yerinde milyonlarca yatırımcı bir araya geliyor, kendi beklentilerini fiyatlara yansıtıyor, arz ve talep yaratarak alım ve satım emirleriyle bir fiyat oluşturuyor. Yani Borsa İstanbul belirlemiyor bu fiyatı, yatırımcılar tamamen belli kurallar, kontroller, denetim, şeffaflık altında, kendi hür iradeleriyle, aracı kuruluşlar vasıtasıyla emirlerini sisteme ileterek bu arz ve talebin buluşmasıyla fiyat ortaya çıkıyor. Dolayısıyla hisse senedi olarak bahsedersek, şirket fiyatı işte Türkiye’nin önde gelen, Turkcell, Türk Hava Yolları gibi birçok şirketin fiyatı, burada işte milyonlarca yatırımcının verdiği alım satım emirlerinin buluşmasıyla, serbest rekabet ortamında, şeffaflık içinde oluşuyor. Burada sürekli fiyat niye değişiyor, diye sorgulanabilir. Finans teorisine de gittiğimizde, şirketin veya bir malın değerini belirleyen şey, onun gelecekte elde edeceği nakit akımlarının bugüne indirgenmiş, iskontolanmış hâli yani gelecekte bu şirket ne kadar nakit akımı getirecek? Çok kabaca söylüyorum, tabii ki çok daha komplike bir iş. Gelecekte ne kadar nakit akımı elde edecek, bu nakit akımlarını belli bir getiri oranından iskontalarsak, bugüne indirirsek değeri ne olur? Dolayısıyla payda nakit akımı var, paydada iskonto oranı var, sizin beklediğinize minimum getiri oranı diyebiliriz.

Şimdi, bu alttaki paydadaki getiri oranı içinde risk var. Risk arttıkça, risk algısı arttıkça buna politik risk diyebilirsiniz, kredi riski olabilir, piyasa riski olabilir, likidite riski olabilir farklı farklı risk türleri var, paydadaki oran yani iskonto oranı, getiri beklentisi büyüyor. Şirketin fiyatı teorik olarak düşüyor veya şirket büyüyor, ülke büyüyor, endüstri büyüyor, pay büyüyor yani nakit akımları büyüyor, gelecekle ilgili beklentimiz artıyor. İyi haberler geliyor, bu sene % 5 büyüyeceğiz, işte Amerika şu kadar büyüyor, ihracatımız artacak, şu olacak, bu olacak. İyi haberlerle geleceğe ilişkin nakit akımı beklentimiz arttıkça şirketin de beklenen değerinin yükseldiğini görüyoruz. Yatırımcılar bunu bir beklenti olarak fiyatlara yansıtarak borsadan alım yapıyorlar, gelecekte şirket daha hızlı büyüyecek ve hızlı büyüyünce de getirisi de, kazancı da artacak diye. Şimdi birçok ülkede yapılmış çok uzun hani yüz yılı geçen data ile yapılmış araştırmalar var, uzun vadede hisse senetlerinin diğer enstrümanlara göre en kârlı, en yüksek getiriyi sağladığını gösteriyor. Ne altın, ne döviz, ne faiz hepsinden uzun vadede, hızlı, istikrarlı büyüyen ekonomilerde bunun uzun vadede en kârlı yatırım aracı olduğunu gösteriyor. Risk var tabii, diğer enstrümanlara göre biraz daha risk oranı yüksek, yüksek riskli getirinin de burada iç içe olduğunu söyleyebiliriz.

Diğer önemli husus, borsanın sağladığı fayda, likidite. Likidite de, burada ikinci elde alım satım yapma kolaylığı, her an piyasaya erişebilme, aldığınız malı yani hisse senedi veya tahvili, sukuku paraya çevirebilme, nakde çevirebilme yeteneğiniz, hızlı bir şekilde, hızlı satma ihtiyacından dolayı fazla kayba uğramadan satma imkânı bu likiditeyi sağlıyor. Eski günleri düşünelim, Tofaş arabalar vardı, çok kaliteli ve yüksek değerde olmamasına rağmen, çok likit olduğu için tercih ediliyordu. Çünkü hemen aynı gün satıp nakde çevirme imkânı olmasından dolayı bir de ilave talep görüyordu, yani likidite bu anlamda önemli. Borsanın sağladığı en önemli fonksiyonlardan biri bu, borsa olmasaydı bu hisse senedini veya enstrümanı nerede satacaktınız, kime satacaktınız, hangi güvence ile satacaksınız, sağlıklı fiyat oluşumu nasıl olacaktı? Bu anlamda likidite fiyat oluşumunun, Borsa İstanbul’un veya borsaların genel olarak fonksiyonunu çok önemli ve bir kamu hizmeti niteliğinde olduğunu genel olarak kabul ediyoruz. Likiditesi olmayan bir ürüne, birinci elde talep olmayacağından, yeterince ilgi görmeyeceğinden, dolayısıyla şirketlerin veya devletin finansmanında da bu olumsuz etki yapacaktır. Bu anlamda likiditeyi önemsiyoruz.

Şimdi Borsa İstanbul, tarihi yaklaşık 150 yıl önceye kadar gidiyor ama modern anlamda 1985 sonunda kuruluyor, 1986’da ilk işlemler yapılmaya başlıyor, 2013’ten itibaren yeniden bir yapılanma dönemi var, İstanbul Altın Borsası ve İzmir’deki Vadeli İşlemler Opsiyon Borsası bir araya gelerek İstanbul Menkul Kıymetler Borsasıyla birlikte Borsa İstanbul’u oluşturuyor. Daha sonraki dönemde yine dikey ve yatay entegrasyonla bizim Merkezi Kayıt Kuruluşu ve Takasbankla birlikte Borsa İstanbul grubunun oluştuğunu görüyoruz. Ortaklık yapısında bugün kamu ağırlıklı olarak % 73,6 Türkiye Varlık Yatırım Fonunun ortaklığı söz konusu, % 10 Avrupa Yatırım Kalkınma Bankası (EBRD) ortaklığı söz konusu.

Borsa İstanbul 1995’ten beri bütün bölgede bir finans merkezi olma ve çekim merkezi olma isteğiyle, vizyonuyla kurduğu çeşitli yapılar var, yaptığı ortaklıklar, yatırımlar var, aynı zamanda burada bizim kardeş ülkelerin de Orta Asya’daki, Balkanlar’daki ülkelerin borsalarına da katkı yaparak onlarla da beraber büyüyelim, şeklinde bilgi paylaşımı, teknik bilgi paylaşımı ve danışmanlıkta da aynı zamanda hisse senedi yatırımlarıyla yaptıkları iştirakler söz konusu. Saray Bosna, Karadağ, Kırgızistan, Bakü, Azerbaycan gibi birçok ülkede yatırımlar, ortaklıklar söz konusu. Aynı zamanda Borsa İstanbul olarak Merkezi Kayıt İstanbul, Takas İstanbul, İstanbul Altın Rafinerisi, EPİAŞ Enerji ve şimdi Ürün İhtisas Borsası gibi birçok yeni finans sisteminin de, sermaye piyasalarının da ana çekim noktası, merkezi olma rolüyle ekonomiye katkıda bulunmaya çalışıyor. Vizyonumuz, tabii ki hem İstanbul’un finans merkezi olmasında öncü rol oynamak, katkıda bulunmak, hem de geleceğin sermaye piyasalarında vizyon olarak Türk ve bölgesel finansal varlıklar için küresel entegre bir pazar yeri olmak. Bunun için de, güvenilir, şeffaf, etkin, adil, yenilikçi, rekabetçi ve sürdürülebilir bir işlem platformunu sağlamayı hedefliyoruz. Hükümetimizin yeni ekonomi planında da önemli bir hedef olarak yer alan derin sermaye piyasalarıyla ekonomik büyümeye katkı sağlamayı hedefliyoruz, bir numaralı önceliğimiz ve stratejimizin bir parçası bu.

Borsa İstanbul bir pazar yeri dedik, altında neler var? Birinci halka arzların da yapılabildiği bir ortam ama esas olarak ikinci piyasa özellikleri altında, pay piyasası yani hisse senetleri, borçlanma araçları piyasası, vadeli işlem opsiyon piyasası, kıymetli taşlar ve maden piyasası. Her birini tek tek benden sonraki arkadaşlarımız bugün ve yarın derinlemesine zaten ele alacaklar. Hocalarımızla birlikte bu piyasalara ilişkin dinî açıdan, prensipler açısından önemli müzakereler yapılacak ve her birinin dinî hassasiyeti olan yatırımcılar için ne kadar uygun olduğu konusunda belli bir noktaya geleceğiz diye ümit ediyoruz.

Takas İstanbul’u, Sermaye Piyasası Kurulunca yetkilendirilmiş, bir anlamda alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı, alıcı ile satıcı arasında yapılan işlemin yükümlülüklerini sağlayan yani kıymetle para transferine aracılık eden ve karşı taraf rolünü üstlenen, bir anlamda da işlemlerin gerçekleşmesine, yükümlülüklerin gerçekleşmesine aracılık eden kurum olarak düşünebiliriz. Saklama tarafında da, Merkezi Kayıt Kuruluşu olarak, sermaye piyasası araçlarını da, hak sahibi bazında tam kaydileşme ile bütün hak sahipliği işlemlerini de yapan ve kayıtlarını tutan bir kurum olarak düşünebiliriz. Çok yenilikçi bir kurum olduğunu da söylemeliyim, geliştirdiği inovatif ürünler bugün Elektronik Genel Kurul gibi çeşitli ürünler başka ülkelere de ihraç edilmeye başlandı. Çok sayıda gösterge niteliğinde endeks söz konusu. Bunları da yatırımcılara sunuyoruz, çok sayıda endeks hesaplıyoruz farklı ürünler bazında.

Bu Özel Pazar’dan daha sonra bahsedeceğim, pay piyasasının altında hisse senetleri payları var. BYF dediğimiz borsa yatırım fonu endeksi, bir portföyü temsil eden bir anlamda katılım belgelerinin alınıp satıldığı bir pazar yeri veya bir ürün. Borsa yatırım fonu bir tek ürünle bir sepeti, bir portföyü temsil eden, onun içinde de belki 30 hisse olabilir, 20 hisse olabilir bütün hisselere kendi ağırlıklarınca, bir tek ürün üzerinden ulaşabilme imkânı veriyor. Dünyada bugün en çok işlem gören ürünlerden biri. Biz yeterince bunu maalesef tanıtamadık ve satamadık, riski düşürme ve çeşitlendirme imkânı vermesi ve pasif yönetim ilkelerine uygun daha düşük maliyetli bir ürün olması nedeniyle özellikle kurumsal yatırımcılar tarafından dünyada büyük ilgi görüyor.

Varantlar, sertifikalar yine pay piyasasının diğer ürünleri… Borçlanma araçları piyasasında, devlet, özel sektör, borçlanma araçları, sukuk bizde kira sertifikaları olarak adlandırdığımız ürünler. Yine dövize dayalı Türk Hazinesinin de çıkarmış olduğu Eurobondlar, repo ters repo işlemleri, yeni ürünümüz Swap, vadeli işlemler tarafında paya, endekse, dövize, emtiaya, elektriğe, kıymetli madene, buğdaya vs. dayalı ürünlerimiz söz konusu vadeli işlem ve opsiyon tarafında. Kıymetli madenler, piyasamızda altın, gümüş, paladyum, platinyum gibi kıymetli taşların işlem gördüğü, ikinci el piyasaların sağlandığı yerler. Yani baktığımız zaman bizim, temelde dört piyasamız, pazar yerimiz söz konusu Borsa İstanbul altında. Bunların içerisinde de çok sayıda ürün var, hatta çok sayıda aslında İslami prensiplere uygun ürün de var. Bunları da bizim net şekilde ortaya çıkartıp sunmamız, tanıtmamız gerekiyor.

Pay piyasasının altında, her büyüklükteki şirkete uygun pazar yerimiz var, yani bugün bir kobi de, küçük şirket de, büyük şirket de gelip borsaya kote olabilir. Borsa sadece büyük şirketler için bir pazar yeri değil, burada farklı farklı; yıldız pazar, ana pazar, gelişmekte olan işletmeler pazarı gibi farklı şirketlerin büyüklüklerine ve niteliklerine uygun sermaye bulabilecekleri, işlem görebilecekleri pazar yerlerimiz mümkün, mevcut.

Rakamlarla baktığımız zaman, borsada işlem gören bir şirketin yaklaşık % 40’ı ortalama olarak söylüyorum, halka açık. Toplam şirketlerin işlem gören şirketlerin toplam piyasa değeri 200 milyar dolar civarında, tabii rakamlar değişiyor. Bu da çok büyük bir potansiyeli aslında yansıtıyor, şu anda biraz zayıflık olarak düşünülebilir ama halka açık şirket sayımız, özellikle büyük şirketler arasında maalesef az sayıda. İşte, toplam en büyük 500 şirketten Türkiye’deki yaklaşık 70 küsuru borsada işlem görüyor yani dolayısıyla daha 500’ün 70 küsuru görüyorsa 400 küsur şirket potansiyel olarak borsaya girebilir. Biz bunların bir kısmını borsaya çekebilsek, bugün dünyada çok daha ön sıralara yerleşeceğiz, çok daha fazla sermaye çekme imkânı olacak.

Burada yine rakamlar söz konusu. Ne kadar işlem oluyor Borsa İstanbul’da; pay piyasası borçlanma piyasası... yükselen trend söz konusu. Son bir iki senedir ekonomi anlamındaki olumsuz koşullara rağmen büyüme söz konusu. Aşağı yukarı bütün piyasalarımızda gelişmekte olan ülkeler arasında fena bir yerde değiliz. Bütün dünyada pay piyasası işlem hacminde dünyada 21. sıradayız ama likiditenin bir göstergesi olan pay devir hızı, ne kadar hızlı el değiştiriyor hisse senetleri, burada biraz fazlasıyla iyi durumdayız, birinci durumdayız ve ben kendimi bildim bileli Borsa İstanbul’da çok uzun yıllardır görev yapan biri olarak her zaman ilk 5’te yer aldık pay devir hızında. Gördüğünüz gibi Çin, Japon, Alman Borsası gibi borsaların önünde yer alıyoruz burada, 1 ile 5 arasında gidip geliyoruz. Bu en son Ağustos 2018 datası, orada 1. sırada olduğumuzu gösteriyor.

Yine, bankacılık ne kadar gelişmiş, Türkiye’de baktığımız zaman banka varlıkları bölü gayri safi yurt içi hâsıla, % 105’ler seviyesinde büyüklük olarak. Hâlbuki sermaye piyasasının gayri safi yurt içi hâsıla içerisindeki payı % 28’ler mertebesinde, bu da maalesef çok yetersiz. İşte bu büyük şirketlerimizi buraya çekebildikçe, yatırımcılarımızı buraya çekebildikçe burası çok daha büyüyecek ve bankacılığa kıyasla sermaye piyasaları ülke ekonomisi içerisinde çok daha iyi bir noktaya gelecek, temsil edilecek.

Bir de bizim, Rasim Hocamızın Google örneği gibi bir kuruluşta, bu tip inovatif hızlı büyüme potansiyeli olan şirketlere yönelik olarak, onların çünkü bankaya gitme şansı da yok, küçük olduğu için halka arz yapma şansları da yok. Girişim sermayesi arıyorlar, ortak arıyorlar, onlara yönelik yaptığımız bir pazar yeri, Özel Pazar adı altında. Gelecek vaat eden bu inovatif şirketlerin gelişmesinde sermayeyi sağlamaya yönelik olarak oluşturduğumuz bir pazar yeri Özel Pazar. Burada da halka açık olmayan, küçük girişimler ama artık fatura kesmeye başlamış böyle tamamen fikir aşamasında değil fatura kesmeye başlamış olan şirketlere finansman, sermaye sağlamak için onları girişim sermayedarlarıyla, fonlarla, melek yatırımcılarla buluşturmaya çalıştığımız bir pazar yeri.

Borçlanma araçları piyasamızda yine çok sayıda repo, ters repo, kesin alım satım gibi farklı farklı ürünler var. Vadeli işlemler pazarında, çok sayıda ürünümüz olduğunu söyledim. Detayları ele alınacak. İslami finans tabii gelişen bir alan, orada da 2,2 trilyon doları geçmiş bir hacim var. Ağırlıklı olarak katılım bankacılığı veya İslami bankacılık tarafında % 72’si ama fon tarafı ve özellikle sukuk tarafında, kira sertifikaları dediğimiz gelişim söz konusu. Türkiye’de de hem özel sektör hem devletin sukuk çıkarttığını, ihraç ettiğini biliyoruz. Bunlar son yıllarda oluyor, olumlu gelişmeler, hızla büyüyor, yani son 20 yılda % 10-12’lik ortalama bir büyüme hızına sahip İslami finans. Baktığımız zaman, dünyada yine çok sayıda kurumun ilgi gösterdiğini görüyoruz. Özellikle Malezya, Bahreyn, Arap Emirlikleri, Umman ve Pakistan’ın daha aktif bir şekilde çalışıp bu piyasadan pay aldıklarını görüyoruz.

Tabii bunlarla da sınırlı değil, ülkeler, şehirler bugün para çekmeye çalışan Londra da, New York da, Hongkong da İslami finans ürünleri geliştiriyor, bu kurumları kendi ülkelerine çekmeye çalışıyorlar kendi güçlerini koruyabilmek amacıyla. Dolayısıyla Londra ve New York gibi merkezlerin de radarında ve çalışma alanında İslami finans kurumları.

KT Portföy’den Tayfun arkadaşımız da arada söz alacaktır herhalde, onun da fikir olarak geliştirdiği, beraber çalıştığımız, başlattığımız bir konu bu. Biz, Borsa İstanbul’da faizsiz finansı veya İslami finans ürünlerini tanıtmak istiyoruz. Bununla ilgili bir farkındalığı oluşturmamız gerekiyor, çünkü vatandaş gözünde farklı bir algı var, bunu değiştirmemiz lazım. Borsada helal ürünler var, buna yönelik olarak farkındalık ve bilgilendirmeye yönelik bir pazar yeri oluşturalım. Borsa İstanbul faizsiz finans ürünleri pazarı şeklinde, İslami prensiplere uygun ürünleri bir yere koyalım, vatandaş görsün, gazetede, basında, veri kuruluşları aracılığıyla bu ürünleri görünür kılalım ve duyuralım, hepsi bir yerde olsun. Konvansiyonel faizli veya diğer helal olmayan ürünlerle aynı yerde olmasın. Yine borsa içinde işlem kurallarında bir farklılık yok, aynı fakat hocalarımızın, danışma kurullarının oluru ile tabii ki bu filtreleme yapılarak bir noktada bunları toplayacağız ve bu sayede bunu da tanıtarak borsaya hassasiyeti olan yatırımcıları çekmeyi, onlara bu ürünleri sunarak sermaye piyasasını geliştirmeyi ümit ediyoruz. Görünürlüğün ve bilinirliğin arttırılması amacıyla bunu dünyada yapan işte Suudi Arabistan, Malezya gibi borsalar var. Kimi bir arada topluyor, kimi ayrı topluyor, kimi ayrı bir borsa kuruyor. Biz de bu çalışmayı şu anda devam ettiriyoruz. En son Katılım Bankaları Birliği tarafından atanan Merkezi Danışma Kurulu üyelerimizle de iş birliği içerisinde bunun standartları yani hisse senedi ise hisse senedinin standartları neler olur, seçim kriterleri konusunu ele alıyoruz. Bunun dünyada belli artık aşamaya, noktaya gelmiş olan prensipleri var, üç aşağı beş yukarı dünya burada anlaşmış, uzlaşmış durumda. Bizim hocalarımız da şimdi bunlar üzerinde çalışıyorlar, hep beraber bugün belki buradaki çalıştaydan çıkacak sonuçlarla sektör için bir standart noktaya gelebilirsek bundan sonra bu güvenle çok daha fazla ilgi çekeceğini, yeni ürünler yatırımcılara sunulabileceğini düşünüyoruz.

İslami açıdan pay seçim kriterleri, genel olarak uluslararası kabul görmüş kriterler, burada yazıyor. Bunları tekrarlamayalım. Teknik çalışmalar da zaten hisse senetleri piyasası kısmında ele alınacaktır. Bakın dünyanın büyük borsalarının veya Batı›nın Dow Jones’ın, işte İngiltere’nin FTSE›sinin İslami prensiplere uygun endeksleri var. Bu endekslerin içine hisse senedi seçmek için kriterleri var, tabii ki bunların İslami muhasebe otoritesi dediğimiz standartları belirleyen Körfez’deki AAOIFI kriterlerine uygun olarak yapıyorlar ve danışma kurullarından da onay alarak bu endeksleri oluşturmuş durumdalar ve buna bağlı olarak ürün çıkartıp satıyorlar. Dolayısıyla Batı›da da bu konuda ciddi ürünler ve çalışmalar söz konusu.

Bizde de, hisse senetlerinin yanı sıra fonlar, kira sertifikaları, gelir paylaşımı sertifikaları, enerji ve altyapı projelerine yönelik, ki bir seansta ikinci gün bunu ele alacağız, gayrimenkul sertifikaları, yatırım ortaklıkları, gayrimenkul yatırım fonları, girişim sermayesi yatırım ortaklıkları gibi birçok ürün var. Bugün hocalarımızın oluruna bağlı olarak bunların faizsiz finans prensiplerine uygun olduğunu düşünüyoruz. Bunun dünyada birçok örneği de var, bir de bu filtrelemeyi yapıp vatandaşın önüne koyabilirsek önemli bir katkıda bulunmuş olacağız diye düşünüyorum. Burada bazı rakamlar, faizsiz finans prensiplerine uygun olduğu düşünülen ürünleri var, bunları hızla geçiyorum.

Endekslerimiz var. Mesela Türkiye İslami finans prensiplerine uygun endeks oluşturup da buna bağlı ürün çıkartan yani borsa yatırım fonunu çıkartan ilk ülkelerden biri dünyada. Yani bundan 10 - 12 yıl önce hatta 12 - 13 yıl önce. Evet ve bununla da övündük, ben yurt dışında da bununla ilgili bir makale de yayınladım. Fakat maalesef bunu yeterince tanıtamadık. Benzeri başka ürünler de var, sadece İslami değil, benzer konvansiyonel tarafta da maalesef bunları yeterince tanıtıp satamadık, pazarlayamadık. Bu çalışmamız da bugün çalıştay da buna vesile olsun, bunların tekrar canlanması ve yatırımcıların çekilmesi anlamında faydalı olsun istiyoruz.

Evet, bu filtreleme üzerinde şu anda çalışıyoruz, inşallah bunu bu sene sonuna kadar tamamlamak istiyoruz, orada da dediğim gibi Diyanet İşleri Başkanlığımızın katkısı, desteği önemli olacaktır. Bunun yanı sıra İslami finansla ilgili tabii çok çalışmamız var. Borsa İstanbul’da İSEDAK İslam İşbirliği Teşkilatı ve İslami finansla ilgili ayrı bir proje grubu oluşturduk. Malum Cumhurbaşkanlığımızda Strateji Bütçe Başkanlığı altında da böyle bir grup oluşturuldu. İslam ülkeleri arasındaki işbirliğini de geliştirmeye yönelik projelerimiz var, Cumhurbaşkanımızın da yakından takip ettiği, İslam İşbirliği Teşkilatı Altın Piyasası, İslam ülkeleri arasında ortak endeks oluşturmak ve buna bağlı ürünler de şu anda bizim çalışma alanımız içerisinde. Çeşitli seminerler, eğitimlerle kapasite geliştirme programları var. Borsa İstanbul akademik dergisi ağırlıklı olarak İslami finansa dayalı makalelerin yayınlandığı, Malezya’dan, Endonezya’dan, farklı ülkelerden makalelerin yayınlandığı, ki uluslararası endekslere girmiş bir dergimiz Borsa İstanbul dergisi, İngilizce olarak yayınlanıyor. Yurt dışında İslamî finansla ilgili de çok sayıda yayının yapıldığını görüyoruz. Görüldüğü gibi farklı alanlarda İslami finansı desteklemeye yönelik çalışmalarımız var.

Ben konuşmamı burada bitiriyorum, sabrınız için teşekkür ediyorum. Saygıyla selamlıyorum.

Prof. Dr. Mürteza BEDİR (Oturum Başkanı)

Evet, Doç. Dr. Recep Bildik Hocama da teşekkür ediyorum. Birbirini tamamlayan iki güzel konuşma dinlemiş olduk; hem teorik hem de pratik yönleriyle. Aslında bu oturum, ilmî toplantımıza iyi bir giriş oturumu oldu.

BİRİNCİ OTURUM:
BORSADA FİYAT OLUŞUMU

OTURUM BAŞKANI

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR
Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

SUNUM
Borsada Fiyat Oluşumu: Gözetim, Denetim,
Kredili İşlemler ve Açığa Satış İşlemleri

Hakkı AKDAŞ
Borsa İstanbul Denetim ve Gözetim Kurulu

Nuri AKAR
Borsa İstanbul Bilgi Sistemleri Kıdemli Denetçisi

TEBLİĞ
Borsadaki Açığa Satış İşlemlerinin Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi

Arş. Gör. Serdar ÖZALP
İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

MÜZAKERELER

Raportörler

Dr. Fatih Mehmet AYDIN
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Dr. Mustafa ÇAKIR
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Mehmet EKİM
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Bismillahirrahmanirrahim ve bihî nesteîn.

Çok değerli hocalarım, değerli meslektaşlarım, kıymetli arkadaşlar! Tabii biraz zaman kaybımız var, dolayısıyla programımızda 10 dakikayı aşkın bir sarkma oldu, hem bunu telafi etmek, hem de çok aksamayacak bir şekilde sunumları yürütebilmek için hemen başlamak istiyorum.

Bu oturumumuzun başlığı, “Borsada Fiyat Oluşumu, Gözetim, Denetim, Kredili İşlemler ve Açığa Satış İşlemleri”. Konuyla alakalı olarak önce Borsa İstanbul’dan iki arkadaşımız bizlere sunum yapacaklar, akabinde bu açığa satış işlemlerinin fıkhi açıdan değerlendirilmesi konusunda bir sunum dinleyeceğiz.

Ben öncelikle Borsa İstanbul mensubu, sunum yapacak arkadaşlarımız Hakkı Akdaş ve Nuri Akar beyleri buraya davet ediyorum ve yine açığa satış işlemlerinin fıkhi açıdan değerlendirilmesi ile ilgili sunum yapacak olan İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Araştırma Görevlisi Serdar Özalp arkadaşımızı da buraya alalım, buyurun.

Tabii sunum yapacak değerli arkadaşlarımızdan programın zamanına da riayet ederek kendilerine tanınan süre içerisinde inşallah 20 dakikada sunumlarını toparlamalarını istirham edeceğiz. Öncelikle Hakkı Akdaş Bey’i ben mikrofona davet ediyorum.

BORSADA FİYAT OLUŞUMU:
GÖZETİM, DENETİM, KREDİLİ İŞLEMLER VE AÇIĞA SATIŞ İŞLEMLERİ

Hakkı AKDAŞ

Borsa İstanbul Denetim ve Gözetim Kurulu

Herkese merhabalar. İsmim Hakkı Akdaş, Borsa İstanbul Denetim ve Gözetim Kurulu’nda çalışıyorum. Konu çok geniş, borsada fiyat oluşumu, gözetim, denetim, kredili işlemler, açığa satış işlemleri. Normalde denetim ve gözetim olarak biz en sonda yer alıyoruz, piyasada işlemler oluşuyor, biz daha sonra olanlarla ilgileniyoruz ama burada başa konulmuş. Dolayısıyla burada şöyle bir şey düşünüyorum ben: Fiyat oluşumuna çok kısa bir şekilde değineceğim, gerekirse piyasadan arkadaşlar var, onlar anlatacaklar, gözetim tarafına yoğunlaşacağım ben, gözetim tarafında çalışıyorum. Kredili işlemler ve açığa satış ile ilgili de, vaktimiz kalırsa biraz giriş yapacağım, kalmazsa Nuri arkadaşımız zaten devam edecek.

Burada şöyle bir giriş yapmak lazım: Bazen dışarıdan konuşulan bir konu var: Borsa kumar mıdır, değil midir? Dışarıdan bazıları diyor ki, borsa kumardır. Borsa içinden ya da sermaye piyasası ile ilgili kişiler de, hayır değildir, burası bir yatırım aracıdır, gibi bir cevap veriyor. Bunun normali nedir? Bana göre bunun normali şudur: Borsa aslında standart olarak bir kumar değildir. Ama öyle hisseler var ki, bunlar küçük kâğıtlar veya büyük şirket olsa bile piyasada dolaşan kısmı çok düşük ve üzerinde oynanmaya müsait küçük bir parayla siz bu hisseler üzerinde işlem yapabiliyorsunuz. Burada da bu kısmına değineceğiz biz, arzu ettiğimiz bir durum değil ama maalesef piyasada böyle bir olgu var.

Birinci konu başlığımız “Piyasa gözetimi nedir?” İkincisi, “Neden piyasa gözetimi yapılıyor?” Bunu belki örneklerle daha iyi göreceğiz. Gözetim faaliyetleri neleri kapsıyor, bunlara bakacağız ve vaktimiz kalırsa kredili işlem, açıktan satışa bir giriş yapacağım ki konu bütünlüğü kopmadan devam edebilelim.

Sermaye Piyasası Kanunu’nda borsalar şöyle tanımlanıyor: Sermaye piyasası araçları, kambiyo, kıymetli madenler, kıymetli taşların kurulca uygun görülen diğer sözleşmelerin, belgelerin, kıymetlerin, güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi bir ortamda işlem görmesini sağlamak üzere faaliyette bulunurlar. Dolayısıyla burada güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi gibi özellikle sayılıyor. Böyle bir piyasa olmama ihtimali de var. Biz organize bir piyasa kurduk ama buradaki bütün fiyatlar etkin bir fiyattır şeklinde yorumlayamayız, burada bir gözetim mekanizması gerekiyor. Çünkü bunun kötüye kullanım durumları da mevcut. Bu bütün dünyada farklı şekillerde yapılıyor. Bu biraz da kamu otoritesinin yaptığı bir iş aslında. Bizim yaptığımız kısım da, bir yönüyle borsa olarak bir kamu vazifesi görmek gözetim anlamında bir şekilde aslında, normal ekonomi olarak düşündüğümüzde serbest piyasaya bir şekilde müdahale ettiğimiz bir alan burası.

Borsada yapılan alım satım işlemlerinin güven ve istikrar içinde, serbest, rekabetçi şartlar altında kolayca ve düzenli bir şekilde yürütülmesini sağlamak, bu kuralların dışına çıkanlara gerekli yasal müeyyideleri uygulamak, bizim, aslında borsanın bir görevidir. Dediğim gibi bu, bazı yerlerde tamamen kamu eliyle, bazı yerlerde borsa ve kamu karışımı olarak yapılıyor. Biliyorsunuz bizim de düzenleyici, denetleyici kurumumuz Sermaye Piyasası Kurulu. Sermaye Piyasası Kurulu ve biz Denetim ve Gözetim Kurulu olarak hem borsa hem de kamu idaresi bu görevi yapıyoruz.

Piyasa gözetimi nedir? Kanuna aykırılık olacak şekilde gerçekleştirilen işlemlerin tespit edilmesi amacıyla bünyelerinde gerekli gözetim sistemini kurarlar ve her türlü önleyici tedbirleri alabilirler. Borsalar, gözetim konusunda kendilerine kurulca verilecek diğer görevleri yerine getirirler. Bu konunun ifadesi ve bu kanunen bize verilmiş bir görev. Bu; Borsa İstanbul’da açık olan pazarlarda olağan dışı ve mevzuata aykırı olarak gerçekleştirilen işlemlerin izlenmesi, tespit edilmesi ve ilgili birimlere raporlanması faaliyetidir. Genel amaç; Borsa İstanbul’da düzeni ve dürüstlüğü bozan ya da hileli olan veya piyasaların sağlıklı bir şekilde işleyişine aykırılık teşkil eden fiillerin ortaya çıkarılmasını, sorumluların cezalandırılmasını ve bu tür girişimlerin engellenmesini sağlayacak koruyucu tedbirlerin alınmasıdır. Öyle işlemler var ki, bunların sonucunda hapis cezası hükmedilmiş mevzuatta, onlara da değineceğiz.

Denetim Gözetim Kurulu genel olarak, borsa üyelerini - ki bunlar aracı kurumlardır- Menkul Kıymetler Borsa’sında işlem gören şirketleri, bunlar işte Türk Hava Yolları, Türkcell ya da Türk Telekom gibi bildiğiniz borsada işlem gören şirketlerin denetimini yapar.

Borsa pazarlarındaki işlemler, borsadaki yapılan işlemlerin hepsi bir denetime tabi, burada bir sıkıntı varsa bu işlemler ve dolayısıyla bu işlemleri gerçekleştiren kişiler üzerinde bir denetim gözetim faaliyeti yürütülüyor.

Gözetim faaliyetlerinde nelere bakıyoruz? Bu genel başlık üzerinde biraz konuşmak istiyorum. Diğer kısımları daha çok mevzuata ilişkin şeyler ve bunun üzerine bir fıkhi hüküm konuşulacağı için biraz detaylarına girmek gerekecek. Bu yönüyle mevzuat fazla sıkıcı olabilir ama giriş mahiyetinde birkaç şey söylemek istiyorum. Burada bizim baktığımız konular, en azından Türk hukuku açısından suç teşkil ediyor, dünyada da uygulaması böyle.

Bilgi suistimali, öncelikle sermaye piyasası kanununda içeride öğrenilenin ticareti şeklinde ifade ediliyordu. Bunun İngilizcesi “insider trading”. Siz içeriden bir bilgi alıyorsunuz ve bu henüz kamuya açıklanmadan bunu kendi lehinize kullanıyorsunuz. Bu, eski kanunda en ağır suçtu. Şu an en ağırı değil ama yine suç, hapis cezası ve para cezasını gerektiriyor.

İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı; manipülasyon. Bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı, bilgi manipülasyonu denen eski kanunda manipülasyon olarak geçiyordu, şu an ismi piyasada dolandırıcılığına çevrildi. Bunun getirilme amacında şöyle bir şey var: Piyasa dolandırıcılığını ortaya koymak için zaman gerekiyor. Kişiler arasındaki ilişkiler kuruluyor, orada yapılan işlemler takip ediliyor. Bu, Sermaye Piyasası Kurulu’na gidiyor, onlar savcılığa bildiriyor, savcılık tarafında incelemeler devam ediyor ve mahkemeye gittiğinde hâkimin görüşüyle, bizim görüşümüz farklılaşabiliyor. Nasıl bir şey oluyor? Şöyle bir şey: Biz diyoruz ki, burada açık bir suç unsuru var, burada bir manipülasyon var. Ama hâkim: «Burada birisi almış birisi satmış, dolayısıyla hiçbir suç yoktur.» diyor ve görüşlerimizde farklılaşma olabiliyor. Bu yüzden piyasa bozucu fiillerde Sermaye Piyasası Kurulu tamamen idari para cezasıyla, daha hızlı ve aksiyon alabileceği bir kavram getirdi. Şartları tam olarak oturtamadığımız da ise gördüğümüz bazı işlemlerde piyasa bozucu fiil nedeniyle Sermaye Piyasası Kurulu hızlı bir şekilde idari para cezası veya farklı yaptırımlar getirebiliyor. Belki son zamanlarda görmüşsünüzdür, bazı yatırımcılara, radara girdiğinde o kişi özelinde o hissesini 6 ay satmama veya o hissenin açığa satış ve kredili işleme konu olmaması cezası veriliyor. Bu da piyasadaki volatiliteyi arttıran bir unsur olduğu için böyle değişik tedbirler getirebiliyor.

Burada belki konuya da bir giriş mahiyetinde, ben kendi tecrübemi aktarmak istiyorum. Ben 2008 yılında Borsa’ya başladığımda Din İşleri Yüksek Kurulu’nun bir fetvasını okudum; borsa helal midir, haram mıdır? Burada şöyle bir hüküm var: Hazine kağıtlarını Din İşleri Yüksek Kurulu caiz görmüyor bir faiz unsuru içerdiği için. Bununla birlikte paylarda, sektöre dikkat etmek kaydıyla hisse senedi alıp satmanın bir sıkıntısı olmadığını ancak spekülasyon maksatlı alım satımı da caiz görmediklerini söylüyor. Ben iktisat mezunu bir insanım. İktisat, işletme okuyan kişiler, finansal yönetim tarzı bir ders almışlardır lisans seviyesinde. Burada şu anlatılır genel olarak; spekülasyon, manipülasyon ve insider trading (içeriden öğrenenlerin ticareti). Spekülasyon normalde bizim gözümüzde -derste anlatılan şekliyle de kitaplarda geçen şekliyle de- herhangi bir sorun olmayan bir şeydir. Spekülasyon şudur; siz bir hissenin fiyatının yükseleceğini düşünürsünüz ve buna yatırım yaparsınız. Bu anlamda bende tam oturmayan bir şey olduğunu söyleyebilirim. Hayrettin Hoca’nın bir fetvasını okudum. Hayrettin Karaman diyor ki, sizin bir uzmanlığınız varsa, bunu paraya dönüştürebilirsiniz. Dolayısıyla hayvan pazarının başında bir hayvanı ucuza alıp hayvan pazarının sonunda pahalıya satabilirsiniz. Dolayısıyla o, spekülasyon tarzı bir işleme cevaz veriyor. Sanki Din İşleri Yüksek Kurulu burada daha geniş bir yorum yapıyor gibi. Bu iki kavramın (spekülasyon ile manipülasyon) aslında birbiriyle aynı olmadığını söylemek gerekir. O fetvada spekülasyon denilmiş ama daha çok manipülasyon dediğimiz bir işleme pasif de olsa katılarak o işlem hareketinden yararlanma anlamında kullanılmıştır. Bu oturumun çok yararlı olacağını düşünüyorum; aynı kavramlar üzerinden konuştuğumuzda belki herkes daha güzel bir noktaya ilerleyebilecektir. Bizim gözümüzde spekülasyonun bir sıkıntısı yok. Burada hukuk mevzuatındaki manipülasyon ve insider tarafını anlatacağız.

Bilgi suistimali, (Sermaye Piyasası Kanunu’nda madde 106) dediğim gibi eski kanunda bu en ağır suç hâli idi, şu an için değil. Bunu bir okuyacak olursak, doğrudan veya dolaylı olarak sermaye piyasası araçları ya da ihraçları hakkında ilgili sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkileyebilecek nitelikteki henüz kamuya duyurulmamış bilgilere dayalı olarak ilgili sermaye piyasası araçları için alım ya da satım emri veren, verdiği emri değiştiren, iptal eden ve bu suretle kendisine veya başkasına bir menfaat temin eden bu kişi bilgi suistimali suçunu işlemiş oluyor. Burada dikkatinizi çekmek istediğim şey, verdiği emri değiştiren, diyor. Aslında siz bir alım emri verdiniz ve bu alım emrinden vaz geçtiniz, aslında bir menfaatiniz yok ama kanun koyucu, bir zararın bertaraf edilmesini de bir menfaat kabul ediyor.

Bu suçu kimler işleyebilir? İhraççıların veya bunların bağlı olduğu hâkim ortakların yöneticileri. Yöneticiler biliyorsunuz herhangi bir bilgiye ilk önce erişebilecek kişiler, şirketteki durumları en iyi bilecek kişiler, ihraççıların veya bunlara bağlı olarak hâkim ortaklarına pay sahibi olmaları nedeniyle bu bilgilere sahip olan kişiler, ortaklar, iş ve meslek görevi icrası nedeniyle bu bilgilere sahip olan kişiler. Bunlar bir vergi denetiminde olabilir veya genelinde. Şöyle söyleyebiliriz, şirketin denetimini gerçekleştiren kişiler. Biliyorsunuz bağımsız denetim kuruluşları var ve şirketler kamu aydınlatma platformuna gösterdikleri finansal raporları bir denetimden geçirmek zorundalar. Bu denetim sırasında herkesten önce bu denetçiler de şirketin mali durumu ile ilgili bu bilgiye sahip oluyorlar.

Dikkatleri dağıtmamak için konuyu bir örnek vererek anlatmak istiyorum. En son belki ilgilenenler görmüştür, Türk Hava Yolları şirketinde işlem hacimlerinde yüksek bir artış vardı, bu son birkaç haftalık durumdan bahsediyorum. Daha sonra Türk Hava Yolları bir bilanço gönderdi Maliye’ye. Verdiği bilançoda, kâr vardı, değerinde 8-9 milyar kadar zarar, çok yüksek miktarda bir zarar vardı ve bunun öncesinde özellikle yabancı bazı şirketlerden yüksek satışlar geldi, bunu belki görmüşsünüzdür. Burada bir içeriden öğrenen ticareti var gibi, bazı haberlere de konu olmuştu.

İşte bu bilgiyi suç işlemek suretiyle elde eden kişilerin olduğu anlaşılmakta. Siz gittiniz işte şirketin bir bilgisayarına sızdınız, bilgi elde ettiniz, siz de dolayısıyla bunun kapsamına giriyorsunuz. Sahip oldukları bilginin, bu fıkrada belirtilen teklifte bulunduğunu bilen veya ispat edilmesi halinde bilen kişiler. Burada değişik şeyler olabilir, şirkette adam danışman ama benim diyor böyle bir yetkim yok, böyle bir bilgim yok. Ama araştırdığınızda bakıyorsunuz ki aslında yönetim kurulu başkanının mali konularda danışmanı, bilmeme ihtimali yok. Dolayısıyla bu kanun hükümleri açıkça bunları ifade ediyor.

Bunun cezası 2 yıldan 5 yıla kadar hapis veya adli para cezası. Bu “veya”ya dikkatinizi çekmek istiyorum. Çünkü bazılarında “ve” bazılarında “veya” o cezanın şiddetini de değiştiren bir şey. Ancak bu suçtan dolayı adli para cezasına hükmedilmesi halinde verilecek ceza, elde edilen menfaatin iki katından az olamaz. Burada da nasıl ölçülüyor bu menfaat? Kişinin 100 tane hissesi var, 10 lira ederi var bu hissenin, 11 lira ama bunu sattı, herhangi bir kötü haber geleceğini biliyor ve bunun ederi 10 tane hisse, işte 10 lira diyelim. 100 liralık bir varlığı var, bu 100 liralık varlığındaki değer düşüşü ne kadarsa o kadar bir menfaat elde ettiği varsayılıyor.

Bu, olayı çok güzel özetleyen bir grafik. Normalde bu hisseye baktığınızda, fiyat hareketlerinin yatay olduğunu söyleyebiliriz. Alttaki kısma da baktığınızda, oradaki işlem hacmi miktarları var, çok küçük, görüyorsunuz. Bir noktaya geliyor, işlem hacmi de fiyat da hızlı artıyor. Ama bir noktadan sonra biraz düşüşe ve yatay bir noktaya geliyor. Artık alım bir yerde azalıyor, o alımın azaldığı noktanın ilerisinde bir haber geliyor. Belki biliyorsunuzdur, Kamu Aydınlatma Platformu (kap.org.tr) var. Şirketler kendileriyle ilgili bir durumu, herhangi bir basına veya başka bir yere vermeden önce bu platforma iletmek zorundalar ve burada iletilen bir haberden sonra hissenin fiyatı, işlem miktarı tekrar artmaya başlıyor ve daha yüksek bir tepe oluşuyor. Daha sonra düşebilir, aynı kalabilir, o kısmı ile şu an ilgilenmiyoruz. Ama incelediğimizde şu ilk küçük tepecikte kim aldı, diye baktığımızda, bu az önce saydığımız kişilerden herhangi birini gördüğümüzde bu çok bariz içeriden öğrenilen birinin ticaretidir ve bu kişiler, daha kamuya mâl olmadan bir haberi kendi lehlerine kullanıp burada bir alım canlandırmışlardır.

Piyasa dolandırıcılığı hükmü (madde 107), bu manipülasyon dediğimiz kısımdır. Sermaye piyasası araçları fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım yapılması, emir verilmesi, emir iptal edilmesi, emir değiştirilmesi veya hesap hareketlerinin gerçekleştirilmesidir. Burada yine dikkatinizi çeken bir unsur olarak şunu söylemek istiyorum, emir iptal edilmesi, emir değiştirilmesi. Normal şartlarda —size biraz sonra göstereceğiz— bir emir tablosunda fiyat hareketlerinde bekleyen emirler vardır, pasifte ve bunların eşleşmediği noktada aynı, sabit kalırlar. Bu kısım bizim gözetim faaliyetlerini dışarıda tuttuğumuzda veya bunların ikinci bir etkisini dışarıda tuttuğumuzda borsa anlamında ya da kişi ve aracı kurum anlamında hiçbir anlamı olmayan bir şeydir çünkü işleme dönüşmemiştir. Ama piyasa dolandırıcılığında kullanılan bir yöntemdir. Geride bir tarafa biraz emir yığarak kişiler, orada bir aktif piyasa izlenimi, bir alıcı görüntüsü vererek bazı kişileri kandırmaya, o hisseyi diğer tarafda ya da daha aktif bir tarafta işlem yapmaya yönlendirebiliyorlar. Bu bizim baktığımız bir unsur. Bazen bakıyoruz, normalde siz bir hisse alacaksanız, işte bir tane emir gönderirsiniz, bir tane hisse alırsınız veya yanlışlık yapmışsınızdır o emri iptal edersiniz, tekrar gönderirsiniz, ikiye birdir bu oran. Ama öyle durumlar var ki, 10 tane emir göndermiş bir işlem yapmış, emri alıyor iptal ediyor, diğer tarafa geçiriyor, çok fazla, belli ki böyle bir manipülasyon aracı olarak kullanıyorlar.

Piyasa dolandırıcılığı; bir işte kişilerin bir araya gelip bazı hisselerde yapay bir fiyat hareketi oluşturdukları kısımdır. Bunun cezası 2 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5 bin günden 10 bin güne kadar ceza. Şu an en ağır ceza bu madde hükmünde geçerli. Yine burada da bir hükmümüz var, bu suçtan dolayı verilecek adli para cezasının miktarı, suçun işlenmesiyle elde edilen menfaatten az olamaz. Biz raporlarımızda bu hesaplamaları da yapıyoruz, kişilerin başlangıçta ne kadar hissesi vardı, bunların değer artışıyla ne kadar bir noktaya geldi, artı o süreç içerisinde alım satımlarıyla ne kadar para kazandılar? Her zaman para kazanamayabiliyorlar ama genel itibariyle bu işle ilgilenen bazı kişiler para kazanıyorlar bu noktada.

Madde 107/2, bilgi manipülasyonu dediğimiz unsur. Bir öncesine giderek örnek vereyim. Mesela bazı isimler var, şu an zikredemeyeceğim ama zikretsem belki hepinizin bildiği, piyasada bilinen kişiler bunlar. Hatta birkaçı yurt dışında farklı yerlerde, Türkiye’ye yakın yerlerdeler. Bu kişiler, bu işlerin organizasyonunu yapıyorlar. Bazen şirket ortakları da buna dâhil olabiliyor. Biz bir şekilde bunlara karşı önlem alıyoruz ama onlar da kendilerini geliştiriyorlar, artık onlara takılmıyorlar, farklı yöntemlere gidiyorlar. Bazen şirket ortaklarını, başka şeyleri de kullanıyorlar. En son Albaraka Türk hissesinde yaptılar. Hâlbuki Albaraka Türk hissesi küçük bir hisse değil, 900 milyon sermayesi, % 20 halka açıklığı var. Çok yüksek değil ama hatta Sermaye Piyasası Kurulu daha olayın başında müdahale etti, artık proaktif davranıyor, kişiye 6 ay işlem yapmama yasağı getirdi. Ama bu kişeler işlemlerine başka şirketler üzerinden yine devam edebiliyor, böyle bir durum da söz konusu olabiliyor.

İki, piyasa dolandırıcılığı, bilgi bazlı. Bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı yapanlar, sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkilemek amacıyla yalan, yanlış, yanıltıcı bilgi veren, söylenti çıkaran, haber veren, yorum yapan veya rapor hazırlayan ya da bunları yayanlar, bu suretle menfaati yayanlar, 2 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5 bin güne kadar cezalandırılıyor, diğeri de 5 bin günden 10 bin güne kadar cezalandırılıyor. Bu da daha çok maden şirketlerinde gözüken bir durum. Öyle bir açıklama yapılıyor ki, biz diyorlar şurada bir maden bulduk, işte şu kadar bunun ekonomik değeri var. Öyle bir rakamdan bahsediyorlar ki bırakın şirketi Türkiye’yi kalkındırabilecek bir rakam bu. Ama daha sonra işin aslı ortaya çıkıyor. İnsanlar da tabii bu haber üzerine hisseye atılım yapıyorlar. Aslında daha önce almışlar hisseleri zaten ve bu hisseleri o gelen taleple beraber satışa geçiyorlar. Hatta bir tanesinde “Müslüman Kardeşler” diye bilinen manipülatörler —sırf isminden ötürü öyle bilinen maalesef böyle kişilerin grubu— ellerine hisseleri toplamışlar, o anda satış yapıyorlar, satış gerçekleştiriyorlar. Sonra belki görmüşsünüzdür işte “şirket madeni borsada buldu” gibi haberlere de konu olmuştu.

Bu piyasa dolandırıcılığı, diğeri kadar çok net resmi göstermiyor ama yine gördüğünüz gibi öncesinde ve sonrasındaki fiyatı belli, işte 5.5 civarında ama aşırı bir zirve yapıyor, sonra tekrar düşüyor. Burada anormal bir durum olduğu belli, işlem hacimleri artıyor, fiyat hareketleri hiçbir reel sayıya dayanmıyor. Bu; tamamen kişilerin bir araya gelip yaptığı kendine işlem, karşılıklı işlem, bir bir işlem, —dediğim gibi— şirket ortağını kullanarak yapılan işlemdir. Bazen farklı şeyler de var. Bu kişiler bazen küçük yatırımcı dediğimiz kişiler de olabiliyor. Aslında ağlıyorlar, işte borsada şöyle oldu, biz araba kaybettik, ev kaybettik. Bu genelde o trene sonradan binen, aslında o trene binmek isteyen ama orada canı yanan, canı yanmasa sesi çıkmayacak olan kişiler, maalesef böyle durumlar da var.

Şu hükme kısaca değineyim, pişmanlık denen bir hüküm var, burada eğer hukuki sürecde ne kadar erken pişmanlık olursa o kadar cezasında indirim yapma durumu var kanunda.

Açığa satış kredi işlemlerine girmeden kısaca şu kısma değinip bırakayım:

EMiR SAYISI

ADET

ALIŞ TL

SATIŞ TL

ADET

EMiR SAYISI

ALIŞ TL

SATIŞ TL

5

200

5,14

5,15

121

2

1.028

623

11

482

5,10

5,16

99

6

2.458

511

10

518

5,08

5,18

165

7

2.631

855

14

443

5,05

5,22

235

5

2.237

1.227

3

312

5,03

5,25

101

2

1.569

530

43

1.955

721

22

9.924

3.746

Bu sığ bir piyasa örneği, maalesef bazı kâğıtlar bizim piyasamızda böyle sığ kâğıt örneği olarak tezahür ediyor. Burada gördüğünüz gibi çok düşük miktarda işlemler var ve bunlar herhangi bir hisse için bekleyen çok düşük emirler.

Burada dikkatinizi çekmek istediğim birkaç husus var.

Bu şekilde bir piyasa bekleyen bir emir defteridir bu. Hiçbir işlem olmuyor şu an için, gözetim haricini düz tuttuğumuzda bu kişi ya da aracı kurum ya da borsa için hiçbir anlamı yok. Ama bu işlemler alıcı fiyatını yükselttiği ya da satıcı fiyatını düşürdüğü noktada gerçekleşiyor.

Dikkatinizi çekeceğim bir diğer husus da, alıcı tarafında toplamda daha bir yoğunluk var. Buradan bir yorumda bulunuyor insanlar ve miktar ne kadar yüksekse fiyatın da o kadar yükseleceğini düşünüyorlar.

Bir tane yine size derin bir piyasa örneği göstereyim.

EMiR SAYISI

ADET

ALIŞ TL

SATIŞ TL

ADET

EMİR SAYISI

ALIŞ TL

SATIŞ TL

135

497.375

8,15

8,20

156.716

36

4.053.606

1.285.071

93

346.018

8,10

8,25

448.157

98

2.802.746

3.697.295

51

231.443

8,05

8,30

699.413

149

1.863.116

5.805.128

50

120.814

8,00

8,35

595.098

110

966.512

4.969 .068

14

63.995

7,95

8,40

579.412

176

508.760

4.867.061

343

1.259.645

2.478.796

569

10.194.740

20.623.623

Burada gördüğünüz gibi 497 binler, 156 binler gibi çok yüksek miktarda rakamlar var ve böyle bir kâğıtta böyle oyunlara girmek çok kolay değil, siz birkaç milyonla dahi bunu yapamazsınız. Çünkü aldığınızda karşınızda sürekli satıcı, sattığınızda alıcı var, sizin bu kâğıdı oynatma ihtimaliniz yok. Belki bizim piyasamızdaki bir sıkıntı da piyasanın çok derin olmamasıyla ilgili. Aslında büyük bir hisse için düşündüğümüzde, bu konuştuğumuz konuların çoğu çok fazla söz konusu olabilecek şeyler değil.

Manipülasyon peki nasıl yapılıyor? Sığ bir kâğıt seçiliyor, işte grup üyeleri belirleniyor, şirket ve elinde yüklü bir miktarda hisse bulunan kişilerle anlaşma yapılıyor. Çünkü siz böyle bir işleme başlamadan önce hisseleri toplamanız lazım ki o hisselerin fiyat artışından yararlanasınız. Hisse alımı yapılıyor, bir dizi işlemlerle hissede işlem miktarı ve fiyat artışı sağlanıyor, bunun çok farklı şeyleri var, hızlıca girmeyeyim. Tiyo yayılmaya başlanıyor, internet siteleri, dergiler kullanılıyor. Şu an bu Twitter›ı çok fazla kullanıyorlar, belli gruplar var, belli kişiler var. Hatta telegram gibi daha gizli ortamlarda yapıyorlar, kendi reklamlarını da yapıyorlar. Üstelik bazı telegram sitelerine üye olmak için para vermeniz gerekiyor. Hangi sitede işlem yapacaklarını oradan ilan ediyorlar. Diğer yatırımcılardan birisi çekilince, önceden alınan hisseler satılmaya başlanıyor, siz aslında girdiğinizde o kişiler de o an satmaya çalışıyor.

Bir operasyon örneğini de göstereyim:

SAAT

FİYAT

MİKTAR

ALAN ÜYE

SATAN ÜYE

09:30:23

4,66

2.000

YYY

OPR

09:32:48

4,68

620

ZZZ

ABC

09:30:31

4,70

407

MMM

SSS

09:33:55

4,72

500

AAA

EEE

09:33:38

4,74

470

OOO

CCC

09:34:50

4,76

2.500

YYY

EEE

09:35:09

4,78

2.700

KKK

EEE

09:35:11

4,80

2.800

RRR

KKK

09:35:41

4,82

2.620

KLM

CLK

Burada siz bir yatırımcı olarak farklı aracı kurumlardan farklı hesaplar açıp aynı anda birinden alıp birine satabilirsiniz. Farklı farklı isimlendirilmiş kişiler var, bunlar gizleniyor ama bunların hepsine baktığımızda aslında aynı kişiler bunlar. Çok farklı saatlerde farklı işlemler yapıyorlar ve fiyat sürekli artan bir noktada bulunuyor. Ama bunların hepsi aynı kişiler, maalesef böyle durumlar var.

Ben burada kesiyorum, inşallah daha sonra ilave açıklamalar yapabiliriz.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Teşekkür ediyorum Hakkı Bey›e. Özellikle spekülasyon ve manipülasyon üzerinden verdiği örnek, neden bu toplantılara ihtiyaç duyduğumuzun güzel bir göstergesi oldu. Şimdi de Nuri Akar Bey konuşacaklar. Kendisi de Borsa İstanbul mensubu, buyurun efendim, sizin de süreniz 20 dakika.

Nuri AKAR

Borsa İstanbul Bilgi Sistemleri Kıdemli Denetçisi

Merhabalar, öncelikli olarak herkese hoş geldiniz diyorum. İsmim Nuri Akar. Borsa İstanbul’da bilgi sistemleri kıdemli denetçisi olarak görev yapmaktayım, bilgisayar mühendisiyim.

Öncelikle bir bankada bilgi sistemleri denetçisi olarak göreve başladım, sonrasında da Borsa İstanbul’da devam etmekteyim. Son zamanlarda gerek bankacılık sektöründe, gerekse borsada bütün işlemler sistem üzerinden yapılmakta, algoritmik ve HFT (High Frequency Trading) olarak adlandırılan çok hızlı sistemsel ve algoritmaların çalıştığı bilgisayar programlarının gerçekleştiği işlemler gerçekleştirilmekte. Bunlar da tabii ki riskleri artırmakta ve karmaşıklaştırmakta.

Bugünkü sunumumuz Hakkı Bey’in de söylediği gibi, “Borsada fiyat oluşumu, gözetim, denetim, kredi işlemleri ve açığa satış işlemleri”. Hakkı Bey’in bir devamı olarak, onun sunumunun tamamlayıcısı olan ufak bir sunum hazırladım.

Öncelikli olarak Sermaye Piyasası Kanunu’nun 1. maddesinin amacı, sermaye piyasasını güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi kılmaktır. Zaten güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi olmaya dair kavramlar, Sermaye Piyasası Kanunu’nun farklı yerlerinde de ifade edilmekte, denetim ve gözetim kısmında da bu hususlara dikkat edilmesi özellikle vurgulanmaktadır. Burada önemli bir konu da, Sermaye Piyasasının düzenlenmesi ve denetlenmesidir; yani öncelikli olarak kanun koyucu piyasayı düzenlemiş, arkasından da denetlenmesini şart koşmuştur.

Ben Denetim ve Gözetim Kurulu’nun denetim tarafında çalıştığım için, denetime temel teşkil eden yasanın dayanaklarını buraya koydum. 65. maddenin 9. fıkrasında konu; yürütülecek borsacılık faaliyetleriyle ilgili ilke ve esasların belirlenmesi ve kanun kapsamında işlemlerin sürdürülebilirliğinin sağlanması olarak ifade edilmiştir.

67/1. maddesinde de, yine burada gördüğümüz gibi, kıymetlerin şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi bir ortamda işlem görmesini sağlamak üzere borsaların işletim, denetim ve gözetim sistemlerinin kurulması olarak ifade edilmiştir.

Denetim ve Gözetim Kurulu olarak iki tane fonksiyonu yerine getirmekteyiz. Birincisi, gözetim fonksiyonu, diğeri de denetim ve inceleme fonksiyonu. Gözetim fonksiyonunu Hakkı Bey anlattı. Denetim ve inceleme fonksiyonu da, gözetime dayalı kapsamlı incelemedir; yani gözetim tarafından herhangi bir husus tespit edildiği zaman denetim tarafına bu husus bildirilmekte ve denetim tarafında daha kapsamlı bir değerlendirme ve inceleme yapılarak çıkan sonuç, rapor gerek SPK’ya gerekse borsa içindeki ilgili birimlere veya ilgili komitelere iletilmektedir.

Denetim ve Gözetim Kurulu olarak sadece piyasa gözetimi değil aynı zamanda iç denetim, soruşturma faaliyetleri veya yatırım kuruluşlarının denetimini de yapmaktayız ki, yatırım kuruluşlarının denetimi açığa satış işlemlerin denetimini de bir nebze kapsamaktadır.

Kadromuz, kurul başkanı ve başkan yardımcısı ve denetçilerden oluşmaktadır. Denetçiler arasında unvan farkı olmakla beraber yetki anlamında hiçbir fark bulunmamaktadır.

Piyasa gözetim ve denetimini nasıl yapmaktayız? Hakkı Bey’in de grafiklerle anlattığı üzere, piyasada bir işlem gerçekleşmekte ve bu işleme ilişkin emir veya işlem verileri bir havuzda toplanmaktadır. Gözetim ve denetim olarak sadece işlem ve emir verilerini almamaktayız, ayrıca MKK ve Takasbank tarafından gelen verileri de gözetim veri tabanımızda işleyerek, gerçek zamanlı, sistematik ve otomatik bir uyarı mekanizması oluşturmakta ve bu uyarı mekanizmasından çıkacak sinyaller sonrasında da, olağanüstü fiyat ve miktar hareketlerine ilişkin olarak bazı uyarılar oluşturmaktadır. Bu uyarılar ön izleme tarafından değerlendirilir ve gözetim raporu hazırlanır. Eğer gözetim raporu direkt SPK’ya da sevk edilebilir veya kanunda yer alan hususlara bir aykırılık tespit edilirse detaylı gözetim için denetim tarafına iletilmekte ve incelendikten sonra da SPK’ya veya borsanın ilgili kurumlarına iletilmektedir.

Denetim noktasında piyasa işlemlerine baktığımız en önemli hususlar, yapılan işlemin kanuna aykırılık teşkil edip etmediğidir. Bunlar da idari para cezası, bilgi suistimal suçu ve piyasa dolandırıcılığı suçudur. Bunları Hakkı Bey anlatmıştı. Bunları zaman kaybetmemek adına hızlıca geçebiliriz ama mesela burada bilgi suistimal suçu neden bir suçtur? Çünkü bu, fırsat eşitliğini bozar ve haksız menfaat sağlar. Bu da sonuçlara güvenin sarsılmasına neden olur. Finansal piyasalarda en büyük sermaye ise güvendir. Eğer siz güveni kaybederseniz finansal piyasalardaki yatırımı da kaybedersiniz. Güvenin sağlanması için ise denetim ve gözetim kurulu olarak yapılan iş ve işlemlerin hepsine sinyaller çerçevesinde herhangi bir uyarı oluşturulduğu zaman bakıyoruz ve bunların suç teşkil edip etmediği hakkında raporlar düzenliyoruz.

Piyasa dolandırıcılığı suçu, yine nitelikli bir dolandırıcılıktır çünkü birkaç kişi bir araya gelerek haksız menfaat elde eder ve yine piyasa güvenirliliğini zedeler, piyasadan kaçışa veya yeni yatırımcıların gelmemesine yol açar.

Hakkı Bey’in de vurguladığı, benim de vurgulamak istediğim; spekülasyon ile manipülasyon. Bunlar, halk arasında birbiri ile eşdeğer olarak kullanılmaktadır ama SPK mevzuatında ve borsacılık literatüründe bunlar ayrı ayrı konulardır. Spekülasyon, yatırımcıların gelecek hakkındaki beklentileri doğrultusunda pozisyon almalarıdır ki bu hukuki anlamda meşrudur; fıkhi anlamda belki meşru olmayabilir ama hukuki anlamda meşrudur. Manipülasyon ise, yatırımcıların fiyatı ve piyasayı kendi istekleri doğrultusunda yönlendirmesidir. Manipülasyon türleri, işleme dayalı manipülasyon ve bilgiye dayalı manipülasyon olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Bunları da Hakkı Bey anlattı.

Fiyat ve Miktar Hareketi

Hakkı Bey’in anlattıklarına benzer burada üç tane grafik bulunmakta. Mor olarak gösterilen grafik endeksi, mavi grafik hisse senedini ve kırmızı sütunlar da işlem hacmini göstermekte. Burada açıkça ilk başlarda hisse ile endeks birbirine paralel olarak ilerlemekte ve işlem hacmi de çok fazla hareketlilik göstermemekte. Belirli bir noktadan sonra ise orada bir haber gelmiş olmalı ki, hisse ile endeks birbirinden ayrışmakta ve işlem hacmi de, hisse de artmakta ve sonra tekrar hisse düşüşe geçmekte, bir noktadan sonra endekste hiçbir hareket olmadığı hâlde hissede çok hızlı bir yükseliş bulunmakta ve tepe noktasından sonra —işlem hacmi grafiğinden de görüleceği üzere— çok yüklü miktarda satışlar gerçekleşmekte, sonrasında da operasyon tamamlanmaktadır.

Şimdi konumuz olan açığa satış ve kredili işlemlerin öncesinde de şunu söylemek istiyorum. Denetim olarak biz genellikle olumsuz konulara yoğunlaşıyoruz. Biz hem iç denetime hem de piyasa denetimine ilk gittiğimizde ve rapor oluşturduğumuzda hep şununla karşılaşıyoruz; “Müfettiş bey, siz hep bizim hakkımızda olumsuz şeyler söylediniz, bizim yaptığımız iyi şeyler yok mu?” Buradan hareketle bu sunumum da sizlerin gözünü korkutmasın. Biz burada olumsuz hususları tespit edip raporladığımızdan dolayı hep olumsuz örnekleri veriyoruz. Tabii ki sermaye piyasalarında, borsamızda çok olumlu işler de gerçekleşmekte.

Açığa satış işlemleri, bazı kaynaklarda borcun, kıymetin ödünç alınması, sonrasında satış işlemi olarak ifade edilmektedir. Ama SPK’da açığa satış işlemi, sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarının satılmasını ya da satışına ilişkin emrin verilmesini ifade eder. İşlemin sadece gerçekleşmiş olması değil, emri vermek de bir açığa satış işlemidir. Takas yükümlülüğünü ödünç alınan sermaye piyasası araçları yerine getirmese de açığa satış işlemidir. Şimdi açığa satış işlemini biraz daha açacak olursak, açığa satış işlemi, öncelikli olarak bütün hisselerde yapılamamaktadır. Bizim A, B, C, D diye kategorize ettiğimiz hisseler var ve bunların büyüklükleri var. Sadece A ve B grubu hisselerde açığa satış işlemi yapılabilmekte ve açığa satış işlemi yapılabilmesi için aracı kurumlarla da yatırımcıların bir sözleşme imzalaması gerekmektedir. Ben küçük bir yatırımcı olarak bir bankanın aracı kurumundan gidip direkt açığa satış tuşuna basarak açığa satış işlemi yapamam. Bunun için öncelikle benim aracı bir kurumla bir sözleşme imzalamam ve aracı kurumla bir güven ilişkisine dayanmış olmam lazım.

Kredili işlem, genelde açığa satış işleminin tam tersi olarak ifade edilir. Açığa satış işleminde yapılan satış işleminde hissenin yani kıymetin bulunmamasıdır. Kredili işlemde ise, siz bir hisse veya kıymet alacaksınız ama paranız yok, aracı kurumla bir sözleşme imzalıyorsunuz veya bir kredi tahsis ederek kıymet sahibi oluyorsunuz, buna da kredili işlem denmekte.

Açığa satış işlemlerinde şöyle bir konu var, sadece açığa satış işlemlerinde de değil pay piyasasında, hisse senetlerinde yapılan alım satım işlemlerinde takası yani devri iki gün sonra gerçekleşmekte. Siz açığa satış işlemini bugün yaparsanız, o kıymeti 2 gün sonra getirip sattığınız kişiye teslim etmeniz lazım. Bunun için de, yatırımcılar elinde olmayan hisseleri satabiliyor. Öyle durumlarla karşılaşıyoruz ki, aracı kurumlarla yatırımcılar kendi aralarında güven ilişkisi olduğundan dolayı —kişinin teminatı yani hesabında bakiyesi olmadan— piyasanın da düşeceğini bilerek hisseleri sattılar. Son zamanlardaki bu finansal saldırılardan dolayı borsada çok ciddi hareketler oldu. Doların yükselmesi, borsanın düşmesi yabancı yatırımcıların borsada alış iştahını azalttı ama işlem yapmaya devam ettiler, satarak para kazanmaya çalıştılar. Borsa yönetimi de, açığa satış işlemlerinde aptik kuralını getirdi. O da, açığa satış işlemi yapılacağı zaman bir üst kademeden satış emri verilebilmesidir ki, siz satış işlemini gerçekleştirebilmeniz için aktif fiyatın bir üst kademesinden emir vermek zorundasınız ve piyasaya bir alıcı gelecek ki ondan sonra siz satış işlemini gerçekleştirebileceksiniz. Bu da piyasadaki oynaklığı biraz azalttı.

Açığa satış işlemlerinin denetimini biz nasıl yapıyoruz? Birincisi, üye denetimlerinde kendilerinden açığa satış yapmış oldukları işlemlerin listesini alarak bu işlemi yaptıkları esnada kendilerinin mali bünye ve liste değerlendirmelerini yapıp yapmadığı ve aracı kurumların kendi iç kontrol sistemlerinin yeterli olup olmadığı ve bu yapılan açığa satış işlemlerinde sermaye piyasası ve borsa mevzuatına uygun olup olmadığına ilişkin denetimler yapıyoruz.

Denetimlerimizde özellikle vurgulamak istediğim, açığa satış tuşu ile gönderilen emirler ile açığa satış tuşuna basılmadan gönderilen emirler ayrıştırılmaktadır. Yani bir kişi açığa satış işlemi yapmak istediği zaman, sistem üzerinden açığa satış tuşu ile açığa satış işlemini veya emrini borsaya iletmekte ve bu bir iz kaydı oluşturmaktadır. Biz borsada kimler açığa satış işlemi yapmış diye sistem üzerinden bir raporlama yapabilmekteyiz. Ancak biz borsa olarak bir kişi satış işlemi yaptığı zaman, onun portföyünde satış yaptığı hisse var mıdır, yok mudur bunu T anında, işlemin gerçekleştiği anda görememekteyiz. Böylece bu bir kişi piyasanın çok hızlı bir şekilde gün içinde düşeceğini öngörüyor, elinde olmadığı bir hisseyi açığa satış tuşuna basmadan, sanki hissesi varmış gibi, piyasaya, borsaya satış emri gönderiyor. Tabii bunların hepsi aracı kurumla karşılıklı olarak yapılan işlemler olarak açığa satış işlemi gerçekleştiriliyor. Yani açığa satış tuşuna basmadan, biraz önce de belirttiğim gibi, aptik kuralını pas geçerek piyasa bozucu işlemler gerçekleştirilebiliyor. Bunların denetimini de şu şekilde yapıyoruz; açığa satış tuşu ile gönderildiği zaman bunları raporlarla çekip, bunların piyasa dolandırıcılığı veya idari para cezası gerektiren fiiller kapsamında değerlendirip değerlendirilmeyeceğine bakıyoruz. Ama açığa satış tuşuna basılmadığı zaman bu işlemin T anında gerçek bir satış işlemi olup olmadığını sadece sistem üzerinden anlayabilmemiz mümkün değil.

Burada da T2 anında yani takas işlemi gerçekleştiği zaman, o günkü mülkiyet raporlarına bakıyoruz; o kişinin gerçekten mülkiyetinde herhangi bir hisse senedi var mı yok mu? Ama insanlar aynı gün içerisinde pozisyonu kapattıkları zaman mülkiyet raporlarına bunlar düşmemekte, o zaman da T anına gidip açığa satış işlemi yaptığı ve birkaç saat sonra kapamış da olabilir, kapadığı esnada bunun mülkiyetinin olup olmadığına bakıyoruz. Açığa satış ile gönderilen emirlerde üyelerin teminat yükümlülükleri bulunmaktadır. Örneğin siz 100 liralık bir açığa satış işlemi yapacaksanız % 50’si kadar yani 50 liralık bir teminat bulundurma yükümlülüğünüz vardır. Bu da dolaylı yönden bir kaldıraçlı işlemdir. Yani siz 50 liralık bir teminatınızla 100 liralık bir işlem yapabilmektesiniz. Bu açığa satış işlemleri, fıkhi açıdan değerlendirilmesi gereken bir konudur; çünkü teminatınızın daha fazlası kadar, iki katı kadar açığa satış işlemi yapabilmektesiniz.

Açığa satış tuşuna basılmadan gönderilen emirlerin izlenmesi ve denetimi: Borsa tarafından yapılan üye denetimleri, sistem üzerinde, gözetim sistemleri üzerinde olağanüstü fiyat ve miktar hareketlerine ilişkin raporlama da olabilir. Yani sistemsel raporlamalarda, geçmişe yönelik olarak raporlamalar, bu özel dönemlerde açığa satış tuşuna ilişkin olarak yapılan detaylı incelemelerde son dönemlerde çok özellik kazandı. Çünkü gerek 17-25 Aralık sürecinde, gerek 15 Temmuz sürecinde, gerekse geçen yılın Ağustos ayında —insider trading olarak da değerlendirilebilir— bir anda borsa çok hızlı düşüşler gösterdi. Bu düşüşlerde kimlerin bu işleri organize ettiği, bu organize edenlerin sadece para kazanmak amacıyla mı bu işlemleri yaptığına yoksa Türkiye’yi —son dönemde hepimizin de yaşadığı üzere finansal açıdan— bir sıkıntıya sokmak için yani uluslararası bir operasyon olup olmadığına ilişkin de özel dönemlerde açığa satış işlemleri özellikle incelenmektedir.

Kredili işlemlerde üye denetimi: Kredili işlemler, açığa satış işlemlerine göre daha risksiz ve piyasayı sürekli yükseltmektedir. Çünkü yatırımcı kredi çekiyor ve alım işlemi yapıyor, kredi çekiyor alım işlemi yapıyor; bu piyasayı düşüren değil de yükselten bir işlem olduğundan dolayı bunları genel olarak pay piyasasında yaptığımız denetimlere uygun bir şekilde yapmaktayız. SPK bizden belli dönemler için belli kişiler için denetimler talep etmekte, biz de bunları Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında değerlendirmekteyiz.

Benim anlatmak istediklerim de bu kadar, hepinize çok teşekkür ederim. İnşallah açıklayıcı bir sunum olmuştur.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Evet, Nuri Akar Bey’e ben de sunumları ve süreyi çok ekonomik kullandıkları için teşekkür ediyorum.

Şimdi açığa satış işlemlerini fıkhi açıdan değerlendirmek üzere İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Araştırma Görevlisi Serdar Özalp Bey sunumlarını yapacaklar.

BORSADAKİ AÇIĞA SATIŞ İŞLEMLERİNİN FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Arş. Gör. Serdar ÖZALP

İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Günümüzde menkul kıymetler borsasında birçok işlem gerçekleştirilmektedir. Her bir işlem belli bir hukukî zemine dayanmaktadır. Bunlardan birisi de açığa satış işlemidir. Sahip olunmayan menkul kıymetin satılması şeklinde bilinen açığa satış işlemleri, borsada uygulanan diğer işlemlerde olduğu gibi fıkhî pek çok konuyu gündeme getirmektedir. Bu çerçevede makalemizde açığa satış işlemi için gündeme gelen fıkhî konuları tespit etmeye ve bu konular çerçevesinde işlemi değerlendirmeye çalışacağız.

I. AÇIĞA SATIŞ İŞLEMİ

A. Açığa Satış Kavramı

Açığa satış işlemi Arapçada “البيع على المكشوف” İngilizcede ise “short sale” olarak ifade edilmektedir. Günümüz literatüründe açığa satışı ifade etmek için “kısa satış” bunun tam zıddı için de “uzun satış” kavramı kullanılmaktadır. Bu anlamda açığa satış “sahip olunmayan herhangi bir değerin borçlanılarak satılması işlemini ya da satıcı tarafından sahip olunmayan ama daha sonra teslim edilecek olan menkul kıymetin satışını” ifade etmektedir.[1] İngilizce “short sale” kavramındaki “short” kelimesi ekonomik literatürde genel olarak borçluluk durumunu yani bilançonun pasifinde yer alan kalemleri ifade etmektedir.[2] Finansal literatürde “short” kelimesiyle karşılanan “açığa satış” sahip olunmama halini tanımlamaktadır.[3]

Açığa satış işleminin zıddını ifade eden uzun satış, fiili olarak mülkiyette bulunan hisse senetlerinin satımını ifade etmektedir. Bu satışta kişi ileride fiyatının yükseleceğini düşündüğü hisse senetlerini satın alıp, fiyatı yükseldiğinde satarak aradaki fiyat farkından kâr elde etmeyi hedefler. Literatürde bu işlemi gerçekleştirenler “iyimserler veya boğalar (الثيران)-(Bullish)” şeklinde adlandırılır.[4]

Kısa satış ise kişinin gerçekte mâliki olmadığı veya mâliki olup da alış-veriş esnasında elinden çıkarmak istemediği hisse senetlerini satması şeklinde tanımlanmıştır.[5] Bu satış türüne başvuran yatırımcı, -uzun satıştan farklı olarak- ileride fiyatının düşeceği beklentisinde olduğu hisse senetlerini borç alarak teslim etme gayesiyle mevcut piyasa fiyatından satıp, daha ileriki bir tarihte aynı hisse senetlerini düşük fiyatla satın alıp borcunu kapatarak gelir elde etmeyi hedefler. Bu işlemi yapanlar ise “kötümserler veya ayılar (الدببة)-(Bearish)” olarak adlandırılır.[6]

Yukarıda açığa satış işleminin lügat anlamı üzerinden verilen bilgilerden sonra işlemin amacını ve genel hatlarıyla işleyişini gösteren birkaç tanıma yer vereceğiz:

“Kişinin aracı kurumdan veya bir başkasından borç alarak temin ettiği hisse senetlerini mülkiyetinde olmadığı halde satması ve benzer hisse senetlerini ilerideki belli bir tarihte satın alınarak borç veren kişiye teslim etmesi şeklinde yapılan işlem” olarak tanımlanmıştır.[7] Amerikan ansiklopedisi ise açığa satışı “kişinin mâliki olmadığı malı satması” şeklinde tanımlamıştır.[8]

Başka bir tanımda ise “hisse senetlerinin fiyatlarının düşmesi durumunda kâr elde etmek ve ticari bir ortam oluşturmak amacıyla spekülatif bir işlem” şeklinde tanımlamıştır.[9]

Türkiye’de Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) tarafından yayımlanan tebliğde ise açığa satış işlemi “sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarının satılması yahut satışa ilişkin emrin verilmesi” şeklinde ifade edilmiştir.[10] Ayrıca satışa ilişkin takas yükümlülüğünün ödünç alınan sermaye piyasası araçları ile yerine getirilmesinin de açığa satış sayılacağı ifade edilmiştir.[11]

Yukarıda gerek amacı gerekse işleyişi üzerinden yapılan tanımlardan sonra daha genel bir tanım ise şu şekilde yapılmıştır: “Kişinin kazanç amacıyla mülkiyetinde bulunmadığı halde ileride fiyatının düşeceğini tahmin ettiği hisse senetlerini aracı kurum vasıtasıyla başkasından borç alıp piyasada satması daha sonra benzer nitelikli hisse senetlerini satın almak veya başka bir şekilde temin etmek suretiyle borcunu kapatması ile sona eren bir menkul kıymet yatırım işlemidir.”[12]

B. Açığa Satış İşleminin İşleyişi

Açığa satış işleminin uygulanışını başlangıçtan bitimine kadar üç aşamada ele almamız mümkündür. Açığa satış işlemi ilk olarak, müşterinin işlemi yapmak istediğini ilgili aracı kuruma bildirmesiyle başlamaktadır. Bu aşamada müşteri açığa satış işleminin başlaması için aracı kuruma emir verir. İkinci aşama, müşterinin aracı kurum tarafından kendisinden istenen birtakım şartları yerine getirmesini kapsamaktadır. Bu aşama, şartların yerine getirilmesinden sonra aracı kurum tarafından müşterinin talebi üzerine ilgili menkul kıymetlerin açığa satışını ve ihtiyaç duyulması durumunda istenilen menkul kıymetlerin temin edilmesi işlemlerini kapsamaktadır. Üçüncü aşama ise açığa satış işlemini yapan müşterinin ilgili menkul kıymetlerle ilgili beklentisinin gerçekleşmesi doğrultusunda açığa satışı yapılan menkul kıymetlerin tekrar satın alınması ve işlemin sonlandırılmasını içermektedir.[13] Bu üç aşamayı başlıklar halinde ele almaya çalışacağız.

1. Aşama

Açığa satış süreci, ilk olarak müşterinin aracı kuruma satışını yapmak istediği menkul kıymetlerin çeşitlerini ve miktarını belirterek açığa satış talebini bildirmesiyle başlamaktadır.[14] Bu aşamadan sonra aracı kurum kendi çıkarları doğrultusunda açığa satış işlemi için belirli bir süredir çalıştıkları ve aracı kurumda nakit veya kredi hesabı bulunan müşterileri tercih ederler.[15] Bunun dışında işlem yapmak isteyen kişi ilk defa aracı kurumla işlem yapacak olursa da kendisinden istenen şartlar sağlandığı takdirde aracı kurum tarafından açığa satış talebi kabul edilir. Ayrıca daha önceden başka işlemlerden dolayı açılmış kredi hesabı olsa bile açığa satış işlemi için ayrı kredi hesabı açılması gerekir ve bu hesabın müşterinin diğer hesaplarından farklı olarak işlemesi gerekmektedir.[16] Aracı kurum satıştan doğacak risklere karşı kendini güvenceye alma gayesiyle bunu yapmaktadır. Bununla birlikte başka bir sebep ise -mevzuata göre böyle bir şartı müşteriye ileri sürmek mümkün olmasa da- bazı aracı kurumların kredi hesabında bulunan menkul kıymetlerin aracı kurum tarafından başka müşterilere borç verilmesi veya teminat gösterilmesi hususunda yetki almak istemesidir.[17]

2. Aşama

Açığa satış yapmak isteyen müşteri aracı kuruma bu talebini bildirdikten sonra aracı kurum tarafından istenen belli şartları yerine getirmesi gerekir. Bunlar; kredi hesabı, açığa satış çerçeve sözleşmesi ve açığa satışı yapılan menkul kıymetlerin değeri çerçevesinde kredi hesabına konmak üzere özkaynak/teminat yatırılmasıdır.[18]

Açığa satış işlemi için aracı kurum tarafından öncelikle müşterinin kendi nezdinde kredi hesabı açması istenmektedir.[19] Kredi hesabının açılması için aracı kurum müşteri ile bir kredi anlaşması yapmakta ve bu sayede kredili olarak alınan menkul kıymetlerin, kendi hesabında teminat olarak kalmasını, ayrıca -mevzuat gereği mümkün olmasa da- bu menkul kıymetlerin bazı aracı kurum tarafından başka müşterilere borç olarak verilmesi hususunda yetki elde etmiş olmaktadır.[20] Aracı kurumlarla kredi anlaşması (margin agreement) imzalayan müşteriler, aynı zamanda ödünç kabul formlarını da imzalamaktadırlar. Bu ödünç kabul formları, müşteri tarafından teminat ve emanet olarak bırakılmış olan menkul kıymetlerin açığa satış yapan müşterilere ödünç verilebilmesine imkân sağlamaktadır.[21] Kredi hesabının amacı ile ilgili bunlar ifade edilmiştir. Ancak bu uygulamaya mevzuat imkân tanımamaktadır. Yani aracı kurumlar kredi hesabı açmak isteyenlere zorunlu olarak ödünç kabul formunu imzalamalarını şart koşamazlar. Dolayısıyla kredi hesabına yatırılan özkaynak, aracı kurum tarafından başka müşterilere borç veya teminat olarak verilemez. Ancak aracı kurumlar bazen mevzuat dışı uygulamalar da yapabilmektedir. Açığa satış yapan müşteriden başta aldığı özkaynak dışında işlem sonrası elde edilen gelir de müşterinin açmış olduğu bu kredi hesabında bloke edilmektedir.[22]

Açığa satış işlemi için ayrıca müşteri ile aracı kurum arasında çerçeve sözleşmesi yapılması gerekmektedir.[23] Bu konuyla ilgili SPK tarafından yayımlanan tebliğde çerçeve sözleşmesinin mahiyeti ortaya konmuştur: “Sermaye piyasası araçlarının kredili alımı, açığa satışı ve ödünç alma ve verme işlemlerinde bulunulabilmesi için aracı kurum ile müşteri arasında işlemin niteliğine göre sermaye piyasası araçlarının kredili alım işlemi çerçeve sözleşmesi, açığa satış işlemi çerçeve sözleşmesi ve sermaye piyasası araçları ödünç alma ve verme işlemleri çerçeve sözleşmesi imzalanması zorunludur.”[24]

Müşteri ile aracı kurum arasında gerçekleşen çerçeve sözleşmesinde sermaye piyasası mevzuatına aykırı hükümler yer almaması, aracı kurum lehine tek taraflı olağanüstü hakları ve müşterinin haklarını zedeleyici unsurları içermemesi gerektiği ifade edilmiştir.[25] Ayrıca özkaynak/teminat ve işlemin süresi, müşterinin işlemi sonlandıramaması durumunda aracı kurumun hukukî yaptırımı gibi açığa satışın genel işleyişiyle ilgili her şey çerçeve sözleşmesinde yer alabilir. Ancak burada tek taraflı menfaat niteliğindeki hakları içermemesi gerektiği ifade edilmesine rağmen aracı kurum tarafından kredi hesabı açtırılması şartının bir gereği olarak işlem öncesinde teminat istenmesi, kredi hesabı açılırken -bazı aracı kurumlar tarafından- ödünç kabul formlarının imzalanması ve işlem sonrası elde edilen gelirin pozisyon kapatılıncaya kadar müşteri tarafından kullanılamaması için hesapta bloke edilmesi şeklindeki şartların bu sözleşmeyle ne kadar bağdaştığı izaha muhtaç bir konudur.[26]

Aracı kurum nezdinde açığa satış işlemi için gerekli şartlardan biri de özkaynak/teminat yatırılmasıdır. Bu özkaynak aracı kurumda açılmış olan kredi hesabına, yapılan işlemin değerine göre belli bir oranda yatırılır.[27] Açılan kredi hesabı, bu özkaynağın takibini ve özkaynak şartlarının yerine getirilip getirilmediği kontrolünü sağlamaktadır.[28] Açığa satış yapan kişi ilgili menkul kıymetleri aracı kurumdan borçlandığı için bu durumun kredi hesabı üzerinden hem izlenmesi sağlanmakta hem de aracı kurum müşterinin açığa satış işleminden doğan yükümlülükleri karşısında kendini güvence altına almaktadır.[29]

Açığa satış yapan müşterinin belli bir oranda özkaynak yatırması gerektiği ifade edilmişti. Şu anda bu oran yapmış olduğu açığa satış değerinin %50’si kadardır.[30] Ancak özkaynak oranının genel olarak veya aracı kuruluşlar itibariyle sıfıra kadar indirilmesi veya yüzde yüze kadar çıkarılması hususunda aracı kurum yetkilidir.[31] Başlangıçta istenen bu oranla beraber işlem devam ettiği esnada da belli bir oranın altına inmeme zorunluluğu vardır. Nitekim menkul kıymet fiyatlarının sürekli dalgalanma eğilimi göstermesi nedeniyle bu teminatın yetersiz kalması mümkündür. Açığa satış işlemi kredili bir işlem olarak görüldüğü için kredi verenlerin korunması amacıyla, hesapta bulunan teminatın, kredi işleminin devam ettiği süre içinde %35 oranının altına düşmemesi gerekmektedir.[32]

Yukarıda bahsedilen işlemler gerçekleştikten sonra aracı kurum müşterinin açığa satış emrini yerini getirir. Kişinin mülkiyetinde olmayan menkul kıymetlerin açığa satışı yapılır. Borsa İstanbul bünyesinde mevcut piyasalarda gerçekleşen menkul kıymetler ile ilgili işlemlerin nakit ve menkul kıymet takasını sonuçlandırmak üzere yetkilendirilmiş merkezi takas kuruluşu olan Takasbank’ta, yapılan işlemin sonucu menkul kıymetin teslim günü T+2 şeklinde işlemi izleyen ikinci iş günüdür.[33] Bu iki iş günü içerisinde kişi, açığa satışı gerçekleştirilen hisse senetlerini piyasadan tekrar satın alıp işlemi sonlandırabilir. Açığa satış yapan kişinin beklentisi bu iki gün içerisinde gerçekleşmediği zaman ve takas gününe kadar ilgili menkul kıymetleri piyasadan tekrar satın alıp işlemi sonlandıramadığı takdirde açığa satışı tamamlayabilmesi için istenen menkul kıymetleri borç alabileceği bir kaynağın bulunması gerekir. Satışı gerçekleştirilen menkul kıymetlerin teslim edilebilmesi için aracı kurum tarafından başka bir kaynaktan ilgili menkul kıymetlerin temin edilmesi sağlanır. Nitekim ilgili hisse senetlerinin borçlanılması işi aracı kurumlar tarafından yapılmaktadır. Aracı kurumların kendi nam ve hesaplarına tuttukları menkul kıymetler ile müşteriden yetki alınması durumunda -bazı aracı kurumlar tarafından kredi hesabı açılmasıyla müşterilerden bu yetki alınmaktadır-, müşterilerin hesaplarında bulunan menkul kıymetleri de gerekli gördüklerinde başka kişilere veya ilgili kuruluşlara borç şeklinde verebilmektedirler.[34] Çünkü kredi hesabının açılmasının bir gereği olarak buradaki mevcut menkul kıymetlerin başka kişi veya kurumlara borç verilmesi ve teminat gösterilmesi konusunda bazı aracı kurumların yetki alabildiğini ifade etmiştik.[35] Nitekim açığa satış için aracı kurumun borç verdiği hisse senetleri diğer müşterilerin teminat/rehin olarak aracı kurumdaki kredi hesaplarında bırakmış oldukları hisse senetlerinin de olabileceği ifade edilmiştir.[36] Bu duruma örnek olarak kredili menkul kıymet işlemleri sonucu müşterilerin aracı kurumlara rehin olarak bıraktıkları hisse senetleri, açığa satış yapmak isteyen müşterilere aracı kurum tarafından borç olarak temin edilebilmektedir.[37] Ancak uygulamada bu durum fazla yer almamaktadır. Böyle bir durumda buradaki menkul kıymetlerin teminat durumundan çıkartılarak yapıldığı görülmektedir. Çünkü kredi hesabından kullanılabilecek menkul kıymetlerin tutarı kişinin borç miktarı ile sınırlandırılmıştır.[38] Dolayısıyla kredi hesabına yatırılan özkaynağın ödünç olarak kullanılamayacağı ifade edilmiştir.[39]

Aracı kurum açığa satış işleminin gerçekleşmesi için gerekli olan hisse senetlerini kendi müşteri hesaplarından herhangi birinde bulunmaması durumunda başka kaynaklardan bu hisseleri borçlanabilmektedir.[40] Aracı kurumun ilgili hisse senetlerini borçlanabileceği diğer kurumlar ise; başka aracı kurumlar, sigorta şirketi, yatırım fonları ve yatırım ortakları gibi portföy bulunduran kuruluşlar ile spesiyalist firmalardır. Ancak bu tür kuruluşlar ödünç verdikleri hisse senetlerine karşılık olarak yüksek düzeyde teminat istedikleri için fazla tercih edilmediği ifade edilmiştir.[41]

İlgili menkul kıymetler borç veren taraftan veya bu tarafın aracı kurumundan üç farklı şekilde borçlanılmaktadır. Bunlar; piyasa değeri üzerinden, primli bir değer üzerinden veya sabit bir değer üzerinden yapılmaktadır.[42]

Açığa satış işleminin tamamlanabilmesi için ilgili menkul kıymetler günümüzde Ödünç Pay Piyasası’ndan (ÖPP) temin edilmektedir. Ödünç Menkul Kıymet Kredisi, Takasbank tarafından gösterilen tür ve miktarda teminat göstererek kıymet takas açığı olan ve bu nedenle hisse senedi ödünç almak isteyen aracı kuruluşların taleplerinin, hisse senedi ödünç vermek isteyen kuruluşların verdikleri kıymetlerle oluşturulan havuzdan karşılanmasıdır.[43] Ödünç menkul kıymet işlemleri ödünç verenin, ödünç alana menkul kıymetlerini devretmesi ve belirlenen dönem sonunda aynı miktarda ve aynı cins menkul kıymetleri bu dönem içerisinde faiz ve temettü gibi gelir ödemeleri olmuşsa bunlarla birlikte geri alınmasıyla gerçekleştirilmektedir. Aynı zamanda verilen borç için bir komisyon da alınmaktadır. Uygulamada, verilen borç teminat alınarak garanti altına alınmaktadır.[44] Yani Takasbank ödünç verilen kıymet için teminat almakta, ödünç veren tarafa verdiği borca karşılık faiz ödenmekte ve yapılan bütün işlemler için ayrıca Takasbank komisyon almaktadır. Günümüzde açığa satış işleminin tamamlanabilmesi için gerekli olan menkul kıymetler ÖPP üzerinden temin edilmektedir. Yapılan açığa satış işlemi sonucunda ilgili menkul kıymetlerin temininde sıkıntı söz konusu olduğunda aracı kurumlar Takasbank aracılığı ile ÖPP’den menkul kıymet temin etmektedir. Tabi bu aşamada da aracı kurum, Takasbank’a belli oranda teminat yatırır.[45] Buraya yatırılan teminat Takasbank tarafından değerlendirilebilmektedir.[46]

Ödünç menkul kıymet işlemlerinde, yerleşmiş bulunan uygulama, ödünç verenin ödünç karşılığı teminat olarak nakit almasıdır. Teminatın, ödünç olarak verilen menkul kıymetlerin piyasa tutarına eşit olması gerekmektedir. Nakit karşılığı borçlanma olarak adlandırılabilecek bu tür ödünç işlemlerinin işleyiş mekanizması, repo-ters repo işlemlerinin işleyişi ile büyük benzerlik taşıdığı ifade edilmiştir.[47] Bu durum da burada gerçekleşen borç işleminin faizli bir işlem olduğunu göstermektedir.

3. Aşama

Bir ve ikinci aşamada gerek müşteri gerekse aracı kurum tarafından gerekli şartlar yerine getirilip menkul kıymetlerin açığa satış işlemi tamamlandıktan sonra satışı yapılan menkul kıymetler alıcı kişi veya kuruma takas süresi içerisinde teslim edilir.[48] Burada kişinin beklentisi takas günü olan ikinci iş gününe kadar gerçekleştiyse kişi sadece piyasadan sattığı menkul kıymetleri satın alıp açığa satışını yaptığı kişiye teslim ederek işlemini kapatmış olur. Ancak yapılan açığa satış işleminde takas gününe kadar kişinin beklentisinin gerçekleşmeyip ilgili menkul kıymetlerin satın alınamadığı durumlarda takas işleminin gerçekleştirilebilmesi için ilgili menkul kıymetler aracı kurumdan veya ÖPP’den borç alınmaktaydı. Açığa satış işlemi takas günü ödünç alınan menkul kıymetler teslim edilerek bitirildikten sonra açığa satış yapan kişinin beklentisi olan fiyatların düşmesi halinde, müşteri tarafından aracı kuruma benzer nitelikli hisse senetlerinin piyasadan satın alınması ve borçlanılan kişi veya kuruma teslim edilmesi emrini verir. ÖPP üzerinden belli bir süreliğine temin edilen menkul kıymetler aracı kurum tarafından teslim edilir. Burada Takasbank ile yapılan gerekli sözleşme, teminat vs. işlemleri sonlandırılmış olur. Sonuç olarak aracı kurum da ilgili hisse senetlerini piyasadan satın alarak asıl sahibine teslim eder ve bu şekilde işlem tamamlanmış olur.[49] Açığa satış işleminin tamamı birkaç gün içerisinde sona ermektedir.[50] Örnek olarak New York borsasında bu süre dört gündür.[51]

Açığa satış işleminin daha iyi anlaşılması için şöyle bir örnek verilebilir:

A şahsı XYZ şirketine ait olan 100 adet hisse senedini açığa satmak ister. Bu isteğini ilgili aracı kurumuna bildirir. Aracı kurum A şahsından bu satışı gerçekleştirmek için kredi hesabı açmasını, belli oranda özkaynak yatırmasını ve açığa satış çerçeve sözleşmesini yaptıktan sonra A şahsı adına 100 adet XYZ hisse senedini açığa satar. Teslim günü işlemin yapıldığı günü takiben ikinci iş günüdür (T+2). A şahsı XYZ hisse senetlerinin kısa süre içerisinde değer kaybedeceğine inanmaktadır. İki gün içerisinde A şahsının beklentisi olan fiyat düşüşü gerçekleştiği zaman aracı kurum vasıtasıyla 100 adet XYZ hisse senedi piyasadan satın alınır. Satın alınan hisse senetleri takas günü teslim edilerek işlem sonlandırılmış olur. Burada A şahsı elinde olmayan hisse senetlerini yüksek fiyattan satıp daha düşük fiyattan satın alarak aradaki farktan kâr elde etmiş olur. Ancak iki gün içerisinde beklenti gerçekleşmediği zaman A şahsı aracı kuruma 100 adet XYZ hisse senedini takas günü teslim edebilmek için temin etmesini ister. Aracı kurum A şahsı adına Takasbank ÖPP’den B şahsına ait olan 100 adet XYZ hisse senedini belli süreliğine ödünç alır. Burada ödünç işlemi için Takasbank’la ilgili sözleşme yapılır ve teminat yatırılır. Ayrıca işlemler için Takasbank’a komisyon ödenir ve ödünç veren tarafa yani B şahsına da vermiş olduğu ödünç hisse senetleri için faiz ödenir. A şahsı ödünç aldığı hisse senetleri ile takas işlemini gerçekleştirip açığa satışı sonlandırır. Daha sonra ödünç süresi içerisinde hisse senetlerinde beklediği fiyat düşüşü gerçekleştiğinde aracı kurum vasıtasıyla 100 adet XYZ hisse senedini satın alarak Takasbank ve B şahsıyla olan ödünç işlemi sona erdirilmiş olur.[52]

C. Açığa Satışı Yapılan Menkul Kıymetlerden Doğan Hakların Kullanımı

Çeşitli ticarî gayelerle alınan menkul kıymetler, yatırımcılarına birçok vasıtayla gelir sağlamaktadır. Bununla birlikte menkul kıymetler mâliklerine kâr payı, rüçhan hakkı ve oy hakkı gibi birtakım haklar da doğurur. Açığa satış işleminde, satışı gerçekleştirilen menkul kıymet, iki iş günü içerisinde piyasadan satın alınamadığı takdirde teslim edilebilmesi için bir başkasından ödünç/borç alınmaktaydı. Ödünç alınıp teslim edilen menkul kıymetler için verilen kâr payı, rüçhan ve oy haklarını kimin kullanacağı konusu gündeme gelmektedir. Nitekim açığa satış işleminden önce hisse senedine kâr payı ödenince, bu para aracı kuruma verilir. Aracı kurumda bu kâr payını kredi hesabı sahibi olan müşterisine ödemektedir. Açığa satış durumunda ise şirket kâr payını hisse senedini en son elinde bulunduran kişiye ödemektedir. Dolaysıyla ilgili hisse senetlerini borç veren taraf bu hakkından mahrum kalmaktadır. Bu durumda açığa satış yapan müşteri kâr payı miktarını ödünç veren tarafa ödemektedir.[53] Nitekim ilgili mevzuatta bu durum şu şekilde yer almıştır: “Ödünce konu kıymetlerin vadesi içerisinde kar payı ödemesi varsa, ödünç alan üye veya müşterileri, MKK tarafından ödünç verenin mükellefiyet bilgisine istinaden net veya brüt olarak Takasbank sistemine iletilen tutarı, Takasbank’a kar dağıtımın olduğu gün saat 17:00’a kadar yatırmak zorundadır. Takasbank bu tutarı ödünç alanın serbest hesabından tahsil eder ve aynı anda ödünç verenin serbest hesabına aktarır. Eğer ödünç alan üye veya müşterileri yükümlülüğünü yerine getiremezse ilgili tutar Takasbank tarafından ödünç verene aktarılır ve ödünç alana temerrüt faizi uygulanır.”[54]

Açığa satılan hisse senetleriyle ilgili olarak kâr payının yanı sıra rüçhan hakkının kullanımı da gündeme gelmektedir. Rüçhan hakları, şirketlerin mevcut ortaklarına sermaye artırımlarında yeni pay alma hakkı veren sertifikalardır. Bu sertifikalar, ihraç edildikleri şirketin sermaye artırımlarında belirli bir süre içinde, belirli bir fiyattan, belirli sayıda hisse senedini alabilmeyi garanti etmektedir.[55] Açığa satış işlemi sırasında sermaye artırımı sebebi ile rüçhan hakkı verilirse, hisse senetlerini borçlanan müşteri yani açığa satış yapan müşteri, rüçhan hakkı kuponlarını piyasadan satın alarak borç veren tarafa vermek zorundadır.[56] Nitekim ilgili mevzuatta bu durum şu şekilde yer almıştır:

“Ödünce konu payın, işlemin vadesi içerisinde bedelli sermaye artırımı var ise, bedelli sermaye artırım başlangıç tarihinde, işleme konu kıymet adedi karşılığı kadar R (Rüçhan) kodlu işlem sistem tarafından otomatik olarak oluşturulur. Dolayısıyla, (sayfa 36/44) ödünç verenin bedelli sermaye artırım hakları, ödünç alan tarafından rüçhan hakkı olarak iade edilir. “R” kodlu işlemler, bedelli sermaye artırım başlangıç tarihini takip eden üçüncü iş günü sonunda ödünç alan tarafından iade edilmelidir… Takasbank, ödünç verenin bedelli sermaye artırımına katılması halinde, serbest hesabından tahsil ettiği rüçhan hakkı tutarını aynı anda ödünç alanın serbest hesabına aktarır. Nakit aktarımının ardından ödünç alanın pay borcu, ödünç verenin ödediği katılım payı oranında artar. Ödünç alan, işlemin vadesi bedelli sermaye arttırım tarihi+2 iş gününe eşit veya daha uzun ise işlemin vade sonunda başlangıçta aldığı adede ilave olarak sermaye artırımı sonucu artan adedi de getirmekle yükümlüdür. İşlemin vadesinin bedelli sermaye arttırım tarihi+2 iş gününden daha kısa olması durumunda ise, artan payların vadesi, bedelli sermaye artırım tarihi + ikinci iş günü olur.”[57]

Son olarak oy hakkı konusuna gelince hisse senetlerini elinde bulunduran kişi kullanabilmektedir. Açığa satışı gerçekleştirilen hisse senetlerini satın alan taraf bu haktan istifa edebilmektedir. Bu durumda açığa satış yapan kişiye hisse senetlerini borç veren taraf bu hakkından mahrum olmaktadır. Kâr payı ve rüçhan hakkında olduğu gibi oy hakkından istifade etmesi mümkün değildir. Bu haktan istifade edebilmesinin tek yolu açığa satış yapan taraftan borç verdiği hisse senetlerini geri almasıdır. Burada özellikle kâr ve rüçhan hakkından mahrum olmamak için ödünç veren kişi bu hakları almak şartıyla menkul kıymetlerini ödünç vermektedir. Bu durum bir akid içinde taraflardan birisi lehine başka bir akid veya menfaatin şart koşulduğunu göstermektedir. Bununla birlikte buradaki ödünç işleminin fıkhî anlamda karz kapsamında değerlendirilmesinin mümkün olup olmadığı konusunun açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. Bu çerçevede ileri sürülen şartların faiz yasağına girip girmediği de fıkhî açıdan izaha muhtaç bir konudur. Bu konuları açığa satış işleminin fıkhî açıdan değerlendirilmesi başlığı altında ayrıntılı şekilde ele alacağız.

D. Açığa Satış İşleminin Çeşitleri

Açığa satış işleminin çeşitlerini yapılış gayesi açısından dört başlık halinde ele almamız mümkündür. İşlemin çeşitlerinin olmasındaki temel faktör, açığa satış işleminin hangi amaçla yapılıyor olmasıdır. Bu nedenle açığa satış işleminin işleyişi ile ilgili çeşitleri arasında önemli farklılıklar bulunmamaktadır.

Açığa satış işleminin yapılış gayesi açısından çeşitleri olduğu gibi, işlemi yapan kişiler bakımından da çeşitleri bulunmaktadır. Açığa satış işlemlerini yapanlar aslında aracı kurumlardır. Aracılar tarafından yapılan açığa satış işlemleri de kendi içinde çeşitlere ayrılmaktadır. Bu tür açığa satış işlemlerini, spekülatörler, küsurat (odd-lot) işlemi yapanlar ve finansal aracılar tarafından yapılan açığa satışlar olmak üzere üç grupta ele almak mümkündür.[58] İşlemin çeşitleri arasında işleyiş açısından önemli farklılıklar olmaması sebebiyle ve makalemizin de konusu gereği işlemin çeşitlerine kısaca değineceğiz. Bu nedenle işlemi yapan taraflar bakımından gerçekleştirilen açığa satış çeşitlerinin isimlerini vermekle yetindik.[59] Açığa satış işleminin amacı bakımından çeşitlerine ise mümkün olduğunca kısaca değineceğiz.

1. Korunma (Hedging) Amaçlı Yapılan Açığa Satışlar

Bu tür açığa satış işlemi istenmeyen fiyat dalgalanmalarından etkilenmemek amacıyla yani korunma (hedging) amacıyla yapılır. Korunma (hedging) iki ayrı pozisyonu olan bir yatırımcının bir pozisyonunda ortaya çıkabilecek olan potansiyel riski diğer pozisyonunda sağlayacağı kazançla dengelemesi anlamına gelmektedir.[60] Aşağıda değineceğimiz portföye karşı yapılan açığa satış işlemleri bu amaçla da yapılabilmektedir.[61] Korunma amaçlı olarak açığa satış yapan kişi fiyat dalgalanmalarının sebep olacağı zarar ihtimaline karşı olarak aynı hisse senedinin hem alımını hem de açığa satışını yapmaktadır. Bu sayede fiyatı yükseldiğinde alım yaptığı kısımdan, fiyat düştüğünde ise açığa satış yaptığı kısımdan kâr ederek zarar ihtimalini ortadan kaldırmaktadır.

2. Portföye Karşı Yapılan Açığa Satışlar

Bu tür açığa satış işleminde kişi elinde bulunan hisse senetlerini teminat olarak tutarak, elindeki hisse senetlerini değil de başka hisse senetlerinin açığa satış işlemini gerçekleştirmektedir.[62] Yani kişi belli sebeplerden dolayı elinde bulunan ve mâliki olduğu hisse senetlerini satmak yerine aynı tür hisse senetlerini aracı kurum vasıtasıyla açığa satıp buradan gelir elde etmeyi hedeflemektedir.

Bu tür açığa satışta, açığa satışı yapan kişi sattığı hisse senedine fiilen sahiptir. Fakat çeşitli sebeplerden dolayı elindeki bu hisse senedini teslim etmek istemediğinden borçlanma yoluyla satış işlemini gerçekleştirmeye çalışır. Yani elinde bulunan hisse senetlerini değil de yine mülkiyetinde olmayan hisse senetlerinin açığa satışını gerçekleştirir. Bu şekilde yapılan açığa satış işleminde de sonuç olarak mülkiyette olmayan menkul kıymetlerin kullanıldığı görülmektedir.

3. Spekülasyon Amaçlı Açığa Satışlar

Açığa satış işlemleri arasında en çok görülen işlem spekülasyon amaçlı yapılan açığa satış türüdür. Nitekim açığa satış işleminin temel amacı, spekülatif açığa satış işleminde ortaya çıkmaktadır.[63] Bu amaçla yapılan işlemlerin piyasadaki derinliğin temel sağlayıcısı olduğu ifade edilmiştir.

Açığa satışın bu çeşidinin daha iyi anlaşılması için spekülasyon kavramının açıklanması gerekmektedir. Kısaca spekülasyon “piyasa ortalama getirisinden daha fazla getiri beklentisi veya zarardan korunma düşüncesi ile daha fazla risk üstlenerek geleceğe ilişkin belirli bir yönde ön görüde bulunma”[64] anlamına geldiği için açığa satış işleminde de fiyatların düşeceği beklentisine bağlı olarak daha fazla gelir elde etmek isteyen bir kişi, mâliki olmadığı menkul kıymetleri, aynı menkul kıymetleri satın almak isteyen bir kişiye satar. Bu şekilde açığa satış yapan kişi, sattığı menkul kıymetlerin ileride fiyatının düşeceği beklentisi gerçekleştiğinde buradan gelir elde etmektedir.[65] Bu işlem türü, ileride fiyatının düşeceği tahmin edilen menkul kıymetler üzerinden kâr elde etmek amacıyla yapılan bir işlem olup açığa satış işleminin ana gayesini oluşturan bir türdür. Böyle olması sebebiyle açığa satış işleminin bu türü diğer çeşitleri de içine alan bir niteliğe sahip olarak görülebilir.

4. Arbitraj Amaçlı Açığa Satışlar

Arbitraj finans literatüründe “bir yatırımcının net yatırım yapmaksızın ve risk üstlenmeksizin finansal araçların fiyat farklarından yararlanmaya yönelik işlemler” olarak tanımlanır.[66] Bu işlem türüne örnek olarak ise iki farklı borsada farklı fiyatlardan işlem gören bir menkul kıymetin ucuz olan borsadan alınıp yüksek fiyattan diğer bir borsada satılması ve bu şekilde gelir elde edilmesi verilir.[67] Yani arbitraj amaçlı açığa satış ile “aynı veya farklı menkul kıymetlerin piyasalardaki farklılıklar dikkate alınmak suretiyle kazanç elde etmek amacıyla alım ve satım” kastedilmektedir.[68] Bu tür yapılan açığa satış işlemleri piyasalar arasındaki fiyat farklılıklarından kâr elde etmek amacıyla yapıldığı için bu işlem türünde kişi, aynı veya birbiriyle değiştirilebilir menkul kıymetleri eş zamanlı olarak alıp satarak işlemi gerçekleştirmiş olur.[69] Açığa satış işleminin bu türünün daha iyi anlaşılması için şu örnek verilebilir: A hisse senedi piyasalarda iki farklı fiyat üzerinden işlem görüyorsa, arbitraj türü açığa satış yapan kişiler, A hisse senedini fiyatının yüksek olduğu piyasada açığa satıp, fiyatın düşük olduğu piyasadan satın almak yoluyla açığa satış işlemini kapatmakta ve ikisi arasındaki fiyat farkından kâr elde etmektedir.[70]

E. Açığa Satış İşleminin Piyasaya Etkileri

Borsada uygulanan birçok işlemde olduğu gibi açığa satış işleminde de kişiye kâr getirisi dışında, piyasaya olumlu ve olumsuz etkileri de gündeme gelmektedir. Günümüz piyasasına birçok olumlu etkisinin olduğu ifade edildiği gibi olumsuz etkilerinin de olduğu söylenmiş ve bu etkiler üzerinden işlem eleştirilmiştir.[71] Açığa satış işleminin olumlu etkileri arasında “piyasaya likidite sağlaması, potansiyel alım gücü oluşturması, fiyat etkinliğinde hareket sağlaması ve bilgisel etkinliği artırması” sayılmıştır.[72] Yüzeysel olarak düşünüldüğünde yukarıda sıralamış olduğumuz açığa satış işlemlerinin piyasaya olumlu etkileri olduğu düşünülebilir. Ancak genel bir inceleme yapıldığında ve piyasadaki genel menfaat ve ticari ahlak göz önüne alındığında ciddi anlamda olumsuz etkilerinin olduğu görülmektedir. Nitekim borç alarak satın alma arttığında ve bundan dolayı hisse senetleri için talep fazla olduğu durumlarda, hisse senetlerinin fiyatlarının yükselmesine sebep olabileceği ifade edilmiştir. Bununla birlikte açığa satış uygulamasının fazla arzdan dolayı hisse senetleri fiyatlarını aşağıya çekebileceği de ifade edilmiştir.[73] Açığa satış işlemleriyle ilgili olumsuz diğer bir husus ise piyasada bulunan menkul kıymetlerin fiyatını yapay olarak düşürebilmesidir. Ayrıca açığa satış işlemlerinin piyasada çok artması durumunda sürü piyasası etkisi oluşturarak fiyatların normal derecenin üzerinde düşmesine sebep olduğu ifade edilmiştir. Bu durumda açığa satış işleminin manipülasyon amaçlı kullanılması anlamına gelmektedir. Yine kısaca “halka açık anonim şirketlerde, şirketteki pozisyonu ve görevi sebebiyle, bir menkul kıymetin ileride oluşacak kur değeri ile ilgili bilgilere sahip olan şahsın, bu bilgilerin kamuya açıklanmasından önce, borsa içi ve dışı muamelelerde kullanarak kendisi veya bir başkası için haksız ve yasal olmayan menfaat sağlaması” şeklinde tanımlanan[74] ve SPK tarafından “bilgi suiistimali” olarak kavramlaştırılıp yasaklanan[75] içeriden öğrenenlerin ticaretine de sebep olduğu söylenmiştir. Bütün bunlar düşünüldüğünde açığa satış işlemlerinin hisse senetleri fiyatları üzerinde olumsuz bir etkiye sahip olduğu söylenebilir.[76] Olumsuz etkileri arasında “manipülasyona neden olması, fiyatların düşüşünü hızlandırması, içerden öğrenenlerin ticaretine fırsat vermesi” gösterilmiştir.[77]

II. AÇIĞA SATIŞ İŞLEMİNİN FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Makalemizin bu bölümünde açığa satış işlemini, işleyişinde ortaya çıkan fıkhî konular çerçevesinde değerlendirmeye çalışacağız. Öncelikle açığa satışın tanımlarından da anlaşılacağı üzere mülkiyette olmayan malın satımıyla konusuna değineceğiz. Konunun fıkıhtaki yerine ve mülkiyette olmayan malın satımıyla ilgili görüşlere yer verdikten sonra açığa satış işleminin hangi aşamasında bu konunun gündeme geldiğini tespit edip işlemi bu çerçevede değerlendirmeye çalışacağız. Ardından açığa satış işleminde özellikle aracı kurum tarafından istenen kredi hesabı, özkaynak, çerçeve sözleşmesi vs. gibi çeşitli şartların fıkıhta ele alınan “bir akidde iki akid” konusu ile bağdaşıp bağdaşmadığını, fıkıhta konu ile ilgili görüşlere ve işlemin bu açıdan değerlendirilmesine yer vereceğiz. Son olarak açığa satış işleminde kişi işlemi sonlandırabilmek için Takasbank ÖPP’den ilgili menkul kıymetleri faizli borç alması ve Takasbank’a karşı yükümlülüklerini yerine getiremediği zaman temerrüt hükümleri çerçevesinde faiz işletilmesi durumunu fıkhî açıdan ele alıp açığa satış işlemini bu çerçevede değerlendireceğiz.

A. Açığa Satış İşleminin Mülkiyette Olmayan Malın Satımı Açısından Değerlendirilmesi

1. Fıkıhta Mülkiyette Olmayan Malın Satımı Konusu

Mülkiyette olmayan malın satımı kavramı fıkıhta bey’ akdinde, akde konu olan şey yani akdin konusunda aranan şartlarda zikredilmektedir. Akde konu olan mebînin, satışı yapacak kişinin mülkiyetinde olması şartı aranmaktadır.[78] Dolayısıyla mülkiyette olmayan malın satılmasının akdin hükmü açısından ne gibi sonuçlar doğuracağı tartışma konusu olmuştur. Akdin unsurları ve bu unsurlar arasında aranan şartlar konusunda mezhepler arasında görüş farklılıkları bulunmaktadır. Dolayısıyla bu şartların eksikliği söz konusu olduğunda ne gibi sonuçların doğacağı konusu da tartışılmıştır.[79] Akdin unsurlarıyla ilgili olarak Hanefiler ve cumhuru teşkil eden Şâfiî, Mâliki ve Hanbeliler arasında ihtilaf söz konusudur. Cumhura göre akdin unsurları; akdin sîgası yani icab ve kabul, taraflar ve mahallu’l-akd veya ma’kûd aleyh şeklinde ifade edilen akdin konusundan meydana gelir.[80] Hanefilere göre ise akdin unsuru sadece sîgadır. Bundan kasıt icap ve kabuldür.[81] Taraflar ve akdin konusu ise icap ve kabulün bir gereği olarak görülmektedir. Bu nedenle Hanefiler, taraflar ve akdin konusu unsurlarını akdin kuruluş (in’ikad) şartı olarak görürler.[82]

Cumhura göre akdin unsurlarından olan Mahallu’l-akd (akdin konusu) ile ilgili fıkıhta çeşitli şartlar belirlenmiştir. Bu şartlar kısaca, akdin konusunun mütekavvim, teslimi mümkün, miktar ve nitelik bakımından taraflarca bilinmesi (ma’lûm) ve satış yapan kişinin mülkiyetinde olması şeklindedir.[83] Akdin konusu ile ilgili belirtilen bu şartlar mezheplere göre farklılık göstermektedir. Nitekim Hanefî mezhebinde satılan malın mevcut, teslime elverişli, hukuken muteber sayılması satım akdinin in‘ikad şartı, satan kişinin mülkiyetinde ve yetkisi altında olması nefâz, ma’lûm olması (bilinebilir), akid mevcut bir mal üzerine yapılmış ise o malın kabzedilmiş olması şeklindeki şartlar da akdin sıhhat şartları olarak sınıflandırılmıştır.[84] Ancak şartlar konusunda yapılan bu ayrımın net olmadığı ve şartların yerine getirilmemesi durumunda hangi sonuçların doğacağı konusunda görüş birliğinin olmadığı ifade edilmiştir.[85]

Mülkiyette olmayan malın satımı ile ilgili rivayetlerden[86] çıkan hüküm konusunda mezhepler arasında herhangi bir ihtilaf olmadığı ve kişinin mülkiyetinde bulunmayan malı satmasının caiz olmadığı ifade edilmiştir.[87] Bu konuda Hakim b. Hizâm’dan rivayet edilen “yanında olmayanı satma”[88] rivayeti delil getirilerek burada yanında olmadan kastın mülkiyette bulunma olduğu ve dolayısıyla mülkiyetinde bulunmayan şeyin satılmasının caiz olmadığı ifade edilmiştir.[89] Ayrıca ilgili hadis açıklanırken satılan malın mülkiyette olmasıyla ilgili olarak şayet mülkiyette olan bir şeyin satış esnasında kişinin yanında bulunmasa bile bu şekilde yapılan satışın caiz olduğu, ancak mülkiyette bulunmayan bir şeyin satış esnasında kişinin yanında bulunsa bile bu şekilde gerçekleşen bir satışın ise caiz olmadığı ifade edilmiştir.[90] Bu konuda İbn Kudâme (ö. 620/1223) Hakim b. Hizâm’dan nakledilen rivayetten çıkan hükme herhangi bir ihtilafın söz konusu olmadığını ve bir kişinin aynî bir malı mülkiyetinde bulunmadığı halde onu daha sonra satın alıp teslim etmek üzere önceden satmasının caiz olmadığını ifade etmiştir.[91]

Mülkiyette olmayan malın satılmasıyla ilgili olarak bu rivayetin kapsamı değerlendirilirken çeşitli örnekler verilmiştir. Henüz avlanmamış olan denizdeki bir balığın, havadaki kuşun, hayvanın göğsündeki sütün satımı mülkiyette olmayan şeyin satımına örnek olarak gösterilmiştir.[92] Selem türü satış da mülkiyette bulunmayan malın satışı olarak değerlendirilmektedir. Ancak selemin bu kapsamda değerlendirilemeyeceği ifade edilmiştir.[93] Bu yasakla deyn kapsamına giren malın değil aynî bir malın satışının kastedildiği, çünkü selemin zimmette sabit olabilen malın satımı olduğu ifade edilmiştir.[94] Ayrıca seleme Resûlullah (sav) tarafından ruhsat verildiği dolayısıyla bu yasağın kapsamına girmediği belirtilmiştir.[95]

Mülkiyette olmayan malın satımı konusu fakihler tarafından ma’dûm ve garar konusuyla da bağlantılı olarak ele alınmıştır. Bu sebeple konunun daha iyi izah edilebilmesi için ma’dûmun satımı ve garar konularına kısaca değinip mülkiyette olmayan malın satımı ile aralarındaki benzer ve farklı noktaları açıklamaya çalışacağız.

Resûlullah (sav) döneminde ma’dûmla ilgili herhangi bir tabir kullanılmayıp bu tür satımla ilgili ifadelere de yer verilmemiştir.[96] Ma’dûm konusu daha sonraki fıkıh kaynaklarında akdin konusunun mevcudiyeti bağlamında ele alınmıştır. Hayvanın karnındaki yavrunun, ileride doğuracağı yavrusunun satılması, hayvanın göğsündeki sütün satılması gibi mülkiyette olmayan malın satımına verilen örnekler üzerinden bu tür satışların olmayan şeyin yani ma’dûmun satışı olduğu ve caiz olmadığı ifade edilmiştir.[97]

Ayrıca ma’dûmla ilgili olarak Mecelle›de bu tür bir satışın batıl olduğu geçmektedir.[98] Nitekim Mecelle, akdin konusuyla ilgili olarak “Bey’in hükmünü kabil olan mahalli mevcut ve makduru’t-teslim ve mal-ı mütekavvim olan mebîdir. Binaen alâ zâlik ma’dûmun, makduru’t-teslim ve mal-ı mütekavvim olmayan şeyin bey’i batıldır”[99] şeklinde mebîde olması gereken şartlar zikredilmiş ve bu anlamda mebînin ma’dûm değil mevcut olması gerektiği ifade edilmiştir.

Mülkiyette olmayan malın satımı ile ma’dûmun satımı arasındaki farkın anlaşılması için ma’dûmla ilgili verilen örnekler önem arz etmektedir. Ma’dûmun satımına “mezâmin” yani dişi hayvanın karnındaki yavrunun satımı[100], “melâkıh” yani erkek hayvanın sulbündeki tohumun satılması[101], “habeletü’l-habele” yani doğacak olan yavrunun yavrusunun satılması[102] ve “bey’u’s-sinîn” yani bir bahçenin gelecek yıllardaki mahsulünün satılması örnek olarak verilmektedir.[103] Bu örneklerin dışında yukarıda zikrettiğimiz üzere mülkiyette olmayan malın satılması için verilen, havadaki kuşun, denizde henüz avlanmamış olan balığın ve hayvanın göğsündeki sütün satılması da ma’dûm için verilen örnekler arasında yer almaktadır.[104] Ayrıca Mecelle şârihi Ali Haydar Efendi (ö. 1935) ma’dûm konusunda örnek olarak “henüz zuhur etmeyen esmâr, kable’n-netâc yavru ve vakt-ı bey’de satıcının mülkünde mevcut olmayıp ileride temellük edeceği malı” zikretmiştir.[105] Yukarıda zikredilen mezâmin, melâkih, habeletü’l-habele, bey’u’s-sinîn, ayrıca havadaki kuş, denizdeki balık ve hayvanın göğsündeki sütün satılması şeklinde ma’dûmun satışına örnek olarak verilen şeyler genel olarak Resûlullah’tan (sav) gelen rivayetlere dayanılarak yasaklanmıştır.[106] Burada satım akdinin bâtıl olmasına sebep olan şey olarak mebînin ma’dûm olması gösterilmiştir. Satım akdinde hukukî açıdan güvenliği temin etmek ve tarafları korumak bu yasağın gerekçesi olarak ele alınmıştır.[107] Ancak ma’dûm konusu İbn Teymiyye (ö. 728/1328) ve İbn Kayyım (ö. 751/1350) tarafından garar kapsamında ele alınmıştır. Genel anlamda İbn Teymiyye ve İbn Kayyım ma’dûmun satışının batıl olduğu görüşüne karşı çıkmaktadırlar.[108] Ma’dûmun satımının caiz olmadığına dair herhangi bir nassın olmadığını, bu satışın caiz olmadığına dair delil olarak getirilen nasların aslında garar içeren satışın caiz olmamasının kastedildiğini ifade etmişlerdir.[109] Bu durumda esas olan şeyin mebînin garardan ve teslim riskinden uzak olması gerektiği ifade edilmiştir. Nitekim bir şey garar içerdiği durumda ister mevcut olsun ister ma’dûm olsun onun satışı yasaktır.[110] Bu nedenle bu tür satışlarda ölçütün garar olduğu, garar oluşmadığı durumlarda ma’dûmun satışına izin verildiği ifade edilmiştir.[111]

Yukarıda ma’dûm için verilen örnekler incelendiğinde ma’dûmun henüz meydana gelmemiş olan şey olduğu ve bu açıdan mülkiyette olmayan maldan ayrıştığı ortaya çıkmaktadır. Nitekim mülkiyette olmayan şey aslında mevcut olan ancak tam anlamıyla kişinin mülkiyetinde bulunmadığı için satımı yasaklanan maldır. Ancak ma’dûmun satışındaki durum ise kişide malın mülkiyetinin olup olmamasının gündeme gelmesinden önce satıma konu olan şeyin mevcut olmamasıdır. Çünkü ma’dûmun satışında satıma konu olan mebî gelecekte mevcudiyeti kesin olarak bilinmeyen şeydir. Dolayısıyla mülkiyette olmayan şeyin satımı ile ma’dûmun satımı arasında bu şekilde bir fark ortaya çıkmaktadır.[112]

Mülkiyette olmayan malın satımı fukahâ tarafından garar ile de bağlantılı olarak ele alındığını ifade etmiştik. Garar konusuna gelince sözlükte “tehlike, risk, kişinin bilmeden malını ve canını tehlikeye atması” şeklindeki anlamlara gelmektedir.[113] Garar kelimesi Kur’ân-ı Kerim’de çeşitli sîgalarla yer almaktadır.[114] Hadislerde ise garar ile aynı kökten birçok kelime geçmektedir. Nitekim “bey’u’l-garar” şeklinde hadislerde yasaklanan bir satış türü olarak çok kez geçmektedir.[115] Terim olarak ise garar; “sonucu kapalı olan şey[116], mebînin varlık ve yokluğunun eşit düzeyde olduğu risk[117], cehalet ve risk içeren şey[118], kişiye durumu gizli kalan ve sonucu kapalı olan[119]” şeklinde tanımlanmıştır.[120]

Garar konusu kaynaklarda geniş bir şekilde ele alınmıştır. Mülkiyette olmayan malın satılması da garara sebep olan bir unsur olarak ifade edilmiştir.[121] Mülkiyette olmayan malın satılması akde konu olan mebînin teslim edilebilir olması şartı altında ele alınmaktadır.[122] Akdin konusu olan mebînin teslimini engelleyecek bir unsurun oluşması fakihlerin çoğunluğuna göre akdin kurulmasına engel teşkil etmektedir. Gararın tanımlarında da görüldüğü üzere mebînin teslimi konusunda risk içeren satışların bu kapsamda değerlendirilebileceği görülmektedir. Ancak bu durumla ilgili farklı görüşe sahip olan fakihler de vardır.[123] Bu anlamda kişinin mâliki olduğu devenin kaçması sonucunda deve kişinin mülkiyetinden çıktığı ve satıma konu olan şeyin teslim edilmesini engellediği için caiz olmadığı ifade edilmiştir.[124] Dolayısıyla bu tür bir satış garar içerdiği için yasaklanmış olmaktadır. Yine havadaki kuşun, denizdeki balığın vs. satılması da mülkiyette bulunmamadan kaynaklanan teslim riski doğurduğu için caiz görülmemiştir.[125] Bu sebeple bu tür satışlar da garar kapsamında değerlendirilmiştir.

Verilen bilgiler ışığında mülkiyette olmayan malın satımının aynı zamanda garara sebebiyet verdiğinden dolayı garar konusu altında da ele alındığı görülmektedir. Bu durumda açığa satış işlemini mülkiyette olmayan malın satımı açısından değerlendirilmesi bir anlamda garar açısında da değerlendirilmesi anlamına gelmektedir.

Buraya kadar genel olarak mezheplerin mülkiyette olmayan malın satımı ile ilgili olarak böyle bir satışın caiz olmadığını ifade eden görüşlerine ve bu görüşlerini dayandırdıkları delillerine kısaca yer verdik. Fakihlerin mülkiyette olmayan malın satımı konusunu ma’dûmun satımı ve garar konularıyla bağlantılı şekilde ele aldıklarını ancak mülkiyette olmayan malın satımının mahiyet itibariyle ma’dûmun satışından ayrıştığını, garar konusuyla ise iç içe ele alınabileceğini tespit ettik.

2. Açığa Satış İşleminde Mülkiyette Olmayan Malın Satımının Ortaya Çıkardığı Durumlar

Açığa satışın tanımları ve işleyişinden de anlaşılacağı üzere bu işlemin en önemli özelliği mülkiyette olmayan menkul kıymetlerin satılmasıdır. Şöyle ki, menkul kıymetler yüksek fiyattan satılıp, daha sonra aynı menkul kıymetler daha düşük fiyattan tekrar satın alınarak aradaki fiyat farkından gelir elde etmeyi hedefleyen bir işlemdir.[126]

Açığa satış işleminin işleyişinde kişi elinde bulunmayan menkul kıymetleri aracı kurum vasıtasıyla temin ederek açığa satmak istemektedir.[127] Bu aşamada açığa satış işlemi yapmak isteyen kişi aracı kurumun talep ettiği kredi hesabı, çerçeve sözleşmesi ve özkaynak gibi gerekli olan şartları[128] yerine getirir. Daha sonra kişi, açığa satılmasını istediği menkul kıymetlerle ilgili olarak aracı kuruma başvurur.[129] Gerekli şartların yerine getirilmesinin ardından takas gününe kadar çeşitli şekillerde temin edilmek üzere henüz mülkiyette olmayan menkul kıymetler açığa satılır. Takas süresi içerisinde satmış olduğu menkul kıymetlerin fiyatı düşerse yani beklentisi gerçekleşirse aracı kurum vasıtasıyla piyasadan satın alıp takas günü teslim ederek işlemi sonlandırır. Takas süresinde çeşitli sebeplerle satın alınıp işlem sonlandırılamadığında bu işlemi takiben aracı kurum tarafından ilgili menkul kıymetlerin temin edilmesi süreci gelmektedir. Aracı kurum kendine ait menkul kıymetlerle, müşterilerine ait menkul kıymetleri açığa satış yapmak isteyen kişiler için ödünç verebilmektedirler.[130] Daha öncede ifade ettiğimiz gibi aracı kurumlar genellikle başka müşterilerin kendilerinde bulunan kredi hesaplarına bıraktıkları menkul kıymetleri ödünç verebilme iznini almaları ile borç olarak açığa satış işlemi için vermektedirler.[131] Bazen aracı kurumlar tarafından kredi hesabı açtıran müşterilerine bu şekilde şart koşulduğu görülmektedir. Dolayısıyla kredi hesabı açtıran her bir müşteri aslında hesabın açılışında hesabında bulunacak menkul kıymetlerin başka kişi veya kurumlara borç verilmesi hususunda ve teminat gösterilmesi konusunda aracı kurumu yetkilendirmiş bulunmaktadır.[132] Örnek olarak ise açığa satış işlemi için temin edilen ilgili menkul kıymetlerin kredili menkul kıymet işlemi yapan müşterilerin aracı kurumdaki kredi hesaplarına rehin olarak bıraktıkları menkul kıymetler olduğu ifade edilmektedir.[133] Böyle bir durum söz konusu olduğunda rehin alan kişinin yani aracı kurumun rehin üzerindeki haklarının neler olduğu ve bu rehinden istifade edip edemeyeceği konusu gündeme gelmektedir. Genel anlamıyla râhinin izni olsa bile mürtehinin karz işleminde rehini herhangi bir istifade için kullanamayacağı, mürtehinin sadece ilgili rehini hapsetme hakkına sahip olduğu ve dolayısıyla mülkiyetin râhine ait olduğu, rehinden istifade edilmesi durumunda riba oluşabileceği ifade edilmiştir.[134] Böyle bir durum söz konusu olduğunda hem rehin konusunu gündeme getirmekte hem de bu durumun mülkiyeti zedeleyici bir unsur içerdiğini göstermektedir. Ancak kredi hesabında bulunan menkul kıymetlerin bu şekilde kullanılması birçok riski barındırdığı ve kredi hesabında yer alan menkul kıymetler kişinin borç miktarıyla sınırlandırıldığı için kullanılmamaktadır.[135] Açığa satış işleminin işleyişinde de bahsettiğimiz üzere ilgili menkul kıymetlerin temini günümüzde Takasbank ÖPP üzerinden yapılmaktadır. Dolayısıyla işlem takas süresi içerisinde bir şekilde tamamlanamazsa, açığa satılan menkul kıymetlerin teslimi için aracı kurum tarafından ilgili menkul kıymetleri Takasbank ÖPP üzerinden temin ederek işlemin tamamladığı görülmektedir.

İlgili menkul kıymetler henüz temin edilmeden aracı kurum tarafından açığa satış işleminin başlatılması zaten mülkiyette olmayan malın satımının en büyük göstergesidir. Kişi elinde olmayan menkul kıymeti açığa satmakta ve takas süresine kadar piyasadan tekrar satın alarak yahut aracı kurum veya ÖPP üzerinden borç alarak işlemi tamamlamaktadır. Bu durum işlemin temelini mülkiyette olmayan menkul kıymetlerin satımının oluşturduğunu göstermektedir. Nitekim tanımlarda da açıkça ifade edilmiştir. Ayrıca ödünç alınan menkul kıymetlerle ilgili ileri sürülen bazı şartlar mülkiyeti zedeleyici niteliktedir. Özellikle açığa satış işlemi gerçekleştikten sonra ilgili menkul kıymetleri ihraç eden şirket, temettü/kâr payı dağıttığında bu temettü, açığa satış yapan kişi tarafından ödünç veren tarafa ödenir.[136] Açığa satış işleminin takas süresi içerisinde tamamlanamadığı durumlarda takas günü satılan menkul kıymetlerin tesliminin gerçekleştirilebilmesi için ilgili menkul kıymetler ÖPP’den borç alınmaktaydı. Yukarıda da değindiğimiz üzere borç alınan menkul kıymetlerden doğacak olan temettü ve rüçhan hakları yine borç verene ait olacak şekilde işlem yapılmaktaydı. Bu durumda açığa satış yapan kişi en başta zaten mülkiyetinde olmadan menkul kıymetlerin satışını gerçekleştirmişken, ilgili menkul kıymetleri takas günü teslim etmek için ödünç aldığında da mülkiyeti zedeleyici şartların yer aldığı görülmektedir. Temettü ve rüçhan haklarının ödünç verene ait olması şartı mülkiyeti zedeleyici unsurlardandır. Nitekim fıkha göre borç alan kişi almış olduğu şey üzerinde tam anlamıyla mülkiyet hakkına sahiptir. Bununla birlikte karz akdiyle ilgili en büyük tartışma karz verene bir menfaatin sağlanıp sağlanmaması konusundadır. Klasik fıkıhta ilke olarak karz verene menfaat şartını içeren bir karz akdi câiz görülmemiştir. Meselâ evini kendisine satması veya fazlasıyla iadede bulunması şartıyla birine borç vermek câiz olmaz. Borçlunun bu fazlalığı ödemesi gerekmediği gibi borç alanın da alması câiz görülmez. Gerek 10 dirhemi 11 dirhem mukabilinde karz vermek, gerekse verdiği karzdan kendisine bir yarar sağlamak literatürde “ribe’l-kurûz” (karz ribâsı) olarak adlandırılmış ve bu tabir alım satımda söz konusu olan “ribe’l-büyû‘” ve borçlarda söz konusu olan “ribe’d-düyûnun” mukabilinde kullanılmıştır.[137] Dolayısıyla borç verene borç sonucu sağlanan menfaat dışında, ileri sürülen bu şartlar mülkiyeti zedeleyici niteliktedir. Zaten açığa satışı gerçekleştirilen hisse senetlerinin asıl sahibinin açığa satış işlemini gerçekleştiren değil de bu menkul kıymetleri borç veren taraf olduğu ifade edilmiştir.[138] Sonuç olarak açığa satış işleminde en başta mülkiyette olmayan menkul kıymetler üzerinden işlem yapılıp takas günü satın alınarak yahut borç alınmak suretiyle işlemin sonlandırılması, mülkiyette olmayan menkul kıymetlerin satıldığını göstermektedir. Ayrıca ödünç işleminin de mülkiyeti zedeleyici şartlar içerdiği görülmektedir.

3. Değerlendirme

Açığa satış işleminde mülkiyette bulunmayan menkul kıymetlerin satımının gerçekleştiğini gerek işlem için yapılan tanımlarla gerekse işleyiş sırasında ortaya çıkan çeşitli delillerle ortaya koymaya çalıştık. İslam hukukunda mülkiyette bulunmayan malın satımı ile ilgili mezheplerin görüşlerine yer verdikten sonra mâliki olunmayan malın satımı ile ma’dûm ve gararın satımı arasındaki ilişkiyi tespit ettik. Mülkiyette bulunmayan şeyin satılmasının ma’dûm ve garar konuları ile ayrıştığı noktaları ve hangi yönlerden benzerliklerinin olduğunu ifade etmeye çalıştık. Mülkiyette olmayan malın satımı konusunun örnekler açısından ma’dumla ayrıştığını ancak garar konusuyla iç içe ele alınabileceğini gördük. Bu çerçevede mezheplerin mülkiyette bulunmayan malın satımının ister garar açısından olsun ister ma’dûmun satışıyla ilgili görüşler açısından olsun caiz olmadığını ifade ettikleri görülmüştür.

Öncelikle açığa satış işleminde satışı yapılmak istenen menkul kıymetler kişinin mülkiyetinde olmadan satış gerçekleştirilmektedir. Takas gününe kadar satılan menkul kıymetler piyasadan satın alınıp işlem kapatılabilmektedir. Bu durumda zaten işlemin başında mülkiyette olmayan şeyin satıldığı görülmektedir. Piyasadan satın alınarak işlemin kapatılamaması durumunda satıştan sonra takas gününe kadar aracı kurum tarafından ÖPP’den menkul kıymetler temin edilmektedir. Bu şekilde borç alınan menkul kıymetler teslim edilerek işlem sonlandırılmış olmakta ve bu durum da işlemin başlangıcında mülkiyette olmayan menkul kıymetlerin satıldığını göstermektedir. Ayrıca bu esnada şirket tarafından verilen temettünün ve rüçhan hakkının menkul kıymetlerin asıl sahibine verilmek üzere borç alan kişiye yani açığa satış yapan tarafa ödettirilmesiyle ilgili menkul kıymetlerin mülkiyetinin açığa satış yapan kişiye geçmesini engelleyici nitelikte unsurlar barındırdığı görülmektedir.

Sonuç olarak açığa satış işleminin mülkiyette bulunmayan menkul kıymetler üzerinden gerçekleşmesi sebebiyle hem mülkiyette olmayan şeyin satılması açısından hem de satılan şeyin mülkiyette olmaması hasebiyle garara yol açması nedeniyle caiz olmadığı görülmektedir.

B. Açığa Satış İşleminin Bir Akidde İki Akid Açısından Değerlendirilmesi

1. Fıkıhta Bir Akidde İki Akid Konusu

Bir akidde iki akid kavramı klasik fıkıhta tanım şeklinde açıklanmaktan ziyade çeşitli örnekler üzerinden açıklanmaya çalışılmıştır. İlgili rivayetlerde bir akidde iki akid kavramı yer aldığı gibi “safka” ve bir akidde başka bir akdin şart koşulması anlamında “bey’ ve şart” ifadeleri de yer almaktadır.[139] Genel anlamıyla konuyla ilgili rivayetler çerçevesinde İslam hukukçuları arasında bir akidde iki akid yapılmasının yasak olduğu hususunda ittifak vardır. Ancak rivayetlerde bu şekilde yapılan satışın mahiyeti açıklanmadığı için fakihler tarafından hangi tür satışların bu kapsama gireceği konusunda çeşitli görüşler oluşmuştur.[140] Bir akidde iki akid yapılmasının yasak olduğunu ifade eden rivayetler üzerinden bu kapsama hangi tür satışların gireceğine çeşitli örnekler verilmiştir. Konuyla ilgili mezheplerin görüşlerini açıklarken ayrıntılı bir şekilde verilen örneklere değineceğiz. Bir akidde iki akid ile bir malı peşin ve vadeli olmak üzere iki ayrı fiyat ile satmak, mebîler belirlenmeden bedeller seçenekli bırakılarak yapılan satış, nesîe faizinin uygulanmasının şart koşulduğu satış ve bey’u’l-îne türü satışlar anlaşılmıştır.[141] Ayrıca açığa satış işlemiyle bağlantılı olarak “bey’ ve şart” konusu da; yani bir akidde başka bir akid niteliğinde veya akid niteliğinde olmayıp taraflardan birisinin menfaatine olan şartları da içeren akidler bir akidde iki akid yapılması kapsamında değerlendirilmiştir.[142] Konuyla ilgili verilen örnekleri dört grup halinde ele alıp inceleyeceğiz.

Bir akidde iki akde, bir malı “peşin 100 liraya, vadeli 110 liraya sattım” şeklinde ortaya çıkan bir malın peşin ve vadeli olmak üzere iki ayrı fiyat ile satılması örnek olarak verilmiştir.[143] Taraflarca bu iki seçenekten birisi kesinleştirilmediği sürece bu satışın bir akidde iki akid yasağı kapsamına gireceği ifade edilmiştir.[144] İki seçenekten birinin kesinleştirilmemesinden dolayı ortaya çıkan cehalet ve gararın bu şekilde bir işlemin yasaklanmasının sebebi olarak görülmüştür.[145] Ancak taraflar birbirinden ayrılmadan önce iki seçenekten birisi belirlenirse buradaki cehalet ve garar ortadan kalkacağı için bu akid çoğunluk tarafından caiz görülmüştür.[146]

İkinci olarak bedellerin seçenekli bırakılarak satılması örnek verilmiştir. “Şu elbiseyi veya şu koyunu bir dinara satıyorum” şeklindeki satış buna örnektir.[147] Bu şekilde yapılan bir satımın caiz olmamasının sebebi ise mebînin belirlenmemiş olması ve garar içermesidir.[148] Aynı şekilde “şu malı bir dinara veya diğer malı iki dinara satıyorum, sonra dilediğini seç” şeklinde satış yapılması da hangi malın satımının yapıldığının tam olarak belirlenmemesinden dolayı bir akidde iki akid kapsamında değerlendirilmiş ve caiz görülmemiştir.[149]

Üçüncü olarak vade uzatmak için yapılan satış türü örnek olarak zikredilmiştir. Örnek olarak “bir şeyi bir aylığına sana on dinara, şayet ilk ay sonunda ödeme yapmadan bir ay daha geciktirirsen yirmiye satıyorum” şeklindeki satış verilmiştir.[150] Bu şekildeki satış da bir akidde iki akid kapsamında ele alınmıştır. Borcun ödenmemesi durumunda sürenin uzatılmasına karşılık fiyatın arttırılması durumu ise faiz olarak değerlendirilmiş ve bu sebeple satış caiz görülmemiştir.[151]

Dördüncü olarak ise bey’u’l-îne[152] tarzı yapılan ve bir akidde iki akid kapsamında değerlendirilen satış türleri örnek olarak verilmiştir.[153] Îne satışına örnek olarak % 20 farkla kendisinden 100 lira borç talep edilen kişi 100 lira değerindeki malını 120 liraya vadeli satıp, aynı malı geriye 100 liraya nakit olarak alır. Sonuç itibariyle 100 lirayı 120 lira karşılığında borç vermiş olur.[154] Bunun tersi uygulaması da söz konusu olabilir. Bu tür akid hileli bir şekilde faiz olarak değerlendirildiği gibi bir akidde iki akid kapsamında da değerlendirilmiş ve bu konudaki rivayetler delil getirilerek genelde caiz görülmemiştir.[155]

Yukarıda verdiğimiz örnekler ve görüşlerin kendi içlerinde ayrıntıları ve istisnaları da bulunmaktadır.[156] Ancak bunlar konumuz kapsamında yer almadığı için değinmeyi uygun görmedik. Burada sadece bir akidde iki akid konusunun fıkıhta hangi örnekler üzerinden açıklandığını göstermeye çalıştık. Bir akidde iki akid konusunun kapsamını belirlerken açığa satış işlemiyle bağlantılı noktalarına değinmeye çalışacağız. Açığa satış işleminde daha önce de değindiğimiz üzere aracı kurum tarafından çeşitli şartlar ileri sürülmekteydi. Bu nedenle açığa satışta bir akidde başka bir akdin şart koşulması ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla bir akidde iki akid kapsamında değerlendirilen “bir akidde başka bir akdin veya menfaatin şart koşulması” şeklinde ortaya çıkan “bey’ ve şart” konusu, açığa satışla bağlantılı olarak görülmektedir. Bu nedenle bu konuyu ayrıca ele alacağız.

Bir akidde başka bir akdin şart koşulması şeklinde ortaya çıkan ve bir akidde iki akid kapsamında değerlendirilen “bey’ ve şart” yukarıda ifade ettiğimiz bir akidde iki akid yasağından daha geniş anlamdadır. Çünkü akidde şart koşulan şey başka bir akid olabileceği gibi akid niteliğinde olmayıp taraflardan birisi için şart koşulan ve akdin muktezasına aykırı olan bir menfaat de olabilir. Bu nedenle daha geniş bir kavram olduğu ifade edilmiştir.[157]

Bir akidde başka bir akdin veya menfaatin şart koşulması caiz görülmemiş ve bu konuyla ilgili yasaklayıcı rivayetler delil olarak ileri sürülmüştür.[158] Buna örnek olarak “şu malı bana şu fiyata satman karşılığında, ben de sana şu fiyata şu malı satıyorum veya şu malı bana kiralaman, kullandırman vs. şartıyla sana şu malı şu fiyata satıyorum” gibi akid kapsamına giren şartlar verilmiştir.[159] İmam Şâfiî’ye göre bir akidde iki akdin ancak iki şekilde olabileceği, bunlardan birinin “bana evini şu fiyata satman karşılığında sana kölemi şu fiyata satıyorum” şeklinde şartla bağlanan akid olduğunu ifade etmiştir.[160] Bu şekilde şart koşulması durumunda yapılan akdin rivayetlerde yasaklanan satış türünün kapsamına gireceği ifade edilerek batıl olduğu söylenmiştir.[161] Aynı şekilde Hanbeli mezhebinde de bir akidde iki akid yasağının kapsamı açıklanırken “sana evi şu fiyata satmam karşılığında sen evi şu fiyata satarsan” veya kiralama, evlenme gibi şartlarında koşulduğu bu vb. şart içeren akidler bu kapsamda değerlendirilmiş ve caiz olmadığı ifade edilmiştir.[162] Konuyla ilgili ifade edilen görüşlerde bu şekildeki bir satışın caiz olmamasının çeşitli sebepleri olduğu görülmektedir. Şâfiîler bu şekilde yapılan akidlerin caiz olmamasının sebebini fiyatların/semenlerin birbirlerine bağlı olması sebebiyle meçhul olması şeklinde açıklamıştır.[163] Aynı şekilde akidde şart koşulan şey ortadan kalktığında akdin diğer unsuru olan şeyin fiyatına ilave yapmak gerekirse yani mebînin fiyatında değişikliğe gidilecekse bu durumda da semenin meçhul olacağını ve akdin batıl olduğunu ifade etmişlerdir.[164] Ayrıca şayet borç karşılığında böyle bir durum şart koşulursa bir akidde iki akid yapılmasının yanı sıra burada elde edilen gelirin riba olacağı da ifade edilmiştir.[165] Buna göre fakihlerin bir satımda iki satımı caiz görmemesinin gerekçesi karşılıksız yarar sağlama, akdin gelecekteki bir şarta ta’lîk edilmesi ve semenin bilinmiyor (cehâletü’s-semen) olmasıdır.[166] Ayrıca fakihlere göre buradaki şartların genellikle ihtiyaç sebebiyle kabul edildiğini, kişinin bulunduğu zor durum neticesinde aslında aleyhine olan şartları kabul etmek zorunda olduğu görülmektedir. Fakat gerçekte ileri sürülen bu şartlar için aslında müşterinin rızası bulunmamaktadır. Zira taraflar, bir akid içerisinde satımı gerçekleştirilen malları iki ayrı akidle alsalar, bir akidde iki akid olarak yaptıkları anlaşmadaki fiyatlar üzerinde tekrar anlaşamayacakları ifade edilmiştir.[167]

Yukarıda yer alan örnekler daha çok bir akidde başka bir akdin şart koşulduğu şeklindedir. Akid esnasında başka bir akdin değil de akdin muktezasına aykırı menfaatin şart koşulması da söz konusu olabilir. Buna örnek olarak “sana bu evi satacağım ancak içinde bir yıl oturmam şartıyla veya sana şu araziyi satacağım ancak bir ay kullanmak şartıyla” şeklindeki akidler verilmiştir.[168] Bu durum da bir akidde iki akid kapsamında değerlendirilmiş ve caiz olmadığı ifade edilmiştir.[169] Bu şekilde şart içeren akidlerin yasaklanmasının sebebi olarak fakihler çeşitli açıklamalar yapmışlardır. Bu tür satışın yasaklanmasının temel sebebi olarak genellikle oturma, kullanma gibi gelir elde etmeye yönelik olan menfaatlerin bir ücret karşılığında olabileceği gösterilmiştir. Akidde ücret mebîye göre belirlenir. Hizmet, oturma vs. menfaatler de bir ücrete tabidir. Şayet bunlar için bir ücret belirlenmezse bu durumda burada şart koşulan fazlalık ribayı doğuracağı için caiz görülmemiştir.[170]

Sonuç olarak yukarıda zikrettiğimiz ve bir akid içerisinde başka bir akid yapma kapsamında değerlendirilen örneklerin tamamının caiz olmadığı ifade edilmiştir.[171] Bir akidde iki akid yasağının akid esnasında başka bir satışın şart koşularak ortaya çıkabileceği gibi kira, karz vb. bütün akidlerin de şarta konu olabildiği görülmektedir. Ayrıca açığa satış konusuyla daha bağlantılı olan bir akidde taraflardan birine karşılıksız menfaat sağlayan diğer şartların akde dahil edilmesiyle ortaya çıkan “bey’ ve şart” konusunun da gündeme geldiği görülmektedir. Bütün bunlar bir akidde iki akid yasağı içerisinde değerlendirilmiştir.[172]

2. Açığa Satış İşleminde Bir Akidde İki Akid Yasağının Ortaya Çıktığı Durumlar

Açığa satış işleminde mülkiyette olmayan menkul kıymetlerin satımı olduğu durumunu ifade etmiştik. İşlemin en önemli unsuru bu olduğu için açığa satış yapmak isteyen kişi ilgili menkul kıymetleri bir şekilde temin etmesi gerekir. İki günlük takas süresi içerisinde kişinin açığa satışını yaptığı menkul kıymetler üzerinde düşüş yönündeki beklentisi gerçekleştiğinde aracı kurum vasıtasıyla piyasadan ilgili menkul kıymetleri satın alıp en başta açığa satışını yaptığı kişiye takas günü teslim ederek işlemi kapatmış olur. Takas süresi içerisinde gerek düşüş beklentisinin gerçekleşmemesi gerekse başka sebeplerden dolayı ilgili menkul kıymetler satın alınamadığında aracı kurum tarafından takas günü teslim edilmek üzere menkul kıymetlerin temini gündeme gelmektedir. İlgili menkul kıymetlerin aracı kurumun kendisine veya müşterilerine ait menkul kıymetleri borç vermesi yoluyla temin edilebileceği ifade edilmiştir.[173] Bununla birlikte takas yükümlüğünü yerine getiremeyecek durumda olanların günümüzde Takasbank bünyesindeki ÖPP üzerinden ilgili menkul kıymetleri temin ettiklerini söylemiştik. Nitekim bu konularla ilgili olarak aracı kurumun bu menkul kıymetleri ne şekilde temin ettiğini, mülkiyette olmayan malın satımının nasıl gerçekleştiği konularını daha önce ele alıp fıkhî olarak değerlendirilmesine yer vermiştik.

Açığa satış işlemi için müşteri aracı kuruma istediği menkul kıymetleri sağlaması için başvuru yaptığında aracı kurum tarafından müşterinin yerine getirmesi gereken bazı şartlar ileri sürülmektedir. Daha önce de geçtiği üzere bunların başında kredi hesabı açılması ve işlemin değeri ölçüsünde belli bir miktar özkaynak/teminat yatırılması gelmektedir.[174] Burada şart koşulan teminat aslında fıkıhta borç karşılığı istenen rehin kapsamındadır. Bu nedenle koşulan bu şart meşru görülebilir. Bununla birlikte aracı kurum tarafından müşteri için açılmasını şart koştuğu kredi hesabının şartları içerisinde buraya yatırılan özkaynak/teminatın başka müşterilere ve kurumlara borç olarak verilmesi şeklinde kullanılması da vardır.[175] Tabi bu durumun mevzuat açısından çok da uygun olmadığını ve uygulanabilirliğinin istisnai bir durum olduğunu unutmamak gerekir. Kaynaklarda bu şekilde bir işlemin olabileceği ifade edildiği için bu tür şartın da fıkıhta yasaklanan “bey’ ve şart” kapsamında değerlendirilebileceği söylenebilir. Takasbank tarafından ilgili menkul kıymetlerin temini için ödünç alınan menkul kıymetlere karşılık bırakılan teminatın nemalandırılması izninin alınması[176], ayrıca açığa satış esnasında satışı yapılan menkul kıymetleri ihraç eden şirketin temettü ve rüçhan hakkı dağıtması halinde bu gelirin açığa satış yapan kişi tarafından menkul kıymetleri ödünç veren tarafa ödeneceğine dair ileri sürülen şart[177] bir akidde iki akid kapsamında değerlendirilecek niteliktedir. Açığa satış işlemi sonrası elde edilen gelirin kredi hesabına konulacağı ve müşterinin bu gelirden faydalanmaması için hesabın bloke edileceği gibi başka şartlar da koşulmaktadır.[178]

Sonuç olarak aracı kurum tarafından açığa satış yapmak isteyen müşteriden istenen bu şartların bir akidde iki akid kapsamında değerlendirilebileceği görülmektedir. Bir akid içerisinde başka bir akid veya menfaatin şart koşulması şeklinde yukarıda verdiğimiz fukahânın görüşleri ile açığa satış işleminde ortaya çıkan şartlar paralellik arz etmektedir.

3. Değerlendirme

Yukarıda ifade ettiğimiz üzere açığa satış işleminde aracı kurum tarafından fıkhî anlamda problemli görülebilecek olan çeşitli şartlar ileri sürülmektedir. Bu şartlardan yatırılan teminattan faydalanma, menkul kıymetleri ihraç eden şirketin dağıtmış olduğu temettünün ve rüçhan haklarının müşteri tarafından menkul kıymetleri ödünç veren tarafa verilmesi şartını, açığa satıştan elde edilen gelirin yine aracı kurum tarafından kullanılabilmesi için bloke edilmesi şartını, bir akidde iki akid kapsamında değerlendirilen bir akidde taraflardan birisi lehine karşılıksız olarak şart koşulan menfaat konusu kapsamında ele alabiliriz.

Bir akidde iki akid konusuna dair fukahânın vermiş olduğu örneklere genel hatlarıyla yer verdik. Bu çerçevede açığa satış işleminde söz konusu olan şartların fukahâ tarafından bir akidde iki akid yapılmasının bir çeşidi olarak görülen “bey’ ve şart” çerçevesine girdiği görülmektedir. Çünkü işlemde taraflardan biri akdin muktezasına aykırı olarak değerlendirilebilecek birtakım şartlar ileri sürmektedir. Açığa satış işleminde de koşulan şartların aracı kurumun ve Takasbank’ın menfaati gereği olduğu görülmektedir. Dolayısıyla ileri sürülen bu şartların bir akidde iki akid yapılmasının bir çeşidi olan akidde menfaat içeren şartların koşulması kapsamında olduğu görülmektedir. Şayet ÖPP’den borç alınacak olduğunda ilgili menkul kıymetleri borç veren tarafın, vermiş olduğu menkul kıymetlere karşı alacağı faizin yanında kâr ve rüçhan haklarının da kendisine verilmesini şart koşması bir akid içerisinde taraflardan birisinin menfaatine olan şartın gerçekleştiğini göstermektedir. Bu kapsama girebilecek akidlerin caiz görülmeyip batıl olduğu konusunda fakihler arasında yaygın kanaat vardır. Sonuç olarak açığa satış işleminde koşulan bu tür şartların fıkıhtaki ilgili prensipler çerçevesinde caiz olmadığı söylenebilir.

C. Açığa Satış İşleminin Faiz Açısından Değerlendirilmesi

1. Açığa Satış İşleminde Faizin Ortaya Çıktığı Durumlar ve Değerlendirilmesi

Açığa satış işleminin genel anlamıyla işleyişine ve bu çerçevede fıkhî açıdan ortaya çıkan önemli noktalara değindik. Bu bölümde açığa satış işleminin genel mahiyeti kapsamında faiz içeren bir işlem olup olmamasının değerlendirmesini yapmaya çalışacağız. Şöyle ki, açığa satış işlemi sonucunda kişinin T+2 çerçevesinde yükümlülüğünü yerine getirememesi durumunda ilgili menkul kıymetler ÖPP üzerinden temin edilmekteydi. Belli süreliğine ödünç alınan menkul kıymetler için Takasbank ile aracı kurum arasında gerekli sözleşme ve şartların yerine getirilmesi gerekmektedir. Belirlenen süre içerisinde ödünç alınan menkul kıymetlerin geri iade edilmemesi durumunda temerrüt işlemlerinin uygulanması gündeme gelmektedir. Burada ciddi oranda temerrüt faizi alınmaktadır. Bununla birlikte ilgili menkul kıymetlerin ÖPP’den borç alınması durumunda, borca karşılık belli oranda faiz ödenmesi de söz konusudur.

Klasik fıkıhta faizin haram olduğu noktasında görüş birliği bulunmaktadır. Fukâhanın ihtilafa düştüğü nokta faizin haramlığı konusunda değil, nerelerde cereyan ettiği hususundadır.[179] Biz konumuz gereği klasik fıkıhta faizin illeti, tartışmaları ve hangi durumlarda cereyan ettiği konularına değinmeyeceğiz.[180] Konumuz gereği karz/borç durumunda faizin hangi durumlarda ve nasıl cereyan ettiğine genel hatlarıyla kısaca değineceğiz.

Faiz konusunun gündeme geldiği ve tartışıldığı en önemli konuların başında belki de “karz” akdi gelmektedir. Fürû-i fıkhın muâmelât grubunda müstakil bir akid türü olarak yer alan ve literatürün bu başlık altındaki bölümünde ayrıntılı biçimde incelenen akid türüdür. Karz akdi tanım ve mahiyeti, kuruluş şartları, tarafların hak ve yükümlülükleri, faizle ilişkisi gibi değişik yönleriyle doktrinde geniş tartışmalara konu olmuş ve etrafında zengin fıkhî birikim oluşmuştur. [181] Karz akdinde taraflardan birisinin, karşılığı olmayan bir menfaat sağlaması durumu faiz olarak ifade edilmiş ve bunu engellemek için para ve mislî malların mübadelesinde faizi önleyici sıkı kurallara yer verilmiştir.

Fukahâ nezdinde ilke olarak karz verene menfaat şartını içeren bir karz akdi câiz görülmemiştir. Bu konuda evini kendisine satması veya fazlasıyla iadede bulunması şartıyla birine borç vermenin câiz olmayacağı örneği verilmiştir. Borçlunun bu fazlalığı ödemesi gerekmediği gibi borç alanın da alması câiz görülmemiştir. Literatürde faiz, yapılan işlemin niteliği bağlamında çeşitlere ayrılmıştır. Gerek 10 dirhemi 11 dirhem mukabilinde karz vermek gerekse verdiği karzdan kendisine bir yarar sağlamak literatürde “ribe’l-kurûz” (karz ribâsı) olarak adlandırılmıştır. Ayrıca bu tabir alım satımda söz konusu olan “ribe’l-büyû‘” ve borçlarda söz konusu olan “ribe’d-düyûnun” mukabilinde kullanılmıştır.[182]

Fıkıh literatüründe sıkça kullanılan, “Menfaat getiren her karz ribadır.” meâlindeki hadis, sahih hadis kaynaklarında yer almayıp Hâris b. Ebû Üsâme’nin el-Müsned’i ve Beyhakî’nin es-Sünenü’l-Kübrâ’sı gibi hadis mecmualarında daha çok sahâbe sözü olarak rivayet edilir.[183] Fukahânın bu konu ile ilgili olumsuz tavrının asıl sebebi özellikle karz görüntüsü altında faizli işlem yapılmasının önüne geçmek olduğu ifade edilmiştir. Bununla birlikte yarar sağlayan karzın câiz görülmeyişi borç verenin başlangıçta bunu şart koşmasıyla kayıtlandırılmıştır. Yani akdin böyle bir şartı içererek kurulması durumunda yasağın gündeme geldiği, böyle bir şart olmaksızın borç alanın kendiliğinden yapacağı ödemede ve hediyeleşmede bir sakınca görülmemiştir.[184]

Açığa satış işleminde bazı durumlarda faizin gündeme geldiği görülmektedir. Öncelikle açığa satış işlemleri kredili işlem olarak ele alınmaktadır. Bu konu şu şekilde ifade edilmiştir: “Menkul kıymet piyasalarında yatırımcı açısından borçlanma iki şekilde olabilmektedir. İlki, menkul kıymet satın alımında kullanılmak üzere nakdi kredi alınması, ikincisi ise sahip olunmadığı halde satılmak istenen menkul kıymetlerin borçlanılarak temin edilmesi, diğer bir ifadeyle, menkul kıymet ödünç alınmasıdır. Dolayısıyla, menkul kıymet piyasalarında kredili işlemlerden söz edildiğinde kredili menkul kıymet satın alınması (margin trading) ve menkul kıymetlerin açığa satılması (short selling) kavramları birlikte değerlendirilmektedir.”[185]

Açığa satış işleminin kredili işlem gibi görülmesi sebebiyle işlem yapılırken belli bir borçlanmanın ve buna karşılık belli sözleşme ve şartların yerine getirilmesi gündeme gelmektedir. Nitekim bu çerçevede aracı kurum nezdinde kredi hesabı açılması, buraya belli oranda teminat yatırılması ve açığa satış çerçeve sözleşmesi imzalanması bunun sonuçları olarak görülebilir. Bununla birlikte açığa satış işleminde işlemi yapan kişi takas süresi içerisinde ilgili menkul kıymetleri piyasadan satın alamadığı durumlarda Takasbank ÖPP üzerinden ilgili menkul kıymetleri temin ettiğini ve işlemi sonlandırdığını ifade etmiştik. Bu durumda kişi, Takasbank ile teminat ve sözleşme karşılığı ilgili menkul kıymetleri ödünç almakta ve ödünç alınan menkul kıymetler karşılığında Takasbank’a ödeyeceği komisyon haricinde ödünç veren tarafa “işlem komisyonu” adı altında belli miktarda faiz ödemektedir. İlgili mevzuatta işlem komisyonu “ÖPP’de gerçekleşen işlemler nedeniyle, ödünç veren üyeye ödenmesi, ödünç alan üyeden ise tahsil edilmesi gereken ve prosedürde belirlenen usul çerçevesinde hesaplanan tutar.” şeklide tanımlanmış[186] ve bunun ödünç verene ödenmesi ödünç alanın yükümlülükleri arasında zikredilmiştir.[187]

Açığa satış yapan kişinin Takasbank ÖPP kapsamında faizli olarak ilgili menkul kıymetleri borçlanmasıyla birlikte belirlenen vadede ödünç aldığı menkul kıymetleri teslim edememe durumunda temerrüde düşmekte ve Takasbank tarafından belirlenen temerrüt hükümleri devreye girmektedir. Kişinin borcu çeşitli sebeplerle muaccel hale gelebilmektedir. Bunlar ilgili mevzuatta ifade edilmiştir.[188] Muaccel hale gelen borç için kişi yükümlülükleri yerine getirmediği durumda temerrüt hükümleri uygulanır.[189] Temerrüde düşülmesi durumunda ilgili mevzuatta nelerin uygulanacağı şu şekilde ifade edilmiştir:

“Takasbank’ın mali sorumluluğuna ilişkin MKT Yönetmeliği’nin 36 ncı maddesi ile belirlenen sınırlar saklı kalmak kaydıyla ödünç işlemlerinde ödünç verene karşı sorumluluğu; işlem komisyonu, ödünce konu kıymeti vade tarihinde teslim, vade tarihinde teslim edilememesi halinde aşağıda belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde piyasadan temin edilerek iade, iadenin de mümkün olamaması halinde ise yine aşağıda belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde hesaplanan nakit karşılığı ve ödemenin yapılacağı güne kadar hesaplanacak olan işlem komisyonu ile sınırlıdır. Söz konusu işlem komisyonu oranı, temerrüt döneminde Takasbank tarafından ödünç alandan alınacak temerrüt faiz oranını geçemez.

Temerrüt durumunda, teminatlarla ilgili her türlü tasarruf hakkı Takasbank’a aittir. Takasbank’ın, teminat olarak aldığı mal varlığı değerleri üzerindeki hak ve yetkisi hiçbir şekilde sınırlandırılamaz. Üyenin herhangi bir sebeple tasarruf yetkisinin bulunmaması Takasbank’ın ayni hak iktisabına engel olmaz. Teminat konusu mal varlığı değerleri üzerinde üçüncü kişilerin istihkak ya da sınırlı ayni hak iddiaları Takasbank’a karşı ileri sürülemez. Takasbank, herhangi bir ihbar veya ihtarda bulunma, ilave süre verme, adli veya idari mercilerden izin ya da onay alma, teminatın açık artırma ya da başka bir yol ile nakde çevrilmesi gibi herhangi bir ön şartı yerine getirme yükümlülüğü olmaksızın ödünç işleminin teminatı olan kıymetleri, Borsa veya teşkilatlanmış diğer piyasalarda kote ise bu piyasalardaki değerinden aşağı olmamak üzere satarak satım bedelinden alacağını karşılama hakkına sahiptir.”[190]

Yükümlülüklerini yerine getirememesi durumunda kişinin ödeyeceği temerrüt faizi oranı aynı gün borsa tarafından oluşturulan, kamu menkul kıymetlerinin işlem gördüğü repo-ters repo pazarlarında, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Bankalararası Para Piyasası’nda veya Takasbank Para Piyasası’nda oluşan bir gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranlarından en yüksek olanının %50 fazlası kadardır.[191]

Bu çerçevede açığa satış işleminde kişinin satışını gerçekleştirdiği menkul kıymetleri takas günü Takasbank ÖPP üzerinden temin etmesi durumunda ödünç aldığı menkul kıymetleri faizli bir şekilde borçlandığı görülmektedir. Açığa satış yapan kişi ilgili menkul kıymetler için Takasbank’a ödediği komisyon haricinde ödünç veren tarafa “işlem komisyonu” denilen belli miktar faiz ödemektedir. Bununla birlikte kişi, Takasbank ve ödünç verene karşı yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda temerrüt hükümleri uygulanmakta ve burada ciddi miktarda faiz alınmaktadır. Sonuç olarak açığa satış işlemi belli noktalarda faizi içeren bir işlem olması sebebiyle İslam hukuku açısından caiz bir işlem olmadığı görülmektedir.

SONUÇ

Açığa satış işlemlerinin fıkhî hükmünü konu alan makalemizde öncelikle açığa satış işlemlerinin tanımı ve borsadaki işleyişine yer verdik. Açığa satış işlemi kişinin ileride fiyatının düşeceğini tahmin ettiği menkul kıymetleri mülkiyetinde olmadan yüksek fiyattan satıp daha sonra fiyatı düştüğünde ilgili menkul kıymetleri satın alarak aradaki fiyat farkından kâr elde etmeyi amaçladığı bir işlemdir. Yapılan tanımlarda da görüleceği üzere işlemin en önemli özelliği kişinin mülkiyetinde olmayan menkul kıymetleri satmasıdır. Açığa satış işlemi için yapılan tanımlarda ortaya çıkan mülkiyet konusu işleyişinde de ayrıntılı şekilde karşımıza çıkmaktadır. Açığa satış yapan kişinin henüz mülkiyetinde olmayan menkul kıymetleri gerek piyasadan satın almak suretiyle gerekse Takasbank ÖPP’den temin edip teslim etmek üzere satış yaptığı görülmektedir. Bu nedenle gerek tanımlarda gerekse işlemin uygulanışında mülkiyette olmayan menkul kıymetlerin satılması sebebiyle fıkıhta mülkiyette olmayan malın satımı konusu gündeme gelmektedir.

Açığa satış işleminde mülkiyette olmayan malın satımının yanı sıra işleyişte ileri sürülen bazı şartlar da fıkhî problemleri gündeme getirmektedir. Aracı kurum tarafından ileri sürülen kredi hesabı, teminat, bazı durumlarda teminatların ödünç olarak başka müşterilere verilmesi şartlarından bazıları fıkıhta bir akidde iki akid konusu kapsamında değerlendirilmektedir. Ayrıca kişinin açığa satışını yaptığı menkul kıymetlerin teslim süresi iki gün olduğu için bu süre içerisinde piyasadan satın alıp teslim edemediği durumlarda Takasbank ÖPP üzerinden temin ederek takas günü ilgili kişiye teslim etmekteydi. Bu durumla karşı karşıya kalındığı zaman Takasbank tarafından birtakım şartlar gündeme gelmektedir. Takasbank tarafından alınan teminatın nemalandırılması izninin alınması, ödünç alınan menkul kıymetlere karşılık ödünç verene faiz ödenmesi ve bu süre zarfında temettü ve rüçhan haklarının gündeme gelmesi durumunda bu hakların ödünç verene ödenmesi gerektiği şartlarının fıkıhta bir akidde iki akid konusunu gündeme getirdiği görülmüştür.

Açığa satış işleminin ödünç alınarak kapatıldığı durumlarda ise Takasbank tarafından ödünç verilen menkul kıymetlere karşılık ödünç veren tarafa faiz ödenmesinin istenmesi ve temerrüt durumunda uygulanacak olan faizli işlemler, fıkıhta geniş şekilde ele alınan ve karz işleminden elde edilen menfaat olan faiz konusunu gündeme getirmektedir.

Açığa satış işleminin işleyişinde ortaya çıkan ve fıkhî açıdan incelenmesi gereken üç ana konu tespit edilmiştir. Bu konular; mülkiyette olmayan malın satımı, bir akidde başka bir akid veya menfaatin şart koşulması ve faizdir. Bu üç temel konu kapsamında işlemin değerlendirilmesi yapılmıştır. Araştırma neticesinde bizde oluşan kanaat kısaca şöyledir:

Açığa satış işleminin teslim günü piyasadan satın alarak yahut borçlanılarak işlemin sonlandırılması gayesiyle kişinin önceden mülkiyetinde olmayan menkul kıymetleri satması, fıkıhta yasaklanan mülkiyette olmayan malın satılması ile garar içeren satışlar kapsamında değerlendirilebileceği görülmüştür. Bu tür bir satış işlemi fıkıhta yasaklandığı için açığa satış işleminin de bu sebeple caiz olmadığı kanaatindeyiz.

İşlemde aracı kurum ve Takasbank tarafından ileri sürülen şartların fıkıhta bir akidde iki akid yapılması yasağı kapsamında özellikle “bey’ ve şart” şeklinde açıklanan taraflardan birisinin lehine menfaat sağlayıcı ve akdin muktezasına uygun olmayan şart içeren satış kapsamında değerlendirilebileceği görülmüştür. Açığa satış işlemi bünyesinde barındırdığı bu tür şartlar sebebiyle de mahzurlu görülmektedir.

Son olarak işlemde ilgili menkul kıymetler Takasbank ÖPP üzerinden borçlanıldığında ödünç veren tarafa belli miktar faiz ödenmek şartıyla borç işleminin yapılması ile açığa satış yapan kişinin Takasbank’a borç işleminden doğan yükümlülüklerini yerine getirememesi durumunda temerrüt faizinin uygulanması, fıkıhta yasaklanan faiz konusunu gündeme getirmektedir. Borç aşamasında ve temerrüt durumlarında fıkıhta ittifakla yasaklanan faizi içermesi sebebiyle açığa satış işleminin caiz olmadığı ortaya konmuştur.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Biz de Serdar Bey’e teşekkür ediyoruz. Bu üç gerekçeye istinaden dedi ki, bu işlem caiz değildir. Şimdi saat 13.20 oldu, normalde müzakere dâhil bitirmemiz gereken zaman diliminde biz ancak sunumları bitirebildik. En azından şöyle bir 10 dakika, buçuğa kadar müzakere, soru, katkı, bunları alabileceğimiz kanaatini taşıyorum. O bakımdan söz almak isteyen katılımcılarımıza en sağdan fakat bir iki dakikayı geçmeyecek şekilde diyelim.

[1] Özgür Uysal, Kredili Menkul Kıymet, Açığa Satış ve Ödünç Menkul Kıymet İşlemleri ve Türkiye Örneği, Marmara Üniversitesi Bankacılık ve Sigortacılık Enstitüsü, Sermaye Piyasası ve Borsa Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2001, s. 26; “ABD’de yasalar açığa satışı ‘sahip olunmayan menkul kıymetlerin borçlanılarak satılması ve daha sonra satın alınarak işlemin kapatılması’ olarak tanımlamaktadır.” Bkz: Celali Yılmaz, Sermaye Piyasasında Kredili Menkul Kıymet Alımları, Açığa Satış ve Menkul Kıymet Ödünç İşlemleri: Teori ve Türkiye Uygulaması, Marmara Üniversitesi Bankacılık ve Sigortacılık Enstitüsü, Sermaye Piyasası ve Borsa Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 1996, s. 38; Ayrıca bkz: Deniz Gökçe, Para & Finans Ansiklopedisi, 3 c., Yayına hazırlayanlar: Serpil Teoman, Nurcan Türker, vd., Creative Yayıncılık ve Tanıtım, 1996, C. I, s. 9; Abdurrahman Yıldırım, Borsanın ABC’si Ayılar, Boğalar ve Paranız, 2. Baskı, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1990, s. 36.

[2] Yılmaz, a.g.t., s. 38.

[3] Uysal, a.g.t., s. 26; Yılmaz, a.g.t., s. 38.

[4] Şa’bân Muhammed İslâm el-Bervârî, Borsatu’l-Evrâki’l-Mâliyye min Manzûri’l-İslâm (Dirâse tahlîliyye, nakdiyye), 1. Baskı, Dâru’l-Fikr-Dâru’l-Fikri’l-Muâsır, Dımeşk-Beyrut, 1423/2002, s. 195; Zekeriyya Selâme Îsâ Şatnâvî, el-Âsârü’l-İktisâdiyye li Esvâki’l-Evrâki’l-Mâliyye min Manzûri’l-İktisâdi’l-İslâmî, Dâru’n-Nefâis, Amman, 1429/2009, s. 125; Hurşid Eşraf İkbâl, Sûkul-Evrâki’l-Mâliyye beyne’ş-Şerîati’l-İslâmiyye ve’n-Nazmi’l-Vad’iyye, 1. Baskı, Mektebetü’r-Rüşd-Memleketü’l-Arabiyyeti’s-Suûdiyye, Riyad, 1427/2006, s. 374; Abdülalîm eş-Şeyh, “Bey’u’l-Eshum alâ’l-Mekşûf fî Borsati’l-Evrâki’l-Mâliyye”, Mecelletü Dâri’l-İftâi’l-Mısriyye, Sayı: 14, Mısır, 2013, s. 13.

[5] Velid Mustafa Şâvîş, es-Siyâsetü’n-Nakdiyye beyne’l-Fıkhi’l-İslâmî ve’l-İktisadi’l-Vaz’î, el-Ma’hedü’l-Âlemi li’l-Fikri’l-İslâmî, y.y., 1432/2011, s. 407-408; el-Bervârî, a.g.e., s. 195; Abdülalîm eş-Şeyh, a.g.m., s. 13; Serkan Karabacak, Açığa Satış İşlemleri, Yeterlilik Etüdü, İstanbul, 2001, s. 8; İkbâl, a.g.e., s. 374-375; Şatnâvî, a.g.e., s. 125; Yılmaz, a.g.e., s. 39.

[6] el-Bervârî, a.g.e., s. 195; ; Şatnâvî, a.g.e., s. 125-126; İkbâl, a.g.e., s. 375.

[7] Mahmud Abdulkerim İrşîd, Mehâtîru’s-Semsere ve alâkatühâ bi’l-Vesâtati ve’t-Tahdîdi Ucûri’s-Simsâri fi’l-Esvâk: Dirâse Fıkhiyye, 1. Baskı, Dâru’n-Nefâis, Ürdün, 1436/2010, s. 298; Mübarek b. Süleyman Âli Fevzân, el-Esvâku’l-Mâliyye min Manzûri’l-İslâmî, Câmiatü’l-Melik Abdülazîz, 1. Baskı, Merkzü’n-Neşri’l-İlmî, Cidde-Suudi Arabistan, 1431/2010, s. 76; Muhammed b. Âl-i Süleyman, Ahkâmü’t-Teâmül fi’l-Esvâki’l-Mâliyyeti’l-Muâsıra, 1. Baskı, 2 c., Künûzu’l-İşbiliyâ, Riyad, 1426/2005, C. II, s. 743.

[8] Rıf’at es-Seyyid el-Avâdî, Mevsûatû’l-İktisâdi’l-İslâmî fi’l-Mesârif ve’n-Nukûd ve’l-Esvâki’l-Mâliyye, tkd: Alî Cuma’ Muhammed, 12 c., Dâru’s-Selâm, Kahire, 1431/2010, C. XI, s. 338. (A short sale occurs when a person sells shares that he does nat yet own.); el-Bervârî, a.g.e., s. 195; ; Şatnâvî, a.g.e., s. 126; İkbâl, a.g.e., s. 375; Abdülalîm eş-Şeyh, a.g.m., s. 14.

[9] el-Avâdî, a.g.e., C. XI, s. 338. (A short sale is a speculative transaction designed to enable traders to profit form declining stock prices.); el-Bervârî, a.g.e., s. 196; Şatnâvî, a.g.e., s. 126; İkbâl, a.g.e., s. 375.

[10] Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), Sermaye Piyasası Araçlarının Kredili Alım, Açığa Satış ve Ödünç Alma ve Verme İşlemleri Hakkında Tebliğ (Açığa Satış Tebliğ), Seri: V, No: 65, Md: 24.

[11] SPK, Açığa Satış Tebliğ, Seri: V, No: 65, Md: 24.

[12] Serdar Özalp, Borsada Uygulanan Açığa Satış İşlemlerinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2016, s. 33.

[13] Özalp, a.g.t., s. 33 vd.

[14] el-Bervârî, a.g.e., s. 197; Şatnâvî, a.g.e., s. 127.

[15] Serdar Çıtak, ABD Finans Sistemi İçinde Aracı Kurumlar, Sermaye Piyasası Yayınları, Ankara, 1998, s. 104; Fatih Kulak, Menkul Kıymet Piyasalarında Açığa Satış ve Menkul Kıymet Ödünç İşlemleri: Teori, Yasal Esaslar ve Muhasebeleştirilmesine Eleştirel Bir Yaklaşım, Marmara Üniversitesi Bankacılık ve Sigortacılık Enstitüsü, Sermaye Piyasası ve Borsa Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2002, s. 9.

[16] SPK, Açığa Satış Tebliğ, Seri: V, No: 65, Md: 10, (Değişik ikinci fıkra: Seri: V, No: 74 sayılı Tebliğ ile).

[17] Çıtak, a.g.e., s. 104.

[18] Özalp, a.g.t., s. 35.

[19] SPK, Açığa Satış Tebliğ, Seri: V, No: 65, Md: 10.

[20] Çıtak, a.g.e., s. 104; Kulak, a.g.t., s. 7.

[21] Yılmaz, a.g.t., s. 74.

[22] Çıtak, a.g.e., s. 106-107; Kulak, a.g.t., s. 14.

[23] Cemal Elitaş ve Kenan İlarslan, “Açığa Satış ve Muhasebeleştirilmesi”, Muhasebe ve Finansman Dergisi, Sayı: 43, Temmuz-2009, s. 140.

[24] SPK, Açığa Satış Tebliğ, Seri: V, No: 65, Md: 11.

[25] SPK, Açığa Satış Tebliğ, Seri: V, No: 65, Md: 11.

[26] Özalp, a.g.t., s. 36.

[27] Sezai Bekgöz, Açığa Satış ve Kredili Menkul Kıymet İşlemleri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sermaye Piyasası ve Borsa Yüksek Lisans Programı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 1994, s. 55; Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 140.

[28] Çıtak, a.g.e., s. 106; Kulak, a.g.t., s. 17.

[29] Kulak, a.g.t., s. 17; Çıtak, a.g.e., s. 106.

[30] Çıtak, a.g.e., s. 106; Bekgöz, a.g.t., s. 55; Elitaş ve İlarslan, a.g.m., 140; Gökçe, a.g.e., C. I, s. 10; SPK, Açığa Satış Tebliğ, Seri: V, No: 65, Md: 25.

[31] Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 140; SPK, Açığa Satış Tebliğ, Seri: V, No: 65, Md: 12.

[32] SPK, Açığa Satış Tebliğ, Seri: V, No: 65, Md: 25.

[33] http://tiny.cc/u5xqkz (05.03.2019)

[34] Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 139-140, Kulak, a.g.t., s. 59.

[35] Çıtak, a.g.e., s. 104; Uysal, a.g.t., s. 35; Kulak, a.g.t., s. 10.

[36] el-Bervârî, a.g.e., s. 197; Şatnâvî, a.g.e., s. 127; Âl-i Süleyman, a.g.e., C. II, s. 745; Muhammed Sabri Harun, Ahkâmu’l-Esvâki’l-Mâliyye (el-eshum ve’s-senedât) Davâbitû’l-İntifâ’ ve’t-Tasarruf bihâ fi’l-Fıkhi’l-İslâmî, Dâru’n-Nefâis, Ürdün, 1419/1999, a.g.e., s. 269; Kulak , a.g.t., s. 10.

[37] Âl-i Süleyman, a.g.e., C. II, s. 745.

[38] Yılmaz, a.g.t., s. 70.

[39] Yılmaz, a.g.t., s. 70.

[40] Çıtak, a.g.e., s. 104; Uysal, a.g.t., s. 35; Kaynaklar için bkz: Bekgöz, a.g.t., s. 62; Çıtak, a.g.e., s. 104.

[41] Çıtak, a.g.e., s. 104; Uysal, a.g.t., s. 35-36.

[42] Çıtak, a.g.e., s. 104; Uysal, a.g.t., s. 36.

[43] Yılmaz, a.g.t., s. 131.

[44] Yılmaz, a.g.t., s. 68.

[45] Teminat sözleşmesi ve oranlar için bkz: Takasbank Ödünç Pay Piyasası Yönergesi, Md: 18 vd.

[46] Takasbank Değerlendirme Dokümanı Nisan-2016, Prensip 3, 3.1, 5.6, 7.1; Takasbank Ödünç Pay Piyasası Yönergesi, Md: 21; Takasbank Ödünç Pay Piyasası Uygulama Esasları Prosedürü, Md: 29.

[47] Yılmaz, a.g.t., s. 70 vd.

[48] Bekgöz, a.g.t., s. 85.

[49] Kulak, a.g.t., s. 11-12.

[50] Şatnâvî, a.g.e., s. 127; el-Bervârî, a.g.e., s. 197; Harun, a.g.e., s. 267.

[51] Harun, a.g.e., s. 267; Abdülalîm eş-Şeyh, a.g.m., s. 13.

[52] Özalp, a.g.t., s. 44-45. Benzer örnekler için bkz: Kulak, a.g.t., s. 12; Karabacak, a.g.e., s. 10-11; Âl-i Süleyman, a.g.e., C. II, s. 744-746; el-Bervârî, a.g.e., s. 197-198; Atıyye Feyyâz, Fıkhü’l-Muâmelâti’l-Mâliyye me’a Ehli’z-Zimme (dirâse fıkhiyye mukârene), Dâru’n-Neşri li’l-Câmiât, Kahire, 1420/1999, s. 295-296; Çıtak, a.g.e., s. 104-106; Abdülalîm eş-Şeyh, a.g.m., s. 13.

[53] Kulak, a.g.t., s. 14-15; Yılmaz, a.g.t., s. 79.

[54] Takasbank Ödünç Pay Piyasası Uygulama Esasları Prosedürü, Md: 44.

[55] Yılmaz, a.g.t., s. 80.

[56] Kulak, a.g.t., s. 15; Yılmaz, a.g.t., s. 79-80.

[57] Takasbank Ödünç Pay Piyasası Uygulama Esasları Prosedürü, Md: 44.

[58] Yılmaz, a.g.t., s. 65; Mine Aksoy, Açığa Satış, Menkul Kıymet Ödünç İşlemleri Türkiye ve Dünya Uygulamalarının Karşılaştırılması, Kadir Has Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Finans ve Bankacılık Doktora Programı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, 2008, s. 32; Uysal, a.g.t., s. 31

[59] Ayrıntılı bilgi için bkz: Özalp, a.g.t., s. 51-53.

[60] Karabacak, a.g.e., s. 13; Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 142.

[61] Kulak, a.g.t., s. 27; Yılmaz, a.g.t., s. 58; Aksoy, a.g.t., s. 24-25.

[62] Çıtak, a.g.e., s. 102.

[63] Yılmaz, a.g.t., s. 53; Uysal, a.g.t., s. 27; Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 141-142.

[64] Ethem Sancak, Türev Finansal Araçlar Sözlüğü, 1. Baskı, Alkım Yayıncılık, İstanbul, 2011, s. 341.

[65] Yılmaz, a.g.t., s. 53. (Celali Yılmaz’dan naklen Jack C. FRANCIS, Investments: Analysis and Management, Second Ed. Mc Graw-Hill Books, 1976, s. 64).

[66] Sancak, a.g.e., s. 33; Çıtak, a.g.e., s. 103; Ahmet Küey, Borsa Ansiklopedisi, İzmir Ticaret Borsası Yayınları, No: 32, İzmir, 1987, s. 13; Ayrıca bkz: Türk Ansiklopedisi, 33 c., Milli Eğitim Bakanlığı, Ankara, C. III, s. 267.

[67] Sancak, a.g.e., s. 33; Türk Ansiklopedisi, C. III, s. 267; Ayrıca bkz: Gökçe, a.g.e., C. I, s. 98.

[68] Karabacak, a.g.e., s. 18.

[69] Ayrıca bkz: Türk Ansiklopedisi, C. III, s. 267, Gökçe, a.g.e., C. I, s. 97.

[70] Aksoy, a.g.t., s. 30; Yılmaz, a.g.t., s. 63.

[71] Özalp, a.g.t., s. 55.

[72] Ayrıntılı bilgi için bkz: Özalp, a.g.t., s. 53-59.

[73] Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 138.

[74] Asuman Turanboy, İnsider Muameleleri (Şirkete Ait Gizli Bilgilerin Haksız Kullanımı), Banka ve Ticaret Hukuku Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1990, s. 44; Meral Varış Tezcanlı, İçeriden Öğrenenlerin Ticareti ve Manipülasyonlar, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Yayınları, İstanbul, 1996, s. 14; Dilara Temizsoy, Sermaye Piyasasında İçerden Öğrenenlerin Ticareti Suçu, Galatasaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Hukuku Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2008, s. 10-11; Veli Özer, Sermaye Piyasasında Özel Durum Açıklamaları Kapsamında İçerden Öğrenenlerin Ticareti, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Anabilim Dalı Muhasebe-Finansman Bilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, 2009, s. 36.

[75] 6362 Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu, (30/12/2012 tarih ve 28513 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.), Md: 101, 106.

[76] Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 138.

[77] Ayrıntılı bilgi için bkz: Özalp, a.g.t., s. 53-59.

[78] Vehbe Zuhaylî, İslam Fıkıh Ansiklopedisi, 10 c., Risale Yayıncılık, İstanbul, 1994, C. VI, s. 260-261; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, 45 c., Vizâretu’l-Evkâf ve’Şuûni’l-İslâmiyye, Kuveyt, C. IX, s. 14-16.

[79] Ali Bardakoğlu, “Bey’”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), C. VI, s. 15.

[80] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 10; Zuhaylî, a.g.e., s. 222; Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 14; Rahmi Yaran, İslam Hukukuna Göre Hukuki İşlemler ve Hükümleri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2011, s. 232; eş-Şeyh Şemsüddîn Muhammed b. el-Hatîb eş-Şirbînî, Müğni’l-Muhtâc ilâ Ma’rifeti Meânî Elfâzi’l-Minhâc, 1. Baskı, 4 c., Dâru’l-Ma’rife, Beyrut-Lübnan, 1418/1997, C. II, s. 6.

[81] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 10; Zuhaylî, a.g.e., s. 222; Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 14; Yaran, a.g.e., s. 232.; Kemâlüddîn Muhammed b. Abdulvâhid İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-Kadîr, 10 c., thk: Şeyh Abdurrezzak Mehdi, Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, Beyrut-Lübnan, 1424/2003, C. VI, s. 230; Abdullah b. Mahmûd b. Mevdûd el-Mevsılî, el-İhtiyâr li Ta’lîli’l-Muhtâr, 5 c., Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut-Lübnan, C. II, s. 4; Muvaffakuddîn Ebû Muhammed Abdullah b. Ahmed İbn Kudâme, el-Muğnî, 3. Baskı, 15 c., thk: Abdullah b. Abdulmuhsîn et-Türkî ve Abdülfettâh Muhammed el-Hulv, Dâru Âlemi’l-Kütüb, Riyad, 1417/1997, C. VI, s. 7 vd.

[82] Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 14; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 10.

[83] Zuhaylî, a.g.e., c. 5, s. 260-261; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 14-16.

[84] Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 15.

[85] Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 15.

[86] İlgili hadisler için bkz: Dr. Alî Muhyiddin Alî el-Karadâğî, Buhûs fi’l-Fıkhi’l-Muâmelâti’l-Mâliyyeti’l-Muâsıra, 1. Baskı, Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, Beyrut-Lübnan, 1422/2001, s. 62-71.

[87] Abdülalîm eş-Şeyh, a.g.m., s. 15.

[88] Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevrâ et-Tirmizî, el-Câmiu’s-Sahih: Sünenü’t-Tirmizî, 5 c., Dâru’l-Fikr, y.y., t.y., Büyû’, 19; Ebu’l-Huseyn Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî en-Neysabûrî, el-Câmiu’s-Sahîh: Sahîh-i Müslim, 5 c., Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut-Lübnan, t.y., Büyû’, 8; Ebû Abdillah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî İbn Mâce, Sünenü İbni Mâce, 2 c., Dâru’l-Hadis, Kahire, t.y., Ticaret, 20; Ebû Abdirrahman Ahmed b. Alî b. Şuayb en-Nesâî, Sünenü’n-Nesâî bi Şerhi’l-Hâfız Celâlüddîn es-Suyûtî ve Hâşiyeti’l-İmâm es-Sindî, 5 c. (1-8)., Dâru’l-Ma’rife, Beyrut-Lübnan, 1992/1412, Büyû’, 60; Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş’as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî, Sünenü Ebî Dâvûd, 2 c., Müessesetü’l-Kütübi’s-Sakâfiyye, Beyrut-Lübnan, 1988/1409, Büyû’, 68, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî, Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel ve bi Hâmişihî Muntehâbu Kenzi’l-Ummâl fi Süneni’l-Ekvâl ve’l-Ef’âl, 6 c., Dâru’l-Fikr, y.y., t.y., C. III, s. 402; Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, 3. Baskı., 11 c., thk: Muhammed Abdulkadir Atâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut-Lübnan, 1424/2003, C. V, s. 438, Hadis No: 10422.

[89] Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed b. Sehl es-Serahsî, el-Mebsût, 31 c., Dâru’l-Ma’rife, t.y., C. XII, s. 126; Ebû Bekr b. Mes’ûd el-Kâsânî, Bedâi’u’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’, 2. Baskı, 7 c., Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut-Lübnan, 1406/1986, C. V, s. 146-147; Ebû İshâk İbrahim b. Alî b. Yusuf el-Fîrûzâbâdî eş-Şirâzî, el-Mühezzeb fî Fıkhi’l-İmâmi’ş-Şâfiî, 3 c., tsh: Şeyh Zekeriyya Umeyrât, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut-Lübnan, 1416/1995, C. II, s. 13; İbn Kudâme, el-Muğnî, C. VI, s. 296; Şirbînî, Müğni’l-Muhtâc, C. II, s. 21.

[90] Serahsî, el-Mebsût, C. XII, s. 126.

[91] İbn Kudâme, el-Muğnî, C. VI, s. 296.

[92] Abdülğinâ el-Ğanîmî el-Meydânî, el-Lübâb fî Şerhi’l-Kitâb, 4 c., Mektebetü’l-İlmiyye, Beyrut-Lübnan, t.y, C. II, s. 25; Şîrâzî, el-Mühezzeb, C. II, s. 13.

[93] el-Meydânî, el-Lübâb, C. II, s. 25, Serahsî, el-Mebsût, C. XII, s. 124, 126.

[94] Abdülalîm eş-Şeyh, a.g.m., s. 16.

[95] Serahsî, el-Mebsût, C. XII, s. 124; Kâsânî, Bedâiu’s-Sânai, C. V, s. 2, 147; Muhammed Emin b. Ömer İbn Âbidîn, Hâşiyetu İbn Âbidîn Reddü’l-Muhtâr alâ Dürri’l-Muhtâr, 14 c., thk: eş-Şeyh Alî Muhammed Abdu’l-Mevcûd ve eş-Şeyh Alî Muhammed Muavvid, Dâru Âlemi’l-Kütüb, Riyad, 1463/2003, C. VII, s. 86.

[96] İsmail Bilgili, İslam Hukukunda Ma’dûmun Satımı, Konya, 2011, s. 86.

[97] Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi, C. V, s. 138-139; Şîrâzî, el-Mühezzeb, C. II, s. 12; Yaran, a.g.e., s. 291-293; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 145; ayrıca Bkz: Ali Haydar Efendi, Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm, 4 c., ter: Raşit Gündoğdu-Osman Erdem, Osmanlı Yayınevi, İstanbul, t.y., C. I, s. 203-204, Md: 205.

[98] Ali Haydar Efendi, Mecelle, C. I, s. 203, Md: 205.

[99] Ali Haydar Efendi, Mecelle, C. I, s. 371, Md: 363.

[100] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 145; Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 16; Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi, C. V, s. 145; Şirbînî, Müğni’l-Muhtâc, C. II, s. 41; İbn Kudâme, el-Muğnî, C. VI, s. 299.

[101] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 145; Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 16; Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi, C. V, s. 145; Şirbînî, Müğni’l-Muhtâc, C. II, s. 41; İbn Kudâme, el-Muğnî, C. VI, s. 299.

[102] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 145; Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 16; İbn Kudâme, el-Muğnî, C. VI, s. 300.

[103] Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 16; Şîrâzî, el-Mühezzeb, C. II, s. 12.

[104] Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi, C. V, s. 138-139; Şîrâzî, el-Mühezzeb, C. II, s. 12; Yaran, a.g.e., s. 291-293; Zuhaylî, a.g.e., s. 260; Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 16.

[105] Ali Haydar Efendi, Mecelle, C. I, s. 371, Md: 363.

[106] Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail el-Buhârî, Sahîhu’l-Buhârî, 2. Baskı., thk: Abdusselam b. Muhammed Ömer Alûş, Mektebetü’r-Rüşd, Riyad, 1427/2006, Büyû’, 55, 61; Müslim, Büyû’, 3, 8, 16; Ebû Dâvûd, Büyû’, 24; Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî el-Beyhakî, es-Sünenü’s-Sağîr li’l-Beyhakî, 1. Baskı., 4 c., thk: Abdu’l-Mu’tîi Emin Kala’cî, Camiatü’d-Dirâseti’l-İslâmiyye, Pakistan, 1410/1989, C. II, s. 271, Hadis No: 1965; Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, C. V, s. 470, 556, Hadis No: 1052, 10863.

[107] Bardakoğlu, “Bey’”, DİA, C. VI, s. 16.

[108] Necmeddin Güney, Satım Akdi Özelinde İslam Borçlar Hukukunda Garar, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı İslam Hukuku Bilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Konya, 2013, s. 208; İbrahim Kafi Dönmez, “Garar”, DİA, C. XIII, s. 369.

[109] Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm b. Teymiyye, Mecmû’u’l-Fetâvâ, 35 c., thk: Abdurrahman b. Muhammed b. Kâsım, Mücemmaü’l-Melik Fehd li-Tıbaati’l-Mushafi’ş-Şerîf, Medine, 1416/1995, C. XX, s. 542-543; Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ebû Bekir b. Kayyım el-Cevziyye, Zâdü’l-Meâd fî Hedyi Hayri’l-İbâd, 27. Baskı, 5 c., Müessesetü’r-Risale, Mektebetü’l-Menâri’l-İslâmiyye, Beyrut-Kuveyt, 1415/1994, C. V, s. 716-718; Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ebû Bekir b. Kayyım el-Cevziyye, İ’lâmu’l-Muvakkı’în an Rabbi’l-Âlemîn, 1. Baskı, 4 c., thk: Muhammed Abdüsselam İbrahim, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1411/1991, C. II, s. 7.

[110] İbn Teymiyye, Mecmû’u’l-Fetâvâ, C. XX, s. 543; İbn Kayyım el-Cevziyye, İ’lâmu’l-Muvakkı’în, C. II, s. 7.

[111] İbn Teymiyye, Mecmû’u’l-Fetâvâ, C. XX, s. 544; İbn Kayyım el-Cevziyye, İ’lâmu’l-Muvakkı’în, C. II, s. 7-8.

[112] Özalp, a.g.t., s. 82.

[113] Ebu’l-Fadl Muhammed b. Mükerrem b. Alî el-Ensârî İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, 6 c., thk: Abdullah Alî el-Kebir, Muhammed Ahmed Hasbullah, Haşim Muhammed eş-Şâzelî, Dâru’l-Meârif, Kahire, 1119 h., C. V, s. 3232; Ebü’l-Feyz Murtaza Muhammed b. Muhammed b. Muhammed Zebîdî, Tâcü’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs, 1. Baskı, 40 c., thk: Mustafa el-Mecâzî, Mecmûatun mine’l-Muhakkikîn, Dâru’l-Hidâye, Kuveyt, 1421/2001, C. XIII, s. 214-216; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. XXXI; s. 149; Dönmez, “Garar”, DİA, C. XIII, s. 366.

[114] Muhammed Fuad Abdulbâki, Mu’cemû’l-Müfehres, 3. Baskı, Dâru’l-Hadîs, Kahire, 1991/1411, Md: “grr”; Dönmez, “Garar”, DİA, C. XIII, s. 366.

[115] Buhârî, Büyû’, 61; Müslim, Büyû’, 2; İbn Mâce, Ticârât, 23; Ebû Dâvûd, Büyû’, 24-25; Tirmizî, Büyû’, 17; ayrıca bkz: Arent Jean Wensinck, el-Mu’cemû’l-Müfehres li Elfâzi’l-Hadîsi’n-Nebevî: Concordance et İndices de la Tradition Musulmane, 7 c., ter: Muhammed Fuad Abdulbâki, E. J. Brill, Leiden, 1936, “grr” md.

[116] Serahsî, el-Mebsût, C. XIII, s. 68.

[117] Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi, C. V, s. 163.

[118] Allâme Ebi’l-Berakât Ahmed b. Muhammed b. Ahmed ed-Derdir, eş-Şerhu’s-Sağîr alâ Ekrabi’l-Mesâlîk ilâ Mezhebi’l-İmâm Mâlik, 4 c., thk: Mustafa Kemal Vasfi, Dâru’l-Meârif, Kahire, t.y., C. III, s. 91.

[119] Şîrâzî, el-Mühezzeb, C. II, s. 12;

[120] Ayrıntılı bilgi için bkz: Güney, a.g.t. s. 40-63.

[121] Güney, a.g.t., s. 159-233; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. XXXI, s. 155-157; Garar konusunun akidde ortaya çıktığı yerler için bkz: Güney, a.g.t., s. 115, 159; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. XXXI, s. 154; Dönmez, “Garar”, DİA, C. XIII, s. 367.

[122] Güney, a.g.t., s. 195; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 164-167.

[123] Dönmez, “Garar”, DİA, C. XIII, s. 367; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 164-165.

[124] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 165.

[125] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 165.

[126] el-Bervârî, a.g.e, s. 195; ; Şatnâvî, a.g.e., s. 126; İkbâl, a.g.e., s. 375; İrşîd, a.g.e, s. 298; Âl-i Süleyman, a.g.e., C. II, s. 743; Şâvîş, a.g.e, s. 407-408; Harun, a.g.e, s. 267; ayrıca bkz: s. 8-10, 25-30.

[127] Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 139-140.

[128] SPK, Açığa Satış Tebliğ, Seri: V, No: 65, Md: 10-12; Bekgöz, a.g.t., s. 55; Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 140.

[129] el-Bervârî, a.g.e., s. 197; Şatnâvî, a.g.e., s. 127.

[130] Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 139-140.

[131] el-Bervârî, a.g.e., s. 197; Şatnâvî, a.g.e., s. 127; Âl-i Süleyman, a.g.e., C. II, s. 745; Harun, a.g.e., s. 269.

[132] Çıtak, a.g.e., s. 104; Uysal, a.g.t., s. 35; Kulak, a.g.t., s. 10.

[133] Âl-i Süleyman, a.g.e., C. II, s. 745.

[134] Abdurrahman el-Akîl, “Ahkâmu’l-İntifâ’ bi’l-Merhûn”, Mecelletü’l-Cem’iyyeti’l-Fıkhiyyeti’s-Su’ûdiyye, Sayı: 7, 2010, s. 372-373; Recep Özdemir, “Rehin Alan Tarafın Rehnin Mülkiyetinden Yararlanması”, Ekev Akademi Dergisi, Sayı: 61, 2015, s. 485; Muhammed Ahmed Bekir, “Hükmü’l-İntifâ’ bi’ş-Şeyi’l-Merhûn Dirâse Mukârene beyne’ş-Şerîat ve’l-Kânûn”, Mecelletü Külliyyeti’ş-Şerî’at ve’l-Kânûn bi Esyût, Câmiatü’l-Ezher, Sayı: 18, Mısır, 2006, C. V, s. 310; Mübârek b. Muhammed ed-Düaylec, er-Rehn fi’l-Fıkhi’l-İslâmî, Riyad, 1420/2000, s. 553-555, 565, 584.

[135] Ayrıntılı bilgli için bkz: Yılmaz, a.g.t., s. 70-71.

[136] Âl-i Süleyman, a.g.e., C. II, s. 746; Kulak, a.g.t., s. 14-15; Bekgöz, a.g.t., s. 86; Aksoy, a.g.t., s. 35; Elitaş ve İlarslan, a.g.m., 140.

[137] H. Yunus Apaydın, “Karz”, DİA, C. XXIV, s. 523.

[138] Yılmaz, a.g.t., s. 79.

[139] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 264-266.

[140] Güney, a.g.t., s. 142.

[141] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 264-273; Karadâğî, a.g.e., s. 357-369; Ahmet İnanır, İslam Hukukunda Bileşik-Mürekkeb Mâlî Sözleşmeler ve Çağdaş Finansman Yöntemlerindeki Uygulamaları, Gece Kitaplığı, Tokat, 2015, s. 84-96; Güney, a.g.t., s. 142-151; Mezheplerin görüşleri için ayrıca bkz: Karadâğî, a.g.e., s. 370-386.

[142] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 266; Güney, a.g.t., s. 1424-145; İnanır, a.g.e., s. 96-98.

[143] İmâm Ebû Zekeriyya Yahya b. Şerîf en-Nevevî, Kitâbu’l-Mecmû’, 23 c., thk: Muhammed Necib el-Mu’tîi’, Mektebetü’ş-İrşâd, Cidde, C. IX, s. 412; Şirbînî, Muğni’l-Muhtâc, C. II, s. 43.

[144] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 268; Karadâğî, a.g.e., s. 359-360; İnanır, a.g.e., s. 84-85; Güney, a.g.t., s. 143.

[145] İbn Kudâme, el-Muğnî, C. VI, s. 33; Alâüddîn es-Semerkandî, Tuhfetu’l-Fukahâ, 1. Baskı, 3 c., Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut-Lübnan, 1405/1984, C. II, s. 46; Nevevî, el-Mecmû’, C. IX, s. 411-412; Şirbînî, Muğni’l-Muhtâc, C. II, s. 42; Dönmez, “Garar”, DİA, C. XIII, s. 367; Güney, a.g.t., s. 143; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 269.

[146] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 268-269.

[147] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 269.

[148] Güney, a.g.t., s. 145; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 270; Ebu’l-Hasan Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl er-Rüşdânî el-Merğinânî, el-Hidâye Şerhu Bidâyeti’l-Mübtedî, 2 c. (1-4), Kahraman Yayınları, İstanbul, 1986, C. XIII, s. 30-31.

[149] Mevsılî, el-İhtiyâr, C. II, s. 23; İbn Âbidîn, Hâşiyetu İbn Âbidîn, C. V, s. 66; İbn Kudâme, el-Muğnî, C. VI, s. 210-211.

[150] İnanır, a.g.e., s. 88.

[151] Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Said İbn Hazm, el-Muhallâ bi’l-Âsâr, 11 c., thk: Muhammed Münîr, İdâretü’t-Tıbbaa’ti’l-Münîra, 1351 h., C. IX, s. 15-16; ayrıntılı bilgi için bkz: İnanır, a.g.e., s. 88-90.

[152] Bey’u’l-îne İslâm hukuku terimi olarak birkaç anlamda kullanılmış olup en yaygın açıklamaya göre, bir kimsenin bir malı belli bir fiyat karşılığında vadeli olarak satıp aynı malı peşin parayla, sattığı fiyattan daha ucuza geri satın alması şeklinde tanımlanmıştır. Bkz: H. Yunus Apaydın, “Îne”, DİA, C. XXII, s. 283; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 271.

[153] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 270-271; Servet Bayındır, Fıkhî ve İktisadi Açıdan İslamî Finans (Para ve Sermaye Piyasaları), Süleymaniye Vakfı Yayınları, İstanbul, 1436/2015, s. 41.

[154] Abdülaziz Bayındır, Ticaret ve Faiz, Süleymaniye Vakfı Yayınları, İstanbul, 2007, s. 69-70.

[155] İbn Teymiyye, Mecmû’u’l-Fetâvâ, C. XXIX, s. 431-432; İbn Kayyım, İ’lâmu’l-Muvakkı’în, C. III, s. 177; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 271.

[156] Ayrıntılı bilgi için bkz: Servet Bayındır, a.g.e., s. 38-42; İnanır, a.g.e., s. 84-96; Güney, a.g.t., s. 142-151; Karadâğî, a.g.e., s. 357-375; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 267-273.

[157] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 266.

[158] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 266-267; Serahsî, el-Mebsût, C. XIII, s. 26; İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-Kadîr, C. VI, s. 409-410; Mevsılî, el-İhtiyâr, C. II, s. 24.

[159] Şîrâzî, el-Mühezzeb, C. II, s. 23; Nevevî, el-Mecmû’, C. IX, s. 453; İmâm Ebû Zekeriyya Yahya b. Şerîf en-Nevevî, Ravzatu’t-Tâlibîn, 8 c., thk: eş-Şeyh Alî Muhammed Abdu’l-Mevcûd ve eş-Şeyh Alî Muhammed Muavvid, Dâru Âlem’l-Kütüb, Riyad, 1463/2003, C. II, s. 71-72.

[160] Ebû’l-Hasan Alî b. Muhammed b. Habîb el-Mâverdî, el-Hâvi’l-Kebîr fî Fıkhi’l-Mezhebi’l-İmâm Şâfiî, 18 c., thk: eş-Şeyh Alî Muhammed Abdu’l-Mevcûd ve eş-Şeyh Alî Muhammed Muavvid, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut-Lübnan, 1414/1994, C. V, s. 341; Şîrâzî, el-Mühezzeb, C. II, s. 20-21.

[161] Mâverdî, el-Hâvi’l-Kebîr, C. V, s. 341; Şîrâzî, el-Mühezzeb, C. II, s. 21.

[162] İbn Kudâme, el-Muğnî, C. VI, s. 332-333.

[163] İbn Rüşd, Bidâyetü’l-Müctehid, C. II, s. 153.

[164] Şîrâzî, el-Mühezzeb, C. II, s. 21.

[165] İbn Kudâme, el-Muğnî, C. VI, s. 334; ayrıca bkz: Abdülalîm eş-Şeyh, a.g.m., s. 29-32.

[166] İnanır, a.g.e., s. 97.

[167] İnanır, a.g.e., s. 97.

[168] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 273.

[169] İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-Kadîr, C. VI, s. 409-410; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 273.

[170] İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-Kadîr, C. VI, s. 409-410; Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 273.

[171] Nevevî, el-Mecmû’, C. IX, s. 411-412; İbn Kudâme, el-Müğni, C. VI, s. 332-333; Dönmez, “Garar”, DİA, C. XIII, s. 367.

[172] Mevsûatü’l-Fıkhiyye, C. IX, s. 273.

[173] Elitaş ve İlarslan, a.g.m., s. 139-140.

[174] Kulak, a.g.t., s. 9-10; Çıtak, a.g.e., s. 104; Uysal, a.g.t., s. 35.

[175] Çıtak, a.g.e., s. 104.

[176] Teminat sözleşmesi ve oranlar için bkz: Takasbank Ödünç Pay Piyasası Yönergesi, Md: 18 vd.; Takasbank Değerlendirme Dokümanı Nisan-2016, Prensip 3, 3.1, 5.6, 7.1; Takasbank Ödünç Pay Piyasası Yönergesi, Md: 21; Takasbank Ödünç Pay Piyasası Uygulama Esasları Prosedürü, Md: 29.

[177] Âl-i Süleyman, a.g.e., C. II, s. 746; Kulak, a.g.t., s. 14-15; Bekgöz, a.g.t., s. 86; Aksoy, a.g.t., s. 35; Elitaş ve İlarslan, a.g.m., 140.

[178] Çıtak, a.g.e., s. 106.

[179] İsmail Özsoy, “Faiz”, DİA, C. XII, s. 114-115.

[180] Mezheplerin faizin illeti ile ilgili görüşleri için bkz: Özsoy, “Faiz”, DİA, C. XII, s. 115-118.

[181] Apaydın, “Karz”, DİA, C. XXIV, s. 521.

[182] Apaydın, “Karz”, DİA, C. XXIV, s. 523.

[183] Apaydın, “Karz”, DİA, C. XXIV, s. 523.

[184] Apaydın, “Karz”, DİA, C. XXIV, s. 523-524.

[185] Yılmaz, a.g.t., s. 1.

[186] Takasbank Ödünç Pay Piyasası Uygulama Esasları Prosedürü, Md: 4.

[187] Takasbank Ödünç Pay Piyasası Uygulama Esasları Prosedürü, Md: 7.

[188] Takasbank Ödünç Pay Piyasası Uygulama Esasları Prosedürü, Md: 45/2.

[189] Takasbank Ödünç Pay Piyasası Uygulama Esasları Prosedürü, Md: 45/3, 46.

[190] Takasbank Ödünç Pay Piyasası Uygulama Esasları Prosedürü, Md: 46/1-2.

[191] Takasbank Ödünç Pay Piyasası Uygulama Esasları Prosedürü, Md: 44/5/(a), 46/12.

MÜZAKERELER

Veysel ERASLAN

Merhabalar. İsmim Veysel, Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda çalışıyorum. Açığa satış olayına fıkhi açıdan değil de biraz piyasa açısından, finansal taraf açısından birkaç ekleme yapmak istiyorum.

Birincisi, Serdar arkadaşımızın dediği gibi, genelde açığa satış yasakları, açığa satışın engellendiği zamanlar, daha çok piyasanın volatil olduğu zamanlar oluyor. Bunlardan bir tanesi de kriz zamanıydı. Hemen hemen birçok borsada açığa satış işlemlerine, bazılarında tamamen, bazılarında sınırlanarak çeşitli engellemeler getirildi. Borsa İstanbul kriz zamanında öyle bir engellemeye gitmedi ama engelleme olan, yasak olan piyasalarda görüldü ki, açığa satış işlemlerinin yasaklanması piyasada fiyat etkinliğine ciddi şekilde zararlar veriyor. Bu ortaya çıktı. Tabii daha sonra bu piyasalar tekrar bu açığa satış yasaklarını kaldırdılar. Zaten şu anda da Sırbistan borsası dışında dünyada hiçbir borsada açığa satış yasağı uygulanmıyor. Farklı şekillerde sınırlamalı olarak açığa satış yasağı uygulamaları var ama açığa satışın tamamen yasak olduğu Sırbistan borsası dışında başka borsa yok.

İkincisi, açığa satış işlemlerinin genelde % 95’inden fazlası gün içinde kapatılıyor zaten. Takasbank tarafındaki ödünç pay piyasasına da gerek kalmadan, bir yatırımcı açığa satış yapıyorsa ters yönde işlemle gün içerisinde tekrar bu pozisyonunu kapatıyor. Üçüncü olarak da, şu an bizim Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda uyguladığımız kısıtlamalı bir açığa satış kuralı var, yukarı adım kuralı dediğimiz bir kural. Uygulamada bu kısıtlama getirilmeden önce Pay Piyasası günlük işlem hacminin % 15-16 civarı açığa satış işlem hacmi ile gerçekleşiyordu. Şu anda ise % 5 veya 6 pay açığa satış işlemleriyle gerçekleşiyor.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Teşekkür ediyorum verdiğiniz bilgiler için.

Prof. Dr. Hüseyin YILMAZ

Şimdi ben Serdar Bey’e sormak istiyorum. Serdar Bey tabii konuyu bütün olarak değerlendirdi ama şöyle bir düşünürsek o zaman acaba caiz olmaz mı? Bunu borç olarak aldığını düşündüğümüz zaman diğer dediğiniz mahzurlu işlemlere, zaten arkadaşımızın söylediğine göre % 95’i o mahsurlu işlemler gerçekleşmeden açığa satış kapatılıyormuş. Borç olarak düşünüldüğü zaman, madûm olarak… Çünkü madûm ile ilgili fıkıhta verilen örnekler, henüz daha ortaya çıkmamış bir şey ama burada şirket var, şirketin hissesi var, dolayısıyla o hisseyi borç olarak aldığını düşündüğümüz zaman caiz olamaz mı ya da caiz olacak bir yol bulunamaz mı diye sorayım? Ben fıkıhçı değilim bütün bunları düşünerek bunu sormak istedim.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Necmettin Hocam arkada, herhalde bir şey söyleyecek…

Dr. Öğr. Üyesi Necmettin GÜNEY

Sunumlar için teşekkür ederim. Sadece ödünç pay piyasasına geldiği zaman faizli bir ilişki olacağından bahsedildi. Orada gerçekten durum daha net ama daha önceki aşamada da bir aracı kurum, kaldıraçlı işleme izin veriyorsa, bu bir çeşit kredi kullandırma veya borç verme yöntemidir ve o işlemden de komisyon alıyorsa ve bu ikisi de birbiri ile bağlantılı ise burada da yine bir problem olduğundan bahsetmemiz gerekir. Yani ödünç pay piyasalarına gelmeden önce, aracı kurumun kaldıraçlı işlem neticesinde komisyon elde ediyor olması meselesini de düşünmemiz lazım. Öte yandan açığa satışa bir bakıma da likidite açısından, piyasanın canlanması açısından ihtiyaç var gibi. Bu açıdan bakınca şöyle bir seçenek aklıma geliyor. Acaba selem yöntemi düşünülebilir mi? Yani selem yoluyla hisse senedi satışı, dolayısıyla baştan teminatın tamamının yatırılarak ileri vadeli bir satış sistemi düşünülebilir mi? Bu iki hususu dikkatlerinize sunmak istedim. Teşekkür ederim.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Teşekkür ederim. Recep Bey’e verelim, belki Serdar Bey çok kısa bir cevap verme ihtiyacı hissedebilir.

Doç. Dr. Recep BİLDİK

Benimki de diğerleriyle bağlantılı bir soru aslında. Son slaytta özetlediğiniz, mahzurlu gördünüz ve caiz olmamasının gerekçelerini belirttiğiniz husus. Şimdi hocamızın söylediği gibi ben de birinci maddede, normal gün içinde satıp da alan, kapatan versiyonunu değil de normalde aslında açığa satışta resmî olarak önceden borç alarak bunu satmayı yani kendi mülkiyetinde değil ama bir yerden borç olarak satmayı kastediyorum. Bunu yapan öyle satıyor ve açığa satış tuşunu kullanıyor yani resmi, olması gereken bu. Bu şekli ile yapıldığı zaman, borç alıp onun kullanım hakları kendisine geçmez mi? Bu anlamda o birinci maddede belirttiğiniz gerekçeyi bu yol ortadan kaldırabilir mi diye düşündüm.

İkinci maddede de, aynı akitte iki farklı şart koşulması demiştiniz, değil mi? Yani onlar da aslında bir sözleşme, bir sözleşmenin içinde çeşitli maddeler yer alıyor. Yani temettü ve rüçhan haklarının kullanımı da aslında hisse senedinin doğal verdiği haklar hukuksal haklar zaten ve aynı sözleşme içerisinde yer alıyor, ayrı bir sözleşme yok. Uzmanlık alanım değil ama bu açıdan da belki değerlendirmelerinizi duymak isterim. Tabii ki faiz, komisyon meselesi, bunlar meselenin zor tarafları.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Şimdi Abdullah Hocam söz sırası sizde.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Evet, hocam teşekkür ediyorum, ben konuya gireyim o zaman.

Kredili işlemler ve özellikle açığa satış işlemlerinin gerçekten olumsuz etkilerinin olduğu görülüyor. Başlangıçta borsa ile ilgili kumar algısının temel gerekçelerinden de birinin bu olduğu anlaşılıyor. Dolayısıyla soru soran arkadaşlardan bir tanesi açıklama yaptı ama bu gerçekten çok mahzurlu. Fıkıhta yasak olan bu işlemin önlenmesi noktasında niye bir tedbir alınmıyor acaba veya sadece sahip olunan hissenin satılmasının imkan dâhilinde olması teknik olarak mümkün değil mi? MKK ile irtibat kurularak emirlerin karşılığı gerçekten var ise ancak emirler yerine getirilir diye bir kaide getirilse açığa satışla ilgili bu mahzur önlenemez mi?

Fıkhi değerlendirme ile ilgili olarak da, mülkiyette olmayan satışla ilgili değerlendirmenin gayet yerinde olduğunu görüyorum. Ancak bir şeyin caiz olmadığını ileri sürerken bazı zayıf delillendirmelere başvurulmasını asıl gerekçeyi zayıflatan bir unsur gibi görüyorum. Yani bir akitte iki akit veya bey‘ ve şart, satış ve şartın bir arada olması gibi yasaklara düşme durumunu burada pek göremiyorum ben, bunu belirtmek isterim.

Bir de sorularda hisse senedinin borç verilmesi, karz olarak verilmesi konusu dile getirildi. Malum karz, tüketilen ve misli mallarda olur, burada söz konusu olan ise ortaklık payıdır. Dolayısıyla hisse senedi, menkul kıymet hâline gelmiş olsa bile temsil ettiği şeye baktığımız zaman ne karza ne seleme konu olabilecek bir şey gibi gelmiyor bana. Teşekkür ederim.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Evet, Yunus Keleş Hocam, bir dakika. Abdullah Bey, birinci sorunuzun muhatabı kimdi?

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Hakkı Bey.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Hakkı Bey, tamam.

Dr. Yunus KELEŞ

Ben de Hakkı Bey’e bir soru yöneltecektim. Şimdi, manipülasyon üzerinde durdunuz. Özellikle süper bilgisayarlarla kümülatif işlemler yapılıyor, bunlar daha hızlı bir şekilde mesela göstergeleri görüp müdahale edebiliyorlar. Şimdi bir de ikinci bir şey çıktı, bilgisayar artık aracı kurum gibi komut işletiyor, o alıp satıyor yani siz ilgilenmiyorsunuz. Programı yüklüyorsunuz, o işi götürüyor. Siz, şu seviyeye geldi mi alın, şu seviyeye geldi mi satın diye. Bunlar manipülasyon mudur yoksa nedir?

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Teşekkür ediyorum, Servet Hocam. Son olarak bu taraftan soru alalım.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Ben de bütün tebliğcilere teşekkür ediyorum. Borsayı temsil eden arkadaşlarımıza hisse senedi ile ilgili olarak şunu sormak istiyorum:

Bugünkü şartlarda hisse senetleri hukuken borca konu olabiliyor mu? Borsada, fiilen, pratikte ki bu borsa literatüründe, brokerlar vs. tarafından bu çok kullanılıyor. Örneğin “hisse senetlerini borca aldım, açığa sattım” vs. şeklinde. Dolayısıyla herhangi bir kişi sahip olduğu hisse senedini bir brokera veya açığa satmak isteyen bir kişiye, açığa satsın, benim senetlerim üzerimden para kazansın diye borç verme durumu fiilen, pratikte söz konusu oluyor mu?

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Hakkı Hocam size iki temel soru geldi, siz buyurun.

Hakkı AKDAŞ

Abdullah Hocamın sorusuyla başlayalım, tabii ben borsa yönetiminde değilim. Bu, dediğiniz husus, bir karar verilirse, kesinlikle yasaklanabilir. Ama bu mu olmalı ya da İslam fıkhına uygun bir çözüm bulabilir miyiz, belki buraya yoğunlaşmak daha yararlı olabilir. Daha önce bu “Uptick” kuralından bahsedildi, o olmadan işlem hacimleri çok yüksekti ama şu an bu işlem hacimleri düştü, yani bunu yasakladığınızda daha bir düşme durumu var. Borsanın varlık sebebinden bir tanesi de bu likidite, işlem yapılması ve borsa da varlığını buradan sürdürüyor. Dolayısıyla yasaklanabilir ama mevcut durumda bir düzenleme var, bir de uygulama var. Uygulamada, mevcut durumda kabul edilmiş aslında çok fazla mevzuata uymayan durumlar var. Bu durumda benim söyleyebileceğim bu kadar.

Yunus Hocamın sorusuyla ilgili olarak da şunu söyleyeyim: Bu HFT’lerin yaptığı insider trading bu sıralar gündemde. Bunlar manipülasyona giriyor mu diye. Manipülasyon incelemesinde şöyle bir süreç var. Yapılan denetimlerde tutulan raporlar mahkemelere gidiyor ve manipülatörler de bu raporları okuyorlar tabii. Dolayısıyla nelere bakıldığını biliyorlar ve kendilerini geliştiriyorlar. Hatta yanlış bir cümle olmasın, hırsız, hâkimden daha iyi biliyor kanunu, o kendini savunmasını. Burada özetle şöyle şeyler yapılıyor: Kendinden kendine işlem yaparak manipülasyon yapıyorlar, karşılıklı işlem yapıyorlar başka biri ile. Bunu fark ettiğinizi gördüğü zaman grubu çoğaltıyor, değiştiriyor, şirketin ortağı ile beraber hareket etme durumları oluyor. Veya başka türlü yapıyorlar, gizli bir grup üzerinde, dışarıdan bilgi sızdırıyorlar. Artık bir noktada, bilgi aldıktan sonra, bu hisse uçacak gelin siz alın diyorlar. Bu HFT’lerin yaptığı işlem hiçbirine girmiyor. Adam ne bir şekilde diğer tarafla bir işlemi var, ne ortakla bir işleyişi var. Tamamen bu mevcutta bekleyen emirlerden, o anki piyasa algısıyla hareketler yapıyorlar, sağa sola geçiyorlar. Hatta bazen o piyasadaki en büyük manipülatörü alt ediyor, çünkü o emrini iptal ediyor, bir yerde alt tarafta emir biriktiriyor. Bu gerçek bir olay. Alt tarafta emir biriktirdiği noktada buna diyorlar ki, burada çok büyük bir alım var. Siz de alabilmek için üstten giriyorsunuz, alışa geçiyorsunuz. O bir yerde yeterli bir derinliği oluşturduğunda hızlıca satış tarafına geçiyor. Bu geçiş sırasında HFT o kadar hızlı ki, onun iptal ettiği noktada, kendini iptal ettiğinde, alış tarafı boşa çıktığında kendisi de boşa düşüyor. Dolayısıyla HFT’lerin yaptığı işlemler bizim görebildiğimiz anlamda manipülasyona girmiyor, biz onları bu şekilde değerlendirmeye sokmuyoruz. Çünkü hiçbir şarta girmiyor. Girebildiği nokta olursa, muhatap oysa o olur ama normal gözlemimiz, yakalayabildiğimiz, illiyet bağı kurabileceğimiz bir işlem yapmıyorlar.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Evet, teşekkür ederim. Siz buyurun Nuri Bey, ilave edeceğiniz bir konu varsa.

Nuri AKAR

Bir iki hususta ben de ekleme yapmak istiyorum. Birincisi, caiz değilse neden yasak değil? Yani Türkiye şartlarında çoğu caiz olmayan işlemler, gerek bu finansal piyasalarda olsun gerek başka konularda olsun serbest bir şekilde yapılıyor ve işletilebiliyor.

Şimdi genel olarak bakarsak artık savaşlar silahla yapılmıyor. Örneğin ABD bir ülkeye operasyon yapacağı zaman, Venezüella örneğinde de gördüğümüz gibi, ilk önce ona finansal anlamda bir darboğaz yaşatıyor ve halkı bir şekilde ülkesine karşı ayaklandırmak için uğraşıyor. Yani şimdi siz kendi finansal sisteminizi veya sermaye piyasalarınızı ne kadar güçlü tutarsanız, küresel anlamda da o kadar güçlü olabilirsiniz. Yatırımcıları ne kadar çok çekerseniz o kadar güçlü olursunuz. Tabii ki bu fıkhî anlamda caizdir, değildir ben onu tartışmıyorum ama Türkiye o anlamda ne kadar yabancı yatırımcıyı kendisine çekebilirse, dışarıdan bir ülkenin Türkiye’ye operasyon çekmesi de o anlamda zorlaşır. Çünkü bir ülke Türkiye’ye bir operasyon çekmeye çalıştığı zaman artık yatırımcılar, yani küresel oyuncuları da karşısına almak durumunda kalır. Bu, hem Türkiye’nin iktisadi anlamda gelişmesini sağlar hem de dış ülkelere karşı, bu benim kişisel görüşümdür tabii, daha güçlü durmasını sağlar.

İkincisi, bir soru açığa satış işlemiyle ilgili, “MKK ile karşılıklı kontrol edilerek bir kişinin stoğunda hisse yoksa açığa satış önlenemez mi?” şeklinde. Şimdi biz borsa olarak, HFT algoritmik işlemler olarak MKK’dan bağımsız olarak işlem yapıyoruz ki, bunlar tamamen aracı kurumla yatırımcıların arasındaki bir konu. Aracı kurum kendi portföyünde olmayan bir hisseyi yatırımcısına sattırmayabilir ama biz borsa olarak mikro saniyelerle ölçülebilecek derecede hızlı işlemler yapıyoruz. Bu işlemlerde MKK tarafında bu yatırımcının stoğunda hisse var mı yok mu bunun kontrolünü yapmıyoruz; emir geldiği anda o emrin doğru olduğunu kabul ederek işlemleri gerçekleştiriyoruz.

Yine bir soru daha vardı, ‘hukuken hisse senetleri borca konu olabilir mi?’ diye. Zaten ödünç pay piyasası var, ödünç pay piyasasında birisi hissesini orada ödünç vermek üzere getirip teslim edebiliyor ve bunun karşılığında da bir kazanç elde edebiliyor. Yani hukuken bir ödünç işlemi bu, engel yok, ödünç pay piyasasına ödünç olarak verilebiliyor. İkinci olarak da bunun, direkt borca konu olup olmaması ayrı bir konu, zaten hisse senetleri de bankalar tarafından teminat olarak kabul görebiliyor, siz onları rehin verip karşılığında nakit kredi çekebiliyorsunuz veya başka işlemler yapabiliyorsunuz. Türev piyasalar geliştikçe bunlar borca konu olabilir, bunlar hakkında türev ürünler çıkartılıp piyasalarda işlenir, onlar üzerinden kazanç elde edilebilir.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Teşekkür ediyorum. Serdar Bey konuşulan ve sorulanları dinlediniz, kısa kısa birkaç dakika içerisinde toparlarsanız...

Serdar ÖZALP

Öncelikle ‘borç alınarak bu işlem yapılabilir mi?’ sorusuna cevap vereyim. İşlem eğer bu şekilde yapılırsa yani satış yapılmadan önce bu menkul kıymetler borç olarak alınıp mülkiyete geçerse en azından diğer tartışılan noktaları bilemem ama mülkiyet problemi için sorun çözülmüş olabilir. Yani mülkiyette olan bir malın satımı gerçekleşmiş olacak ki, bu şekilde yapılmasında bir sıkıntı olmaz. Bizim eleştirdiğimiz temel nokta, mülkiyette olmayan malın satımı ki, problemin çözümü noktasında bu önemli bir adım olabilir. Tabi işlemin sıkıntılı görünen diğer kısımlarının da çözülmesi gerekir.

Selem konusuna gelecek olursak, selem olarak uygulanabilir mi, zaten bu tartışılıyor. Ancak selem için gerekli olan şartları da taşımadığı görülüyor. Burada açığa satılan menkul kıymetleri satın alan kişi, selemdeki gibi para peşin mal vadeli olacak şekilde bir anlaşma yapıp, parayı ödedikten belli bir süre sonra malın kendisine teslim edileceğini bilmiyor. Burada normal bir satış yapılmaktadır. Ancak açığa satış işlemi selem için gerekli olan şartları da sağlayacak şekilde yeniden dizayn edilebilir mi, bu ayrı bir araştırma konusu. Onunla ilgili ben de şu an net bir şey söyleyemem.

Beyefendinin, işlemin %95’inin Takasbank Ödünç Pay Piyasası’na gerek kalmadan bitiyor olması ile ilgili değerlendirmesine gelecek olursam, evet işlem, % 95 oranında birinci gün bitiyor ama sonuçta işlemin takas süresi içerisinde bitmeyip Takasbank’a mecbur kalınma ihtimali % 5’te olsa söz konusu. Velev ki % 95 oranına göre değerlendirecek olsak bile, zaten açığa satışın, dediğimiz gibi, en büyük eleştirilen noktası mülkiyette olmayan menkul kıymetlerin satımıdır. İşlemin büyük çoğunluğunun Ödünç Pay Piyasası’na kalmadan bitiyor olması açığa satışın temel olarak eleştirdiğimiz kısım ki, mülkiyette olmayan malın satımı problemini ortadan kaldırmıyor. Benim değerlendirmem, işlemin başından sonuna oluşabilecek her ihtimalde ortaya çıkan fıkhî durumların analizini yapmak ki ben de zaten % 95’lik kısmında ortaya çıkan sorunlu kısımları o çerçevede değerlendirmeye çalıştım. % 5’lik kısmında ortaya çıkanları da kendi içerisinde değerlendirdim. Dolayısıyla açığa satışın temelini oluşturan mülkiyette olmayan malın satımı konusu tamamında zaten gündeme gelmekte. Ödünç Pay Piyasası kısmına tekabül eden % 5’lik kısmı için de mülkiyette olmayan malın satımı konusuyla birlikte faiz gibi başka konuların gündeme geldiğini ifade etmeye çalıştım. Bu açıdan % 95 oranının ilk gün bitirilmesi açığa satış işleminde eleştirdiğimiz noktaların ortadan kalktığını göstermemekte. İşlemin bir bütün olarak her aşamasında hangi fıkhî sorunların ortaya çıktığına değinmeye çalıştım. Bu sebeple işlemin bu şekilde işlemesi açığa satışın caiz olabileceği kapısını aralamıyor bize.

Karz konusuna gelince, Abdullah Hocamızın söylediği, ‘hisse senetleri karza konu olur gibi görünmüyor’ değerlendirmesi ile Servet Hoca’nın ‘hisse senetleri borca konu olabilir mi?’ sorusuyla ilgili olarak, Takasbank sanki bu ilgili menkul kıymetleri misli bir mal gibi görüyor ilgili mevzuatta. Dolayısıyla hisse senetlerinin karza konu olabileceği anlaşılabilir buradan. Ben bu sebeple karz konusuna kıyaslayarak konuyu ele aldım. Yani açığa satış işleminde ortaya çıkan ödünç işleminin aslında karz olduğunu, çünkü burada ödünç alınan menkul kıymetlerin misli olduğu ve mislî malın ödünç işleminin de karz olduğu ortaya çıkmakta. Bu nedenle de açığa satış işleminde tek taraflı menfaat içeren şartların aslında karz işleminden doğan menfaat şeklinde değerlendirilebileceği ve bu durumun da fıkıhta yasaklandığını beyan etmeye çalıştım. Çünkü buradaki işlem aslında karz işlemi ve ödünç veren tarafın da verdiği karza karşılık birtakım menfaatler ileri sürdüğü görülmekte. Karz olduğuna delil olması açısından bu durum ilgili mevzuatta şöyle geçmektedir: Vade tarihinde teslim edilememesi hâlinde, bu ödünç alınan menkul kıymetlerin, aşağıda belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde piyasadan temin edilerek iade, iadenin de mümkün olmaması hâlinde ise yine aşağıda belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde hesaplanan nakit karşılığı bu ödemenin yapılacağı… Dolayısıyla menkul kıymetleri sanki mislîleştirme söz konusu ve ben de böyle düşündüğüm için bunu karz akdi olarak gördüm. Burada alınan işlem komisyonunu faiz, ileri sürülen şartları da karzdan menfaat elde etmeye yönelik olduğunu ve fıkıhta bunun riba/faiz olarak değerlendirildiğini ve yasaklandığını göstermeye çalıştım. Bu çerçevede konuyu ele almaya çalıştım. İlgili menkul kıymetlerin mevzuatta mislî kabul edildiği görülüyor. Mislîleştirme mevzuatta bahsettiğim şekilde yer almış. Ben de buna dayanarak işlem komisyonu ve ileri sürülen şartları karz açısından hareket ederek değerlendirdim. Ekleyeceklerim bu kadar. Teşekkür ederim.

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR (Oturum Başkanı)

Gerek sunum yapan hocalarımıza, gerekse değerli katılımcılarımıza teşekkür ediyorum.

İKİNCİ OTURUM:
BORSA BORÇLANMA ARAÇLARI VE RİSK YÖNETİMİ

OTURUM BAŞKANI

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN
Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

SUNUM
Borsada İşlem Gören Borçlanma Araçları

Ercan KIRAN
Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası Operasyonu Direktörü

TEBLİĞ
Borsada İşlem Gören Borçlanma Araçlarının Fıkhî Analizi

Arş. Gör. Batuhan Buğra AKARTEPE
İstanbul Üni. İslam İktisadı ve Finansı ABD

MÜZAKERELER

SUNUM
Borsada Risk Yönetimi (VİOP)

Evren ARIK
Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası

TEBLİĞ
Vadeli İşlem Borsalarında Uygulanan Riskten Korunma Amaçlı Sözleşmelerin Fıkhî Açıdan Tahlili

Prof. Dr. Servet BAYINDIR
İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

MÜZAKERELER

Raportörler

Dr. Medet COŞKUN
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Dr. Yunus KELEŞ
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Mehmet AKKUŞ
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Değerli Başkanım, kıymetli meslektaşlarım ve sevgili katılımcılar, hepinizi Allah’ın selamı ile selamlayıp ikinci oturumumuzu başlatıyorum.

Konumuz Borsa Borçlanma Araçları ve Risk Yönetimi.

Bu oturumda bize tebliğ sunacak ve müzakere yapacak olan ilim adamlarımızı davet ediyorum. “Borsada İşlem Gören Borçlanma Araçları” konusunu Borsa İstanbul’dan Ercan Kıran sunacak, Ercan Bey buyurun.

“Borsada İşlem Gören Borçlanma Araçlarının Fıkhi Açıdan Değerlendirilmesi” konusunu İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden Batuhan Buğra Akartepe sunacak, Batuhan Bey buyurun.

Evet, bu arada müzakere olacak, daha sonra müzakerecilere söz vereceğiz inşallah. İlk sözü Ercan Bey’e veriyoruz, Ercan Bey buyurun.

BORSADA İŞLEM GÖREN
BORÇLANMA ARAÇLARI

Ercan KIRAN

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası Operasyon Direktörü

Merhabalar, hoş geldiniz. Benim ismim Ercan Kıran, Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası Operasyon Direktörlüğünde direktör olarak görev yapıyorum.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası Operasyon Direktörlüğünde 3 ayrı piyasa işletilmektedir. Bunlardan bir tanesi borçlanma araçları piyasası ve bunun altındaki pazarlar. Bir diğeri swap piyasası ve sonuncusu da Borsa İstanbul Para Piyasası. Benim bugünkü sunumum sadece borçlanma araçları piyasası ile ilgili olan kısım. Borçlanma araçları piyasasında hangi menkul kıymetler işlem görüyor ve bu menkul kıymetlerin işlem tipleri nelerdir? Biraz onlardan bahsetmek istiyorum.

Ekrana baktığımızda hangi menkul kıymetlerin işlem gördüğünü görebiliyoruz. Bu menkul kıymetler üzerinden teker teker detaylı olarak biraz sonra bahsedeceğim. Fakat bu menkul kıymetlerin kendisinin yanı sıra bunlarla hangi tip işlemlerin yapılabileceği de tartışılması gereken bir konu. Örneğin; ekranda devlet iç borçlanma senedi ya da kira sertifikası var. Kira sertifikası ya da devlet iç borçlanma senedinin alım satımı yapılabileceği gibi aynı menkul kıymetler üzerinde geri alım vaadi ile satım, geri satım vadeli ile alım yapılabilir ya da aynı menkul kıymetlerle biraz sonra anlatacağım taahhütlü alım, taahhütlü satım tipi işlemler de yapılabilir.

Şimdi ekranda listelenen menkul kıymetler ile ilgili kısa bilgiler verelim. Devlet iç borçlanma senetleri, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ihraç edilen menkul kıymetler, yine aynı bakanlık tarafından ihraç edilen dış borçlanma araçları olan Eurobondlar, özel sektör kuruluşları tarafından ihraç edilen özel sektör tahvilleri, finansman bonoları, kıymetli maden bonoları, şu an ihraç edilmemiş olsa bile daha eskiden ihraç edilen gelire endeksli senetler, yine 2007 yılında ihraç edildiğini gördüğümüz Merkez Bankası’nın ihraç ettiği likidite senetleri, bir başka menkul kıymet tipi olan kira sertifikaları 2012 yılından bu yana yoğun olarak ihraç edilmeye başlanmıştır. Ayrıca, varlığa ve ipoteğe dayalı ya da yine varlığa ve ipotek teminatlı menkul kıymetler ve gayrimenkul sertifikaları borçlanma araçları piyasası bünyesinde işlem görebilen menkul kıymetlerdir.

Biraz önce bahsettim Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yurtiçi piyasalarda ihraç edilen borçlanma senetlerini “devlet iç borçlanma senedi” olarak adlandırıyoruz ya da kısaca “DİBS” diyoruz. Bu tip menkul kıymetler, TL cinsinden ihraç edilebildiği gibi, döviz cinsinden Euro, dolar olarak da ihraç edilebiliyor. Getirisi sabit olabildiği gibi değişken de olabiliyor. Değişken olduğu zaman bir değişkene bağlanabiliyor, örneğin TÜFE’ye bağlanabiliyor ya da Hazine tarafından ihraç edilen diğer menkul kıymetlere bağlı olabiliyor getirisi.

Vadesine bağlı olarak bir yıldan kısaysa hazine bonosu, uzun ise devlet tahvili olarak adlandırıyoruz. İskontolu olarak ihraç edilebiliyor ya da kuponlu olarak ihraç edilebiliyor. Devlet iç borçlanma senetleri bu şekilde özetlenebilir.

Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yurt dışından fon temin etmek amacıyla da ihraçlar yapılabiliyor, bunları Eurobond olarak adlandırıyoruz. Bunlar da dolar, Euro, Japon yeni gibi para birimi cinsinden ihraç edilebiliyor. Çoğunluğu sabit faiz olmak üzere değişken faiz de olabiliyor. Vadeleri, DİBS’lere oranla daha uzun vadeli, 5 ile 30 yıl arasında olabildiğini görüyoruz.

Özel sektör tarafından borçlanma aracı ihraç edilebiliyor. Bildiğimiz gibi özel sektör borçlanma araçları, yatırımcıların şirketin bilançosunda alacak hakkına sahip olan menkul kıymetlerdir. Şirketin iflas etmesi, tasfiye olması durumunda ortaklardan önce tasfiye bakiyesinden alacaklarını alma haklarına sahiptir. Devlet iç borçlanma senetlerine göre daha yüksek risk taşıdıklarından getirileri de nispeten daha yüksek olur. Bu tip menkul kıymetler de sabit, değişken getirili olabilir. Değişken getiriler herhangi bir değişkene bağlanabilir.

Halka arz edilebilir, halka arz edilmeksizin ihraç edilebilir, halka arz edilmeksizin ihraç edilenler tahsisli, nitelikli yatırımcılara ihraç şeklinde olabilir. Bu tip menkul kıymetlerin ihraç iznini Sermaye Piyasası Kurulu vermektedir.

Özel sektör tahvilleri bir yıl ve üzerinde özel sektörün kuruluşlarının borçlanmak amacıyla ihraç ettiği menkul kıymetlerdir. Bu tip menkul kıymetler biraz önce bahsettiğimiz gibi kuponlu olabilir, iskontolu olabilir, sabit ya da değişken faizli olabilir. Borçlanılan tutar, vade sonunda tek bir seferde ödenebileceği gibi arada ara taksitler şeklinde de ödeme yapılabilir. İzahnamede imkân sunuluyorsa, üzerinde yazılı olan getirinin haricinde şirketin kârından pay alma hakkı da tanınabilir.

Finansman bonosu özel sektörün bir yıldan daha kısa vadeli ihraç ettiği menkul kıymetlere verdiğimiz isim. Yine kıymetli maden bonoları da ihraç edilebilir. Bu ihraç, kıymetli maden aracı kurumları tarafından yapılabilir. Burada da vadesi 30 günden az, 364 günden fazla olamaz. İhraç Türk lirası cinsinden olabilir, döviz cinsinden olabilir, ya da kıymetli maden cinsinden olabilir.

Gelire endeksli senetler, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yurtiçi tasarruflarının arttırılması ve finansman araçlarının çeşitlendirilmesi amacıyla kamu iktisadi teşebbüslerinin bütçeye arttırılan hasılat paylarına endekslenmiş menkul kıymetlerdir. Önceki yıllarda ihraç edilen senetler, 3 ayda bir kupon ödemeli dolar cinsi ya da 6 ayda bir kupon ödemeli olarak ihraç edilmiştir.

Merkez Bankası tarafından ihtiyaç duyulduğunda para politikası kapsamında bir enstrüman çeşidi olarak likidite senetleri ihraç edilebilir. Bu tip ihraçlar kısa süreli vadeli 91 günü geçmeyecek şekilde yapılabiliyor. Merkez Bankası istediğinde bunu erken itfa edebiliyor.

Kira sertifikaları, her türlü varlık ve hakkın finansmanını sağlamak amacıyla varlık kiralama şirketi tarafından ihraç edilen ve sahiplerinin bu varlık veya haktan elde edilen gelirlerden payları oranında hak sahibi olmalarını sağlayan menkul kıymetlerdir. Varlık kiralama şirketi tarafından ihraç ediliyor, halka arz edilerek ya da halka arz edilmeksizin satılabilir. Tahsisli veya nitelikli yatırımcılara satış şeklinde de ihraç edilebilir. Halka arz edilerek satılıyor ise borsada işlem görme zorunluluğu var. Sahipliğe dayalı yönetim sözleşmesine dayalı, alım satıma dayalı, ortaklığa dayalı ya da eser sözleşmesine dayalı olarak ihraç edilebilir. Çok detayına girmeyeceğim bu tip menkul kıymetlerin bilindiğini düşünüyorum.

Varlığa ve ipoteğe dayalı menkul kıymetler, kurulacak bir fona devredilen varlık veya alacaklar karşılık gösterilerek yurt içinde ve yurt dışında ihraç edilen menkul kıymetleri ifade etmektedir. Eğer bu fona devredilen menkul kıymetler karşılığı ihraç ediliyor ise “varlığa dayalı menkul kıymet”, ipotek edilmiş varlıklar karşılık gösterilerek çıkartılıyor ise “ipoteğe dayalı menkul kıymet” olarak isimlendiriyoruz.

Varlığa dayalı menkul kıymet çıkarılması için, varlık finansman fonu; ipoteğe dayalı menkul kıymet ihraç edilebilmesi için de, konut finansman fonunun kurulması gerekiyor. Bu tip menkul kıymetler çıkartanların varlık finansman fonu ya da konut finansman fonu olması gerekiyor ya da her ikisini de çıkartma imkânı olan ipotek finansman kuruluşları da bu tip menkul kıymetler ihraç edebilir.

Neler alınabilir? Varlığa dayalı ve ipoteğe dayalı menkul kıymetlerde, varlık finansman fonu portföyüne bankaların ve finansman şirketlerinin tüketici kredileri, ticari kredilerinden kaynaklanan alacakları, finansal kiralama sözleşmelerinden doğan alacaklar, TOKİ’nin gayrimenkul satışından kaynaklanan taksitli ve sözleşmeye bağlanmış alacakları gibi birtakım haklar, varlıklar alınabilir.

Konut finansman fonu ise, bankaların ve finansman şirketlerinin ilgili sicilde ipotek tesis etmek suretiyle teminat altına alınmış konut finansmanından kaynaklanan alacakları, konut finansmanından kaynaklanmak kaydıyla finansal kiralama süre sözleşmelerinden doğan alacaklar, yine bankaların finansal kiralama şirketleri ve finansman şirketinin ilgili sicilde ipotek tesis edilmek suretiyle teminat altına alınmış ticari kredi ve alacaklara karşılık gösterilerek çıkartılabilir.

Teminatlı menkul kıymetler ise, biraz önce anlattığımız bir fon kuruluyor, varlık finansman fonu ya da konut finansman fonu. Varlıklar o şirkete devrediliyor ve şirket bu tip menkul kıymetleri çıkartıyor ise varlığa dayalı, ipoteğe dayalı menkul kıymetler, fakat herhangi bir şekilde devir yapılmadan doğrudan ihracı gerçekleştiriliyor ise bu da teminatlı menkul kıymetler olarak adlandırılıyor.

Teminatlı menkul kıymetler, ihraçcının genel yükümlülüğü niteliğinde olan ve teminat varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen borçlanma aracı niteliğinde bir sermaye piyasası aracıdır. Bu tip menkul kıymetler varlık teminatlı menkul kıymet, ipotek teminatlı menkul kıymet olabilir. Burada bir fon kuruluşu söz konusu değil.

Varlık teminatlı menkul kıymet; bankalar, ipotekli finansman kuruluşları, finansal kiralama şirketleri, factoring şirketleri, finansman şirketleri, gayrimenkul yatırım ortaklıkları, kendi kanunlarınca menkul kıymet ihraç etmeye yetkili kamu kurum ve kuruluşları ile nitelikleri Sermaye Piyasası Kurulunca belirlenecek diğer kuruluşlarca ihraç edilebilir.

İpotek teminatlı menkul kıymetler ise, yalnızca konut finansman kuruluşlarıyla ipotek finansman kuruluşları tarafından ihraç edilen menkul kıymetlerdir.

Uygulamasına baktığımız zaman varlığa dayalı menkul kıymetlerin, şu ana kadar sadece bir tane banka tarafından ve onun kurduğu varlık finansman kuruluşu tarafından ihraç edildiğini görüyoruz. Teminatlı menkul kıymetler ise, yakın zamanda ihraç edildi. Hangi teminatlar devredilebilir ya da hangi teminatlar karşılık gösterilerek bu tip menkul kıymetlere çıkartılabilir? Biraz önce varlığa dayalı menkul kıymetlerde saydığımız teminat çeşitlerinin hemen hemen aynısının burada da olduğunu görüyoruz.

Gayrimenkul sertifikaları, Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası bünyesinde işlem görebilen bir enstrümandır. Aynı şekilde pay piyasasında da işlem görebilir. Geçtiğimiz 90’lı yıllarda birkaç tane çıkmıştı bu tip menkul kıymetlerden. Uzunca bir aradan sonra 2017 yılında bir ihraç daha gerçekleştirildi. İhraç edilen bu menkul kıymet Borsa İstanbul Pay Piyasası bünyesinde işlem görmektedir. Gayrimenkul sertifikası, ihraççıların inşa edilecek veya edilmekte olan gayrimenkul projelerinin finansmanında kullanılmak üzere ihraç ettikleri gayrimenkul projesinin belirli bağımsız bölümlerini veya bağımsız bölümlerin belirli bir alan birimini temsil eden nominal değeri eşit normal piyasa aracını ifade etmektedir.

Burada iki tane konu ön plana çıkartılıyor, bir tanesi asli edim, bir tanesi tali edim. Çünkü bu tip menkul kıymetlerde belirli bir getiri yok. Bir gayrimenkul inşa ediliyor ve bu inşa edilen gayrimenkul teslim edilebilir. Buna “asli edim” deniyor. İhraçcı tarafından gayrimenkul sertifikası da sahipleri adına kat mülkiyetinin tesis edilmesi ve bağımsız bölümün teslim edilmesini ifade ediyor.

Tali edim ise, asli edim kullanım süresinin bitimini takiben asli edim talebi ile başvurmayan veya başvurmasına rağmen asli edimin yerine getirilmesi için öngörülen şartları yerine getiremeyen yatırımcıların tali edime konu gayrimenkul sertifikalarına karşılık gelen bağımsız bölümleri ihraçcı tarafından satılması ve elde edilen satış tutarını gayrimenkul sertifikası sahiplerine sahip oldukları gayrimenkul sertifikaları oranında dağıtılmasını ifade ediyor

Şimdi bu saydığım menkul kıymetlerin kesin alım satım işlemleri, kesin alım satım pazarı dediğimiz piyasada gerçekleştiriliyor. Türk lirası cinsinden ihraç edilmişse Türk lirası cinsinden, yabancı para birimi birimi cinsinden ihraç edilmişse yabancı para birimi cinsinden takası gerçekleştiriliyor.

Aynı gün valörlü olabilir, bir iş günü sonrası valörlü olabilir. Kamu menkul kıymetlerinde ise, bugünden işlem gerçekleştirilip, 90 gün sonrası valörlü işlemler yapılabilir, istenirse aynı gün valörlü işlem de yapılabilir. Özel sektör menkul kıymetlerinde de aynı gün valörlü ya da ileri valörlü işlemler gerçekleştirilebiliyor. Bu saydığımız menkul kıymetlerde de bu şekilde kesin alım satım tipi işlemler yapılabiliyor.

Borçlanma Araçları Piyasası bünyesinde işletilen pazarlarda burada belirttiğimiz menkul kıymetler ile repo ve ters repo işlemleri de yapılabiliyor. Repo, geri alım vaadi ile satım; ters repo ise geri satım vaadiyle alım. Bir menkul kıymeti bugün anlaştığımız bir fiyattan diğer bir tarafa satıyoruz. Belli bir süre sonra da yine anlaştığımız bir fiyattan sattığımız menkul kıymetleri geri alıyoruz, bir başka ifade ile getirisi belli oluyor. Menkul kıymetler ise repo yapan taraftan ters repo yapan tarafa gidip, işlemin vade sonunda tekrar repo yapan tarafa iade ediliyor. Bu tip işlemler daha çok gecelik vadede yapılıyor. Kısa vadeli bir para piyasa enstrümanı olarak bu tip işlemlerin yapıldığını görüyoruz. Bir menkul kıymeti diğer tarafa satıyorum, parasını alıyorum, ertesi gün aldığım paranın üzerine belli bir miktar tutarı ilave ederek karşı tarafa bu tutarı gönderiyorum. Karşı taraf da, bir gün önce verdiğim kıymeti bana geri gönderiyor. İşleyiş mekanizması bu şekilde. En çok işlem hacminin gerçekleştiği piyasa repo, ters repo işlemlerinin gerçekleştirildiği piyasalar.

Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın ihraç ettiği kira sertifikaları kullanılarak taahütlü işlem tipinde işlemlerin yapılabileceği bir pazarı geçtiğimiz sene açtık. Bu pazarın işleyiş mekanizması da şu şekilde: A Bankası kira sertifikasını B Bankası’na satıyor, karşılığında bu satıştan anlaştığı fiyattan hesaplanan Türk lirasını alıyor. B Bankası bu kira sertifikasının sahibi oluyor. Nakdi de A Bankası alıyor. İkinci aşamada, B Bankası aldığı menkul kıymetleri üçüncü bir tarafa Takasbank’a satıyor. Satış işlemi ilk işlem yapılırken belirlenen bir fiyattan gerçekleştiriliyor. Bu durumda mülkiyet Takasbank’a geçiyor, parasını B Bankası, Takasbank’tan alıyor.

Üçüncü işleme geldiğimizde, Takasbank sahip olduğu bu kıymetleri ilk işlemdeki orijinal sahibi olan A Bankası’na satıyor, karşılığında da nakdi alıyor. Takasbank’ın da ikinci ve üçüncü işlemden vazgeçme hakkı var. Takasbank bu işlemlerin ikisinden de, bir başka ifade ile ikinci ya da üçüncü işlemden de vazgeçme hakkına sahip. Takasbank, tek başına ikinci işlemden, tek başına üçüncü işlemden ya da her ikisinden birden vazgeçme hakkını kullanabilir.

İhraç rakamlarına baktığımızda, kıymetlerin büyük kısmının devlet içi borçlanma senetleri olduğunu görüyoruz. İhraç toplamı Şubat sonu itibariyle 584 milyar TL. Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın ihraç ettiği kira sertifikalarının toplam tutarının ise 12,9 milyar TL olduğunu görüyoruz. Amerikan Doları cinsinden 5,2 milyar dolarlık dört adet, Euro cinsinden de 1,3 milyar dolar tutarında iki farklı kira sertifikası ihraç edildiğini görüyoruz.

Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından dış borçlanma araçları ile 54,7 milyar dolar cinsinden 25 farklı ihracın ve Euro cinsinden 9,2 milyar yedi farklı ihracıın olduğunu görüyoruz.

Özel sektör borçlanma araçlarına baktığımızda, 597 farklı ihraçta yaklaşık 80 milyar TL’lik ihraç yapıldığını, bu ihraçların detayına baktığımızda ise, reel sektörün ihraç ettiği kısmın yaklaşık 10 milyar TL olduğunu görüyoruz. Yine özel sektör tarafından 13 milyar TL tutarında kira sertifikası ihraç edildiğini görüyoruz.

Çok kısa işlem hacimlerinden bahsedeyim.

Kesin alım satım işlem tipinde günlük hacim ortalama 1,2 milyar TL günlük, repo işlemlerinde ise çok dalgalı olmakla beraber 20-25 milyar TL civarında bir işlem hacmi olduğunu görüyoruz.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Hem sistematik, hem de zamanında hatta zamanından iki dakika önce bitirmiş oldu, teşekkür ediyoruz. Tabii bizi esasen meselenin fıkhi yönü daha çok ilgilendiriyor. Zaten borsa devam ediyor, borsayı yeniden kuracak halimiz yok. Esas önemli olan bu işlemlerin bizi ilgilendiren tarafı, fıkhi değerlendirmeleri. Bakalım Batuhan Buğra Bey bize bunları nasıl anlatacak? Güzel anlatacağını tahmin ediyorum, buyursunlar.

BORSADA İŞLEM GÖREN BORÇLANMA ARAÇLARININ FIKHÎ ANALİZİ

Arş. Gör. Batuhan Buğra AKARTEPE

İstanbul Üniversitesi İslam İktisadı ve Finansı ABD

Finansal piyasalar, elinde fon fazlası bulunan kişiler ile fona ihtiyaç duyan kişilerin buluşmasını sağlayarak çeşitli yöntemlerle taraflar arasında fon transferi gerçekleştirilmesine imkân sağlamaktadır. Bu imkânı değerlendirmek isteyen kamu ya da özel sektör kurumlarının, ihtiyaç duydukları fonu temin edebilmek için başvurduğu yöntemlerden biri de yabancı sermaye niteliğinde kaynaklara yönelmektir. Kurumların yabancı sermaye olarak fon temininde başvurdukları yöntemler arasında borçlanma araçları yer almaktadır. Borsada işlem gören borçlanma araçları; Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS), Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Likidite Senetleri, Gelir Ortaklığı Senetleri, Gelire Endeksli Senetler, Özel Sektör Tahvilleri, Finansman Bonoları, Banka Bonoları, Varlık ve İpotek Teminatlı Menkul Kıymetler, Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler’den oluşmaktadır.[192] Borçlanma araçları arasında sayılmamakla birlikte borçlanma araçları piyasasında işlem gören araçlardan biri de kira sertifikalarıdır.

Borçlanma araçları Sermaye Piyasası Kanunu’nda (m.3/o-2) menkul kıymet olarak tanımlanmaktadır.[193] Söz konusu menkul kıymetlerin ihracıyla birlikte bu menkul kıymetlerin ihraççısı ile menkul kıymeti elinde bulunduran taraf arasında borç ilişkisi doğmakta ve menkul kıymet, alacak hakkını temsil etmektedir. Ancak bu hüküm bütün borçlanma araçları için geçerli olmayıp, farklı olarak ortaklığa ve eser sözleşmesine dayalı kira sertifikalarının hükmü ilgili bölümde ayrıca zikredilecektir. Buradan hareketle tebliğin asıl konusunu teşkil eden borçlanma araçlarının fıkhî hükmü tespit edilmeye çalışılırken borçlanma aracı niteliğindeki menkul kıymetlerin fıkıh literatüründeki borç sözleşmesine dair belirlenmiş kurallara uygunluğu incelemeye tabi tutulacaktır.

Borç sözleşmelerine dair fıkıh literatüründe belirtilen kuralların başında, borç verilen miktar ile geri ödenecek miktarın birbirine eşit olması şart koşulmakta aksi takdirde yasaklanmış olan faiz unsurunun gündeme geleceği kabul edilmektedir.[194] Bir diğer husus da borç sözleşmesinde taraflardan biri ya da her ikisi için herhangi bir menfaatin şart koşulmamış olmasıdır.[195] Ancak söz konusu borçlanma araçları incelendiği zaman yatırımcıların borç olarak verdikleri miktar üzerinde ek gelir elde etmelerine imkân sağlayacak uygulamaların olduğu görülmektedir. Bunun sonucu olarak borç verilen ve tahsil edilen miktar arasındaki farklılık işlemi faizli hale getirmektedir. Bu tebliğ kapsamında borsada işlem gören borçlanma araçlarının işleyişine dair genel bilgiler verildikten sonra işlemlerde gündeme gelen fıkhî mahzurlar özellikle de faiz unsurunun nasıl ortaya çıktığının tespiti yapılacaktır.

Borçlanma araçlarının menkul kıymet olarak tanımlandığı hususu yukarıda belirtilmişti. Buradan hareketle borçlanma araçlarını incelemeye başlamadan önce menkul kıymet ve kıymetli evrak kavramına dair genel bilgiler verilecektir. Daha sonra ise borçlanma araçlarının uygulamasına ve söz konusu işlemlerin fıkhî analizine yer verilecektir.

A. Kıymetli Evrak ve Menkul Kıymet Kavramı

Kıymetli evrak kavramı, Türk Ticaret Kanunu’nda 645. Maddede “Kıymetli evrak öyle senetlerdir ki, bunların içerdikleri hak, senetten ayrı olarak ileri sürülemediği gibi başkalarına da devredilemez”[196] şeklinde tanımlanmaktadır.

Yukarıda belirtilen tanımdan hareketle kıymetli evrakların haiz olduğu bazı özellikler bulunmaktadır. Kıymetli evraklar borç senedi niteliği taşımaktadır. Bu durum TTK’nın m.646/1’de “Kıymetli evrakın borçlusu, ancak senedin teslimi karşılığında ödeme ile yükümlüdür” ifadesi ile açıkça belirtilmektedir. Kıymetli evrakların temsil ettiği hakkın alacak hakkı olması söz konusu evrakların fıkhî hükmünü etkileyen önemli noktalardan biri olup konunun ayrıntısı ilgili bölümde ele alınacaktır. Kıymetli evrakların bir diğer özelliği, konusunun devredilebilir niteliğe sahip olmasıdır. Devredilemeyen unsurlar kıymetli evraklara konu olamamaktadır. Kıymetli evrakın konusu ile senet arasında kuvvetli bir bağ olup, söz konusu hak, senet olmaksızın talep ve devir edilemez niteliktedir. Bu evrakların sahip olduğu özelliklerden bir diğeri de soyutluk ilkesidir. Şöyle ki, kıymetli evrak kendi doğumuna neden olan hukuki ilişkiden bağımsız olarak değerlendirilir. Kendini doğuran hukuki ilişkideki aksaklık ya da bozukluklardan etkilenmeksizin ifade ettiği hak geçerlidir. Kıymetli evraklar ayrıca çerçevesi yasayla belirlenmiş ağır şekil şartlarına tabidir. Şekil şartları kıymetli evrak için sıhhat şartı niteliğinde olup herhangi birinin ihmali durumunda söz konusu kıymetli evrak herhangi bir hüküm ifade etmez.[197]

Kıymetli evraklar sağladıkları haklar bakımından üç gruba ayrılmaktadır. Bu evraklardan, tahvil, bono ve çek alacak hakkı sağlarken, hisse senedi şeklinde olan evraklar ortaklık hakkını ifade etmektedir. Konşimento, makbuz senedi ve varant gibi evraklar ise evrak sahibine aynî hak sağlamaktadır.[198] Tebliğ kapsamında incelenecek olan borçlanma araçları alacak hakkını temsil eden kıymetli evrak kapsamına girmektedir.

Sermaye piyasası borçlanma araçları mahiyeti itibariyle kıymetli evrak kapsamına girmektedir ancak kıymetli evrakların tanımına ilişkin mevzuatta belirtilen senetlere bağlı olma şartı borçlanma araçlarında söz konusu olmamaktadır. Çünkü Sermaye Piyasası Kanunu m.13(1)’de “Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracı esastır”[199] ifadesiyle borçlanma araçlarının senede bağlı olmaksızın elektronik kayıtlarının yapılması gerektiği belirtilmektedir. Bu durum sermaye piyasası borçlanma araçlarının kıymetli evrak olma özelliğine engel teşkil etmemektedir. Şöyle ki, senet kavramı klasik anlayışa göre sadece üzerine yazı yazılmaya uygun cisimlerle ifade edilmekteyken, modern yaklaşımda gelişen teknoloji sayesinde senet kavramının sınırları genişletilerek mikrofilm, çip, CD ve veri tabanı gibi kaydi unsurlar da senet kapsamında değerlendirilmeye başlanmıştır.[200] Sonuç olarak, sermaye piyasası borçlanma araçları kıymetli evrak olarak kabul edilmektedir.[201]

Kıymetli evrakların yatırım amacı taşıması bakımında bir alt türü olan menkul kıymetler, 3794 sayılı Kanun ile Değişik eSerPK.3/b hükmünde “Ortaklık veya alacaklılık hakkı sağlayan, belli bir meblağı temsil eden, yatırım aracı olarak kullanılan, dönemsel gelir getiren, misli nitelikte, seri halde çıkarılan ibareleri aynı olan ve şartları kurulca belirlenen kıymetli evrak”[202] şeklinde tanımlanmaktadır. Söz konusu tanım menkul kıymetlerin genel özelliklerini vermekle yetinmektedir. Menkul kıymet kavramı 2012 yılında yayımlanan ve menkul kıymet kapsamına giren kıymetli evrakların neler olduğunu belirten Sermaye Piyasası Kanunu m.3/o.2 ile:

“Menkul Kıymetler: para, çek, poliçe ve bono hariç olmak üzere;

1) paylar, pay benzeri diğer kıymetler ile söz konusu paylara ilişkin depo sertifikalarını,

2) borçlanma araçları veya menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçları ile söz konusu kıymetlere ilişkin depo sertifikalarını ifade eder.”[203]

şeklinde yeniden tanımlanmıştır. Tebliğ kapsamında menkul kıymetlerin ilgili maddede yer alan sadece ikinci kısmı ele alınacak olup ilk kısımda belirtilen pay ve pay benzeri kıymetlere yer verilmeyecektir.

Sonuç olarak ifade etmek gerekirse, borsada işlem gören borçlanma araçları menkul kıymet olma özelliği taşıyan kıymetli evrak niteliğindedir. Bu sebeple kıymetli evrakların tabi olduğu bütün kurallar borçlanma araçları içinde geçerli olmaktadır. Bunun sonucu olarak söz konusu araçlar taraflar arasında borç ilişkisi tesis etmektedir.

B. Borsada İşlem Gören Borçlanma Araçları

Borçlanma araçlarıyla ilgili Sermaye Piyasaları Kurulu tarafından çıkarılan Borçlanma Araçları Tebliği’nde yer alan tanımlama borçlanma araçlarının özelliklerine yer vermeksizin sadece hangi menkul kıymetlerin borçlanma aracı olarak değerlendirileceğini şu ifadelerle belirtmiştir (m.3/1.c (Değişik: RG-18/2/2017-29983)):

“Borçlanma araçları: İhraççıların bu tebliğ hükümlerine göre borçlu sıfatıyla düzenleyerek ihraç ettikleri tahvilleri, paya dönüştürülebilir tahvilleri, değiştirilebilir tahvilleri, finansman bonolarını, kıymetli maden bonolarını ve bu tebliğin 34 üncü maddesi çerçevesinde niteliği itibari ile borçlanma aracı olduğu Kurulca kabul edilecek sermaye piyasası araçlarını ifade eder.”[204]

Borçlanma araçlarının neler olduğuyla ilgili tebliğde yer alan maddede tahvil ve finansman bonosu açıkça zikredilmekle birlikte, maddede ismen yer almayan ancak “borçlanma aracı olduğu Kurulca kabul edilecek sermaye piyasası araçları” ifadesi kapsamında değerlendirilerek borsada işlem gören başka menkul kıymetler de bulunmaktadır. Borsada işlem gören borçlanma araçları, Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS), Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Likidite Senetleri, Gelir Ortaklığı Senetleri, Gelire Endeksli Senetler, Özel Sektör Tahvilleri, Finansman Bonoları, Banka Bonoları, Varlık ve İpotek Teminatlı Menkul Kıymetler, Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler’den oluşmaktadır.[205]

Tebliğin bundan sonraki kısmında yukarıdaki sıra takip edilerek borçlanma araçlarının işleyişine ve bu araçların fıkhî tahliline yer verilecektir.

1. Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS)

Devlet iç borçlanma senetleri Hazine Müsteşarlığı tarafından çıkartılan ve yurt içi piyasalarda ihraç edilen borçlanma senetleridir. Söz konusu senetler farklı itibarlarla çeşitli ayrımlara tabi tutulmakla birlikte en yaygın kullanılan taksim, vade uzunluğuna göre yapılandır. DİBS’ler vadelerine göre, bir yıl ve daha uzun vadeli olanlar devlet tahvili, bir yıldan kısa süreli olanlar ise hazine bonosu olarak isimlendirilmektedir.[206] Söz konusu senetlerin yapısı ve işleyişi tahvil ve bonodan farklı değildir. Bu sebeple ilgili senetlerin değerlendirmesi tahvil ve bono başlıkları altında yapılacaktır.

2. Gelir Ortaklığı Senetleri

Gelir Ortaklığı Senedi, ilk defa 1984 yılında yayımlanan 2983 sayılı Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılması Hakkında Kanun ile uygulanmaya başlamış bir borçlanma aracıdır. İlgili kanunda (m.3-c) Gelir Ortaklığı Senedi şu şekilde tanımlanmaktadır: “Gelir Ortaklığı Senedi; kamu kurum ve kuruluşlarına (Kamu İktisadi Kuruluşları ve İktisadi Devlet Teşekkülleri dâhil) ait altyapı tesislerinin gelirlerine hakiki ve hükmi şahısların ortak olması için çıkarılacak senetleri ifade eder.”[207] Kanunda bu şekilde kısa bir açıklamayla birlikte söz konusu senetlerle ilgili uygulanacak vergi muafiyetlerine de madde 14’te yer verilerek GOS’la ilgili diğer ayrıntılar Kamu Ortaklığı Fonu Yönetmeliği’ne[208] bırakılmıştır.

Gelir Ortaklığı Senetleri daha geniş bir şekilde şöyle tanımlanmaktadır: “Köprü, baraj, elektrik santrali, karayolu, demiryolu, iletişim sistemleri ile sivil kullanıma yönelik kamu kurum ve kuruluşlarına ait deniz ve hava limanlarının gelirlerine ortak olunması için çıkartılan devlet borç senetleri.”[209] Tanımdan da anlaşılacağı üzere ilgili senetler sahiplerine sadece gelirlere ortak olma hakkı verir, gelir sağlayıcı alt yapı tesisi üzerinde herhangi bir mülkiyet hakkı tanımaz. Mülkiyet yine devlette kalmakta ve ilgili tesise yönelik her türlü masrafı kamu kurum ve kuruluşu malik sıfatıyla yapmaya devam etmektedir.[210]

Gelir ortaklığı senetleri, adında ortaklık ifadesini barındırıyor olmasına rağmen senetlere konu olan gelirin elde edildiği alt yapı tesisine ortaklık hakkı tanımamaktadır. Bu bakımdan söz konusu senetler hukuki statü olarak değişken faizli tahvil özelliğine sahiptir.[211] Nitekim Türk Ticaret Kanunu ve Borçlar Hukuku’nda yer alan ortaklık türleri arasında gelir ortaklığı şeklinde bir ortaklık türü yer almamaktadır.[212]

Gelir Ortaklığı Senetleri, ortaklık sağladığı gelirlerin niteliğine göre iki şekilde ihraç edilmektedir. Birden fazla alt yapı tesisinin gelirlerinin birleştirilmesi sonucu oluşan toplam gelire ortak olmayı ifade eden senetler Grup Senetleri, tek bir alt yapı tesisinin gelirine ortak olmayı ifade eden senetler ise Münferit Senetler olarak isimlendirilmektedir.[213] Sadece hamiline yazılı olarak ihraç edilebilen GOS’lar ana senet ve buna bağlı olan kuponlar şeklinde ihraç edilmektedir. Ana senet kısmında altyapı tesisinin adı, senedin itibari kıymeti, senedin süresi, tertip ve seri numarası, kurul kararının tarihi ve numarası, idarece gerekli görülen diğer hususlar yer alırken kupon kısmında sadece altyapı tesisinin adı, senedin itibari kıymeti, tertip ve seri numarası ile senedin temsil ettiği yıl bilgisi yer almaktadır.[214]

Gelir ortaklığı senetlerinin satış işlemleri Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığı tarafından yayınlanan ve içeriğinde altyapı tesisinin ismi ve senetlerin nominal değeri, satış fiyatı, satış süresi, satış yerleri ile İdare tarafından gerekli görülen diğer hususların yer aldığı duyuru ile gerçekleştirilir.[215] Satış işlemleri bankalar, yetkili aracı kuruluşlar ve İdare’nin uygun göreceği kamu kuruluşları aracılığı ile yapılmaktadır. Satışa konu olan senet bedelleri nakit ve peşin olarak ödenmektedir.[216]

Hukuki nitelikleri ve işleyişi yukarıda belirtildiği şekilde olan Gelir Ortaklığı Senetleri’nin fıkhî hükmü ile ilgili farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bu görüşler ve delilleri öncelikle söz konusu işlemi caiz görenlerin görüşlerine yer verilmek suretiyle belirtilecektir.

Gelir Ortaklığı Senetleri’nin fıkhî olarak meşru bir işlem olduğunu savunanlar arasında yer alan Hamdi Döndüren, işlemin iki yönlü olduğuna vurgu yaparak istenildiği zaman paraya çevrilebilmesi ve anaparanın geri ödeneceğine dair garanti verilmesinden hareketle senetlerin devlete verilen bir karz işleminden ibaret olduğunu ifade etmekle birlikte köprü ve baraj gibi alt yapı tesislerinin karşılık gösterilmesinden hareketle senetler için ödenen paraları satış bedeli olarak değerlendirerek işlemi bey bi’l-vefa kapsamına dâhil etmektedir. Döndüren, bey bi’l-vefa işleminin bir rehin akdi olduğunu, sözleşmede şart koşulması halinde rehinden ve rehnin gelirlerinden faydalanmanın caiz olduğunu destekleyen nakiller yaparak gelir ortaklığı senetlerinde ilgili alt yapı tesislerinin mülkiyetinin kamu kurum ve kuruluşlarında kalmasını ve bununla birlikte senet sahiplerinin gelir elde etmesinin meşru olduğunu savunmaktadır.[217]

Senetlerin meşru bir uygulama olduğu görüşünü savunanlardan Yunus Vehbi Yavuz, söz konusu işlemin fıkhen meşru olmayan yöntemlerden herhangi birisine benzemediğini ve hakkında yasaklandığına dair şer‘i bir nass olmadığını belirterek bu işlemin mübah olduğunu ifade etmektedir. Söz konusu senetlerin klasik fıkıh literatüründe ve modern uygulamada yer alan finansman sağlama yöntemlerinden hiç birisine tam benzemeyen ve devlet yöneticileri tarafından icat edilmiş yeni bir yöntem olduğunu ileri sürmektedir. Yavuz ayrıca, söz konusu senetlerin hem bireylere hem de devlete fayda sağladığına vurgu yaparak maslahat ilkesini işletmektedir. Devletin alt yapı tesislerinin mülkiyetini vermemesini ve senet sahiplerinin zarardan sorumlu tutulmamasını maslahat ilkesiyle açıklamaktadır. Buradan hareketle mülkiyet ve zarardan sorumlu olmama durumları haricinde gelir ortaklığı senetlerinin hisse senetlerine benzediğini kabul etmektedir.[218]

Gelir ortaklığı senetlerinin caiz olmadığını savunanlardan Abdülaziz Bayındır[219], Servet Bayındır[220], Abdülaziz Beki[221] ve Aytaç Aydın[222], sözleşmede gelirlerden belirli bir oranın alacaklıya verilmesinin şart koşulmuş olması sebebiyle senet sahipleri ile devlet arasındaki ilişkiyi menfaat sağlayan borç ilişkisi olarak değerlendirmekte ve işlemi faizli bir uygulama olan değişken faizli tahvil olarak görmektedir.

Gelir Ortaklığı Senetlerinin işleyişine dair incelemeler ve Borsa İstanbul A.Ş.’nin kabulü üzerine söz konusu senetlerin sahibine ortaklık hakkı vermeksizin, ihraç eden kuruma finansman desteği sağlayan borçlanma araçlarından değişken faizli tahvil olduğu açıkça görülmektedir. GOS’lar taraflar arasında borç ilişkisi doğurması hasebiyle anapara garantisini barındırmaktadır. Borç ilişkilerinde ise borç verilen miktarın misliyle geri ödenmesi söz konusu işlemin gerekleri arasında yer alıp, cevaz açısından herhangi bir sorun teşkil etmemektedir. Söz konusu işlemde anaparanın dışında alt yapı tesislerinin gelirlerinden belirli bir oranın da anaparaya ilave olarak verileceğini şart koşmak işlemi fasit hale getirmektedir. Nitekim menfaat sağlayan her karz işlemi fasit bir akit hükmünü almaktadır. Her ne kadar garanti ve sabit bir gelir olmasa da kamu kurum ve kuruluşlarının alt yapı tesislerinin tarifelerini belirleme yetkilerinin olması getirinin garanti edilmiş olmasıyla aynı sonucu doğurmaktadır. Kanaatimizce GOS’lar faiz içeren borç ilişkisinden ibaret olması sebebiyle fıkhen meşru olmayan işlemler arasında yer almaktadır.

3. Gelire Endeksli Senetler

Gelire endeksli senetler ilk defa 28 Ocak 2009 tarihinde 3 yıl vadeli olarak, devlet iç borçlanma senetlerinin çeşitlendirilmesi ve yatırımcı tabanının genişletilmesi amacıyla ihraç edilmiştir. Söz konusu senetlerle, gelirleri Kamu İktisadi Teşebbüslerinden elde edilen ve bütçeye aktarılan hasılat paylarına endekslenerek getirisi devlet gelirleriyle ilişkilendirilmiş bir borçlanma aracı oluşturulmuştur.[223]

Gelire endeksli senetler nominal değere sahip senetler olup, 3 yıl vadeli ve kupon ödemeli olarak ihraç edilmektedir. Senetler her kupon döneminde asgari gelir payı getiri garantisine ve azami gelir payı getiri limitine sahip olup, beklenenin üzerinde getiri elde edilmesi durumunda söz konusu fazlalık hazineye devredilmektedir. Asgari getiri garantisi sebebiyle yatırımcının gelir payındaki ve kamu iktisadi teşebbüslerinin statülerindeki değişimler karşısında olumsuz etkilenmesi önlenmeye çalışılmıştır. Menkul kıymet özelliğine sahip bu senetlerin ikincil piyasa işlemlerine konu olmasına izin verilmiş ve tahvil ve bono piyasasında işlem görmesine imkân sağlanmıştır. Ayrıca menkul kıymet olmasının bir sonucu olarak GES’ler kılavuzda belirtilen alanlarda teminat olarak da kullanılabilmektedir.[224]

Gelire endeksli senetlerin getirileri, kamu iktisadi teşebbüsleri içerisinde yer alan Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO), Devlet Malzeme Ofisi (DMO), Devlet Hava Meydanları İşletmeleri (DHMİ ve Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü’nden (KIYEM) Bütçe’ye aktarılan hasılat payları kadar olacaktır.[225] Kupon ödemeleri esasında bir dönemde ödenecek toplam tutarı bulmak için kupon ödeme tarihinden önceki 3 ve 6 aylık hasılat payları dikkate alınmaktadır. Daha sonra her bir yatırımcıya yapılacak ödeme tutarı, ilgili dönemde elde edilen hasılat payının, TL cinsi ve USD cinsi GES’ler için belirlenen azami ihraç adedine bölünmesi ve elde edilen sonucun satılan GES adedi ile çarpılması yöntemiyle hesaplanmaktadır. Bu şekilde hesaplanarak ödemesi yapılan kuponların sonuncusuyla birlikte anapara ödemesi de yapılmaktadır.[226]

Gelire endeksli senetler ilgili kılavuzda da açıkça belirtildiği üzere borçlanma araçları arasında sayılmakta ve taraflar arasında bir borç ilişkisi doğurmaktadır. Borç ilişkilerinde anaparanın vade sonunda misliyle ödenmesi fıkhî açıdan herhangi bir problem doğurmazken anaparanın üzerinde ek bir gelirin garanti edilmesi işlemde, fıkhen yasaklanmış olan faiz unsurunun bulunmasına yol açmaktadır. Gelire endeksli senetlerin asgari getiri garantisi vermesi anapara dışında karşılığı olmayan ek bir gelirin garanti edilmesine ve sonuç olarak işlemin faizli hale gelmesine neden olmaktadır. Konuyla ilgili yapılan değerlendirmelerde genel kanaat olarak işlemin faizli bir borç ilişkisi olduğu ve yatırım yapmanın caiz olmadığı sonucuna varılmıştır.[227] Söz konusu senetlerin ilk ihraç edildiği dönemde meşru bir yatırım aracı olduğuna dair kanaat bildiren Hayrettin Karaman da daha sonra işlemin faizli bir borç ilişkisi olduğunu belirtmiştir.[228]

4. Tahvil

Tahvil, SPK tarafından yayımlanan Borçlanma Araçları Tebliği m.3/m’de şu şekilde tanımlanmaktadır: “İhraççıların bu tebliğ hükümlerine göre borçlu sıfatıyla düzenleyip sattığı ve nominal değerinin vade tarihinde veya vade tarihine kadar taksitler halinde yatırımcıya geri ödenmesi taahhüdünü içeren, vadesi 365 gün veya daha uzun olan borçlanma aracıdır.”[229] Tahviller tanımdan da anlaşılacağı üzere 1 yıl ve daha uzun süreli borçlanma araçları olup taraflar arasında borç ilişkisi doğurmaktadır. Tanımda genel olarak ifade edilen tahvil ihraççısı konumunda devlet, anonim şirketler ve kamu kuruluşları yer alabilir.[230]

Tahviller pratikte faizli borçlanma aracı olarak kullanılsa da teorik olarak faizli ihraç edilmek zorunda değildir. Yukarıdaki tanımda da açıkça ifade edildiği üzere tahvil ihraç eden kurum sadece tahvilin nominal değerini vade sonunda ya da vade süresince taksitler halinde ödemeyi taahhüt eder. Tanımda nominal değer dışında taahhüt edilen faiz sonucunu doğuracak herhangi bir gelir taahhüdü bulunmamaktadır. Ayrıca aynı tebliğ m.14/2’de yer alan “Tahvillere ödenecek faiz oranı ile ödeme koşullarına ilişkin esaslar ihraççılar tarafından belirlenir”[231] ifadesiyle tahvil ihracında faizin zorunlu bir unsur olmadığını, ihraççının tercihine bağlı olarak tahvilin faizli olup olmayacağı değişkenlik arz etmektedir. Bu durumu destekler nitelikte aynı tebliğin m.16/1-2’de yer alan:

“(1) İhraççılar esas sözleşmelerinde veya varsa özel mevzuatlarında hüküm bulunmak şartıyla tahvillere kardan pay verebilirler.

(2) İhraççılar, tahvillere ödenecek kar payının belirlenmesinde aşağıdaki esaslardan birini seçebilir:

a) Faiz ve buna ek olarak, tahvile kardan pay verilmesi,

b) Kar payının faizden daha az olması halinde, faiz ödenmesi; faiz getirisine eşit veya daha fazla kar payı tahakkuk etmişse kar payının ödenmesi,

c) Bir faiz öngörülmeksizin tahvile kardan pay verilmesi.[232]

ifadelerinden m.16/2-c’de açıkça görüldüğü üzere teorik olarak ihraççı kurum tahvil için herhangi bir faiz belirlemeden ihraçta bulunabilmektedir. Ancak uygulamada tahvillerin neredeyse tamamı faizli olarak ihraç edilmektedir.

Tahviller farklı itibarlarla çeşitli şekillerde tasnif edilmektedir. Tebliğin kapsamı gereği tahvillerin bütün çeşitleri ayrıntılı olarak ele alınmayacak olup sadece fıkhî olarak sorun teşkil eden yerler üzerinde ayrıntılı olarak durulacaktır. Tahviller kupon durumuna göre kuponlu ve kuponsuz şeklinde ayrılmaktadır. Kuponsuz tahviller sadece iskontolu olarak ihraç edilirken kuponlu senetler iskontolu, primli ve nominal değer üzerinden ihraç edilebilmektedir.[233] İskontolu tahvil, vadesi boyunca ek faiz ödemesi yapılmayıp ilk ihraç esnasında nominal değerin altında bir fiyatla piyasa sürülmektedir. Vade sonunda nominal değeri üzerinden anapara ödemesi yapılarak nominal değer ile iskontolu satış bedeli arasındaki fark senet sahibi için tahvil getirisi olmaktadır.[234] Primli tahviller ya nominal değerinden satılıp vade tarihinde nominal değerinin üzerinde bir ödeme yapılması şeklinde ya da ihraç esnasında nominal değerin altında daha düşük bir değerle satılmak şeklinde işlem görmektedir.[235] Nominal değerli tahviller ihraç ve itfa esnasında nominal değeri üzerinden işlem gören senetlerdir. Bu tahvillerde senet sahiplerinin kazançları dönemsel olarak ödenen faiz gelirlerinden oluşmaktadır.[236] Ancak yukarıda da belirtildiği üzere nominal değer üzerinden işlem gören tahvillerin hepsi faizli olmak zorunda değildir, faiz getirisi taahhüdü ihraççının talebine bağlı olarak sözleşmeye eklenmektedir.

Kupon durumu açısından yapılan taksime göre iskontolu ve primli tahviller faiz unsuru barındırmaktadır. Şöyle ki borçlanma aracı olarak kabul edilen tahvillerde taraflar arası hukuki ilişki; ihraç eden taraf borçlu, senedi elinde bulunduran kişi ise alacaklı şeklindedir. Borç ilişkisi olması sebebiyle işlemin fıkhî olarak meşru olabilmesi için borç verilen miktar ile tahsil edilen miktarın eşit olması gerekmektedir.[237] İskontolu ve primli tahvillerde ihraç anında ödenmek suretiyle borç verilen miktar ile tahsil edilen miktar birbirinden farklı olduğu için eşitlik ilkesi ihlal edilerek işlem faizli borç ilişkisi halini almaktadır. Nominal değeri üzerinden faizli olarak işlem gören tahviller ise menfaat sağlayan borç olması bakımından fıkhî açıdan faiz barındırmaktadır. Nitekim borç ilişkilerinde ek bir menfaatin şart koşulması işlemi faizli borç haline getirmektedir.[238] Sonuç olarak hem bedeller arası eşitsizlik bulunan hem de menfaatin şart koşulduğu tahviller faiz içeren bir yapıya sahip oldukları için tahvil işlemleri fıkhen meşru değildir.[239] İslam Fıkıh Akademisi’nin aldığı kararlar da iskontolu olarak ihraç edilen ve primli olması ya da faiz içermesi sebebiyle borç verilen ve tahsil edilen miktar arası farklılık olan tahvillerin faizli bir borçlanma aracı olduğu ve faiz içeren tahvil işlemleri yapmanın caiz olmadığı yönündedir. Akademi, faiz içerikli tahvillere karşı, faiz ya da belirli bir menfaat sağlamayan, getiri garantisi olmayıp kâr-zarar ortaklığı hakkı sağlayan meşru mudarebeye dayalı senetleri alternatif yöntem olarak önermektedir.[240]

Nominal değeri üzerinden herhangi bir faiz getirisi taahhüt edilmeyip senet sahiplerine kardan pay alma imkânı sağlayan tahvillere yatırım yapmak da fıkhen meşru değildir. Çünkü tahvil işlemleri borç sözleşmesi mahiyeti taşıdığı için faiz ya da başka herhangi bir menfaatin sözleşmede şart koşulması işlemi fasit hale getirmektedir. Kârdan pay alma hakkı tanıyan tahviller ilk bakışta faiz içermiyor aksine meşru bir kazanç türü olan kâr getirisi içeriyor gibi görünse de menfaatin şart koşulduğu borç ilişkilerinin faizli kabul edilmesinden dolayı bu tür tahvilleri de kârdan pay alma hakkı tanımak şeklinde bir menfaati barındırdığı için faizli borçlanma kabilinden değerlendirmek gerekmektedir.

Meşru ticari işlemlere ismen benzeyen ve “İhraççı ortaklığın sermaye artırımı suretiyle çıkaracağı paylara veya izahnamede veya ihraç belgesinde belirtilen esaslar çerçevesinde temin edilen ihraççı paylarına dönüştürme hakkı veren borçlanma aracı”[241] şeklinde tanımlanan tahvil türü olan paya dönüştürülebilir tahviller de meşru olmayan yatırım araçları arasında yer almaktadır. Şöyle ki yapısı itibariyle paya dönüştürülebilir tahviller başlangıç itibariyle normal tahvillerden hiçbir farkı olmayan taraflar arası borç ilişkisi doğuran bir yapı arz ederken, anapara ödemesi esnasında anapara yerine şirketin paylarından satın alma hakkı vermesi bakımından ayrışmaktadır.[242] Sonuç olarak belirli şartları taşıması halinde meşru bir yöntem olan hisse yatırımına dönüşme ihtimali taşıyor olsa da başlangıç itibariyle faiz barındırması sebebiyle paya dönüştürülebilir tahviller de meşru bir yatırım aracı değildir.

Tahvillerin ilk ihracı aşamasındaki birincil piyasa işlemleri yukarıda açıklanan gerekçelerle caiz olmadığı gibi ikincil piyasa işlemleri de caiz değildir. Nitekim tahviller, söz konusu senedi elinde bulunduranlar için alacak hakkı doğurduğu için bu nitelikteki senedin satışa konu edilmesi alacağın temlikini ifade etmektedir.[243] Tahviller alacak temliki bağlamında incelendiği zaman, ikincil piyasa işlemlerine konu olan tahvilin borçlu dışında bir kişiye temlik edildiği görülmektedir. Alacağın temlikiyle ilgili fıkhî değerlendirme ileride ayrıntılı olarak ele alınacağı için bu bölümde söz konusu ayrıntıya yer verilmeyecektir.

Tahvillerle ilgili yapılan yukarıdaki açıklamalardan hareketle tüm tahvil türlerinin birincil piyasa işlemleri faiz barındırması ve menfaat sağlayan borç işlemi olması hasebiyle, ikincil piyasa işlemleri ise alacak temliki ve faiz içermesi sebebiyle meşru olmayan borçlanma yöntemi olduğu kanaatindeyiz.

5. Bono

Bu başlık altında borsada işlem gören borçlanma araçları arasında yer alan finansman bonoları, banka bonoları ve devlet iç borçlanma senetleri arasında yer alan hazine bonoları ele alınacaktır. Yapıları itibariyle aynı olmaları sebebiyle üç araç da ayrı ayrı değil tek bir başlık altında değerlendirilecektir.

Bono, belirli miktardaki paranın belirli bir vade sonunda mutlak olarak ödeneceğini gösteren alacak senedidir. Gördüğü fonksiyon itibariyle bonolar taraflar arasındaki borcun yazılı kanıtı olup ayrıca kredi aracı işlevi de görmektedir.[244] Bonolar ihraççı kuruma göre özel isimler almaktadır, devletin çıkardığı bonolar hazine bonosu, anonim şirketlerin çıkardığı bonolar finansman bonosu ve bankaların çıkardığı bonolar ise banka bonosu şeklinde ifade edilmektedir.[245]

Borsada işlem gören borçlanma araçları arasındaki bonolardan biri olan banka bonoları, bankaların borçlu sıfatıyla düzenledikleri ve halka arz yoluyla ihraç edilen senettir.[246] Banka bonoları iskontolu olarak ihraç edilmekte olup iskonto oranı ihraççı banka tarafından serbestçe belirlenmektedir. Bu tür bonoların vadesi 60 günden az 1 yıldan fazla olamamaktadır.[247]

Finansman bonoları Borçlanma Araçları Tebliği’nde: “İhraççıların bu tebliğ hükümlerine göre borçlu sıfatıyla düzenleyip sattığı ve nominal değerinin vade tarihinde veya vade tarihine kadar taksitler halinde yatırımcıya geri ödenmesi taahhüdünü içeren, vadesi 30 günden az 364 günden fazla olmayan borçlanma aracını ifade eder.” şeklinde tanımlanmakta ve vadesi belirtilmektedir.[248] Finansman bonoları da iskontolu olarak ihraç edilmektedir.[249]

Hazine bonoları, hazinenin kısa vadeli finansman ihtiyacını karşılamak amacıyla 1 yıldan kısa vadeli olarak ihraç edilen borçlanma araçlarıdır.[250]

Bonolar hakkında yukarıdaki tanımlardan hareketle, bonoların taraflar arasında 1 yıldan daha kısa süreli borç ilişkisi doğurduğu ve bu senetlerin iskontolu olarak ihraç edildiği ifade edilebilir. Bonoların iskontolu olarak ihraç ediliyor olması, verilen borç miktarıyla tahsil edilen miktar arasında eşitsizlik olmasına yol açmaktadır. Bu durum ise borç ilişkilerinin meşru olabilmesi için gereken, borcun misliyle ödenmesi şartını ihlal ettiği için bonoların fıkhen meşru olmayan bir borç ilişkisi haline gelmesine yol açmaktadır. Birçok fakih bonoların faizli senetler olduğu noktasında görüş beyan etmektedir.[251] İslam Fıkıh Akademisi’nin kararları arasında yer alan, iskontolu ihraç ya da faiz barındırması sebebiyle verilen ve tahsil edilen borç miktarları arasında farklılık olması durumunda faiz gündeme geleceği için bu senetlerin meşru yatırım araçları olmadığına dair görüşü bonoları da kapsamaktadır.[252]

6. TCMB Likidite Senetleri

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası para politikası araçları arasında yer alan açık piyasa işlemlerinden biri olan likidite senetleri, piyasadaki likiditenin düzenlenmesi ve özellikle açık piyasa işlemlerinin etkinliğini artırmak için ihraç edilen senetlerdir.[253] Likidite senedi ihracında amaç borçlanmak suretiyle fon temin etmek olmayıp sadece açık piyasa işlemlerinin etkinliğini artırmaktır. Bu sebeple söz konusu senetlerin devamlı bir alternatif yatırım aracı olarak algılanmasının önüne geçebilmek için sınırlı sayıda ihracına özen gösterilmektedir.[254]

Likidite senetleri Merkez Bankası nam ve hesabına 91 günü aşmayan vadelerle ihraç edilmektedir.[255] İhraçlar iskontolu olarak yapılmaktadır.[256] Likidite senetleri Merkez Bankası bünyesindeki piyasalarda teminat olarak kullanılabildiği gibi ikincil piyasa işlemlerine de konu olabilmektedir.[257]

Likidite senetleri kanunda ve tebliğde belirtildiği üzere her ne kadar borçlanma amacıyla ihraç edilmese de işlem mahiyeti itibariyle borç sözleşmesi olarak kurulmaktadır. Yukarıda da belirtildiği üzere senetler iskontolu olarak ihraç edilmektedir. Dolayısıyla taraflar arasında ödenen miktarlar arasında farklılık oluşmakta ve faizli borç ilişkisi gündeme gelmektedir. Bu sebeple kanaatimizce söz konusu senetler fıkhen meşru olmayan borçlanma araçları arasında yer almaktadır. İskontolu olarak ihraç edilen senetlere yatırım yapmanın meşru olmadığı yukarıdaki örneklerde ayrıntılı olarak açıklandığı için bu bölümde tekrar edilmeyecektir.[258]

7. Varlık ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler (VİDMK)

Varlık ve ipoteğe dayalı menkul kıymetler yapı itibariyle büyük benzerlikler göstermektedir.[259] Bu sebeple her iki işlem de aynı başlık altında incelenecek olup fıkhî hükme etki eden farklılıklara yeri geldikçe değinilecektir.

İpoteğe dayalı menkul kıymet, “konut finansmanı fonunun veya ipotek finansmanı kuruluşunun[260] devralacağı varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen menkul kıymet”[261] şeklinde tanımlanmaktadır. İpoteğe dayalı menkul kıymetlerin işlem adımlarını ve bu adımlara ilişkin fıkhî hükümleri incelemeye başlamadan önce, tanımda da yer alan ve söz konusu menkul kıymetin fon aracılığıyla dolaylı ihracında zorunlu rolü olan[262] konut finansmanı fonu açıklanacaktır.

Konut finansmanı fonu, “ipoteğe dayalı menkul kıymetler karşılığında toplanan paralarla, ipoteğe dayalı menkul kıymet sahipleri hesabına inançlı mülkiyet esaslarına göre fon iç tüzüğü ile kurulan ve tüzel kişiliği olmayan mal varlığıdır”[263] ifadeleriyle tanımlanmaktadır. Tanımda da belirtildiği üzere Konut Finansmanı Fonu tüzel kişiliği olmayan bir yapıya sahip olmakla birlikte bu fonun mal varlığı, kurucunun, fona hizmet sağlayanların ve fon portföyüne alacaklarını veya varlıklarını devredenlerin mal varlığından ayrıdır.[264] Söz konusu fonun yönetimi ipoteğe veya varlığa dayalı menkul kıymetlerin sahiplerinin haklarını koruyacak şekilde fon kurulu tarafından yapılmaktadır.[265] Tebliğ’de belirtilen ifadelerden anlaşıldığı üzere konut finansmanı fonu mal varlığı itibariyle müstakil bir yapıya sahip olmakla birlikte kaynak kuruluşla ilişkisi tam olarak kesilmiş olmayıp kaynak kuruluşla fon arasında inançlı mülkiyet ilişkisi bulunmaktadır.[266] Nitekim söz konusu fona aktarılan kredilere dair rehinler, fonun tüzel kişiliği olmaması sebebiyle fon adına değil kaynak kuruluş adına tescil edilmekte ancak rehinden elde edilecek tüm menfaatler fona aktarılmaktadır.[267]

Tebliğ bağlamında ele alınacak olursa inançlı işlem, “inananın bir eşya üzerindeki ayni hakkı veya bir hakkın sahipliğini inanılana tam olarak devretmeyi; inanılanın ise devredilen eşya veya hakkı inanç anlaşmasının hükümlerine uygun biçimde idare ve/veya muhafaza etmeyi ve inanç anlaşması sona erdiğinde inanana iade etmeyi taahhüt ettiği sözleşme”[268] olarak ifade edilmektedir. İnançlı işlem ile birlikte sözleşmenin konusu inananın mülkiyetinden tamamen çıkmakta ve inanılanın mülkiyetine geçmektedir. Ancak sıradan temlik işlemlerinde olduğu gibi inanılan mülk edindiği mal ya da hak üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunma yetkisine sahip olmayıp, inanç sözleşmesi sınırları içerisinde tasarrufta bulunma hakkına sahiptir.[269] Yukarıdaki ifadelerden de anlaşılacağı üzere ipoteğe dayalı menkul kıymet ihracı kapsamında kaynak kuruluş ile konut finansmanı fonu arasındaki inançlı mülkiyet ilişkisi, söz konusu menkul kıymet ödemelerine karşılık gösterilen kredilerin kaynak kuruluşun mülkiyetinden tam olarak çıkıp, fonun mülkiyetine geçmesine engel değildir.

Bu açıklamalardan sonra ipoteğe dayalı menkul kıymet ihracına dair işlem adımları incelenecektir:

• Öncelikle ipotekli olarak kullandırılan kredileri elinde bulunduran kaynak kuruluş hangi kredileri menkul kıymetleştirmek suretiyle fona aktaracağını tespit etmektedir.[270]

• Tespit işleminden sonra Konut Finansmanı Fonu’nun kurulması için başvuru yapılır. Fon kurulmasına dair başvuruyla birlikte İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetlerin ihracına ilişkin izahname veya ihraç belgesinin onay başvurusu da yapılır. Menkul kıymetin ihracına ilişkin başvuru kaynak kuruluşun talebi üzerine fon kurulduktan sonra da yapılabilir.[271]

• Fonun kurulmasının ve menkul kıymet ihracının onaylanmasından sonra İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler ihraç edilmektedir. İDMK’lar borçlanma araçları olmaları hasebiyle yatırımcılardan alınan borç miktarını gösteren belge niteliğindedir. İDMK ihracıyla herhangi bir mal ya da alacağın satımı değil borçlanma işlemi gerçekleşmiş olmaktadır.

• Söz konusu ihraçtan elde edilen gelirle fon portföyü oluşturulmaktadır.[272] Fon portföyünün oluşturulması kapsamında kaynak kuruluşun sahip olduğu ve ilgili tebliğde belirtilen alacaklar[273] kaynak kuruluş tarafından fona devredilmektedir. Kaynak kuruluş ve fon arasında gerçekleşen bu devir işlemiyle sözleşmeye konu olan varlığın tüm hakları fona geçmektedir.[274] Söz konusu devir işlemi alacağın temliki olarak değerlendirilmektedir.[275] Konut finansmanı fonu kuruluş esnasında herhangi bir mal varlığına sahip olmadığı için kaynak kuruluşa ait alacakları mülkiyetine alabilmek için öncelikli olarak menkul kıymetlerin ihracını gerçekleştirmesi gerekmektedir. İhraç esnasında kaynak kuruluşun alacakları henüz mülkiyete geçmediği için menkul kıymet ihracı, alacağın temliki olarak değil borçlanma işlemi olarak değerlendirilmektedir.[276]

• Alacakların temlikinin ardından konut finansmanı fonu söz konusu alacakların tahsilini yapmak suretiyle menkul kıymet ödemeleri gerçekleştirir.[277] Fonda yer alan varlıkların ödemelerinin tahsil işlemlerinin, fonun söz konusu işlemi gerçekleştirecek personeli olmaması sebebiyle kaynak kuruluş ya da bu niteliğe sahip bir kuruluşla yapılacak hizmet sözleşmesi gereğince yerine getirilmesi gerekmektedir.[278]

• Menkul kıymete dair vadenin sona ermesiyle birlikte konut finansmanı fonu inanç sözleşmesinin gereği olarak kaynak kuruluştan satın aldığı kredileri geri satarak elde edeceği meblağla menkul kıymet ihracı aşamasında yatırımcılardan toplamış olduğu anapara ödemesini yapmaktadır.

• Yatırımcılara karşı bütün yükümlülüklerin yerine getirilmesinin ardından Kurul’a yapılacak başvuru sonrasında fonun varlığı sona ermektedir.[279]

İpoteğe dayalı menkul kıymetlerle ilgili yukarıda anlatılan işlem adımları varlığa dayalı menkul kıymet ihraçlarıyla ilgili olarak da aynı şekilde gerçekleşmektedir. Nitekim söz konusu tebliğde her iki menkul kıymet ihracıyla ilgili adımlar ortak bir dille aktarılmak suretiyle iki ihraç arasında fark olmadığı belirtilmektedir. İki menkul kıymet arasındaki temel fark ise menkul kıymete dayanak olarak gösterilen kredilerin niteliğiyle alakalıdır. İpoteğe dayalı menkul kıymetlere dayanak olarak ipotekli krediler gösterilirken, varlığa dayalı menkul kıymetlere ipoteksiz olan krediler teminat gösterilmektedir. Aynı işlem adımlarının takip edilmesi sebebiyle her iki menkul kıymete dair fıkhî değerlendirme birlikte yapılacaktır.

VİDMK ile ilgili işlemin fıkhî hükmüne etki eden ilk aşama fonun menkul kıymet ihracı aşamasıdır. Menkul kıymet ihracı yukarıda da belirtildiği üzere borçlanma esasına dayalı olarak yapılan bir işlemdir. Ancak söz konusu borçlanma karşılığında menkul kıymet sahiplerine belirlenen vadelerde faiz ödemesi yapılacağı taahhüt edildiği için faizli bir borçlanma olması hasebiyle fıkhî açıdan işlemin bu adımı gayri meşru bir borçlanmadan ibarettir. VİDMK karşılığında yatırımcılara faiz dışında bir yolla getiri sağlanması durumunda da işlem gayrı meşru bir yapı arz edecektir. Şöyle ki VİDMK ihracı borç ilişkisi doğurduğu için söz konusu işlem yapılırken herhangi bir ek gelirin şart koşulması menfaat karşılığı borç ilişkisi sonucunu doğuracaktır, bu ise meşru olmayan bir işlemdir. Bu sebeple VİDMK ihracının borç ilişkisi şeklinde değil de ortaklık tarzı şeklinde yapılması ve faiz yerine kar payı taahhüt edilmesi durumunda işlem meşru hale gelebilecektir.

VİDMK ile ilgili söz konusu menkul kıymetlere dayanak olarak gösterilen kredilerin kaynak kuruluş tarafından fona temlik edilmesi işlemi alacağın temliki olarak nitelendirilmektedir.[280] Alacağın borçlu dışında üçüncü bir kişiye temliki ise sadece belirli şartlarda sahih görülmektedir. İlerleyen kısımlarda da ayrıntılı olarak belirtileceği üzere alacağın temlikiyle beraber üçüncü tarafa, akde konu olan alacağı temlik etmesi konusunda vekâlet verilmesiyle birlikte teslimi mümkün olmayan bir malın sözleşmeye konu olması durumu ortadan kalkacak ve işlem sahih hale gelebilecektir. Nitekim VİDMK kapsamında gerçekleşen alacağın temliki işleminde kaynak kuruluş tarafından kredilerin tahsili konusunda fona vekâlet verilmekte[281] ve fon vekil sıfatıyla kredilerin tahsilini ya kendisi ya da sözleşme yaptığı başka bir kurum aracılığıyla gerçekleştirmektedir. Bu bakımdan kaynak kuruluş ile fon arasında gerçekleşen alacağın devri işlemi fıkhî açıdan sahih olarak değerlendirilebilecek bir işlem yapısındadır. Şunu da belirtmek gerekir ki alacağın temliki meselesi VİDMK’ların dolaylı ihracı işleminde gündeme gelmekte olup, fona aktarılmaksızın kaynak kuruluşun bizzat kendisinin ihraç etmesi şeklinde gerçekleşen doğrudan ihraçlarda[282] alacağın temliki gündeme gelmemektedir.

Alacağın temliki işlemlerinin fıkhi açıdan meşru nitelikte yapılabilmesi için sözleşmenin faiz unsurunu barındırmıyor olması da gerekmektedir. Ancak kaynak kuruluşun kredileri fona satım işleminde faiz gündeme gelmektedir. Şöyle ki, alacak satışı işleminde faiz unsurunun bulunmaması için alacağın ve bedelin aynı cins mallar olduğu durumda her iki bedelin birbirine eşit olması ve peşin olarak işlem yapılması gerekmektedir. Kaynak kuruluşun yapmış olduğu işleme bakıldığında sözleşmenin bir tarafında ilgili kurumun zimmetinde sabit olan alacak diğer tarafında ise fon tarafından peşin olarak ödenecek para bulunmaktadır. Her iki mal da para olmaları hasebiyle aynı cins mal olma özelliği taşımaktadır. Bu sebeple alacaklar karşılığında ödenecek bedelin bu alacakların miktarına eşit olması ve bedellerin peşin olarak ödenmesi gerekmektedir. Söz konusu işlemde paranın peşin olarak ödenmesi mümkün olabilmesine rağmen alacağın peşin ödenmesi mümkün olmadığı için faizden kaçınmak için gereken peşin ödeme şartı ihlal edilmiş olmaktadır. Ayrıca sözleşmeye konu edinilen alacaklar karşılığında ödenecek bedel, alacak miktarından farklı olması durumunda sözleşmede aranan eşit miktarda olma şartı da ihlal edilmiş olacaktır.

Kaynak kuruluş ile söz konusu fonlar arasında yapılan alacağın temlikine dair sözleşmeyle birlikte hem alacağın mülkiyeti hem de bu alacakla ilgili olan rehin hakları fona intikal etmektedir.[283] Türk Borçlar Hukuku’nun 189. maddesinde yer alan, “Alacağın devri ile devredenin kişiliğine özgü olanlar dışındaki öncelik hakları ve bağlı haklar da devralana geçer” ifadesi kaynak kuruluş ile fon arasında gerçekleşen uygulamanın hukuki zeminini oluşturmaktadır. Alacağın intikalini sağlayan sözleşme için borçlunun rızası aranmadığı gibi bu sözleşme sonucunda söz konusu alacağa bağlı rehin ve ipotek haklarının fona geçmesi hususunda da borçlu kişinin rızasına başvurulmamaktadır. Mecelle’de de belirtildiği üzere herhangi bir borcu teminat altına almak için belirlenen rehin ve ipoteklerin üçüncü bir kişiye rehin ve ipotek olarak verilebilmesi için borçlu kişinin rızasının bulunması gerekmektedir. Çünkü rehin sözleşmesiyle birlikte alacaklı kişi rehini hapsetme hakkı elde etmektedir. Rehinin, üçüncü bir kişiye rehin olarak verilmesi sonucunda söz konusu mal üçüncü kişinin elinde hapsedilecektir. Bu durum ise rehin veren borçlunun rızasının alınmasını gerektirmektedir. Nitekim borçlu, malını üçüncü kişinin hapsetmesine razı olmayabilir.[284] Kaynak kuruluş tarafından gerçekleştirilen alacağın devri işlemlerinde rehin ve ipoteğin intikaline dair borçlunun rızası alınmazsa söz konusu alacaklarla ilgili rehin ve ipotek hakları fona geçmemiş olur. Ancak rehin ve ipotek sözleşmesinin maddelerinde bu intikalin gerçekleşebileceğine dair hususların belirtilmesiyle borçlunun rehin ve ipotek sözleşmesine razı olması alacaklarla birlikte rehin ve ipoteğin de intikaline razı olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak uygulamada Türk Borçlar Kanunu’ndan alınan yetkiyle alacağın intikali esnasında rehin ve ipotek hakkı da borçlunun rızası aranmaksızın fona geçmekteyken, söz konusu işlemin fıkhî açıdan geçerli olabilmesi için mutlaka borçlunun rızasının alınması gerekmektedir. Bu rıza, alacağın fona intikali esnasında olabileceği gibi ilk borç sözleşmesinde ilgili kuruma rehin ve ipotek verilirken de olabilir.

Yukarıda belirtilen fıkhî değerlendirmeler neticesinde VİDMK işlemlerine yönelik iki gerekçeyle işlemin fıkhen caiz olmadığı sonucuna varılmıştır. İşlem sırasına göre ilk olarak söz konusu menkul kıymetlerin faiz taahhüdü ile ihraç ediliyor olmasından kaynaklanan faizli borç ilişkisi barındırması, ikinci olarak ise kaynak kuruluşun bilançosunda yer alan kredileri alacağın temliki yöntemiyle üçüncü kişi konumunda yer alan fona devretmesi aşamasında vade ve fazlalık faizi bulundurması sebebiyle hem varlığa dayalı menkul kıymetlerin hem de ipoteğe dayalı menkul kıymetlerin meşru birer borçlanma aracı olmadıkları sonucuna varılmıştır.[285]

8. Varlık ve İpotek Teminatlı Menkul Kıymetler (VİTMK)

Varlık ve ipotek teminatlı menkul kıymetler, teminatlı menkul kıymetlerin alt başlıkları niteliğindedir. Her iki teminatlı menkul kıymet de ihraç işlemleri bakımından aynı sürece tabi olup, ikisi arasındaki fark, teminat olarak kabul ettikleri varlıklar[286] ve ihraççılar[287] konusundaki farklılıktan kaynaklanmaktadır. Bu sebeple teminatlı menkul kıymet kavramını açıklamak suretiyle söz konusu menkul kıymetleri incelemeye başlayacağız. Teminatlı menkul kıymetler, “ihraççının genel yükümlülüğü niteliğinde olan ve teminat varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen borçlanma aracı niteliğinde bir sermaye piyasası aracıdır” şeklinde tanımlanmaktadır.[288]

Teminatlı menkul kıymetler, ihraççı kurumun mülkiyetinden çıkarılmaksızın, özel bir mal varlığı oluşturulmak suretiyle, ihraççının menkul kıymetleştirmeye tabi olmayan varlıklarından ayrı olarak muhasebeleştirileceği bir yapı bünyesinde ihraç edilmektedir.[289] Söz konusu menkul kıymetlere teminat olarak gösterilen varlıkların, ihraççı konumundaki kurumun mülkiyetinde bulunması menkul kıymet ödemelerine dair risk barındırıyor gibi görünse de Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği’nde yer alan: “TMK itfa edilinceye kadar teminat varlıklar, ihraççının yönetiminin veya denetiminin kamu kurumlarına devredilmesi halinde dahi teminat amacı dışında tasarruf edilemez, rehnedilemez, teminat gösterilemez, kamu alacaklarının tahsili amacı da dâhil olmak üzere haczedilemez, iflas masasına dâhil edilemez, ayrıca bunlar hakkında ihtiyati tedbir kararı verilemez”[290] ifadeleri ile söz konusu risklerden arındırılmış bir yapıya sahiptir.

Teminatlı menkul kıymetler ihraççı kurumun mülkiyetinde kalmak suretiyle işlem gördüğü için söz konu menkul kıymetlerle ilgili olarak VİDMK’larda gündeme gelen ve işlemin fıkhî meşruiyetini etkileyen alacağın temliki konusu gündeme gelmemektedir. Ancak Tebliğ’in: “İdareci, Kurulun uygun görüşünü alarak teminat varlıkları ve toplam yükümlülükleri kısmen veya tamamen ihraççı niteliğini haiz başka bir banka veya İFK’ya devredebilir. Devralan banka veya İFK devir ile birlikte teminat varlıklarının mülkiyetini edinir ve toplam yükümlülüklerden kaynaklanan ödemelerden sorumlu olur. Toplam yükümlülüklerin tamamen karşılanmasından sonra artan teminat varlıklar devralan banka veya İFK’ya aittir”[291] maddesiyle açıkça belirtildiği üzere ihraççı kurumun teminat gösterilen varlıkları başka bir kuruma devretmesi durumunda alacağın temliki gündeme gelecektir. Alacağın temlikinin söz konusu ihraçlara nasıl etki yaptığı VİDMK konusu incelenirken ele alındığı için bu bölümde tekrar edilmeyecektir.

Teminatlı menkul kıymet ihracında ihraççı kurum yatırımcılardan borç almakta ve bu borç karşılığında, mülkiyetinde yer alan kredi alacaklarını teminat olarak göstermektedir. Tebliğ’in teminatlı menkul kıymetleri tanımladığı: “TMK, ihraççının genel yükümlülüğü niteliğinde olan ve teminat varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen borçlanma aracı niteliğinde bir sermaye piyasası aracıdır.”[292] maddesinde de ihraççı ile yatırımcı arasındaki ilişkinin borç ilişkisi olduğu vurgulanmaktadır. Taraflar arası ilişkinin borç sözleşmesine dayanıyor olması fıkhî açıdan dikkat edilmesi gereken bazı kuralları beraberinde getirmektedir. Şöyle ki, VİDMK konusu açıklanırken de ayrıntılı olarak ele alındığı üzere yatırımcının borç olarak verdiği miktar ile vade sonunda geri alacağı miktarın birbirine eşit olması gerekmektedir. Aksi taktirde faiz gündeme gelecektir.[293] Teminatlı menkul kıymetlerin de faizli olarak ihraç edildiği Tebliğ’in şu maddesinde açıkça ifade edilmektedir: “İTMK, ihraççının genel yükümlülüğü niteliğinde olan ve teminat varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen borçlanma senedidir. İTMK sabit veya değişken faizli, iskontolu veya primli, nama veya hamiline yazılı olarak ihraç edilebilir.”[294] Faizli, iskontolu ve primli olarak ihraç edilen borçlanma araçlarına yatırım yapmanın fıkhî açıdan meşru olmadığı tahvil başlığı altında ayrıntılı olarak ele alındığı için bu bölümde tekrar edilmeksizin sadece kaynaklara gönderme yapmakla yetinilecektir.[295]

Varlık ve ipotek teminatlı menkul kıymetlerle ilgili yukarıda yapılan açıklamalardan hareketle söz konusu işlemin faizli, iskontolu ve primli ihracı sebebiyle faizli bir borçlanma aracı olmasından hareketle bu senetlerin fıkhen meşru olmayan borçlanma araçları kategorisinde değerlendirileceği hükmüne varılmıştır.[296]

Buraya kadar zikredilen kıymetli evrakların tümü taraflar arasında gerçekleşen borç ilişkisine dayanmaktadır. Borç sözleşmesinin taraflarından biri olan yatırımcıların söz konusu sözleşme gereği sahip oldukları hak alacak hakkıdır. Yatırımcılar alacaklarını tahsil etmek için sözleşmede belirlenen vadeyi beklemeksizin sahip oldukları kıymetli evrakları ikincil piyasa işlemlerine konu etmek suretiyle erken tahsil imkânına sahiptir. Ancak söz konusu kıymetli evrakların hepsi alacak hakkını temsil ettiği için bu senetlerin ikincil piyasa işlemleri kapsamında alım-satım işlemlerine konu olması işlemin alacağın borçlu dışında üçüncü kişilere temliki şeklinde yapılması sonucunu doğurmaktadır.

Alacağın borçlu dışında üçüncü kişilere temliki ise Hanefi mezhebinde sahih bir işlem olarak görülmemektedir. Kâsânî (ö. 587/1191), bu görüşü delillendirirken alacağın, teslimi mümkün olmayan bir mal olduğunu ileri sürmektedir. Şöyle ki, alacak satımı işleminde satıcının sözleşmeye konu ettiği mal yani alacak, borçlunun zimmetinde sabit olduğu için satıcının söz konusu malı borçludan tahsil etmeksizin müşteriye teslim etmesi mümkün değildir. Satış sözleşmelerinin vücuda getirilebilmesi (mün’akit olması) için sözleşmede aranan şartlardan bir tanesi de sözleşmeye konu olan malın teslimi mümkün bir mal olmasıdır. Aksi takdirde satış işlemi batıl olmaktadır. Ayrıca satış sözleşmesinde malın, satıcı dışında üçüncü bir kişi konumunda olan borçlu tarafından müşteriye teslim edilmesini şart koşmak sözleşmeyi fasid hale getiren bir şart olduğu için bu şekilde yapılan alacak satımı işlemi fasid olacaktır.[297]

Serahsî (ö. 483/1090), söz konusu işlemin sahih olmadığına değinirken, alacakların üçüncü kişiler hakkında mütekavvim mal olmadığını ve satış sözleşmelerinin de ancak mütekavvim mallar[298] üzerinde kurulabileceğini bu sebeple de alacağın borçlu dışında üçüncü bir kişiye satılmasının geçersiz bir işlem olacağını ileri sürmektedir. Alacakların üçüncü kişilere satılması işleminde borçluların zimmetinde sabit olan alacaklar henüz tahsil edilmeden önce satıcı konumundaki alacaklının zilyedliğinde olmaması hasebiyle mütekavvim olmayan mal niteliğinde olacağından bu şekilde yapılan bir satış sözleşmesi geçersiz olacaktır.[299]

Alacağın borçlu dışında üçüncü bir kişinin mülkiyetine geçirilmesine izin verilmezken vekâlet yöntemine başvurmak suretiyle alacağın üçüncü kişilere temlikine izin verilmiştir.[300] Şöyle ki alacağın üçüncü kişilere temliki işleminde gündeme gelen teslimi mümkün olmayan mal niteliği, müşteriye vekâlet vermek suretiyle aşılmaktadır. Aynı yöntem alacağın hibesi işleminde de uygulanmaktadır. Hibe akdi ancak kendisine hibede bulunulan kişinin hakiki olarak ya da hükmen kabz etmesi sonucu tamamlanabilen bir akid olması sebebiyle kişinin alacağını üçüncü bir kişiye sadece hibe etmesi alacağın intikalinin sağlanması için yeterli değildir. Ayrıca, alacağı hibe ettiği kişiye hibe akdinin kabz şartını yerine getirmesine imkân sağlayan alacağı kabz etme konusunda vekâlet de vermesi gerekmektedir. Kendisine hibede bulunulan kişinin hibe edilen malı hemen kabz etmesi gerekmediği için söz konusu vekâlet vasıtasıyla borçlu kişiden alacağı tahsil ettiği anda hibe akdi de tamamlanmış olacaktır. Böylece hibe eden kişinin mülkiyetinden kendisine hibede bulunulan kişinin mülkiyetine alacağın intikali sağlanacaktır.[301]

Borçlanma araçlarının ikincil piyasa işlemlerinin meşruluğu konusunda gündeme gelen bir diğer husus da faiz konusudur. Şöyle ki ikincil piyasa işlemlerine konu olan borçlanma araçları nominal fiyatın altında bir bedel ile satıldıkları için parasal değer ifade eden borçlanma araçlarının aynı cins olan para karşılığında mübadele edilmesi işleminde bedellerin eşit olmamasından dolayı fazlalık faizi gündeme gelmektedir.[302] Borçlanma araçlarının ikincil piyasa satışlarındaki bu faiz unsurundan kaçınmak için ya nominal değer karşılığında ya da para dışında farklı cins bir mal karşılığında işlem yapılması gerekmektedir.

9. Kira Sertifikası

Türk mevzuatında kira sertifikası olarak isimlendirilen borçlanma aracı ile İslami finans literatüründe sukuk olarak adlandırılan finansal araç arasında bazı farklar bulunması sebebiyle tamamen birbirinin aynı olan işlemler değildir. Literatürde her iki işlem de birebir aynı şekilde uygulanıyormuş gibi kabul edilerek, sukuk hakkında yapılan değerlendirmeler kira sertifikası için de geçerli kabul edilmektedir. Ancak her iki uygulama arasında işlemin fıkhî hükmünü etkileyecek bazı farklar yer almaktadır. Bu sebeple mevzuata ve Türkiye uygulamasına uygun olarak bu tebliğde söz konusu enstrüman için kira sertifikası ifadesi kullanılacaktır. Ülkelere göre değişen farklı uygulamaları olmakla birlikte Türk borsalarında işlem gören enstrümana ilişkin esaslar Türk mevzuatındaki belirtilen hususlar dikkate alınarak incelenecektir. Bu tebliğ kapsamında kira sertifikaları bütün yönleriyle ele alınmayacak olup sadece tebliğdeki temel iddiamız olan, kira sertifikalarının taraflar arası borç ilişkisi doğurmak suretiyle borçlanma araçları kapsamında değerlendirilmesi gerektiği hususunu ispata yönelik olarak söz konusu sertifikaların ihraç aşamasına dair değerlendirmeler yapılacaktır.

Kira sertifikası kavramı Sermaye Piyasası Kanunu’nda şu şekilde tanımlanmaktadır: “Kira sertifikaları, her türlü varlık veya hakkın finansmanını sağlamak amacıyla varlık kiralama şirketleri tarafından ihraç edilen ve sahiplerinin bu varlık veya haklardan elde edilen gelirlerden payları oranında hak sahibi olmalarını sağlayan, nitelikleri Kurulca belirlenen sermaye piyasası araçlarıdır.”[303] Tanımdan da anlaşıldığı gibi kanun, kira sertifikalarının konusunun kapsamını “her türlü varlık veya hak” ifadesini kullanarak oldukça geniş tutmuştur. Söz konusu bu geniş kapsam içerisinde fıkhî olarak işlem yapmaya elverişli olanlar bulunduğu gibi mahzurlu olanlar da yer almaktadır. Bu hususun ayrıntısı kira sertifikası türleri incelenirken ele alınacaktır.

Kira sertifikası ihraçları Tebliğ’de belirtildiği üzere varlık kiralama şirketleri tarafından yapılmaktadır. VKŞ Kanun’da: “Varlık kiralama şirketleri münhasıran kira sertifikası ihraç etmek üzere kurulan anonim ortaklıklardır.”[304] şeklinde tanımlanmaktadır. VKŞ’nin hukuki niteliği anonim ortaklık olarak tanımlanmış olsa da Türk Borçlar Hukuku’nda hükümleri belirtilen anonim ortaklıktan farklı olarak, VKŞ mülkiyetinde bulunan varlıklar üzerinde mâlikin mülkü üzerindeki tasarrufları gibi sınırsız tasarrufta bulunma hakkına sahip olmayıp bazı sınırlamalara tabi tutulmuştur. VKŞ’nin sahip olduğu varlıklar üzerindeki tasarruf hakları Kanun’da şu şekilde ifade edilmektedir:

“Varlık kiralama şirketi, Kurul tarafından uygun görüş verilen esas sözleşmesinde belirtilen faaliyetler dışında herhangi bir ticari faaliyetle uğraşamayacağı gibi sahip olduğu varlıklar ve haklar üzerinde esas sözleşmesinde izin verilenler hariç olmak üzere, üçüncü kişiler lehine hiçbir ayni hak tesis edemez ve bunları kira sertifikası sahiplerinin menfaatlerine aykırı bir şekilde kiralayamaz veya devredemez. Kira sertifikaları itfa edilinceye kadar, varlık kiralama şirketinin portföyünde yer alan varlıklar ve haklar, ihraççının yönetiminin veya denetiminin kamu kurumlarına devredilmesi hâlinde dahi teminat amacı dışında tasarruf edilemez, rehnedilemez, teminat gösterilemez, kamu alacaklarının tahsili amacı da dâhil olmak üzere haczedilemez, iflas masasına dâhil edilemez, ayrıca bunlar hakkında ihtiyati tedbir kararı verilemez.”[305]

Varlık kiralama şirketi kira sertifikalarının ihracını gerçekleştirdiği gibi tek işlevi bununla sınırlı kalmamakta ayrıca kira sertifikalarına konu olan varlık ve haklara ilişkin tahsilat yapmak ve bu tahsilat sonucu elde edilen meblağı payları oranında kira sertifikası sahiplerine dağıtmakla da yükümlüdür.[306]

Tebliğ’de belirtildiği üzere kira sertifikaları 5 farklı sözleşmeye dayalı olarak ihraç edilebilmektedir. Kira sertifikası çeşitleri: sahipliğe dayalı, yönetim sözleşmesine dayalı, alım-satıma dayalı, ortaklığa dayalı ve eser sözleşmesine dayalı olarak belirtilmektedir. Ayrıca bu yöntemlerden birkaç tanesinin birlikte kullanılması suretiyle karma nitelikte kira sertifikaları da ihraç edilebilmektedir.[307] Bundan sonraki kısımda söz konusu bu yöntemleri ayrı ayrı inceleyerek her birinin fıkhî hükmünü ortaya koymaya çalışacağız.

a. Sahipliğe Dayalı Kira Sertifikası

Sahipliğe dayalı kira sertifikaları Tebliğ’de şu şekilde tanımlanmaktadır: “Sahipliğe dayalı kira sertifikaları, kaynak kuruluşa veya üçüncü kişilere kiralanmak veya VKŞ adına yönetilmek üzere VKŞ tarafından kaynak kuruluştan devralınacak varlık ve hakların finansmanını sağlamak için ihraç edilen kira sertifikalarıdır.”[308] Tanımdan anlaşıldığı üzere öncelikli olarak kira sertifikası ihracı yapılmaktadır. İhraç sonucunda elde edilen fonla kaynak kuruluştan varlık veya hak devralınmaktadır. Bu varlık veya haklar ya kaynak kuruluşun kendisine ya da üçüncü bir kişiye kiralanmak suretiyle dönemsel kira gelirleri elde edilmektedir. Söz konusu kira gelirleri ile sertifika sahiplerine periyodik ödemeler yapılmaktadır. Vade sonu geldiği zaman kira sözleşmesi sona erdirilerek VKŞ tarafından kaynak kuruluştan devralınmış olan varlık veya hakların geri satımı gerçekleştirilmektedir. Bu satış sonucu elde edilen meblağ ile kira sertifikası sahiplerinin anapara ödemesi yapılmaktadır.[309]

Resim 1: Sahipliğe Dayılı Kira Sertifikası İhraç Şeması

Kaynak: https://www.ktportfoy.com.tr/yatirimci-kilavuzu/sukuk-kira-sertifikalari/sahiplige-dayali-kira-sertifikalari-nedir.32.aspx (Çevrimiçi Erişim: 26.06.2019)

Sahipliğe dayalı kira sertifikalarının yukarıdaki şekilde belirtilen ihraç aşamaları dikkate alındığında yatırımcıların sahip olduğu sertifikaların hangi hakkı temsil ettiği işlemin fıkhî hükmünü etkileyen önemli noktalardan biridir. Kira sertifikalarının 1 numaralı işlem adımında gösterilen ihracı esnasında, henüz VKŞ tarafından herhangi bir varlık ya da hak satın alınmadığı için ihraca konu olan sertifikaların herhangi bir varlık ya da hak üzerindeki sahiplik hakkını temsil ettiğini ve bu sahiplik hakkının gereği olarak getiri elde edildiğini söylemek mümkün değildir. Kanaatimize göre söz konusu sertifikaların sahipliğe dayalı olarak isimlendirilmesi sertifikayı elinde bulunduran kişilerin VKŞ tarafından devralınan varlık ve haklara sahip olduğunu ifade etmek için değil bilakis VKŞ’nin varlık ve hak karşısındaki konumunu ifade etmek için kullanılmaktadır. Nitekim dikkatle incelendiğinde görülmektedir ki Tebliğ’de tanımlanan kira sertifikalarının isimleri, VKŞ ile kaynak kuruluş arasındaki hukuki ilişkiye göre şekillenmektedir. Kira sertifikaları varlık ve hak üzerinde mülkiyeti temsil etmediğine göre ve aynı şekilde VKŞ ile sertifika sahipleri arası herhangi bir ortaklığı da ifade etmediğine göre sertifikaların temsil ettiği hukuki ilişkinin borç ilişkisi olduğu anlaşılmaktadır. Bu durumda VKŞ, sertifika sahiplerinden borç almakta ve aldığı bu borç karşılığı kaynak kuruluştan varlık ve hakkı satın almaktadır. Varlık ve haklardan elde edilen kira gelirleri ve vade sonundaki satım bedeli ile de sertifika sahiplerine olan borç ödenmektedir. Kira sertifikalarının işlem gördüğü piyasanın borçlanma araçları piyasası olması da söz konusu sertifikaların ifade ettiği hukuki ilişkinin borç ilişkisi olmasını anlamlı hale getirmektedir.

Kira sertifikalarının borç ilişkisini temsil ettiğine dair görüşümüzü destekler nitelikte Tebliğ’de ve Kanun’da bazı maddeler yer almaktadır. Kira sertifikalarına dair Tebliğ’de yapılan: “Kira sertifikası: Her türlü varlık ve hakkın finansmanını sağlamak amacıyla varlık kiralama şirketi tarafından ihraç edilen ve sahiplerinin bu varlık veya haktan elde edilen gelirlerden payları oranında hak sahibi olmalarını sağlayan menkul kıymeti ifade eder.”[310] şeklindeki tanımda ve “Kira sertifikası sahipleri, ihraca dayanak varlık ve haklardan elde edilen gelirler üzerinde payları oranında hak sahibidirler.”[311] maddesinde yatırımcıların sertifikayı ellerinde bulundurmak suretiyle dayanak varlık ve hak üzerinde sahiplik hakkı değil söz konusu unsurlardan elde edilen gelirler üzerinde hak sahibi oldukları ifade edilmektedir. Gelirler üzerinde tanımlanan hak ise kanaatimizce taraflar arası borç ilişkisinin bir sonucu olarak tesis edilmektedir. Aksi takdirde sertifikaların dayanak varlıklar üzerinde sahiplik ifade etmesi söz konusu olsaydı bu durum ilgili maddede açıkça ifade edilirdi. Ayrıca literatürde iddia edildiği gibi, sertifikalar varlık üzerindeki sahiplik hakkını ifade ediyor olsaydı bu durumun ilgili maddede gelirler üzerindeki haklardan bahsedilmek suretiyle açıklanması abes olurdu. Çünkü sertifikaların varlık üzerinde sahiplik hakkını ifade etmesinin doğal sonucu gelirlerin de varlığın sahibine ait olmasıdır. Bu durumun ayrıca vurgulanmasına gerek kalmazdı.

Tebliğ’de geçen “Fon kullanıcıları veya üçüncü kişilerin VKŞ’ye karşı olan ödeme yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi durumunda, dayanak varlık veya hakkın satılarak kira sertifikası sahiplerinin olası zararlarının tazmin edilmesi de dahil olmak üzere…”[312] ifadesi de taraflar arası ilişkinin borç ilişkisi olduğunu desteklemektedir. Şöyle ki, maddede yer alan, ödeme yükümlülüklerinin yerine getirilememesi durumunda sertifika sahiplerinin olası zararından bahsedilmesi yatırımcıların aslında varlıklar üzerinde mülkiyet hakları olmadığını göstermektedir. Nitekim böyle bir hakları olsaydı ödemelerin yapılmadığı durumda varlıklar üzerindeki mülkiyetleri devam ettiği için herhangi bir zararları olmazdı. Ancak aradaki ilişki borç ilişkisi olduğu için ödemelerin yapılamaması durumu VKŞ’nin yatırımcılara olan borcunu geri ödemede sorun teşkil edeceği için olası bir zarar söz konusu olmaktadır.

Sermaye Piyasası Kanunu’nda geçen “İhraççının kira sertifikalarından kaynaklanan yükümlülüklerini vadesinde yerine getirememesi, yönetiminin veya denetiminin kamu kurumlarına devredilmesi, faaliyet izninin kaldırılması veya iflası hâlinde portföyündeki varlıklardan elde edilen gelir öncelikle kira sertifikası sahiplerine yapılacak ödemelerde kullanılır.”[313] hükmü de sertifika sahipleri ile VKŞ arasındaki hukuki ilişkinin borç ilişkisi olduğuna işaret etmektedir. Şöyle ki, maddede yer alan öncelikle kira sertifikası sahiplerine ödeme yapılacağı hükmü sertifika sahiplerinin söz konusu varlıkların mülkiyetine sahip olmadığını göstermektedir. Nitekim sahiplik söz konusu olsaydı varlığın satımından kaynaklanan tüm gelirin mal sahibine aktarılması gerekirdi. Ancak taraflar arası ilişki borç ilişkisi olduğu için varlık satımından elde edilen gelirden sadece borç miktarı kadarı yatırımcılara ödenir.

Sermaye Piyasası Kanunu’nda geçen “Kira sertifikaları itfa edilinceye kadar, varlık kiralama şirketinin portföyünde yer alan varlıklar ve haklar, ihraççının yönetiminin veya denetiminin kamu kurumlarına devredilmesi hâlinde dahi teminat amacı dışında tasarruf edilemez, rehnedilemez, teminat gösterilemez, kamu alacaklarının tahsili amacı da dâhil olmak üzere haczedilemez, iflas masasına dâhil edilemez, ayrıca bunlar hakkında ihtiyati tedbir kararı verilemez.”[314] hükmünde belirtilen tedbirler, söz konusu varlık ve hakların VKŞ’nin mülkü olduğunu, sertifika sahiplerinin varlıklar üzerinde mülkiyet haklarının olmadığını göstermektedir. Zira sertifika sahipleri varlık ve hakların maliki olsaydı ve VKŞ vekil sıfatıyla bu varlık ve hakları işletiyor olsaydı ilgili maddede yer alan tedbirlerin alınmasına gerek kalmazdı. Çünkü vekilin iflası ya da hacr edilmesi durumunda sadece kendi varlıklarına el konulmakta olup müvekkilinin mülkiyetinde olan mallara dair herhangi bir el koyma işlemi söz konusu olmamaktadır. Bu tedbirlerin alınmış olması varlık ve hakların VKŞ’nin mülkiyetinde olduğunu, aslında iflas ve hacz işlemlerine tabi olacak malların istisna olarak bu işlemlere dâhil olmayacağını ifade etmektedir.

Sahipliğe dayalı kira sertifikalarının temsil ettiği hakkın yukarıda anlatılan gerekçelerle alacak hakkı olması mevcut uygulamada bazı fıkhî problemlerin ortaya çıkmasına sebep olmaktadır. Şöyle ki, sertifika sahipleri ilk ihraç esnasında borç verdikleri miktarın dışında kira gelirlerinden kaynaklanan dönemsel getiri de elde etmektedir. Bunun sonucu olarak borç verilen miktardan daha fazlası tahsil edilmektedir. Bu ise işlemin faizli hale gelmesine yol açmaktadır. Nitekim yukarıda da belirtildiği gibi borç işleminin faizsiz olarak gerçekleşebilmesi için borç verilen miktar ile borç alınan miktarın birbirine eşit olması gerekmektedir.[315]

Sahipliğe dayalı kira sertifikalarının borç ilişkisini temsil etmesi sebebiyle gündeme gelen bir diğer fıkhî sorun da söz konusu sertifikaların ikincil piyasa işlemlerine konu olmasıyla ilgilidir. Şöyle ki sertifikaların ikincil piyasa işlemlerine konu olması alacağın üçüncü kişilere temlik edilmesi mahiyetinde bir işlem olacağı için yukarıda da anlatıldığı üzere alacağın üçüncü kişilere bedeller arası fark olacak şekilde temlik edilmesi faize yol açmaktadır. Bu sebeple söz konusu sertifikaların ikincil piyasa işlemlerine konu edilmesinin caiz olmaması gerekmektedir.

b. Yönetim Sözleşmesine Dayalı Kira Sertifikası

Yönetim sözleşmesine dayalı kira sertifikası hakkında Tebliğ’de yer alan maddeler kısa ve kapalı nitelikte olduğu için uygulamada farklılıklar ortaya çıkmaktadır.[316] Tebliğ’de söz konusu kira sertifikasına dair hükümler şu şekilde belirtilmektedir:

“(1) Yönetim sözleşmesine dayalı kira sertifikaları, kaynak kuruluşa ait varlık veya hakların vade boyunca kiralanması da dahil olmak üzere VKŞ lehine yönetilmesi neticesinde elde edilen gelirlerin sözleşme hükümleri çerçevesinde VKŞ’ye aktarılması amacıyla ihraç edilen kira sertifikalarıdır.

(2) Bu madde kapsamında yapılacak ihraçlarda kaynak kuruluş ile VKŞ arasında, kaynak kuruluşa ait varlık veya hakların mülkiyeti devredilmeksizin birinci fıkra çerçevesinde VKŞ lehine yönetilmesini konu alan sözleşme düzenlenir. VKŞ’nin elde edeceği gelir veya bu gelirin hesaplanmasına ilişkin esasların ilgili sözleşmede düzenlenmesi zorunludur.”[317]

Tebliğ’de yer alan hükümlerden anlaşıldığı üzere kira sertifikası ihracı yapılmak suretiyle yatırımcılardan fon toplanmaktadır. Ancak bu fonun nerede kullanıldığı Tebliğ’de açıkça ifade edilmemektedir. Tebliğ’deki ifadelere göre kaynak kuruluşa ait varlıkların mülkiyeti VKŞ’ye devredilmeksizin gelirleri VKŞ’ye ait olacak şekilde söz konusu varlıklar yönetilmektedir. Bu yönetimden elde edilen gelir ise sertifika sahiplerine iletilmektedir.

Resim 2: KT VKŞ Yönetim Sözleşmesine Dayalı Kira Sertifikası İhraç Şeması

Kaynak: http://bit.ly/2wlk2iu (çevrimiçi erişim: 26.06.2019)

Mevcut uygulamalara bakıldığı zaman Tebliğ’de anlatılan şekle uygun yönetim sözleşmesine dayalı kira sertifikası örneği tespit edilememiştir. Nitekim yukarıdaki şemada işlem adımları görünen Kuveyt Türk VKŞ’nin söz konusu kira sertifikasına dair danışma kurulu görüşünde, ihraç sonucu elde edilen fon ile Kuveyt Türk Katılım Bankası’ndan yatırım portföyü devralınacağı, daha sonra bu portföyü yönetmesi için bankaya yönetim vekaleti verileceği ve bu portföyden elde edilen gelirlerin sertifika sahiplerine iletileceği belirtilmektedir.[318] Ancak Tebliğ’de “yapılacak ihraçlarda kaynak kuruluş ile VKŞ arasında, kaynak kuruluşa ait varlık veya hakların mülkiyeti devredilmeksizin” ifadeleriyle kaynak kuruluşa ait olan ve yönetim sözleşmesinin konusunu oluşturan varlıkların VKŞ’ye devredilmemesi gerektiği açıkça ifade edilmektedir. Buna rağmen Kuveyt Türk VKŞ’nin ihracında yatırım portföyünün devri söz konusu olmaktadır. Bu sebeple kanaatimizce KT VKŞ’nin ihracı Tebliğ’e uygun bir yapı arz etmemektedir.

Resim 3: Bereket VKŞ Yönetim Sözleşmesi ve Alım-Satım Sözleşmesine Dayılı Kira Sertifikası İhraç Şeması

Kaynak: Bereket Varlık Kiralama Şirketi Sermaye Piyasası Aracı Notu, s.7.

Bereket VKŞ’nin Kurul tarafından 08.11.2018 tarihinde onaylanan Sermaye Piyasası Aracı Notu’nda yukarıda ihraç şeması gösterilen yönetim sözleşmesine dayalı kira sertifikası ihracı sonucu elde edilecek fonla Albaraka Türk katılım bankasından varlık portföyünün satın alınacağı ifade edilmektedir.[319] Yukarıda zikredilen gerekçe ile bu ihraç da Tebliğ’de belirtilen ihraca uygunluk arz etmemektedir.

Resim 4: TF VKŞ’nin Yönetim Sözleşmesine Dayılı Kira Sertifikası İhraç Şeması

Kaynak: http://tiny.cc/yurskz (çevrimiçi erişim: 26.06.2019)

Türkiye Finans Katılım Bankası’nın yukarıda ihraç şeması yer alan yönetim sözleşmesine dayalı kira sertifikası ihraç aşamalarının anlatıldığı belgede, ihraç sonucu elde edilen fonların katılım bankacılığı ilkelerine uygun olarak yönetmek ve değerlendirmek üzere vekil tayin edilen Türkiye Finans Katılım Bankası’na aktarılacağı belirtilmektedir. Bu aktarım neticesinde oluşan portföyün yönetimi sonucunda elde edilen getiri sertifika sahiplerine aktarılacaktır.[320] Söz konusu ihraç işleminde yönetim sözleşmesi ile işletilen ve getiri elde edilen varlıklar sertifika sahiplerinin ödediği sertifika bedelleri olup kaynak kuruluşa ait varlık ve haklar değildir. Oysa ki Tebliğ’de “kaynak kuruluşa ait varlık veya hakların vade boyunca kiralanması da dahil olmak üzere VKŞ lehine yönetilmesi”[321] ifadeleriyle getiri elde etmek için değerlendirilecek varlık ve hakların kaynak kuruluşa ait olması gerektiği açıkça belirtilmektedir. Bu şartı ihlal etmesi sebebiyle söz konusu ihraç da Tebliğ’e uygun olmayan bir yapı arz etmektedir.

Yönetim sözleşmesine dayalı olarak ihraç edilen kira sertifikalarının hem tebliğ hükümlerine göre ihracında hem de yukarıda aktarılan örnek banka ihraçlarında ortak olan nokta şudur ki, sertifika ihracı ile VKŞ’nin elde ettiği meblağ borç hükmündedir. Söz konusu sertifikanın ifade ettiği hak alacak hakkıdır. Çünkü sertifika alımı ile VKŞ’ye ait olan herhangi bir varlık ya da hakkın mülkiyetine sahip olunmadığı gibi herhangi bir ortaklık ilişkisi de kurulmamaktadır. VKŞ ile senet sahipleri arasındaki ilişki borç ilişkisi olunca senet sahiplerine anapara dışında yapılacak dönemsel ödemeler yukarıda ayrıntılı şekilde açıklanan sebeplerle faiz hükmünde olacak ve söz konusu sertifikalarla işlem yapmak fıkhen caiz olmayacaktır. Bu sertifikaların birincil piyasa işlemleri caiz olmadığı gibi alacağın üçüncü kişilere temliki kapsamında değerlendirildiğinden ikincil piyasa işlemleri de caiz değildir.

c. Alım-Satıma Dayalı Kira Sertifikası

Alım-satıma dayalı kira sertifikaları Tebliğ’de şu şekilde tanımlanmaktadır: “Alım-satıma dayalı kira sertifikaları, bir varlık veya hakkın VKŞ tarafından satın alınarak 12 nci maddenin birinci fıkrasında belirtilen nitelikteki şirketlere vadeli olarak satılması işleminde varlık veya hak alımının finansmanını sağlamak için ihraç edilen kira sertifikalarıdır.”[322] Tanımdan da anlaşıldığı üzere söz konusu kira sertifikaları VKŞ’nin ileride satın alacağı bir varlık ya da hakkın finansmanını sağlamak için ihraç edilmektedir. İhraç anında sertifikalarla irtibatlandırılacak herhangi bir varlık ya da hak bulunmayıp söz konusu varlık veya hak daha sonra mülk edinilecektir. Bu durum söz konusu sertifikanın herhangi bir mal üzerindeki mülkiyet hakkını ya da ortaklığı değil borç ilişkisini ifade ettiği anlamına gelmektedir.

Tebliğ’in aynı maddesinde yer alan “Alım-satıma dayalı kira sertifikası ihraçlarında VKŞ en geç, ihraçtan elde edilen fonların hesabına aktarıldığı günü izleyen iş günü varlık veya hakları spot piyasadan alarak maliyetinin üzerinde bir bedelden vadeli olarak satmak zorundadır. Bu işlemin söz konusu sürede gerçekleştirilmemesi halinde kira sertifikası ihracı karşılığında toplanan fonlar, yatırımcılara en geç VKŞ hesabına aktarılmalarını izleyen ikinci iş günü iade edilir.”[323] hükmü söz konusu sertifikanın herhangi bir varlık üzerinde mülkiyeti ifade etmediğinin göstergesidir. Şöyle ki belirtilen süre içerisinde herhangi bir varlık ya da hakkın satın alınması işlemi gerçekleşmezse ihraç bedelinin olduğu gibi iade edilmesi, bu bedelin herhangi bir varlık karşılığında elde edilmediğini göstermektedir. Nitekim eğer bir varlık karşılığı olsaydı bedeli iade için öncelikle o varlığın satımı gündeme gelecekti. Ancak durum böyle olmayıp herhangi bir ek işleme ihtiyaç duymadan ihraç bedeli sahiplerine iade edilmektedir.

Resim 5: KT VKŞ Alım-Satım Sözleşmesine Dayalı Kira Sertifikası İhraç Şeması

Kaynak: http://bit.ly/2wlk2iu

Kuveyt Türk Varlık Kiralama Şirketi’nin yukarıda ihraç şeması yer alan alım-satım sözleşmesine dayalı kira sertifikası ihraç aşamalarının anlatıldığı belgede de açıkça görüldüğü üzere, alım-satıma dayalı kira sertifikalarının ihracından sonra VKŞ ihraç bedelleri ile peşin olarak bir varlık satın almakta, bu varlığı kaynak kuruluşa murabaha yöntemiyle vadeli olarak satmakta, kaynak kuruluş da aynı varlığı peşin olarak satarak nakit ihtiyacını gidermektedir. Kaynak kuruluşun VKŞ’ye ödeyeceği vadeli satış bedeli periyodik olarak kira sertifikası sahiplerine ödenerek itfa gerçekleşmektedir.[324] İşlem akışı bu şekilde olan alım-satıma dayalı kira sertifikaları da diğer sertifikalarla aynı hükme tabi olarak faizli bir yapı temsil etmektedir. Nitekim söz konusu işlemde sertifikanın borç hakkını temsil ettiği ve böyle bir hukuki ilişki de borç verilen miktarla tahsil edilen miktar arasındaki farkın faiz olacağı yukarıda belirtilmişti.

d. Ortaklığa Dayalı Kira Sertifikası

Ortaklığa dayalı kira sertifikaları Tebliğ’de şu şekilde ifade edilmektedir: “Ortaklığa dayalı kira sertifikaları, VKŞ’nin ortak girişime ortak olmak amacıyla ihraç ettiği kira sertifikalarıdır.”[325] Tebliğ’deki “Bu madde kapsamında yapılacak ihraçlarda VKŞ, kira sertifikası sahiplerinin temsilcisi veya güvenilir kişi olarak tayin edilmek suretiyle…”[326] şeklindeki maddeden anlaşıldığı kadarıyla VKŞ söz konusu ortaklığa kendi adına değil sertifika sahiplerinin vekili olarak katılmaktadır. Şöyle ki VKŞ sertifika ihracı ile elde ettiği fonu sertifika sahiplerinin vekili olarak ileride kurulacak olan ortaklığa sermaye olarak aktarmaktadır. Bu durumda kira sertifikalarının temsil ettiği hukuki hak, ortaklık hakkından ibarettir. Sertifikanın temsil ettiği hakkın bu nitelikte olması, ortaklık sonucu kar elde edilmesi halinde yatırımcıların sertifika bedelinin üzerinde gelir elde etmesini fıkhen meşru olan bir kazanç yöntemi haline getirmektedir. Söz konusu maddede açıkça kayıtlandığı üzere VKŞ’nin yatırımcıların temsilcisi konumunda olması sadece ortaklığa dayalı kira sertifikası ihraçları ile sınırlı tutulmuştur. Diğer kira sertifikaları için açıkça belirtilen ifade yoksa buradaki hükmü diğer sertifikalara taşımak uygun değildir.

Ortaklığa dayalı kira sertifikaları ihracı neticesinde elde edilen fonlarla iki farklı ortaklık türü kurulabilmektedir. Bunlardan ilki fıkıh literatüründe mudarebe ortaklığı olarak bilinen yapıyla benzerlik arz eden ortaklık türüdür. Bu ortaklık türünde sadece VKŞ sermaye koymakta olup ortaklığın yönetimi girişimci ya da girişimcinin atayacağı üçüncü bir kişi tarafından yürütülür. Ortaklık kapsamında elde edilecek kârın paylaşım oranı sözleşmede belirlenen şekilde olup kasıt ve kusur olmaksızın gerçekleşen zarardan sadece VKŞ, ortaklığa koyduğu sermaye miktarı ile sınırlı olacak şekilde sorumludur.[327] Bu ortaklık türü kapsamında VKŞ dışındaki girişimciye ortaklıktan kâr payı hakkı dışında vekâlet kapsamında sabit ücret alma izni şu maddeyle verilmiştir: “Ortak girişimden elde edilecek karın girişimci ve VKŞ arasındaki paylaşım oranı veya vekalet sözleşmesi kapsamında girişimcinin alacağı sabit ücret ortaklık sözleşmesinde belirtilir.”[328] Mudarebe ortaklığı kapsamında ortaklardan herhangi birinin maktu ücret almasının şart koşulması yasaklanmışken, şirket tüzel kişiliği tarafından yönetici ortak olan gerçek kişiliğe vekâlet sözleşmesi kapsamında maktu ücret verilmesi uygun görülmüştür.

İkinci ortaklık türü ise fıkıh literatüründe müşareke ortaklığı olarak bilinen yapıya benzemektedir. Bu yapıda VKŞ, sertifika sahiplerinin vekili olarak topladığı fonu, diğer ortaklar da kendi sermayesini olmak üzere her iki taraftan da sermaye koyulmaktadır.[329] Söz konusu ortaklığın kar paylaşım oranı taraflar arası yapılan sözleşmede belirlenirken kasıt ve kusur olmaksızın gerçekleşen zarar sermayeleri oranında ve sermayeleriyle sınırlı olarak taraflara yansıtılır.[330]

Her iki ortaklık türü için de geçerli olacak şekilde Tebliğ’de şu madde yer almaktadır: “Bu madde kapsamında yapılacak ihraçlarda VKŞ, kira sertifikası sahiplerinin temsilcisi veya güvenilir kişi olarak tayin edilmek suretiyle, ortak girişimin veya diğer ortakların ortak girişim dışındaki malvarlıkları üzerinde ihraç tutarı kadar kira sertifikası sahipleri yararına VKŞ lehine rehin kurulması zorunludur.”[331] Maddede ifade edildiği üzere bu işlem, VKŞ dışı ortakların mal varlıklarına ihraç bedeli kadar rehin koyulmak suretiyle ortakların kötü niyet ve hukuka aykırı davranışları sonucu herhangi bir olası zarar durumunda sertifika sahiplerinin ödedikleri bedeli garanti altına almaya yönelik bir önlemden ibarettir. Söz konusu önlem sadece ortakların kasıt ve kusuru ile meydana gelen zararları telafi için alındığından ve her iki ortaklık türünde de bu zararı tazmin zorunluluğu bulunduğundan, söz konusu rehin alma işlemi sertifika sahiplerine yönelik bir gelir garantisi olmaktan ziyade, yukarıda niteliği belirtilen olası bir zarar durumunda ortağın zaten karşılamak zorunda olduğu miktarı güvence altına almak içindir. Kanaatimizce bu tür bir maddenin sözleşmede şart koşulması sözleşmenin gereği olan bir durumu güçlendirmek için olup fıkhî açıdan herhangi bir problem teşkil etmemektedir.

e. Eser Sözleşmesine Dayalı Kira Sertifikası

Eser sözleşmesine dayalı kira sertifikası Tebliğ’de şu şekilde tanımlanmaktadır: “Eser sözleşmesine dayalı kira sertifikaları, VKŞ’nin iş sahibi sıfatıyla taraf olduğu bir eser sözleşmesi kapsamında eserin meydana getirilmesini sağlamak amacıyla ihraç edilen kira sertifikalarıdır.”[332] Söz konusu kira sertifikalarının ihracı sonucunda VKŞ ile sertifika sahipleri arasında vekâlet sözleşmesi esaslarına göre işlem yapılmaktadır. Bu durum tebliğin şu maddesinden anlaşılmaktadır: “Bu madde kapsamındaki ihraçlarda VKŞ kendi adına ve kira sertifikası sahipleri hesabına akdedilecek eser sözleşmesine iş sahibi sıfatıyla taraf olur.” [333] Bu hükümde yer alan “kendi adına ve kira sertifikası sahipleri hesabına” ifadesi taraflar arasında dolaylı temsil ilişkisi olduğunu ifade etmektedir. Dolaylı temsilde işlem yapan taraf, karşı tarafa temsil ilişkisinden bahsetmezse yaptığı sözleşmeden kaynaklanan her türlü sorumluluk kendine ait olmaktadır. Ancak TBK’da (m.40) “karşı taraf bir temsil ilişkisinin varlığını durumdan çıkarıyor veya çıkarması gerekiyor ya da hukuki işlemi temsilci veya temsil olunandan biri ile yapması farksız ise, hukuki işlemin sonuçları doğrudan doğruya temsil olunana ait olur.”[334] ifadeleriyle yapılan işlemin sonuçlarının temsil edilene ait olacağının belirtilmesinden hareketle aradaki ilişkinin vekâlet ilişkisi olduğu anlaşılmaktadır. Kira sertifikalarında üçüncü kişi, VKŞ’nin işlemi yapış amacını bildiği için taraflar arası ilişki vekâlet ilişkisini ifade etmektedir. Bu durumda VKŞ, sertifika sahiplerinin vekili olarak işlem yapmaktadır.

VKŞ toplanan fonları eser sözleşmesi gereği kaynak kuruluş ya da üçüncü bir kişiye ödeyerek, sözleşme gereği üretilen varlığa sahip olmaktadır. Üretilen varlık önce belirli bir süre kiralanarak ya da hiç kira sözleşmesi yapılmaksızın doğrudan satılarak elde edilen gelir ile sertifika sahiplerine ödeme yapılmaktadır. Söz konusu işlemde sertifika sahipleri vekâlet sözleşmesine dayalı olarak VKŞ’nin yaptığı eser sözleşmesiyle bir mülk edinerek, daha sonra bu mülkün kiralanması veya satımı ile gelir elde etmiş olmaktadır. Sertifika karşılığı ödedikleri bedelden daha fazlasını geri almaları, ürettirdikleri malı kiralamaları ya da karlı satmaları sonucu elde edildiği için bu şekilde yürütülen işlemde herhangi bir fıkhî problem bulunmamaktadır.

Eser sözleşmesine dayalı kira sertifikaları ile ilgili Tebliğ’de şöyle bir madde yer almaktadır: “Eser bedelinin VKŞ tarafından peşin ödendiği durumlarda, eserin tam ve zamanında tamamlanmasını teminen yüklenici tarafından VKŞ lehine menkul ve gayrimenkul rehni veya benzer nitelikte teminat verilmesi zorunludur.”[335] Bu hükümden eser sözleşmesinin bağlayıcı olduğu ve bu bağlayıcılığın gereği olarak tarafların sözleşmeden kaynaklanan sorumluluklarını yerine getirmelerini teminen bazı önlemlerin alınmasının zorunlu olduğu anlaşılmaktadır. Esere dayalı kira sertifikaları fıkhî literatürdeki istısna‘ sözleşmesiyle benzerlik göstermektedir. İstısna‘ sözleşmesinin taraflardan hangisi için hangi aşamada bağlayıcı olacağı meselesi literatürde tartışmalı bir konudur. Ancak Mecelle’nin 392. maddesinde: “istısna‘ mün‘akid olduktan sonra tarafeyn pazarlıktan dönemez.”[336] denilmek suretiyle yapılan işlemin akid kurulduğu andan itibaren bağlayıcı olduğu ifade edilmektedir. İstısna‘ akdi bağlayıcı kabul edilince tarafların sorumluluklarını yerine getirmelerini teminen herhangi bir güvencenin sözleşmede şart koşulması sözleşmenin gereklerini yerine getirmeyi güçlendireceği için böyle bir şartın sözleşmeyi ifsad etmesi söz konusu değildir. Sonuç olarak kanaatimizce eser sözleşmesine dayalı kira sertifikalarında da yukarıdaki maddede belirtilen teminatların zorunlu tutulması işlemin fıkhî hükmüne herhangi bir olumsuz etkide bulunmamaktadır.

Kira sertifikalarının farklı türlerine ait bu özel değerlendirmelerden sonra bütün kira sertifikalarında ortak olan noktaların değerlendirilmesi yapılacaktır. Tüm sertifikalarda ortak olan noktalardan biri kaynak kuruluş tarafından VKŞ’ye devredilen varlığın ya da hakkın vade sonunda geri alınma taahhüdü içermesidir. Bu işlem fıkıh literatüründe bey‘ bi’l-vefa diye isimlendirilen sözleşmeyle benzerlik göstermektedir. Söz konusu işlem Mecelle’de şu şekilde tanımlanmaktadır: “bey‘ bi’l-vefa, bir kimse bir malı ahara semeni reddettikde geri vermek üzere şu kadar kuruşa satmaktır.”[337] İşlemin cevazı hakkında çeşitli tartışmalar olmakla birlikte meşru bir uygulama olarak değerlendirilmek suretiyle Mecelle’de yer bulmuştur. Bu bakımdan kira sertifikalarının da geri alım taahhüdüne dayalı olarak yapılmasında herhangi bir fıkhî problem olmadığı kanaatindeyiz. Bu sözleşme türünde tartışmaya sebep olan noktalardan biri de geri alım işleminde bedel olarak verilecek miktarın ilk satım işleminde ödenen bedel ile aynı olmasıdır. Ancak şunu belirtmek gerekir ki bir malın satış bedeli, tarafların karşılıklı rızaları ile üzerinde anlaşacakları miktar olmaktadır. Nitekim taraflar mal bedelini belirlerken piyasa fiyatını esas almak zorunda olmayıp piyasa fiyatının altında ya da üstünde bir fiyattan mal mübadelesi yapabilirler. Bey‘ bi’l-vefa ya da kira sertifikaları kapsamında da malın geri alımında ödenecek bedelin ilk satımda ödenmiş olan bedel olarak belirlenmesi tarafların rızaları ile gerçekleşmiş bir durumdur. Bu sebeple kanaatimizce kira sertifikalarında ilk bedelle geri alım işleminin uygulanıyor olması fıkhî açıdan herhangi bir problem teşkil etmemektedir.

Sonuç olarak yukarıda ayrıntılı olarak ele alınan kira sertifikalarından kanaatimizce, sahipliğe dayalı, yönetim sözleşmesine dayalı ve alım-satım sözleşmesine dayalı olarak uygulanan sertifikalar, temsil ettiği hakkın, alacak hakkı olması ve borç ilişkisinde borç olarak verilen miktardan daha fazlasını tahsil etmenin faiz olması sebebiyle fıkhen meşru olmayan işlemler arasında yer almaktadır. Bahsi geçen sertifikalardan ortaklığa dayalı ve eser sözleşmesine dayalı olarak işlem görenlerde VKŞ ile sertifika sahipleri arası ilişki vekâlet ilişkisi olduğu için ortaklık sonucu ya da üretilen malın kira/satış işleminden kaynaklanan getirisi sebebiyle sertifikaya ödenen bedelden farklı bir bedel elde edildiğinden söz konusu iki yöntem fıkhen meşru olan işlemler arasında yer almaktadır. Şunu da belirtmek gerekir ki hakkında icazet belgesi düzenlenmemiş olmasından[338] ve izahnamelerde uygulanış şekline yer verilmemiş olmasından anladığımız kadarıyla uygulamada meşru olmadığı sonucuna vardığımız üç yöntem daha sık kullanılmakta olup diğer iki yöntem neredeyse hiç uygulanmamaktadır.

SONUÇ

Finansal piyasalarda işlem gören ve kurumların fon ihtiyacını gidermek için kullanılan borçlanma araçlarının fıkhî analizinin yapıldığı bu tebliğde sadece borsada işlem gören borçlanma araçları incelenmiştir. Söz konusu işlemlerin işleyişlerine kısaca değinildikten sonra fıkhî açıdan uygunluğu ve problemli olan noktaları ele alınmıştır. Ortaklığa dayalı kira sertifikaları ve eser sözleşmesine dayalı kira sertifikaları hariç borçlanma araçlarının tamamı, senedi ihraç eden kurum ile senedi elinde bulunduran kişi arasında borç ilişkisi doğurmaktadır. Taraflar arası borç ilişkisinin varlığı işlemlerde fıkıh literatüründe borç ilişkisinde aranan kurallara riayet edilmesini gerekli kılmaktadır. Bu kuralların ihlal edildiği ölçüde söz konusu işlemler fıkhen meşru olmayan çerçeveye dâhil olacaktır.

Borçlanma araçlarının tamamı bünyesinde faiz barındıran işlemlerden ibarettir. Şöyle ki borçlanma aracı kapsamındaki tüm menkul kıymet ihraçlarında senetler için ödenen anaparanın dışında ek bir gelir elde edilmektedir. İskontolu ve primli ihraçlarda bu ek gelir, ihraç bedeli ile geri alım bedeli arasındaki farktan kaynaklanırken nominal değer üzerinden ihraç edilen menkul kıymetlerde ise sözleşmede şart koşulan faiz ya da dayanak varlıktan elde edilecek gelirlerden oluşmaktadır. Dayanak varlıktan meşru bir akit ile gelir elde edilmesi sertifika sahiplerinin bu gelire sahip olmalarını meşru hale getirmemektedir. Zira borç ilişkilerinde borç verilen miktar ile tahsil edilen miktar arası farklılık olmaması gerekmekte aksi takdirde faiz gündeme gelmektedir.

İpotek ve varlığa dayalı menkul kıymetler ile alacağın temlikini içeren teminatlı menkul kıymetlerde söz konusu dayanak varlığa ilişkin rehin ve ipoteklerin borçlunun iznine başvurulmaksızın üçüncü bir kişiye aktarılması da fıkhen meşru olmayan bir uygulamadır. Çünkü rehin olarak bırakılan mal, kendisine rehin bırakılan kişinin koruması altına girmektedir. Koruma ve kollama bakımından insanlar farklı nitelikte olacakları için kişinin malını kimin koruyacağına dair rızasının alınması gerekmektedir. Aksi takdirde işlem meşru olamayan bir hal alacaktır.

Borçlanma araçlarının ikincil piyasa işlemlerinde de fıkhen meşru olmayan uygulamalar yer almaktadır. Şöyle ki söz konusu menkul kıymetin ifade ettiği hakkın alacak hakkı olması, menkul kıymetin ikincil piyasa işlemlerine konu olmasında alacağın temliki işlemini gündeme getirmektedir. Bu kapsamda ikincil piyasa işlemlerinde parasal nitelikte olan alacak ile aynı cins mal olma özelliği taşıyan bedeller arasında mübadele yapılmaktadır. Aynı cins malların mübadelesinde dikkat edilmesi gereken eşit ve peşin olma ilkesi, alacak henüz tahsil edilmediği için peşin olarak verilemeyecek olması ve menkul kıymetin nominal değerinden farklı bir bedel karşılığında satılması sebebiyle ihlal edilmektedir. İkincil piyasa işlemlerindeki bu ihlal sonucunda faiz gündeme gelmekte ve işlem fıkhen meşru olmayan bir hal almaktadır.

Kanaatimizce ortaklığa dayalı ve eser sözleşmesine dayalı kira sertifikası dışındaki bütün borçlanma araçlarına dair birincil ve ikincil piyasa işlemleri faiz unsurunu barındırması sebebiyle fıkhen meşru olmayan yöntemler arasında yer almaktadır.

KAYNAKÇA

Ali Haydar Efendi, Dürerü’l-Hukkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm

Altaş, H, Kurt, L. “İnançlı İşlemler”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, sy. 2, 2016

Aydın, Aytaç, İslam Hukuku Açısından Mali Piyasa ve Mali Piyasa Araçları (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi SBE, 2001).

Bafra, Erdem, İslami Bankacılıkta Sukuk(Kira Sertifikaları) ve Uygulaması, Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2016.

Battal, Ahmet, Fıkhi Açıdan Altın ve Finans İşlemleri, İstanbul: 2012.

Bayındır, Abdülaziz, Ticaret ve Faiz, İstanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2008.

Bayındır, Servet, Fıkhî ve İktisadî Açıdan İslami Finans (Para ve Sermaye Piyasaları), İstanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2015, 1. Baskı.

Bayram, Sonat, Türkiye’de Borçlanma Araçlarının Çeşitlendirilmesi Ve İşletme Finansman Yapısının Optimizasyonu (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Trakya Üniversitesi SBE, 2015).

Beki, Abdülaziz, İslam’da Modern Ticari Meseleler, Kayseri: Bekke Yayıncılık, t.y.

Borçlanma Araçları Tebliği, Resmi Gazete 07.06.2013, S.28670.

Çatakoğlu, Buket, Türk Sermaye Piyasası Hukukunda Borçlanma Araçları (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi SBE, 2015).

Dede, Kenan, Katılım Bankalarında Hazine Ürünleri ve Sermaye Piyasası Uygulamaları, İstanbul: TKBB Yayınları, 2017.

Döndüren, Hamdi, “Faiz Yasağı ve Finansman Sağlama Yöntemleri”, Tarihten Günümüze Kredi ve Finans Yöntemleri, İstanbul: Ensar Neşriyat, 2011, 1. Baskı.

Döndüren, Hamdi, “İslam Ekonomisinde Faiz ve Finans Kaynakları”, İslam Ekonomisinde Finansman Meseleleri, İstanbul: Ensar Neşriyat, 1992.

Durmuş, Abdullah, “Finansal Ürünlerin Zekatı”, Tarihte ve Günümüzde Zekat Uygulamaları, İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017, 1. Baskı, s.616-617.

Gönenç, Halil, “Faiz, Finans ve Borsa ile İlgili Bazı Meseleler”, I. Uluslararası İslam Ticaret Hukukunun Günümüzdeki Meseleleri Kongresi, Konya: Kombad Yayınları, 1997.

Hazine Müsteşarlığı, Gelire Endeksli Senetler Tanıtım Kılavuzu.

İbn Âbidin, Reddü’l-Muhtar, 2.baskı, Beyrut, Dâru’l-fikr, 1992.

İmregün, Oğuz, Kıymetli Evrak Hukuku : (Genel Hükümler, Kambiyo Senetleri, Makbuz Senedi-Varant), İstanbul: Filiz Kitabevi, 1995.

Kamu Ortaklığı Fonu Yönetmeliği, Resmi Gazete 13.09.1984, S. 18514.

Karayalçın, Yaşar, Ticaret Hukuku Dersleri, Ankara, 1970, 4.Baskı.

Kâsânî, Bedâiü’s-Sanâi‘ fi Tertibi’ş-Şerâi‘, Beyrut: Daru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2003.

Kira Sertifikaları Tebliği, Resmi Gazete 97/06/2013, S.28670.

Likidite Senetleri Hakkında Tebliğ, Resmi Gazete 05.10.2006, S. 26310,

Mecelle, m.392.

Merğınâni, el-Hidâye fi Şerhi Bidâyeti’l-Mübtedi, Kahire: Daru’s-selam, 2000, 1. Baskı.

Mevsıli, el-İhtiyar li ta‘lili’l-Muhtar, Dımaşk: Darü’r-Risaleti’l-Alemiyye, 2009.

Poroy, Reha, Kıymetli Evrak Hukuku Esasları: Umumi Hükümler Poliçe Çek Makbuz Senedi, Varant-İçtihatlar, İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 1989, 11. Baskı.

Serahsi, el-Mebsut, Beyrut, Dâru’l-ma‘rife, 1993.

Sermaye Piyasası Kanunu, Resmi Gazete 30.12.2012, S.28513.

Seyidoğlu, Halil, Ekonomik Terimler Ansiklopedik Sözlük, İstanbul: Güzem Can Yayınları, 1999, 2.Baskı.

Şafak, Ali, “Menkul Kıymetler ve Ticareti”, İslam Açısından Borsa, İstanbul: Ensar Neşriyat, 1994.

Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılması Hakkında Kanun, Resmi Gazete 17.03.1984, S. 18344.

Tekinalp, Ünal, Sermaye Piyasası Hukukunun Esasları, İstanbul, 1982.

Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği, Resmi Gazete 21/01/2014, 28889.

Turan, Gökçen, Menkul Kıymetleştirme ve Varlığa Dayalı Menkul Kıymetler (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi SBE, 2009).

Türcan, Talip, Fıkhi Açıdan Altın ve Finans İşlemleri, İstanbul: 2012.

Türk Ticaret Kanunu, Resmi Gazete 14.02.2011, S. 27846.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu, Resmi Gazete 26.01.1970, S.13409

Varlığa Dayalı Menkul Kıymetlerin Kurul Kaydına Alınmasına Ve Genel Finans Ortaklıklarının Kuruluş ve Faaliyet İlkelerine Dair Esaslar Tebliği.

Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği.

Yavuz, Yunus Vehbi, “Gelir Ortaklığı ve Buna Bağlı Köprü-Baraj Senetlerinin Hükmü”, İslam Ekonomisinde Finansman Meseleleri, İstanbul: Ensar Neşriyat, 1992.

Yılmaz, Şiir, vd., İktisat Terimleri Sözlüğü, Ankara : Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu, 2011, 1. Baskı.

Zeydan, Abdülkerim, el-Medhal li Dirâseti’ş-Şeriati’l-İslamiyye.

Zuhayli, Vehbe, “es-Sugu’l-maliyye”, Mecelletü-Mecmai’l-Fıkhi’l-İslami.

http://www.borsaistanbul.com/data/kilavuzlar/Sabit_Getirili_Menkul_Kiymetler.pdf

http://www.ktksvks.com.tr/Assets/DocumentPool/Alim-Satima-Dayali-Yapi-2018.pdf

http://www.ktksvks.com.tr/Assets/DocumentPool/Yonetim-Sozlesmesine-Dayali-Yapi-2018.pdf

http://www.ktksvks.com.tr/tr-TR/icazet-belgeleri/36/573/0

https://www.borsaistanbul.com/urunler-ve-piyasalar/urunler/borclanma-araclari

https://www.kap.org.tr/tr/Bildirim/718690

https://www.turkiyefinans.com.tr/Documents/yonetim-sozlemesine-dayali-kira-sertifikasi-ihraci.pdf

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Gayet derli toplu, güzel bir sunum oldu, teşekkür ediyorum. Tabii Ercan Bey birçok işlem var dedi. Batuhan Bey neredeyse bütün işlemlerin canına okudu, arada bir iki tane kurtarabilir miyiz diye ben de baktım, Allah’tan bir tane kurtuldu ama onun da tam olarak ne olduğu belli değil.

[192] http://tiny.cc/angskz (çevrimiçi erişim 11.01.2019)

[193] Resmi Gazete 30.12.2012, S.28513.

[194] Kâsânî, Bedâiü’s-sanâi‘ fi tertibi’ş-şerâi‘, Beyrut:Daru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2003, X, s. 596.-597.

[195] Kâsânî, a.g.e., X, s.597-508.

[196] Resmi Gazete 14.02.2011, S. 27846.

[197] Oğuz İmregün, Kıymetli Evrak Hukuku : (Genel Hükümler, Kambiyo Senetleri, Makbuz Senedi-Varant), İstanbul: Filiz Kitabevi, 1995, s.6-10.

[198] Reha Poroy, Kıymetli Evrak Hukuku Esasları : Umumi Hükümler Poliçe Çek Makbuz Senedi, Varant-İçtihatlar, İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 1989, 11. Baskı, s.40-41.

[199] Resmi Gazete 30.12.2012, S.28513.

[200] Türk Sermaye Piyasası Hukukunda Borçlanma Araçları, s.17-20.

[201] Yaşar Karayalçın, Ticaret Hukuku Dersleri, Ankara, 1970, 4.Baskı, s.37; Ünal Tekinalp, Sermaye Piyasası Hukukunun Esasları, İstanbul, 1982, s.13-14; Aytaç Aydın, İslam Hukuku Açısından Mali Piyasa ve Mali Piyasa Araçları (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi SBE, 2001), s.17.

[202] Resmi Gazete 13.05.1992, S.21227.

[203] Resmi Gazete 30.12.2012, S.28513.

[204] Resmi Gazete 07.06.2013, S.28670.

[205] http://tiny.cc/angskz(çevrimiçi erişim 11.01.2019).

[206] http://tiny.cc/angskz(çevrimiçi erişim 11.01.2019).

[207] Resmi Gazete 17.03.1984, S. 18344.

[208] Resmi Gazete 13.09.1984, S. 18514.

[209] Şiir Yılmaz, vd., İktisat Terimleri Sözlüğü, Ankara : Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu, 2011, 1. Baskı, s. 175.

[210] Kamu Ortaklığı Fonu Yönetmeliği, m.12.

[211] http://tiny.cc/angskz(çevrimiçi erişim 31.01.2019)

[212] Yunus Vehbi Yavuz, “Gelir Ortaklığı ve Buna Bağlı Köprü-Baraj Senetlerinin Hükmü”, İslam Ekonomisinde Finansman Meseleleri, İstanbul: Ensar Neşriyat, 1992, s.525.

[213] Kamu Ortaklığı Fonu Yönetmeliği m.6.

[214] Kamu Ortaklığı Fonu Yönetmeliği m.6-7.

[215] Kamu Ortaklığı Fonu Yönetmeliği m.8.

[216] Kamu Ortaklığı Fonu Yönetmeliği m.8.

[217] Hamdi Döndüren, “İslam Ekonomisinde Faiz ve Finans Kaynakları”, İslam Ekonomisinde Finansman Meseleleri, İstanbul: Ensar Neşriyat, 1992, s.211-215.

[218] Yavuz, a.g.e., s.525-544.

[219] Yavuz, a.g.e., s. 548.

[220] Servet Bayındır, Fıkhî ve İktisadî Açıdan İslami Finans (Para ve Sermaye Piyasaları), İstanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2015, 1. Baskı, s.125-126.

[221] Abdülaziz Beki, İslam’da Modern Ticari Meseleler, Kayseri: Bekke Yayıncılık, t.y., s.244-246.

[222] Aytaç Aydın, İslam Hukuku Açısından Mali Piyasa ve Mali Piyasa Araçları (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi SBE, 2001), s.476.

[223] Hazine Müsteşarlığı, Gelire Endeksli Senetler Tanıtım Kılavuzu, http://tiny.cc/f5gskz (Çevrimiçi Erişim, 05.02.2019), s.1.

[224] Gelire Endeksli Senetler Tanıtım Kılavuzu, s.1-2.

[225] Gelire Endeksli Senetler Tanıtım Kılavuzu, s.2-3.

[226] Gelire Endeksli Senetler Tanıtım Kılavuzu, s.5.

[227] Servet Bayındır, a.g.e., s.136-137, Talip Türcan, Fıkhi Açıdan altın ve Finans İşlemleri, İstanbul: 2012, s. 186., Ahmet Battal, Fıkhi Açıdan altın ve Finans İşlemleri, İstanbul: 2012, s. 201-202.

[228] Hayrettin Karaman, Devlet Borç Senetleri, http://tiny.cc/b6gskz ,(Çevrimiçi Erişim: 04.02.2019).

[229] Resmi Gazete 07.06.2013, S.28670.

[230] Halil Seyidoğlu, “Tahvil”, Ekonomik Terimler Ansiklopedik Sözlük, İstanbul: Güzem Can Yayınları, 1999, 2.Baskı.

[231] Resmi Gazete 07.06.2013, S.28670.

[232] Resmi Gazete 07.06.2013, S.28670.

[233] BİST, Sabit Getirili Menkul Kıymetler, (Çevrimiçi Erişim: 06.02.2019), s. 2. http://tiny.cc/udhskz

[234] Sonat Bayram, Türkiye’de Borçlanma Araçlarının Çeşitlendirilmesi Ve İşletme Finansman Yapısının Optimizasyonu (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Tırakya Üniversitesi SBE, 2015), s.50.

[235] Sonat Bayram, a.g.e., s.46.

[236] Aytaç aydın, İslam Hukuku Açısından Mali Piyasa Ve Mali Piyasa Araçları, s.86.

[237] Kâsânî, a.g.e, X, s.596-597.

[238] Kâsânî, a.g.e., X, s. 597-598.; Mevsıli, el-İhtiyar li ta‘lili’l-Muhtar, Dımaşk: Darü’r-Risaleti’l-Alemiyye, 2009, II, s.80.

[239] Servet Bayındır, a.g.e., s. 73-74., Ali Şafak, “Menkul Kıymetler ve Ticareti”, İslam Açısından Borsa, İstanbul: Ensar Neşriyat, 1994, s.69-70., Abdülaziz Bayındır, Ticaret ve Faiz, İstanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2008, s.210., Halil Gönenç, “Faiz, Finans ve Borsa ile İlgili Bazı Meseleler”, I. Uluslararası İslam Ticaret Hukukunun Günümüzdeki Meseleleri Kongresi, Konya: Kombad Yayınları, 1997, s.270., Vehbe Zuhayli, “es-Sugu’l-maliyye”, Mecelletü-Mecmai’l-Fıkhi’l-İslami, c.6, s.987.

[240] Mecelletü-Mecmai’l-Fıkhi’l-İslami, c.6, s.1294.

[241] Resmi Gazete 07.06.2013, S.28670, m.3/l.

[242] Buket Çatakoğlu, Türk Sermaye Piyasası Hukukunda Borçlanma Araçları (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi SBE, 2015), s.24-25.

[243] Servet Bayındır, a.g.e., s.74.

[244] Halil Seyidoğlu, “Bono”, Ekonomik Terimler Ansiklopedik Sözlük.

[245] Halil Seyidoğlu, “Hazine Bonosu”, “Finansman Bonosu”, “Banka Bonosu”, a.g.e.

[246] Halil Seyidoğlu, “Banka Garantili Bono”, a.g.e.

[247] http://tiny.cc/angskz (çevrimiçi Erişim: 11.02.2019).

[248] Resmi Gazete 07.06.2013, S.28670, m.3/1-b.

[249] Resmi Gazete 07.06.2013, S.28670, m.31/1.

[250] Halil Seyidoğlu, “Hazine Bonosu”, a.g.e.

[251] Servet Bayındır, a.g.e., s.166; Abdülaziz Bayındır, a.g.e., s.311; Halil Gönenç, a.g.e., s.267; Hamdi Döndüren, “Faiz Yasağı ve Finansman Sağlama Yöntemleri”, Tarihten Günümüze Kredi ve Finans Yöntemleri, İstanbul: Ensar Neşriyat, 2011, 1. Baskı, s.244; Abdullah Durmuş, “Finansal Ürünlerin Zekatı”, Tarihte ve Günümüzde Zekat Uygulamaları, İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017, 1. Baskı, s.616-617.

[252] Mecelletü-Mecmai’l-Fıkhi’l-İslami, c.6, s.1294.

[253] Likidite Senetleri Hakkında Tebliğ, Resmi Gazete 05.10.2006, S. 26310, m.5/1.

[254] Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu, Resmi Gazete 26.01.1970, S.13409, m. 52.

[255] Likidite Senetleri Hakkında Tebliğ, m.5/2.

[256] Likidite Senetleri Hakkında Tebliğ, m.5/3.

[257] Likidite Senetleri Hakkında Tebliğ, m.10-11.

[258] İskontolu ihraç edilen senetlerin hükmü için bakınız: Mecelletü-Mecmai’l-Fıkhi’l-İslami, c.6, s.1294.

[259] Sermaye Piyasası Kanunu, m.38/C.

[260] İpotek Finansmanı Kuruluşu: “konut ve varlık finansmanı kapsamında, türleri ve nitelikleri Kurulca belirlenen varlıkların devralınması, devredilmesi, devralınan varlıkların yönetimi ve varlıkların teminat olarak alınması ve Kurulca uygun görülen diğer faaliyetlerin yerine getirilmesi amacıyla kurulan anonim ortaklıklardır.” şeklinde tanımlanmaktadır. (Sermaye Piyasası Kanunu, m.60.)

[261] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, Resmi Gazete 09/01/2017, S.28877, s m.3/1-g.

[262] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, m.4/1.

[263] Sermaye Piyasası Kanunu, m.58/1.

[264] Sermaye Piyasası Kanunu, m.58/2.

[265] Sermaye Piyasası Kanunu, m.58/3.

[266] Sermaye Piyasası Kanunu, m.5/1.

[267] Sermaye Piyasası Kanunu, m.17/5.

[268] Altaş, H, Kurt, L. “İnançlı İşlemler”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, sy. 2, 2016, s.4.

[269] Altaş, a.g.e., s.3.

[270] Gökçen Turan, Menkul Kıymetleştirme ve Varlığa Dayalı Menkul Kıymetler (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi SBE, 2009), s.52-53.

[271] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, m.7/1.

[272] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, m.9/1.

[273] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, m. 15/1-b.

[274] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, m.15/2.

[275] Turan, a.g.e., s.59.

[276] Turan, a.g.e., s.9.

[277] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, m.9/1.

[278] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, m.13.

[279] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, m.28.

[280] Turan, a.g.e., s.151.

[281] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, m.5.

[282] Varlığa Dayalı Menkul Kıymetlerin Kurul Kaydına Alınmasına ve Genel Finans Ortaklıklarının Kuruluş ve Faaliyet İlkelerine Dair Esaslar Tebliği, m.5.

[283] Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği, m.17/5-6.

[284] Ali Haydar Efendi, Dürerü’l-Hukkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm, md.743.

[285] Servet Bayındır, a.g.e., s.89; Aytaç Aydın, İslam Hukuku Açısından Mali Piyasa ve Mali Piyasa Araçları, s.468-469.

[286] Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği, Resmi Gazete 21/01/2014, 28889, m.9.

[287] Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği, m.5/2.

[288] Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği, m.4/1.

[289] Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği, m.12.

[290] Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği, m.13/2.

[291] Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği, m.27/5.

[292] Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği, m.4.

[293] Kâsânî, a.g.e., X, s.596-597.

[294] Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği, m.4.

[295] Servet Bayındır, a.g.e., s. 73-74., Ali Şafak, a.g.e., s.69-70., Abdülaziz Bayındır, Ticaret ve Faiz, İstanbul: Süleymaniye Vakfı yayınları, 2008, s.210., Halil Gönenç, a.g.e, s.270., Vehbe Zuhayli, a.g.e, VI, s.987, 1294.

[296] Servet Bayındır, a.g.e., s.89.

[297] Kâsânî, a.g.e., V, 182-183.

[298] Mütekavvim olmayan mal, Hanefi mezhebine has bir kavram olup, Müslümanlar açısından mal olmadığı halde gayr-i Müslimlerin mal olarak kabul ettiği şarap ve domuz gibi malları ifade etmek için kullanılmaktadır. Bu tanım kapsamına giren mallar duruma göre değişkenlik göstermeksizin devamlı mütekavvim olmama özelliğine sahiptir. Bu tanımın yanı sıra mütekavvim olmayan mal kavramı ayrıca kişinin zilyedliğinde bulunmayan malları ifade etmek için de kullanılmaktadır. İkinci tanıma göre mallar mutlak olarak mütekavvim olan-mütekavvim olmayan şeklinde ayrılmaksızın söz konusu hukuki işleme göre nitelik kazanmaktadır. Misalen, kişinin avlamış olduğu balıkları satış sözleşmesine konu etmesi durumunda bu balıklar mütekavvim mal olma özelliğine sahip olacakken, henüz yakalamadan önce denizdeki balıkları satış sözleşmesine konu etmesi durumunda bu balıklar mütekevvim olmayan mal özelliği kazanacaktır. (Abdülkerim Zeydan, el-Medhal li dirâseti’ş-şeriati’l-İslamiyye, s.209-210).

[299] Serahsi, el-Mebsut, Beyrut, Dâru’l-ma‘rife, 1993. XIV, 22.

[300] İbn Âbidin, Reddü’l-Muhtar, 2.baskı, Beyrut, Dâru’l-fikr, 1992, V, s.152-153, Merğınâni, el-Hidâye fi Şerhi Bidâyeti’l-mübtedi, Kahire: Daru’s-selam, 2000, 1. Baskı, III, s.1140.

[301] Kâsânî, a.g.e., VI, 123.

[302] Servet Bayındır, a.g.e., s.74.

[303] Sermaye Piyasası Kanunu, m.61/1.

[304] Sermaye Piyasası Kanunu, m.61/2.

[305] Sermaye Piyasası Kanunu, m.61/3.

[306] Kira Sertifikaları Tebliği, Resmi Gazete 97/06/2013, S.28670, m.13/7.

[307] Kira Sertifikaları Tebliği, m.4/1.

[308] Kira Sertifikaları Tebliği, m.5/1.

[309] Kenan Dede, Katılım Bankalarında Hazine Ürünleri ve Sermaye Piyasası Uygulamaları, İstanbul: TKBB Yayınları, 2017, s.79; Erdem Bafra, İslami Bankacılıkta Sukuk(Kira Sertifikaları) ve Uygulaması, Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2016, s.137.

[310] Kira Sertifikaları Tebliği, m.3/1-h.

[311] Kira Sertifikaları Tebliği, m.4/4.

[312] Kira Sertifikaları Tebliği, m.4/6.

[313] Sermaye Piyasası Kanunu, m.61/4.

[314] Sermaye Piyasası Kanunu, m.61/3.

[315] Kâsânî, a.g.e., X, s. 596.-597.

[316] Farklı uygulama örnekleri için bkz: http://tiny.cc/y6qskz (çevrimiçi erişim: 02.03.2019); http://bit.ly/2wlk2iu (çevrimiçi erişim: 02.03.2019); Servet Bayındır, a.g.e., s.141.

[317] Kira Sertifikaları Tebliği, m.6.

[318] http://bit.ly/2wlk2iu(çevrimiçi erişim: 02.03.2019)

[319] http://tiny.cc/uvrskz (çevrimiçi erişim: 02.03.2019)

[320] http://tiny.cc/1wrskz (çevrimiçi erişim: 02.03.2019)

[321] Kira Sertifikaları Tebliği, m.6.

[322] Kira Sertifikaları Tebliği, m.7/1.

[323] Kira Sertifikaları Tebliği, m.7.

[324] http://bit.ly/2wlk2iu (Çevrimiçi Erişim: 02.03.2019); Kenan Dede, a.g.e., s.81-82.

[325] Kira Sertifikaları Tebliği, m.8/1.

[326] Kira Sertifikaları Tebliği, m.8/5.

[327] Kira Sertifikaları Tebliği, m.8/2.

[328] Kira Sertifikaları Tebliği, m.8/2-b.

[329] Kira Sertifikaları Tebliği, m.8/3.

[330] Kira Sertifikaları Tebliği, m.8/3-b.

[331] Kira Sertifikaları Tebliği, m.8/5.

[332] Kira Sertifikaları Tebliği, m.9/1.

[333] Kira Sertifikaları Tebliği, m.9/2.

[334] Türk Borçlar Kanunu, Resmi Gazete: 4/2/2011, 27836.

[335] Kira Sertifikaları Tebliği, m.9/5.

[336] Mecelle, m.392.

[337] Mecelle, m.118.

[338] http://bit.ly/38hHcnc (çevrimiçi erişim: 04.03.2019); Sermaye Piyasası Aracı Notu, http://tiny.cc/l6rskz (çevrimiçi erişim: 04.03.2019).

MÜZAKERELER

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Şimdi müzakere yapmak isteyen hocalarımıza, arkadaşlarımıza söz verelim. Servet Hoca ilk parmak kaldıranlardan olduğu için önce ona söz vereceğim. Fakat değerli hocam lütfen kısa tutalım, çok özünü söyleyelim ki birkaç kişiyi dinlemiş olalım, yani daha fazla değerlendirme alalım.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Ben her iki tebliğciyi de tebrik ediyorum. Konuyu çok güzel bir şekilde ortaya koydular. Ama Batuhan Buğra Akartepe’yi, özellikle, hem bizim bölümde öğrencimiz olması hem de meseleyi bütün çıplaklığıyla, hiç kaçamak yapmadan açık bir şekilde ortaya koyduğu için alnından öpüyorum. Mevcut kira sertifikaları, sukuk uygulamasını ilk defa bu kadar aleni ve güzel bir şekilde, teknik ve fıkhi yönlerini iyice açıklayarak ortaya koydu.

Evet, ne demek istiyorum? Şimdi genelde İslami finansla ilgili toplantılarda herkesin gündeme getirdiği başlıca İslami finansal ürünümüz, Sukuk. Bu Türkiye’de de böyle, dünyada da. Bu sukukun faizli bono ve tahvilden ibaret olduğunu ben yıllardır ısrarla söylüyorum ama bir türlü meramımı anlatamadım, her halde derdimi tam olarak ifade edemedim, şimdi Batuhan çok güzel ifade etti.

Türkiye’de mevcut durumda uygulanan sukukun, literatürde anlatılan, mevzuatta düzenlenen, SPK’nın tebliğlerinde yer verilen sukukla uzaktan yakından alâkası yoktur. Mevcut sukuklar SPK’nın tebliğinin hiçbir maddesine uymaz, zira bu sukuklar gerçekte faizli bono ve tahvilden ibarettir. Dolayısıyla böyle bir durumu açıklığa kavuşturduğu için Batuhan’ı tekrar tebrik ediyorum, teşekkür ediyorum, İnşallah hayırlara vesile olur.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Eyvallah. Biz teşekkür ediyoruz, Mürteza Hocam.

Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Ben de konuşmacılara teşekkür ediyorum. Şimdi Batuhan Bey’in tebliğinin mantığına dair ben bir iki şey söyleyeceğim. Evet, bu mantıkla bakarsak hemen hemen mevcut bütün katılım bankaları uygulamaları da gayrimeşru olur zaten. Çünkü sonuçta murabaha yapanlar gibi, banka orada herhangi bir şeyin mülkiyetini almak için bu işi yapmıyor, bankanın ev alıp satmak gibi bir derdi yok, o ev alıp satan bir firma değil, zaten bütün bankacılık işlemleri bir borç ilişkisi için yapılır, para bulmak için yapılır. O mantıkla bakarsak o zaman dediğim gibi bütün işlemleri böyle görebiliriz. Hatta bunlar yetmez, bey‘ bi’l-vefâ, bey‘ bi’l-istiğlâl, muameleyi şer’iyye, bey’ul-îne hepsi bu kapsama girer. Zaten bunların hepsi bir borç bulmak için yapılan işlemlerdir. Dolayısıyla o mantıkla bakarsak ben hepsinin de aynı kapıya çıkacağını düşünüyorum.

Evren ARIK

Merhabalar, ben Evren, Borsa İstanbul’dan. Teşekkürler sunumlar için. Batuhan Hocama benim de bir sorum olacak, gelir ortaklığı senetleri ile ilgili. Hani çok işleyişi bilmemekle birlikte, belki bir şeyi atlıyorumdur, devletin bir altyapı yatırımı yapıp bunun maliyetini yatırımcıdan toplaması ve herhangi bir gelir garantisi vermeden, diyelim köprü olsun, o alt yapı, köprünün gelirlerini paylaşacağım demesi hani neden olmuyor? Neden faiz gibi oluyor? Orayı aydınlatır mısınız biraz daha.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Teşekkür ediyorum, güzel sunumdu her ikisi de. Ben Mürteza Bedir Hocamın bıraktığı yerden alarak, eklemek istiyorum. Hîle-i şer’iyye çerçevesinde değerlendirilen bey‘ bi’l-vefâ, bey’ul-îne, bey‘ bi’l-istiğlâl geçmişte finansman sıkıntısı yaşayanlar için bir vesile finansmana kavuşmak için bir metot olarak geliştirilmiş. Bu çerçevede baktığımızda asıl ana amaç borç, fakat borç; gelir ve menfaatle geri dönüyor, ödeniyor. Klasik anlayış çerçevesinde de mefaat işleyen her borç işlemi faizdir diye düşünülebilir.

Bütün bu borç ilişkilerinin sağlıklı bir zemine oturtulması için belki şu temel soruyu cevaplamak lazım: İslam hukukunda yasak olan ribâ’nın bileşenleri nedir? Batı iktisat sistemi faizi neye karşılık aldığını ifade ederken beş tane faiz bileşeninden bahsediyor. Bir tanesi; enflasyondan oluşan kaybı, enflasyon değeri diyelim bugün için, bir diğeri; paranın zaman değeri, diğeri likidite diye devam ediyor. Şimdi biz tabii mesela az önce arkadaşımızın söylediği herhangi bir köprü var, finansal bir değeri var ve orada ihtiyaç da var, diğer tarafın elinde finansman var ve bir finans ihtiyacı var. Köprünün gelir getirici finansal menfaatinin satışı caiz olmaz mı? Biz bu paylaşım çerçevesinde yani menfaati satma formatında düşünemez miyiz? Bunu soruyorum.

Temel bir problem de; mesela bizim az önce sıklıkla peşinlik ve eşitlik dedik doğrudur, faizin illetlerini ifade ediyorken, mübadelelerde ribevî mallar peşin ve eşit değişecek diyoruz. Eşitlik bozulduğunda ribe’l-fadl, peşinlik bozulursa “ribe’n-nesîe” diye ifade ettik. Şimdi özellikle Batuhan Bey şununla ilgili ne düşünüyor ben merak ediyorum? 100 gram altınla 100 gram altını ben 6 ay sonrası için mübadele etsem faiz var, ribe’n-nesîe gerekçe olarak ne öngörülüyor, niçin haram? Şunu anlayabiliyorum: 100 gram altın 110 gram olduğunda ribe’l-fadl var, fazlalık var, karşılıksız bir fazlalık ama ticari bir işleme girdim, elimde finansal bir değer var, bir yıl onda kalıyor, karşılıksız kalıyor yani, 200 bin lira kalıyor. Buradaki bu fazlalık ne?

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Yani bugün 100 gram aldınız, 6 ay sonra aldığınız kişiye vereceksiniz.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Ribevi mallar borç verildiğinde bir yıl karşı tarafta kaldığında aynı miktarda geri ödeniyor ve bu riba kapsamında değerlendirilmiyor. Ancak, aynı işlem borç değil de mübadele olduğunda; ribevi mallardan oluşan bir mübadele işleminde mal karşı tarafta bir yıl kaldığında, aynı miktarı bir yıl sonra ödediğinde riba oluyor. Buradaki fazlalık, riba nedir? Gerekçesi, illeti nedir?

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Peki, hocam teşekkür ediyoruz. Peki, Mustafa Bey senin de sorunu alalım istersen, Batuhan bey ondan sonra bir cevap versin, karışmasın.

Dr. Mustafa ÇAKIR

Sunum yapan hocalarıma sunumlarından dolayı teşekkür ediyorum. Batuhan Bey, özellikle kira sertifikalarını da konvansiyonel borçlanma araçları ile aynı kategoride değerlendiriyor. Hâlbuki biz biliyoruz ki, kira sertifikaları fikri İslami bir alternatif oluşturabilme gayesi ile ortaya atılmıştır. Şimdi arkadaşımız diyor ki, VKŞ tarafından herhangi bir varlık ya da hak satın alınmadığı için ihraca konu olan sertifikaların herhangi bir varlık ya da hak üzerindeki sahiplik hakkını temsil ettiğini ve bu sahiplik hakkının gereği olarak getiri elde edildiğini söylemek mümkün değildir.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Mülkiyet yok diyor.

Dr. Mustafa ÇAKIR:

Evet, Hazinenin ihraçları üzerinden gidecek olursak;

4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun’un 7/A maddesi kapsamında, kamuya ait taşınmazların HMVKŞ’ye satış yoluyla devredildiğinden söz edilmektedir. Aynı zamanda, tapu kayıtlarında taşınmazların HMVKŞ adına tescil işlemi gerçekleştirilmektedir. Aynı şekilde SPK’nın ilgili tebliğinde de; “dayanak varlığın veya hakkın sahipliğinin VKŞ’ye devrine ilişkin sözleşme düzenlenmesi” şeklinde bir ifade yer almaktadır. Ayrıca; yine sahipliliğe dayalı sertifikalar bağlamında; “VKŞ’nin, temerrüt halinde varlık veya haklar üzerinde doğrudan tasarruf yetkisine sahip olması zorunludur” denilmektedir. Dolayısıyla, VKŞ’ye karşı olan ödeme yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi durumunda, dayanak varlık veya hakkın satılarak kira sertifikası sahiplerinin olası zararlarının önlenmesi söz konusudur. Bütün bunlar belli bir mülkiyete sahip olmanın sonucudur. Dolayısıyla VKŞ, hazineden devraldığı bu varlığı temsilen sertifika ihraç etmekte ve yatırımcılar da devralınan bu varlık üzerinde şayi bir şekilde hak sahibi olmaktadırlar. Eğer böyle ise, burada varlıklar üzerinde sahiplilik hakkı yoktur nasıl diyebiliyoruz?

Aslında bu tür sukukta, belki sonraki dönem Hanefî âlimler arasında tartışılmış olan vefâ ve istiğlâl satışı söz konusudur. Belki konu esasen bu çerçevede tartışılabilirdi veya tartışılması gerekirdi diye düşünüyorum.

Bir de hocamız, sertifikaların ikincil piyasa işlemlerine konu olmasının, alacağın üçüncü taraflara temlik edilmesi mahiyeti taşıdığını belirtmektedir. Eğer varlığa dayalı bir ihraçsa bu, orada alacağın değil, mülk üzerinde sahip olunan hissenin satılmasının söz konusu olacağını söylemek daha doğru olur.

Yönetim sözleşmesine dayalı kira sertifikasına ait hükümlerde, “kaynak kuruluşa ait varlık veya hakların mülkiyeti devredilmeksizin VKŞ lehine yönetilmesi…” deniyor. Evet, şayet bunlar nakit varlıkların yönetilmesi ise problem yok, ama kaynak kuruluşun varlık portföyünü VKŞ lehine yönetmesi ise, o takdirde kaynak kuruluş bunu mutlaka VKŞ’ye devretmesi gerekir. Yoksa kendi varlıklarını işletmiş olur. Dolayısıyla yatırımcılar buradan bir şey alamaz. Katılım sektöründe, görebildiğimiz kadarıyla VKŞ ile aralarında yapılan bir devir sözleşmesinden bahsediliyor. Ama bunun Tebliğe eklenmesi lazım. Aksi takdirde istismara açık bir mahiyet taşır diye düşünüyorum. Tekrar çok teşekkür ediyorum.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Peki, biz de teşekkür ediyoruz. Şimdi bu kadarcık soru ancak cevaplanabilir, zamanımız doldu.

Batuhan Buğra AKARTEPE

Soru soran ve katkı yapan herkese teşekkür ediyorum. Öncelikle Mürteza Hocamın ve Aytaç Hocamın ortak değindiği noktaya işaret edersek, burada hem Osmanlı dönemi uygulamalarının hem de modern uygulamaların hepsinde ana hedef borçlanma olabilir ama sayılan işlemlerin hepsinde borçlanma amacı bir ticari işlem formunda gerçekleştiriliyor. Benim burada kira sertifikalarında ortaya koymaya çalıştığım şey borçlanma amacı, borç ilişkisi ile gerçekleştirmeye çalışıyor yani burada ben arada bir ticari ilişkinin olmadığını, borç amacının borç ilişkisi ile giderilmeye çalışıldığını söylüyorum. Sizin söylediğiniz örneklerde borç amacı meşru ticari formatta gerçekleşiyor baktığınız zaman, bir ticaret var, burada ise ticari bir işlem olmadığını düşünüyorum.

Evren Bey’in sorusu; gelir ortaklığı senetleri ile alakalı, bu senetler herhangi bir ortaklık formatında gerçekleşmemektedir. İsim olarak ortaklık ifadesini barındırıyor olsa bile yatırımcılarla kamu kuruluşları arasındaki ilişki ortaklık ilişkisi değil, borç ilişkisidir. Burada yatırımcılardan borç olarak fon toplanıp bu borcun söz konusu alt yapı tesislerinden elde edilen gelirler ile ödenmesi söz konusudur. Söz konusu işlemde anaparanın üzerinde ek bir gelir olması ve borç ilişkisinde bu şekildeki ek gelirin faize yol açması, gelir ortaklığı senetlerinin fıkhen meşru olmayan bir işlem olarak değerlendirilmesine sebep olmaktadır.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Eldeki bir kuş, daldaki iki kuştan daha değerlidir, yani şu anda 100 bin lira gelecek yılki 100 bin lira ama aynı şey değil daha değerlidir. Bir değer biçiyor. Bu anlamda ticari bir faaliyet olduğunda ben 100 gram altına karşı 100 gram altını mübadele formunda borç değil, borç olsa ona iyilik yapmış olurum, bir yıl sen karşılıksız kullan diyorum ama ticari bir işlemle verdiğim zaman bir değeri ona vermiş oluyorum, dolayısıyla buradaki fazlalık olarak görülen illet nedir? Yani değer felsefesi açısından bir irtibat var, finansal değerin zaman değeri açısından bir irtibat var, zamana bir ölçü biçiliyor, dolayısıyla karşılığını öyle almaya çalışıyor. Daha açık bir ifade ile; borç olarak verildiğinde 100 gr. altın için ek bir maliyet talep edilmiyor ve borç alan kimseye iyilik yapılmış, karz-ı hasen olarak görülüyor. Ancak bu borç olarak değil de bir ticari mübadele olursa 100 gr. altın verilip bir yıl sonra 100 gr. olarak geri alındığında bu faiz olarak değerlendiriliyor. Burada, karz olarak verilmediğinde illet; riba kelimesinin etimojisinde de olan “fazlalık”; karşılıksız olarak bir yıl kullanmak olabilir mi? İlleti nedir derken asıl maksadım bu yani.

Arş. Gör. Batuhan Buğra AKARTEPE

Sizin sorduğunuz işlemler ticari ilişkilerle ilgili, benim tebliğ kapsamında incelediğim işlemler ise borç ilişkisi formatında gerçekleştirilen işlemler.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Finansal değeri olan ribevi bir mal karşı tarafta 1 yıl kaldığında fazlalık nedir? Ribevi bir malı borç olmayan bir şekilde, meselâ karz şeklinde değil de mübadele şeklinde alıp bir yıl istifade edip aynı miktarı geri ödediğinde, istifade eden kimsenin aldığı fazlalık nedir? Somut bir örnekle ifade etmek gerekirse; bir sarraftan ribevi bir mal olan 100 gr. altın borç olmaksızın ticari bir maksatla alınıp bir yıl sonra 100 gr altın olarak ya da 8600 gr. gümüş olarak mübadele edilse fazlalık nedir?

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Hocam o uzun bir tartışma gerektirebilir. İsterseniz geçelim onu.

Batuhan Buğra AKARTEPE

Şimdi Mustafa ÇAKIR Bey’in itirazlarına gelecek olursak: Birincisi, Hazine Müsteşarlığı’nın hem normal kira sertifikası hem de altına dayalı kira sertifikalarıyla ilgili yatırımcı kılavuzunda işlem aşamalarını gösteren bir diyagram var. Hem işlem adımları anlatırken hem de şemada öncelikle söz konusu varlıkların hazineden VKŞ’ye devredildiği belirtiliyor. Ancak o kılavuzun, işlemlerin anlatıldığı bölümün altında bir dipnot var, dipnotta buradaki sıralamanın zaman sırası olmadığı, işlem sırasının önce hazineden varlıkların devri, sonra ihraç şeklinde algılanmaması gerektiği açıkça belirtiliyor. O dipnota dikkat etmek lazım.

Varlık kiralama şirketinin hiçbir şekilde varlıklar üzerinde mülkiyet kurmadığını söylemedim. Ben işlem sırası olarak fon toplanırken, ilk ihraç aşamasında VKŞ’de herhangi bir varlığın olmadığını, toplanan paranın herhangi bir varlıkla ilişkilendirilmediğini söyledim. Yoksa zaten fonlar toplandıktan sonra kaynak kuruluştan VKŞ’ye mülkiyet devri hem şemalarda hem de benim ifadelerimde açıkça görülüyor.

Varlık kiralama şirketlerinin vekil sıfatı ile işlem yaptığı kendi aralarında söyleniyor ama bu ne tebliğde ne de ek bir sözleşme olarak yer almıyor. Ben görmedim en azından.

İkincil piyasa işlemlerinde satılabilir dediniz ama siz orada bu kira sertifikası sahibi için bir mülkiyet hakkını tasavvur ederek söylüyorsunuz. Ben ise, söz konusu ilişkinin borç ilişkisi olduğunu, kişinin elinde bulundurduğu senedin bir varlığı değil, bir alacağı ifade ettiğini belirterek alacak satımı kapsamında faizli bir işlem olduğunu söyledim.

Yönetim sözleşmesine dayalı işlemlerde devri sunumda ben de gösterdim. O devir fon toplandıktan sonra kaynak kuruluştan VKŞ’ye veya VKŞ’den kaynak kuruluşa doğru gerçekleşiyor ama işlem sırası olarak ilk ihraçta o paralar toplanırken herhangi bir varlık veya devir söz konusu değil, bu sebeple faizli olduğunu söylüyorum. Teşekkürler.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Peki, çok teşekkür ediyoruz. Şimdi tabii Batuhan Buğra Akartepe kardeşimizin söyledikleri de elbette bir mütalaadır, bir yaklaşımdır. Onlara elbette saygı duyuyoruz. Onlar üzerinde yeni değerlendirmeler yapılabilir ancak biz hocası olarak bu kadar bu işe kafa yorduktan sonra da kendisinden mesela şunu da bekleriz: Bu şekilde caiz değil, fakat şu şekilde olursa caiz olur. Bunu da açıklasa çok iyi olur. Çünkü piyasanın da bizden beklediği budur, yoksa Mürteza Hoca’nın dediği gibi, her şeye “caiz değildir” diyebiliriz, en kolay fetva budur. Biz caizi nasıl oluşturabiliriz? Alternatiflerini de sunmamız gerekiyor. Bu oturumun güzel bir oturum, iyi bir tartışma olduğu kanaatini taşıyorum. Başta tebliğ sahiplerine ve sizlere, herkese teşekkür ediyorum.

Şimdi de oturumumuzun diğer bir konusu olan risk yönetimi hususunu ele alacağız. Servet Hocam, borsada risk yönetimi VİOP, vadeli işlemler ve opsiyon piyasası işlemlerini bize anlatmak üzere Borsa İstanbul’dan Evren Arık arkadaşımız, burada mı? Evren Bey buyurun, siz öncelikli olduğunuz için sizi sol tarafımıza alıyoruz, burada muteber olan kürsüye yakın olmak. Servet Hocam siz de sağ tarafıma buyurun.

Evet, arkadaşlar burada bizim Din İşleri Yüksek Kurulu üyelerimiz, hocalarımız bunlar yanında kendilerine çok değer verdiğimiz, kendilerinden çok önemli şeyler beklediğimiz Kurul uzmanı arkadaşlarımız var. Biz özellikle Kurul uzmanı arkadaşlarımızın mütalaalara katılmalarını istiyoruz. Daha fazla söz almaları bizi memnun eder. Kendilerine buradan bunu bir kez daha ifade etmiş olayım.

Peki, şimdi başlayalım Evren Arık Bey bize borsada risk yönetimini anlatsın sonra da Servet Hocamız öncelikle konuyu fıkhî açıdan değerlendirsin, peşinden de müzakere yapmış olalım. Buyurun Evren Bey, 20 dakikada sunarsanız memnun oluruz.

BORSADA RİSK YÖNETİMİ (VİOP)

Evren ARIK

Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası

Tekrar teşekkür ederiz. Benim ismim Evren Arık, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası’nda çalışıyorum. Çok kitabî, mevzuat tarafına girmeden, zamanı da iyi kullanmak adına bizde işleyiş nasıl oluyor, örnek üzerinden anlatmaya çalışacağım.

Bizim bir şemamız var, başlangıçta vadeli işlemlerin oturduğunu görmek için göstermekte fayda var. Sermaye piyasalarından bahsediyoruz. Burada spot piyasalar var, bir de vadeli piyasalar var. Spotun altında paylar ve borçlanma araçları var. Borçlanma araçlarını bir önceki oturumda dinledik, paylar da yarın gündeme gelecek. Borçlanma araçları kapsamında tahvil ve Eurobondlar yer alıyor.

Vadeli tarafta ise, benim bahsedeceğim dört ürün var: Forward, futures, opsiyon ve swap. Bunların sadece iki tanesi borsada işlem görüyor. Futures ve opsiyon, ben de onlardan bahsedeceğim.

Bir başka sınıflandırma yöntemi de birincil piyasa ve ikincil piyasa şeklinde. Birincil piyasada halka arz ve tahsisli satış söz konusu. İkincil piyasada ise borsa işlemleri (organize piyasa) ve tezgâh üstü dediğimiz işlemler var.

Spot piyasa hem birincil hem de ikinci piyasa ile ilgili ama vadeli işlemler sadece ikincil piyasada sözkonusu. Vadeli işlemlerde ihraç sözkonusu değil ve sözleşmeler ikincil piyasada kuruluyor.

Son olarak, yanında Borsa İstanbul logosu olanlar, Borsamızda işlem görenler. Borsamızda işlem görüp burada yer almayan bir de kıymetli madenler piyasamız bulunuyor.

Bizim bahsedeceğimiz konu, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri.

Çok kısa bir giriş olarak, borsa şirketler için ne anlam ifade eder, sorusuyla başlamak istiyorum. Sabahtan beri konuşuldu, borsanın bir oyun yeri olduğu şeklinde yanlış bir algıyla karşılaşıyoruz. Biz oysaki reel sektörü desteklemek için, onların ihtiyaçlarını gidermek için kurulmuş bir kurumuz. Bu amaçla faaliyet gösteriyoruz.

Borsanın şirketler için anlamını düşündüğümüz zaman aklımıza üç şey geliyor: Birincisi kaynak bulmak, ikincisi yatırım yapmak, son olarak riskten korunmak (hedge de diyoruz).

Borsada işlem gören pay senetleri ve borçlanma araçları kaynak bulmak ve yatırım yapmak ile ilgiliyken, vadeli işlemler daha çok riskten korunmakla ilgili diyebiliriz.

Şirketlerin daha kurumsal, daha kuvvetli yapılara kavuşması için bu imkânları daha iyi kullanması gerektiğini düşünüyoruz.

Yine hepinizin bildiği bir ayrım, spot piyasa ile vadeli piyasanın farkı nedir? Spot piyasada ödeme ve teslimat hemen yapılır, aynı gün ya da t+1’de, t+2’de. Örneğin; pay piyasası spot bir piyasadır. İşte Arçelik payını bugün alırsanız, iki gün sonra parasını ödersiniz, hesabınıza geçer. Bu spot bir işlemdir. Yine aynı şekilde döviz bürosundan 1000 dolar aldınız, bu da spot bir işlemdir ama vadeli işlemde anlaşmayı bugün yaparsınız ödeme ve teslimat gelecekte bir gün olur. Aradaki temel fark böyledir.

Dört tip sözleşmeden bahsettim. Forward, futures, opsiyon ve swap. Çok kısaca tanımlarını söyleyip geçeceğim.

Forward’ta, ileriki bir vadede, ileriki bir tarihte alım satım yapma yükümlülüğüne girilir. Futures’ta da (futures için vadeli işlem sözleşmesi tabirini kullanıyoruz) tanımı aynı, farklar şu ki, fiyat borsada oluşuyor, standart büyüklükleri ve hangi vadelerde işlem yapılacağını biz borsa olarak belirliyoruz. Burada forward’tan şöyle bir fark da var, vadeden önceki herhangi bir gün aldığınız sözleşmeyi yine borsada satıp pozisyonunuzu kapatabilirsiniz, temel farklardan biri de bu.

Opsiyon sözleşmesinde de, bu sefer taraflardan biri kullanım hakkına sahip. Bu hakka sahip olan hakkını kullanırsa diğer taraf için yükümlülük doğuyor. Forward ve futures’ta iki tarafın da yükümlülüğü vardı.

Swapı da, ileride birden fazla vadede alım satım yükümlülüğü, ard arda bir kaç forward işleminin birleşmesi gibi düşünebilirsiniz. Daha çok bankalar arasında işlem gören, bankaların nakit yönetimi için kullandığı bir ürün.

Bizim borsamızda hangi vadeli sözleşmeler işlem görüyor? Buğday, pamuk, elektrik –ki ilginç bir örnektir-, hurda çelik, döviz –(DolarTL, EuroTL, EUR/USD, RubleTL, Çin Yuanı/TL, GBP/USD) endeks, pay, hisse senetleri ve altın üzerine vadeli sözleşmeler borsamızda şu anda işlem görüyor.

Biz vadeli işlemlerin başlıca üç avantajından bahsediyoruz. Vadeli işlem ile ileride gerçekleşecek fiyat hareketine karşı bugünden fiyatı sabitlemek, kendinizi güvence altına almak söz konusu, fiyatla ilgili beklenmedik hareketlere karşı. İkincisi, hem yükselişe, hem düşüşe karşı pozisyon almak mümkün, alım pozisyonu da alabilirsiniz, satım pozisyonu da alabilirsiniz. Bir de son olarak –tabii bu konferansın konusu bağlamında avantaj mıdır değil midir tartışılabilir- kaldıraç sayesinde daha az miktar para yatırarak pozisyon alınıyor.

İşleyişe geçmeden önce bu iş tarihte nasıl başladı ona değinelim. Vadeli işlemler Amerika’da Chicago’da 19. yy’da başladı. Tarımsal faaliyetin merkezi olan Chicago, halen de ABD’nin en büyük türev piyasasına sahiptir. Bildiğiniz gibi tarımda çiftçi hasat yaptığı zaman bir fiyat baskısı ile karşı karşıya kalabilir, ürününü sattığı karşı tarafın inisiyatifine kalabilir. Fiyatı kontrol gücü çok sınırlı olduğu ve depolama imkânları da olmadığı için ürününü istemediği fiyatlardan satmak zorunda kalabilir.

Vadeli işlemler basitçe bu soruna çözüm olsun diye tarım ürünlerinde ortaya çıkmıştır. Amaç yıl boyunca ürünü satabilmek, düşük fiyattan satmak zorunda kalmaktan korunmaktır, özünde bu var. İlk sözleşme bildiğimiz kadarıyla 1851’de mısır için yapılmış, epey bir süre de tarım ürünleri ile devam etmiş. 1970’li yıllarda küreselleşmenin ortaya çıkması ile birlikte finansal ürünlerin vadeli/türev sözleşmeleri yapılmaya başlanıyor, işte döviz endeksi gibi.

Peki, neden önemli bu sözleşmeler? Bu grafikte dolar kurunun son bir yıldaki seyrini görüyorsunuz. Biliyorsunuz geçen yıl 7,5 TL’ye kadar yaklaştı. Bu hem şirketleri hem yatırımcıları zorlayan bir durum. İşte bunun gibi fiyat hareketlerinin yarattığı riskten korunmak için türev işlemler önemli. Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri spekülatif amaçla kullanılabileceği gibi, bizim burada esasen vurgulamaya çalıştığımız gibi döviz ya da başka bir riskin yönetilebileceği bir araç niteliği taşıyor. Bundan sonraki kısımda bu amaçla kullanımın nasıl yapılabileceğinden bahsedeceğim.

Türev sözleşmeler, fiyat dalgalanmalarından korunma sağlıyor, böylece firmalar örneğin döviz kurlarını sürekli düşünmek zorunda kalmıyor, doğrudan doğruya kendi faaliyetlerine odaklanma şansları oluyor. Daha net verilerle üretim planlaması yapma şansı getiriyor ve özünde esas faaliyet alanına odaklanmayı kolaylaştırıyor.

Döviz hareketlerinin mali tablolarda yol açtığı sonucu bir örnekle göstereyim. Gördüğünüz bir şirketin geçen yılki gelir tablosu; 109 milyon lira faaliyet kârı var, yani emek ve sermayenin konulup üretim, ticaret ya da hizmetten firmanın kazandığı para.

İkinci gördüğünüz finansman giderleri kalemi 103 milyon. Bu kalemin yaklaşık yarısını kur zararı oluşturuyor. Burada demek istediğimiz şu ki, bir firma ürettiği katma değerin ciddi bir kısmını dövizdeki hareket yüzünden kaybedebilir. İşte biz de bundan korunmak için vadeli işlem ve opsiyon piyasası kullanılabilir diyoruz. Bizim şirketler için bu piyasayı öne çıkarmaktaki başlıca nedenimiz budur.

Artık bu riskten korunmanın borsada nasıl yapıldığına geçebiliriz. Forward’la futures’ın farkından demin bahsettim, forward sözleşmeler tezgâh üstünde bankalar tarafından yapılır, bir şirket bankaya giderek ikili anlaşma ile forward sözleşme de yapabilir. Borsada ise sözleşme fiyatları anonim olarak piyasada oluşmaktadır, şeffaf olarak yayınlanan fiyatlardan hisse senedi işlemi yapar gibi vadeli işlem yapabilirsiniz.

Borsamızda işlem gören sözleşmelere baktığımızda, işlemlerin çoğunun endeks, döviz, altın ve pay sözleşmelerinde olduğunu görüyoruz. Burada pamuk ve buğday sözleşmelerini de görüyorsunuz, İzmir ve Konya Ticaret Borsaları ile işbirliğiyle bu sözleşmeler açıldı, ancak yapısal faktörler, farkındalık eksikliği gibi çeşitli nedenlerle tarım sözleşmelerinde çok fazla işlem gerçekleşmiyor.

Döviz sözleşmeleri işlem hacmimizin yarıya yakınını oluşturuyor. Son dönemde memleketimizde de döviz riski öne çıktığı için burada döviz örneği üzerinden gideceğim, sizin görüşlerinizin de bu bağlamda özellikle döviz piyasası için önem taşıdığı görüşündeyim. Ancak tüm vadeli işlemler aynı mantıkla çalışıyor, yani şimdi anlatacağım örnekte dövizin yerine başka bir sözleşme de koyabilirsiniz.

Borsamızda bir de opsiyon sözleşmeleri bulunuyor. Pay, endeks ve döviz opsiyonları işlem görüyor. Onunla ilgili de bir örnekten bahsedeceğim.

Şimdi bahsedeceğim örnekte adım adım bir yatırımcının bu işi nasıl yaptığını anlatmaya çalışacağım. Bu şekilde daha faydalı olacağı düşüncesindeyim.

Diyelim bir şirketin 28 Haziran tarihinde 1 milyon dolar ödemesi olsun, bu şirketin satışları TL olsun ve bu yüzden kurun yükselmesinden ve kârının azalmasından endişe ediyor olsun. Bu konuda şirket ne yapabilir bizim piyasayı kullanarak? Amacı bu riski minimize etmek.

Bizim piyasaya geldiğimiz zaman görünen şu; gördükleriniz geçen haftanın gerçek fiyatları. 4 Mart tarihinde dolar TL kuru 5,38 miş, piyasada 5,38’den işlem görüyor. O esnada bizde de işlem gören 28 Haziran vadeli bir dolar TL sözleşmesi var. Bu sözleşmenin fiyatı da 5.68. Bu fiyat piyasa koşullarında değişiyor, spot kurla beraber hareket ediyor. İki sözleşme arasında paranın zaman değeri kadar fiyat farkı var. Bu sözleşmelerin her biri 1000 dolar değerinde ve bu sözleşmelerden bir tane almak için yatırmanız gereken teminat tutarı 390 lira. En başta söylediğim 1 milyon dolarlık ödemenizin döviz riskini ortadan kaldırmak için bu sözleşmelerden 1.000 adet alıyorsunuz. Bu işlem için Takasbank’a yatırmanız gereken teminat tutarı 390 x 1.000 = 390.000 TL teminat yatırıyorsunuz. Böylece 390 bin lira yatırarak vadeli işlemde 5,68 milyon liralık bir pozisyon açtınız. Bizim kaldıraç dediğimiz şey de bu; 5,68 milyon yatırmıyorsunuz, sadece 390 bin lira yatırarak 5,68 milyon TL büyüklüğünde bir pozisyon açıyorsunuz. Yatırdığınız teminat Takasbank’taki hesabınızda duruyor, normalde bu teminata faiz işliyor ama eğer isterseniz, ben faiz istemiyorum derseniz Takasbank’a talimat verdiğiniz takdirde faiz işletmiyor.

Bizim bu örnekte alım-satım yapmak, dolar kurunun hareketinden para kazanmak gibi bir amacımız yok, sadece şirket olarak riskimizi yönetmek istiyoruz. Şimdi vade gününe gidelim, o güne kadar başka bir alım-satım yapmadığımızı düşünelim, o gün ne olacak? Diyelim o gün, vade sonu günü, kur hiç değişmemiş ve yine 5,68 olsun. Bu sözleşmeleri 5,68’den almıştık, vadenin son günü de 5,68, aradaki fark 0 dolayısıyla kâr zarar yok. Spotta 5,68’den bir milyon dolarınızı alırsınız ve böylece sizin yapacağınız ödemelerin maliyeti 5 milyon 680 bin lira olur. Bu noktada şunu vurgulamam gerekiyor, bizim dolar sözleşmemiz, fiziki teslimatlı değil nakdi uzlaşmalı, yani vadede bir milyon dolarınızı biz size vermiyoruz, yine siz piyasadan bir milyon dolar alıyorsunuz. Tabii bu bir tercih meselesi, denirse ki fiziki teslimatlı olması daha iyidir, fiziki teslimatlı açmak da mümkün. Örneğin tarım sözleşmeleri fiziki teslimatlı, pay vadeli sözleşmeler fiziki teslimatlı ama dolar sözleşmeleri nakdi uzlaşmalı. Örneğe dönersek kur 5,68 olduğunda sizin beklediğiniz risk gerçekleşmedi. Kâr 0 oldu; 390 bin lira teminat yatırmıştınız, bu teminatı depozito gibi düşünün, yatırdığınız gibi geri alıyorsunuz, pozisyonunuzu kapatıp çıkıyorsunuz.

İkinci senaryoda diyelim kur 6 oldu vade sonunda, yani korktuğunuz başınıza geldi, kur yükseldi, bu durumda bu sözleşmedeki işleminizden 320 bin lira kâr elde ediyorsunuz ((6,00-5,68)x1.000.000=320.000), bu para o gün size ödeniyor. Siz de gidip spot piyasada 6 TL’den 1 milyon doları aldınız, 6 milyon lira ödediniz ancak 320 bin lirasını biz size verdiğimiz için maliyetiniz yine 5,68 oldu. Neticede kur ne olursa olsun sizin maliyetiniz değişmedi, spottan edeceğiniz zararı vadeli işlemden kazanmış oldunuz.

Bu işin bir de öbür tarafı da var, bu da üçüncü senaryo. Diyelim kur 5,40’a düştü, bu durumda ne olacak? Bu durumda da, bizim vadeli sözleşmeden zarar edeceksiniz çünkü 5,68’den almıştınız, 5,40’a düştü o zaman 280 bin lira zarar ediyorsunuz. Gidip piyasadan 1 milyon dolar ihtiyacınızı aldınız 5,4 milyon TL’ye, toplam maliyetiniz yine 5,68x1.000.000=5,68 milyon TL oldu. Riskten korunma açısından bakarsak, her şeyin bir bedeli var ve kurun yukarı hareketinden etkilenmemek karşılığında kur düşerse kâr etmekten de vazgeçiyorsunuz. Bu işin bedeli de bu, kur ne olursa olsun ben 5,68 ödemeye razıyım, bu riske girmek istemiyorum diyorsunuz ve böylece maliyetinizi sabitlemiş oluyorsunuz, kur 5 de olsa 7 de olsa sizin buradaki maliyetiniz 5,68 milyon TL olacak.

Dediğim gibi bunun yerine altını, emtiayı, endeksi her şeyi koyabiliriz, aynı mantıkla çalışıyor. Bir de dövizde vade sonunda kur nasıl belirleniyor diye sorarsanız, Merkez Bankası’nın 15:30’da açıkladığı resmi kurlarını kullanıyoruz.

Vadeli işlem sözleşmeleri, basitçe bu şekilde çalışıyor. Biz dediğim gibi sadece dolar TL yok, işte Çin Yuanı, Euro TL, Euro Dolar, Paund Dolar, Ruble TL ve Dolar TL işlem görüyor. Şu soldaki ekranda son 4 rakam vadelerdir, Mart 19, Nisan 19 gibi, hangi vadeye ihtiyacınız varsa, o vadede sözleşme açabilirsiniz. Alış satış kotasyonları hisse senediyle aynı şekildedir, alım-satım kurallarının hisse senedinden farkı yoktur.

Vadeli işlem tarafı böyle, bir de aynı şekilde bir opsiyon örneğinden bahsedeceğim, orada mekanizma nasıl işliyor? Biz bunu kasko sigortasına benzetiyoruz risk yönetimi açısından. Yine 30 Nisan tarihinde bir milyon dolarlık bir ödemeniz olduğunu düşünelim şirket olarak, yine satışlarınız TL, kurun yükselmesinden ve kârın azalmasından endişe ediyorsunuz, amacınız bu riski minimize etmek. Vadeli işlem örneğindeki gibi burada da geçen hafta 4 Mart’ta dolar 5,38’den işlem görüyor. Bir de aynı tarihte bu sefer opsiyon sözleşmesine bakalım, bizde 30 Nisan vadeli 5,70 kullanım fiyatlı bir opsiyon sözleşmesi var ve 90 liradan satılıyor. Bu fiyat piyasa koşullarında çok değişiyor ancak o anda 90 lira. Bunu bir sigorta primi olarak düşünün, opsiyonun primi 90 liradan işlem görüyor ve 5,70 kullanım fiyatlı. Biz sonuçta kurun 5,70’e kadar kurun yükselmesine razıyız ama 5,70’ten daha yukarı olursa buna katlanmak istemiyoruz. O yüzden gidip bu sözleşmeyi alıyoruz. Dediğim gibi bu işlem mantık olarak bir sigorta yaptırmakla aynı şey.

Yine sözleşme özellikleri benziyor, bizdeki 30 Nisan vadeli opsiyon sözleşmesinin bir tanesi 1000 dolar değerinde, bu sözleşmeden bir tane almak için opsiyon primi ödemeniz lazım, 90 liraydı bu, bu fiyat demin söylediğim gibi piyasada sürekli müzayede ortamında belirleniyor, biz belirlemiyoruz.

Size bir milyon dolarlık pozisyon gerektiği için yine 1000 tane aldınız ve 90 bin lira prim ödediniz. Böylece spottaki 1 milyon dolarlık ödemenin maliyetini en fazla 5 milyon 790 bin lira olarak sabitlediniz. 5,70 kullanım fiyatı sizin sigortayı yaptırdığınız seviye, üstüne 90 bin lira da sigorta maliyeti var, böylece bu işin maliyeti 5 milyon 790 bin lira oluyor.

Şimdi 30 Nisan tarihine gidelim. Aynı şema burada da var. Kur 5,70 oldu diyelim, opsiyonun vadeli işlem sözleşmesinden farkı, bir tarafın kullanım hakkına sahip olmasıydı. Hakkı kullanacak mıyım, kullanmayacak mıyım, opsiyonu aldığım için bana bağlı bir şey, istersem kullanırım, istemezsem kullanmam. Burada fark etmiyor, tam başa baş noktasında olduğumuz için, sonuçta spot kur 5,70 olduğu için opsiyonu kullanmanız bir kâr ya da zarar getirmiyor. Buradaki zararınız 90 bin lira, bu tutar riskten korunmanın bedelidir. Nasıl arabanızı sigortaladığımızda arabaya bir şey olmadığında sigorta bedelini talep etmiyorsak, riski yönetmek için ödediğimiz 90 bin liraya da o gözle bakıyoruz. Sonuçta bu senaryoda bir milyon doları spotta 5,70’ten aldık, toplam maliyetimiz 5,7 milyon TL + 90 bin lira oldu.

İkinci senaryoda kur 30 Nisan’da 6’ya çıkmış olsun. Bu sefer tabii ki hakkımı kullanıyorum çünkü bu opsiyon bana 5,70’ten döviz alma hakkı veriyor, piyasada dolar 6 TL iken bunu kullanmak rasyoneldir, o yüzden opsiyon hakkımı kullanıyorum. Kullandığım zaman 300 bin lira kârım var, 300 bin lira kâr elde ediyorum, 90 bin lira baştan prim ödemiştim, kaldı geriye 210 bin lira, piyasadan 6 milyon liraya dolarımı aldım, 210 bin lira da buradan kazanmıştım yine maliyet ilk örnekteki gibi 5,79’a geldi, maliyeti yine sabitledim.

Son senaryoda kur 5,40’a düşüyor. Bu sefer hakkımı kullanmam, çünkü mantıklı değil, piyasada dolar 5,40’tan işlem görürken benim 5,70’lik opsiyon kullanmam mantıklı olmadığı için kullanmam, gider zaten piyasadan 5,40’tan alırım. Böyle olunca 5,40’tan bir milyon doları alıyorum, 0 üzerine 90 bin lira prim geldi, 5 milyon 490 bin lira oldu. Opsiyonun farkı şu ki, vadeli işlem sözleşmesinde fiyat düştüğü zaman zarar ediyordunuz, burada o zararı sınırlıyorsunuz, primle sınırlıyorsunuz, prim her türlü elinizden çıkıyor.

Arada basitçe şöyle bir fark var, soldaki vadeli işlemin grafiği, sağdaki opsiyonun grafiği, vadeli işlemde fiyat düştükçe zarar, çıktıkça kâr var ama opsiyonda o 90 bin lirayı ödediğiniz için fiyat düştüğü zaman zararınız sınırlı, bu bakımdan aslında opsiyonun hedge mantığına daha uygun olduğunu bile düşünebilirsiniz.

Bu akışla ilgili sorularınız olursa yine cevap veririm.

Bir de, opsiyon örneğinde 5,70 kullanım seviyesinden bahsettim, 5,70 bir tercih, başka kur seviyelerini de seçebilirsiniz. Diyelim 5,70 alım opsiyonu 90 liradan işlem görürken, 5,75’e kadar idare ederim derseniz o opsiyon daha ucuz, 81 lira, 5,80 alım opsiyonu 74 lira, bu şekilde azalarak gidiyor. Ama daha düşük bir seviyeden sigorta yapmak isterseniz bu sefer opsiyon daha pahalı hâle geliyor, mesela 5,55’te 137 lira iken 5,95’te 63 lira, bir yatırımcının bunlardan birini seçme hakkı var kabul edeceği kur seviyesine göre.

Bu fiyatlar çok oynak tabii, piyasada örneğin geçen yaz sonu gibi volatil (oynak) bir ortam olsa fiyatlar birden çok yukarı fırlar. O yüzden genelde söylenen şudur; böyle bir riskiniz varsa piyasa hareketlenmeden önce pozisyon alabilir, fiyatların hareketlendiği zamana kalırsanız opsiyon fiyatları çok yukarı gidecektir, o zaman hedge yapmak kârlı olmaktan çıkabilir.

Örnekleri tamamladık, şimdi daha genel birkaç husustan bahsedeyim. Neden borsa diyoruz? Burada borsanın cevap verdiği birkaç soru var: İlkin, birçok yatırımcının fiyatı anonim, şeffaf ve anlık olarak bir araya geldiği için doğru fiyattan sözleşme yapıldığını söylüyoruz. İkincisi, burada alıcı-satıcı bulamama ihtimali çok az, opsiyonda mesela piyasa yapıcıları var, sürekli bir karşı taraf bulmak mümkün. Bir diğeri, bununla da bağlantılı, vadeyi beklemek durumunda değilsiniz, diyelim deminki örnekte 30 Nisan’dan önce, 1 Nisan’da vazgeçtiniz, pozisyonunuzu kapatabilirsiniz, 30 Nisan’ı beklemek zorunda değilsiniz.

Peki, karşı taraf ödeme yapmazsa ne olacak? Borsada bunu düşünmenize gerek yok. Merkezi karşı taraf uygulaması var, hukuken borsa araya girip iki tarafa da taraf oluyor, yani Takasbank alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı oluyor. Tüm sözleşmelerin hukuken tarafı Takasbank ve teminat ve fon mekanizması ile bunu sağlıyor. Borsadaki sözleşmelerde hiçbir zaman karşı taraf parayı ödemezse tarzı bir belirsizlik yok, merkezi karşı taraf mekanizması bu ödemeyi taahhüt ediyor, garanti altına alıyor. Sonuç itibariyle borsanın dört özelliğini saydım, ilk üçü likidite bulmakla ilgili, sonuncusu da takas garantisi ile ilgili.

Son olarak, borsada bugün işlem yapmaya kalksanız hangi adımlar izlenir? Çok kısa bundan da bahsederek bitireyim sunumumu. Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri için süreci dört adımda toparladık. Hesap açmak, teminat yatırmak, emir göndermek ve gün sonunda kâr zarar.

İlk adım hesap açmak, yatırım hesabınızı aracı bir kurum veya bankada açıyorsunuz bu bağlantıda bizim üyelerimiz var. İkinci adım, teminat yatırmak. Demin bahsettim, dolar TL’de teminat 390 lira, bin tane sözleşme alacaksanız 390 bin lira yatırıyorsunuz. Bu tutar fiyatlar değiştikçe değişiyor ancak genelde kaldıraç seviyesi aynı kalıyor, burada 15’te 1 gibi. Takasbank burada merkezi karşı taraf mekanizmasının çalışmasını sağlayacak bir oran belirliyor, üç ayda bir, gerekirse daha sık bu rakamı değiştiriyor. Örneğin geçen yaz 600 liraya seviyelerine çıkmıştı, şimdi tekrar 390 liraya düştü.

Üçüncü adım, emir göndermek. Cep telefonundan, tabletten, bilgisayardan artık emir gönderilebiliyor. Emirlerinizin diğerlerinden farkı yok, forward’tan farklarından biri bu, borsada hiçbir emrin birbirine önceliği yok, tüm emirler aynı ortamda eşleşiyor, emirler eşleştiği zaman işlem gerçekleşiyor, pozisyon açılıyor.

İşlem saatleri 9.30-18.15, sadece pay ve endeks sözleşmelerinde 18.10’da kapanıyor, bizim piyasada öğle arası yok. Bir emir defteri örneği görüyorsunuz, dolar TL Haziran vadeli sözleşme örneğini vermiştim, burada 5,60. Geçen hafta 5,67 alış 5,68 satış en iyi alış satış miktarları, bunlar da bizim piyasadaki emir yöntemleri, bunların detayına girmeyeceğim.

Dördüncü adım, gün sonunda kâr-zararın yansıtılması. Vadeli işlemler için önemli bir nokta, her günün sonunda kâr-zarar dediğimiz veya işte bizim mevzuatta hesapların güncellenmesi (“mark-to-market”) dediğimiz şey. Şimdi hatırlarsanız 390 lira teminatı yatırdık, deminki örnekte, şimdi 2 ay beklediğimiz bu süre boyunca o 390 lira olarak durmuyor, diyelim 5,70’ten siz bunu yatırdınız, 390 lirayı yatırdınız ve iki ay bekleyeceksiniz, iki ay boyunca alım satım yapma niyetiniz yok, ertesi gün kur 5,80’e çıktı, sizin 100 lira kârınızı hesabınıza yatırıyoruz, bu 100 lirayı da çekebiliyorsunuz, yani günlük olarak sürekli o rakam değişiyor, futures’ın forward’dan farklarından biri de budur. Aynı şekilde 5,60’a düştü, bu sefer de 100 lira zararınız oluyor, sizin 390 liranızın 100 lirasını alıyoruz, tekrar 390 liraya tamamlamanızı istiyoruz, bu işin böyle bir yönü var. 15’te 1 kaldıraç yatırdınız ama fiyat aşağı giderse sürekli 390 liraya tamamlamanız lazım ama yukarı giderse de kâr mümkün. Zaten hedge riskten korunma açısından değil de, spekülasyon açısından bakarsanız, kaldıracın sonucu kâr ve zarar marjının çok yüksek olması, işte kurun 5,70’ten 5,80’e gitmesi, 390 liraya 100 lira kazandırıyor, 5,70’ten 5,60’a inmesi, 390 liradan 100 lira eksiltiyor yani artı eksi %30 gibi çok büyük bir açıklığa yol açıyor ama dediğim gibi benim bu sunumda esas vurgulamak istediğim şey, hedge için, bir şirketin reel ihtiyaçları için bu mekanizmayı kullanması. Ama bu işin böyle bir yönü var, hesabınız günlük olarak değerleniyor her akşam bu değerleme yapılıyor, her akşam hesabınıza para yatıyor ya da çekiliyor.

Son olarak bu bizim işlem hacmimiz, işte bu dövizdeki hareketlilik nedeniyle döviz işlem hacmi arttı son yıllarda, neticede 2013’te 150 milyar gibi yıllık toplam 250 milyar gibi rakamken, geçen yıl 1,3 trilyon liraya ulaştı. Ağustos’tan beri de Merkez Bankası da VİOP’ta işlem yapıyor yani dolara müdahale etme araçlarından biri de bizim vadeli işlemlerde işlem yapmak oldu, onu da ekleyeyim.

Özellikle söyleyeceklerim bunlar, tekrar sorunuz olursa cevaplarım. Çok teşekkür ederim dinlediğiniz için.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Eyvallah, Evren Bey’e biz de çok teşekkür ediyoruz, yani bu türev işlemler özellikle çok uzun anlatılabilecek detaylara sahip, onları maharetle bize özetledi. Kendisine teşekkür ediyoruz. Zaman kaybetmeden Servet Hocama sözü veriyorum, 20 dakika içinde bitireceğine dair o da bana söz verdi, 10 dakika da müzakere yapıp bitireceğiz inşallah.

VADELİ İŞLEM BORSALARINDA UYGULANAN RİSKTEN KORUNMA AMAÇLI SÖZLEŞMELERİN FIKHÎ AÇIDAN TAHLİLİ

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

GİRİŞ

Piyasalarda ve özellikle organize borsalarda uluslararası ticaret yapan işletmeler ve finansal kurumlar başta olmak üzere çok sayıda iktisadi aktör riskten korunma, spekülasyon yahut arbitraj amaçlı olarak vadeli işlem sözleşmelerine başvururlar. Başlıca vadeli işlem sözleşmeleri Forward, Futures, Opsiyon ve Swap olarak adlandırılır. Bu sözleşmeler çok değişik açıdan fıkhî tahlile tabi tutulmaya muhtaçtır. Çünkü gerek amaç, gerek sözleşmenin konusu ve gerekse icra ediliş yöntemleri bakımından cevaz verilen klasik uygulamalarla büyük oranda ayrışır hatta yer yer çelişirler. Bu metinde VİOP’tan hareketle piyasalarda icra edilen vadeli işlem sözleşmeleri kısaca ele alınacak ve bir tebliğ sınırları çerçevesinde konu fıkhî açıdan tahlile tabi tutulacaktır.

A. Vadeli İşlem Sözleşmelerinin Tanımı, Ortaya Çıkışı ve Tasnifi

Vadeli işlem sözleşmesi ile kimi zaman bütün vadeli işlemler, kimi zaman da yalnızca vadeli işlemler borsası bünyesinde gerçekleştirilenler kastedilir[339]. Terimler farklı olsa da mevzubahis sözleşmelerin tümündeki ortak nokta, somut veya soyut nitelikli olup kendisine iktisadî değer atfedilen bir varlığın başka bir varlık karşılığında vadeli olarak değiştirilmesidir. SPK yönetmeliğinde -opsiyon hariç- vadeli işlem sözleşmeleri; “belirli bir vadede, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte ekonomik veya finansal göstergeyi, sermaye piyasası aracını, malı, kıymetli madenî ve dövizi alma veya satma yükümlülüğü veren sözleşme” şeklinde tanımlanmıştır[340]. Vadeli işlem sözleşmelerinin bütün türlerini kapsayıcı nitelikteki bir tanımlamanın ise şu şekilde yapılabileceği kanaatindeyiz: “Belirli miktar ve nitelikteki somut veya soyut nitelikli iktisadî bir değerin gelecekte ödenecek belirli bir bedel karşılığında vadeli olarak değiştirilmesidir”.

Tanımda başlıca iki unsur dikkati çekmektedir: Birincisi, sözleşme konusunun “bir iktisadî değer” olarak ifade edilmesidir. Çünkü vadeli işlem sözleşmelerinde akdin konusu ya bir ticaret malı, ya döviz, hisse senedi, tahvil, hazine bonosu gibi finansal ürünlerden ibaret somut varlıklardan oluşur ya da bu tür somut varlıklarla doğrudan ilişkili olmadığı halde, bu varlıklar temel alınarak oluşturulan, fiyatları esas alındıkları varlıkların spot piyasadaki fiyatları paralelinde belirlenen ve kendilerine bir iktisadî değer atfedilerek vadeli piyasalarda üzerine sözleşme yapılan, literatürde türev ürün veya sentetik ürün diye adlandırılan soyut varlıklardan oluşur. Bütün bu sayılanlar günümüz piyasalarında bir iktisadî değer (aktif) olarak kabul edilip mübadeleye konu edildiğinden, tanımda akde konu şey “iktisadî değer” olarak ifade edilmiştir. Tanımda ön plana çıkan ikinci unsur ise hem akit konusu hem de bedelin teslim ve tesellümünün vadeli olmasıdır. Sözleşmeler vade bakımından genel anlamda üç başlık altında toplanabilir: Akit konusu ve bedelin akit esnasında yahut vade sayılmayacak kadar kısa bir süre içerisinde değiştirildiği akitler nakit/peşin/spot sözleşmeler; malın peşin, bedelin veresiye olduğu akitler vadeli/veresiye sözleşmeler; bedelin peşin, malın veresiye olduğu akitler ise fıkıhta selem ve istısna‘, modern hukukta alivre sözleşmeler[341] olarak adlandırılır. Vadeli işlem sözleşmelerinde ise akde konu iktisadî değer de bedel de vadelidir. Dolayısıyla bu uygulama geleneksel alış veriş yöntemlerinin bir ileri aşamasını oluşturmaktadır.

İslamî kaynaklarda konuyla ilgili tartışmalar Hz. Peygamber dönemine kadar dayandırılır. Hz. Peygamber’in, Câbir b. Abdullah’ın (ö.77/695) devesini, mal ve bedelin ileri bir tarihte teslim/tesellümü şartıyla satın aldığına ilişkin rivayet[342] ile yine Hz. Peygamber’in her iki bedelin de veresiye olduğu akdi (بيع الكالئ بالكالئ) yasakladığına dair rivayet[343] vadeli işlemlerin sahabe döneminden itibaren hem düşünce hem de uygulama düzeyinde bilindiğini gösterir. Ayrıca, erken döneme ait olanlar dâhil, hemen bütün fıkıh kitaplarında deynin satımı konusu incelenmiş, vadeli alış verişler de bu kapsamda değerlendirilmiştir.

Batı’da ise vadeli işlem sözleşmelerinin ilk kez Ortaçağ Avrupa’sında uygulandığı, oradan Japonya ve ABD’ye ve zamanla gelişerek bütün dünyaya yayıldığı ileri sürülür. Vadeli işlem sözleşmeleri başlangıçta tarımsal ürünler ve madenler gibi ticaret malları üzerinde uygulanmaya başlanmış, oradan finansal ürünler ve nihaî olarak da mal veya finansal ürünlere dayalı olarak üretilen mal türevleri, faiz oranları ve borsa endeksleri gibi türev veya sentetik ürünler üzerinde gerçekleştirilmiştir. Günümüzde genelde riskten korunma amaçlı olarak başvurulan ve konumuz açısından önem arz eden finansal ürünler ve türev ürünler üzerine vadeli işlem sözleşmelerinin yapılması ise Bretton Woods Sistemi’nin sona erdiği 1970’lere dayanır. Bretton Woods Sistemi’nin çöküp[344] uluslararası para sisteminde dalgalı kur sistemine geçilmesiyle birlikte yüksek riskli bir dönem başladı; mal fiyatları, faiz oranları ve döviz kurlarında dalgalanmalar baş gösterdi; uluslararası piyasalarda faiz, fiyat ve kur riskleri ortaya çıktı. Bunun üzerine finans mühendisleri yeni finansman yöntemleri arayışına girdiler. Ticarî malların vadeli alım satımı için oluşturulan tezgâh üstü ve organize piyasalarda (borsalar) döviz, faiz oranı, hisse senedi, kıymetli evrak ve borsa göstergeleri (endeksler) üzerine vadeli sözleşmeler yapılmaya başlandı. Günümüzde çok sayıda ülkede somut nitelikli emtia ve finansal varlıklarla bunlar dayanak alınarak geliştirilen türev ürünler üzerine vadeli işlem yapan önemli sayıda borsa faaliyet göstermektedir[345].

Türkiye’de modern anlamdaki vadeli işlem sözleşmelerine ilişkin ilk yasal düzenleme 1995 yılında çıkarılan “Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik” ile yapılmıştır[346]. Bunu takiben 1996 yılında “İstanbul Altın Borsası Vadeli İşlemler ve Opsiyon Piyasası Yönetmeliği” çıkarılmış böylece İstanbul Altın Borsası’nda altın ve dövize dayalı vadeli sözleşmelerin gerçekleştirilmesinin önü açılmıştır[347]. İMKB bünyesinde 1997 yılında hisse senedi, faiz getirili menkul kıymetler, endeks ve diğer finansal göstergeler üzerine vadeli işlem sözleşmelerinin gerçekleştirilmesi ve bu amaçla gerekli kurumların oluşturulmasını içeren düzenlemeler yapılmıştır[348]. Bunu takiben 2001 yılında, 56. maddesiyle daha önceki ilgili bütün yönetmelikleri ortadan kaldıran, “Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik”[349] yayınlanmış[350] ve Türkiye’nin ilk vadeli işlemler borsası, İzmir Vadeli İşlemler ve Opsiyon Borsası (VOB) adıyla 11 hissedarın ortaklığı ile özel bir teşebbüs şeklinde, 2001/3025 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’na[351] dayanılarak İzmir’de kurulmuştur[352]. VOB’un işlemleriyle ilgili yönetmelik ise 27 Mart 2004 tarih ve 25415 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiş[353] ve VOB, 4 Şubat 2005’te faaliyetlerine başlamıştır[354]. Bunu takiben 21 Aralık 2012 tarihinde Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) faaliyete geçmiş, 5 Ağustos 2013 tarihi itibarıyla İzmir’deki Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası (VOBAŞ) ile birleşerek, Türkiye’deki vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin işlem gördüğü tek çatı olmuştur.

Günümüzde VİOP’ta Buğday (Anadolu Kırmızı Buğday) Pamuk (Ege Pamuk), Hurda çelik ve Baz Yük Elektrik Vadeli İşlem Sözleşmelerinden oluşan Emtia ve BIST 30 Endeks, Pay (Hisse senedi), Döviz (TL/Dolar, TL/Euro, Euro/Dolar) ve Altın (TL/ Gram; Dolar/Ons Altın) olmak üzere finansal varlıklar üzerine vadeli sözleşmeler yapılmaktadır. Bu sözleşmelerden Buğday, Pamuk ve Paylar üzerine yapılan vadeli sözleşmeler fiziki teslimatla, diğerleri ise nakdi uzlaşma ile sonlandırılmaktadır[355].

1. Vadeli İşlem Sözleşmelerini Ortaya Çıkaran Sebepler ve Tarafları

Vadeli işlem sözleşmelerini ortaya çıkaran temel etken riskten korunmaktır. Gerek tarım gerek sanayi gerekse ithalat ve ihracatla iştigal eden kuruluşlarla finansal kuruluşların önlerindeki en büyük belirsizlik fiyatlardaki dalgalanmalardır. Dünya üzerindeki doğal, siyasi ve hukuki istikrarsızlıklara döviz kuru, faiz oranı, hisse senedi ve ticarî ürün fiyatlarındaki dalgalanmalar dikkate alındığında işletmelerin önemli belirsizliklerle karşı karşıya kaldıkları görülür. İşte bütün bu belirsizlik veya tehlikeler literatürde risk olarak ifade edilir. Vadeli işlem sözleşmeleri aracılığıyla korunmak istenen şey bu tür risklerdir. Bütün bu risklerin ortaya çıkmasına neden olan olay geleceğin belirsizliğidir; belirsizlik arttıkça risk de artar. Risklerden korunabilmek için, muhtemel kayıpların belirlenip değerlenmesi için başvurulan teknik ve uygulamalar bütününe risk yönetimi adı verilir[356]. Günümüzde risk yönetimi uygulaması devletlerden finansal kuruluşlara, holdinglerden tarım işletmelerine kadar iş ve finans dünyasının her alanına yayılmıştır.

Dolayısıyla risk yönetimi çerçevesinde vadeli işlem sözleşmelerine başvuranlar korunmacılar (hedger), spekülâtörler ve arbitrajcılardan oluşmaktadır. Korunmacılar (hedgerler) bir sermaye piyasası aracını, dövizi, kıymetli maden veya malı kullanan, bunlara yatırım yapan veya gelecekte teslimatını bekleyen, ancak ilgili ürünün fiyatında gelecekte meydana gelmesi muhtemel olumsuz değişimlerden korunmak isteyen kişi veya kurumlardır. Bu tür yatırımcılar, fiyatların spot piyasalarda yükselmesi ihtimaline karşı vadeli işlem piyasalarında türev ürün alarak (uzun pozisyon alarak), düşmesi ihtimaline karşı da satarak (kısa pozisyon alarak) kendi mali durumlarını korumak isterler. Bu tür korunma amaçlı vadeli işlem sözleşmelerini finansal piyasalarda portföy yöneticileri ve bankacılar, mal piyasalarında ise ilgili malı girdi olarak kullanan veya bu malı üretenler yoğun olarak yaparlar.

Vadeli işlem sözleşmelerine başvuran taraflardan biri de spekülâtörlerdir. Geleceğe yönelik fiyat belirsizliklerinin olduğu bir ortamda, gelecekteki fiyatları başkalarından daha iyi tahmin etme melekesine sahip olduğuna inanan ve bu inançla risk üstlenmeyi kabul eden kişiye spekülâtör denilir. Spekülâtörler kendi istekleriyle fiyat riskini üstlenir ve fiyat değişikliklerinden kâr etmeyi amaçlarlar. Spekülatörlerin temel hareket noktası, bir varlığın carî sözleşme fiyatının o varlığın vade sonundaki fiyatına eşit olmayacağını düşünmeleridir. Spekülâtör fiyat dalgalanmalarından doğan riski üzerine almak suretiyle, vadeli işlem sözleşmesine konu edilen varlığın, sözleşmenin akdedildiği tarihteki anlaşılan fiyatı ile sözleşmenin bitiş tarihinde oluşan gerçek fiyatı arasında meydana gelebilecek (kendi açısından) olumlu farktan kazanç elde etmeyi amaçlayan kişidir[357]. Vadeli işlem sözleşmelerine başvuran taraflardan üçüncü grubu ise arbitrajcılar oluşturur. Bir malı, dövizi veya menkul kıymeti bir piyasadan düşük fiyata alıp başka bir piyasada yüksek fiyata satma işlemine arbitraj, bu işi yapana da arbitrajcı denir.[358]

2. Vadeli İşlem Sözleşmelerinin Çeşitleri

Vadeli işlem sözleşmeleri, bu işlemleri oluşturan unsurların karşılaştırılması suretiyle çeşitli şekillerde ayrıma tabi tutulup tasnif edilirler. Bu tasnifte genelde piyasa, akde konu iktisadî değer (akdin konusu), şart ve işlemden güdülen amacın dikkate alındığı görülür. Gerçekleştirildikleri piyasa bakımından (1) tezgâh üstü piyasalarda gerçekleştirilenler Forward ve Swap, (2) organize borsalarda gerçekleştirilenler ise Futures olarak adlandırılır. Opsiyon ise her iki piyasada da gerçekleştirilir. Konusu bakımından (1) Finansal varlıklar üzerine yapılan vadeli işlem sözleşmeleri (2) Emtia üzerine yapılan vadeli işlem sözleşmeleri ve (3) Türev veya Sentetik varlıklar üzerine yapılan vadeli işlem sözleşmeleri şeklinde temelde üç başlık altında sınıflandırmak mümkündür. Zira vadeli işlemlere konu edilen iktisadî değerler genel anlamda mallar (emtialar), finansal varlıklar ve türev varlıklardan oluşmaktadır.

Emtia ile ticaret malları, tarım ürünleri, enerji ürünleri, değerli metaller ve sanayi metalleri gibi borsalarda standardize edilebilen somut mallar; finansal varlıklar ile de döviz, hisse senedi, bono ve tahvil gibi para ve sermaye piyasasında alınıp satılan mislî nitelikli finansal varlıklar kastedilir. Türev veya sentetik ürünlere gelince, bunları da “Emtia veya finansal varlıklara dayalı olan, getirileri bu varlıkların getirisine bağlı olarak belirlenen fakat bu varlıklarla herhangi bir fiziksel bağı bulunmayan soyut varlıklar üzerine yapılan sözleşmeler” şeklinde tanımlamak mümkündür.

Sözleşmenin taraflardan birine seçme hakkı verip vermemesi bakımından (1) Opsiyon (seçme hakkı veren) ve (2) seçme hakkı vermeyenler (Swap, Forward ve Futures) şeklinde adlandırılır.

Bu kısımda, ilerideki fıkhî tahlile zemin oluşması bakımından, başlıca vadeli işlem sözleşmelerini kısaca açıklamaya çalışacağız. Literatürde Forward, Futures, Swap ve Opsiyon adı verilen başlıca dört işlem söz konusudur.

a. Forward Sözleşmeler (Tezgâh Üstü Piyasa Vadeli İşlem Sözleşmeleri)

Cins, nitelik, miktar, fiyat, teslim yeri ve zamanı gibi unsurlarının taraflar arasında serbestçe belirlendiği herhangi bir iktisadî değerin, başlangıçta anlaşılan fiyattan teslimini öngören, mebi‘ ve semenin vadeli olduğu sözleşmelere forward sözleşmeler adı verilir. Forward sözleşmesi hem finansal varlıklar hem de emtialar üzerinde gerçekleştirilir. Forward sözleşmeler, günümüzde daha çok bankalar ve diğer finansal kuruluşlarca döviz kurları ve faiz oranları üzerinde yapılır. Ayrıca tarımsal ürünler üzerinde de forward işlemler gerçekleştirilmektedir. Zira hem üretici, hem tüketici hem de bu tür tarımsal ürünlerin ticaretini yapan tüccar, ticaret yoğunluğu mevsimsel olan tarımsal ürünlerde ileride gerçekleşecek fiyatları baştan sabitleyerek adımlarını ona göre atmak ister.

b. Futures Sözleşmeler (Organize Borsa Vadeli İşlem Sözleşmeleri)

Organize piyasadan ibaret borsa bünyesinde gerçekleştirilen vadeli işlem sözleşmelerine futures denir. Futures sözleşmeleri önce emtia fiyatlarında meydana gelen dalgalanmalara karşı üretici ve tacirleri korumak amacıyla geliştirilmiş daha sonra somut ve türev olanlar dâhil iktisadî kabul edilen bütün değerler üzerinde uygulanmaya başlanmıştır.

Temelde forward ile aynı özellikleri taşıyan futures sözleşmesinin ayırt edici yönü, fiyat dışında kalan bütün unsurların organize borsa tarafından standart hale getirilmiş olmasıdır. Bu işlem türünde iktisadî varlığın cinsi, kalitesi, miktarı, vadesi, teslim yeri ve şekli, teminat tutarı ve garanti şartları bizzat borsa tarafından belirlenir. Günümüzde futures sözleşmeleri esas itibariyle dört ana grup mal üzerinde yapılmaktadır. Bu mallar; 1) tarımsal mallar ve madenler, 2) dövizler, 3) tahvil ve bono gibi finansal ürünler, 4) faiz oranları, hisse senedi endeksleri ve opsiyon hakkı gibi türev ürünler şeklinde sıralanabilir. Borsaya kota edilmek kaydıyla, her türlü standart nitelikli emtia, finansal varlık ve türev ürünün future sözleşmelere konu olabildiği görülmektedir.

Futures sözleşmeleri forward’ın aksine taraflar arasında değil, tarafların borsadaki temsilcileri konumundaki aracı kuruluşlarla borsa takas odası (Clearing house) arasında yapılır. Borsa bünyesinde gerçekleştirilen her türlü işlem borsanın denetim ve garantisi altındadır. Bu garanti takas merkezleri aracılığıyla sağlanır. Takas odası tarafların sözleşmeden doğan karşılıklı yükümlülüklerinin îfasını güvence altına alır. Alıcı ve satıcılar birbirlerine karşı değil; öncelikle takas odasına karşı hak ve borç sahibi olurlar. Böylece kredi riski taraflardan takas odasına aktarılmış, işlem takas odası tarafından teminat altına alınmış olur. Takas odasını temsilen borsa bir anlamda taraflar arasına üçüncü bir taraf olarak girer; satıcıya karşı müşteri, müşteriye karşı satıcı konumunda olur.

Takas odasının bu garantörlük işlevini îfa edebilmesi için teminat sistemi geliştirilmiştir. Borsada işlem yapanların sözleşmeden doğan yükümlülüklerini güvence altına almak amacıyla takas odasına yatırmak zorunda oldukları depoziteye teminat denir. Bu teminat “başlangıç teminatı” ve “sürdürme teminatı” olmak üzere ikiye ayrılır. Başlangıç teminatı, borsada alım satım yapabilmek için her bir sözleşme başına yatırılması gereken depozitodur. Sürdürme teminatı ise, günlük zararlar sebebiyle teminat miktarının azaldığı durumlarda, teminatın başlangıç teminatı seviyesine yükseltilmesi için eklenmesi gereken depozitodur. Başlangıçta yatırılan teminat genellikle sözleşme değerinin % 1’i ile %10’u arasında değişir. Borsalar teminat için yatırılan bu meblağlara belirli oranlarda faiz işletir, bu faizi dönem dönem yatırımcıların hesaplarına aktarırlar.

Futures sözleşmeleri, sözleşmeye konu varlığın niteliği ve sözleşmede tarafların güttükleri amaçlar bakımından biri, vadesinde ya fiziki teslim/tesellüm veya nakit uzlaşma amaçlı somut varlıklar üzerine yapılan sözleşmeler diğeri ise, fiziki teslim ve tesellüm olmaksızın, vadesinden önce ters işlem veya dengeleme ile yahut vadesinde ters işlem veya nakdî uzlaşma ile sona erdirilmek maksadıyla somut veya soyut varlıklar üzerine yapılan türev sözleşmeler olmak üzere ikiye ayrılır. Vadeli işlem piyasaları başlangıçta, somut mallar üzerine fiziki teslimle sona eren vadeli sözleşmeler yapılmak üzere geliştirilmiştir. Fakat zamanla fiziki teslimle sona eren sözleşme oranı düşmüştür. Bu oranın günümüzde % 3 dolaylarında olduğu ileri sürülmektedir. Hatta fiziki teslimin hiçbir şekilde söz konusu olmadığı, sözleşmelerin -yönetmelik gereği- vadesinden önce veya vadesinde nakdî uzlaşma esasına göre sona erdirildiği vadeli işlem borsaları kurulmuştur.

Futures sözleşmelerin tarafları genellikle vade sonunu beklemeksizin vade içerisinde ters işlem yaparak; bir iktisadî değeri ifade eden sözleşmeyi satın almışsa, benzerini satarak; alıcı ise satıcı, satıcı ise alıcı pozisyonuna geçerek sözleşmeyi sona erdirirler. Vadesinde sona erdirilen sözleşmeye gelince, burada iki durum söz konusu olur. Ya sözleşmeye konu iktisadî değer takas odası tarafından alıcıya teslim edilip (fiziki teslim) daha sonra satıcıdan tahsil edilir ya da “nakdî uzlaşma” yoluna gidilir. Nakdî uzlaşmada taraflardan biri veya her ikisi sözleşmeye konu iktisadî değeri takas odasına teslim etmezler. Söz konusu iktisadî değerin spot piyasadaki fiyatı ile sözleşmede öngörülmüş fiyatı arasındaki artı ya da eksi fark borsa organizatörlüğünde, taraflar arasında el değiştirir. Şayet carî fiyat ile sözleşmede belirlenen fiyat arasında bir fark yoksa bu durumda her hangi bir nakit akışı gerçekleşmez. Futures sözleşmeler, istenildiği an ters işlemle kapatılabilmeleri, fiziki teslimin istisnaî olması, nakdî uzlaşma kolaylığı ve takas odası garantisi gibi özelliklerinden dolayı esas itibariyle bir alım satım sözleşmesi değil, bir yatırım, bir sermaye piyasası aracı olarak değerlendirilmiştir[359].

c. Swap (Takas) Sözleşmeleri

Swap, İngilizce kökenli bir kelime olup Türkçe’de “takas”, “değiştirme” ve “trampa” anlamlarına gelir. Terim olarak swap; “iki tarafın, gelecekteki bir tarihte ödemekle yükümlü oldukları borçlarını (faiz yahut anapara ve faiz) önceden belirledikleri şartlar doğrultusunda değiştirmeleri, takas etmeleri” şeklinde tanımlanabilir. Swap’ın mantığında iki tarafın üçüncü kişilere olan geri ödeme yükümlülüklerini önceden belirlenmiş kurallar çerçevesinde karşılıklı olarak değiş - tokuş etmeleri düşüncesi yatmaktadır. Bu işlemde taraflar, içinde bulundukları finansal şartları kendi yararlarına olacak şekilde değiştirmeyi amaçlarlar[360]. Swap bir tezgâh üstü piyasa işlemidir. Genelde bankalarla müşterileri arasında yapılır. Değişimi yapılan varlığın miktar, vade ve diğer şartları ihtiyaçlara göre taraflarca belirlenir.

Uygulamada faiz swap sözleşmeleri ve para swap sözleşmeleri olmak üzere iki farklı swap işlemine rastlanılmaktadır. Faiz swap sözleşmesinde taraflar, belirli bir vade için, faiz ödemelerini karşılıklı olarak değiştirirler. Faizler iki tarafın anlaştığı bir anapara tutarı üzerinden hesaplanır. Faiz swap işleminde ana paralar hiçbir şekilde el değiştirmez. Zira bu işlemde taraflar kredileri temin ettikleri piyasalara karşı borçlandıkları anaparaları değil, ödemeyi taahhüt ettikleri faizleri değiştirmektedirler. Taraflar kredilerin temin edildiği piyasalara birbirleri adına faiz öderler. Faiz swapının başta gelen amaçlarından biri, dalgalı faiz ödemeli borcu, sabit faizli borca çevirerek ya da tersini uygulayarak yüksek tutarda faiz ödemelerinden kurtulmaktır. Faiz swap sözleşmeleri genellikle farklı kredi değerliliğine sahip taraflar arasında yapılır. Kredi değerliliği düşük olan taraf, kredi değerliliği yüksek olan tarafa bir bedel (swap primi) öder. Bu işlem sonucunda her iki taraf da kredi maliyetlerini ucuzlatmış olurlar.

Para Swapına gelince, iki taraf arasında belirlenen tutarda bir para biriminin başka bir para birimi ile değiştirilmesi ve belirli bir süre sonunda değiştirilen anaparaların geri ödenmesini içeren bir sözleşmedir. Para swapı sözleşmesi üç aşamada gerçekleşir: Birinci aşamada, taraflar, farklı döviz cinsinden anaparaları, sözleşmenin yapıldığı tarihte üzerinde anlaştıkları kur üzerinden (genelde carî kur) değiştirirler; sarf akdi yaparlar. İkinci aşamada swap sözleşmesi süresince değişimi yaptıkları ana paraların faizlerini karşılıklı olarak değiştirirler. Üçüncü ve son aşamada ise, taraflar önceden kararlaştırılan kur üzerinden anaparaları karşılıklı olarak geri verirler. Görüldüğü üzere, bir swap işlemi biri spot ikisi de (faiz ve ana para) forward olmak üzere üç işlemden oluşmaktadır[361].

d. Opsiyon (Seçme Haklı Vadeli İşlem) Sözleşmeleri

Opsiyon, Latince kökenli bir kelime olup, tercih, seçim gibi anlamlara gelir. Taraflardan birinin diğerine, belirli bir varlığı, gelecekteki bir tarihte veya belirli bir dönem içinde alıp almama ya da satıp satmama konusunda seçme hakkı tanıdığı (opsiyon hakkı); bu seçme hakkını tanıması karşılığında da belirli bir bedel talep ettiği vadeli işlem sözleşmesi tipine opsiyon denir.

Opsiyon sözleşmesi sağladığı hakkın türü bakımından alım (call) opsiyonu ve satım (put) opsiyonu; vadeleri bakımından Avrupa tipi opsiyon[362] ve Amerikan tipi opsiyon[363], sözleşmeye konu varlığın mahiyetine göre hisse senedi opsiyonu, döviz opsiyonu, faiz opsiyonu, endeks opsiyonu, emtia opsiyonu; vadeli işlemin yapısı bakımından forward opsiyon, swap opsiyon ve futures opsiyon vb. ayırımlara tabi tutulur.

Opsiyon işlemlerinde, opsiyon satıcısı ve opsiyon alıcısı olmak üzere başlıca iki taraf bulunur. Opsiyon satıcısı, sözleşmede yazılı olan şartları yerine getirmekle yükümlü olan taraftır. Opsiyon alıcısı ise, bir varlığı belirli bir fiyat üzerinden belirli bir süre içinde veya sonunda alma veya satma hakkını belli bir bedel (opsiyon primi) ödeyerek satın alan kişidir. Bedeli ödeyen kişi, sözleşmenin vadesi geldiğinde dilerse o malı satın alır dilerse ödediği opsiyon bedeli karşılığında, bedelden feragat ederek malı almaktan vazgeçer. Opsiyon işlemleri hem organize borsalar hem de tezgâh üstü piyasalarda gerçekleştirilir. Opsiyon sözleşmelerini bir anlamda forward, future ve swaptan oluşan vadeli işlem sözleşmelerine, belirlenen süre zarfında, sözleşmeyi sonuçlandırma konusunda seçme hakkı tanınmış vadeli işlem sözleşmesi olarak tanımlamak mümkündür. Zira opsiyon, bu tür vadeli işlem sözleşmelerinden doğan hakları, belirli bir bedel (opsiyon primi) karşılığında, belirli süre zarfında alma ya da satma hakkı tanıyan sözleşmedir[364].

Vadeli işlem sözleşmelerinden bir kısmı yalnızca organize piyasalarda (borsa) bir kısmı ise hem organize hem de tezgâh üstü (organize olmamış) piyasalarda gerçekleştirilir. Forward ve swap tezgâh üstü piyasa işlemidir. Opsiyon hem tezgâh üstü hem de organize borsa, futures ise yalnızca organize borsa işlemidir.

Biz konunun fıkhî boyutunu incelerken akdin konusunu, başka bir ifade ile tarafların sözleşme esnasında akde temel aldıkları iktisadî değeri dikkate alacağız. Önce finansal varlıklar ve onlara dayalı olarak üretilen türev varlıklar üzerine yapılan sözleşmeleri inceleyeceğiz. Daha sonra emtia ve onlara dayalı olarak üretilen türev varlıklara dayalı sözleşemeleri değerlendireceğiz.

B. Finansal Varlıklar Üzerine Yapılan Vadeli İşlem Sözleşmeleri

1. Somut Finansal Varlıklar Üzerine Yapılan Vadeli İşlem Sözleşmelerinin Fıkhî Tahlili

a. Döviz Vadeli İşlem Sözleşmeleri

Bunlar da Döviz Forward ve Döviz Futures olmak üzere ikiye ayrılır. Tezgâhüstü piyasada kur ve vadenin önceden belirlenip bedellerin vade sonunda fiziki teslimle el değiştirdiği vadeli döviz alım satımına döviz forward işlemi adı verilir. Diğer bir ifadeyle, belli miktardaki dövizin kur ve vadesi önceden belirlenerek ileride belli tarihte el değiştirmek üzere vadeli olarak satılmasıdır forward[365]. Günümüzde portföylerinde döviz bulunduran kamu kurumları, finansal kuruluşlar, ödeme ve tahsilâtlarında döviz kullanan işletmeler risk yönetimi çerçevesinde bu sözleşmelere sıklıkla başvururlar[366].

Organize borsalardaki vadeli döviz alım satımı işlemlerine Döviz Futures sözleşmeleri adı verilir. Bu sözleşmeler, organize borsalardaki takas odalarının garantörlüğünde standart miktar ve vadedeki dövizler üzerine gerçekleştirilir[367]. Futures takas odasının garantörlüğü, standart miktar ve vade ile organize borsada yapılması durumu dışında vadeli döviz alım satımı işlemi olma bakımından forward ile aynı özelliklere sahiptir.

Döviz vadeli işlemlerinin fıkhî hükmüne gelince, bu sözleşmelerde akit mahalli mislî nitelikli finansal üründen oluşmaktadır. Fıkıhta, finansal ürünlerde olduğu gibi, faiz cereyan eden mislî malların değişiminde peşinlik ve eşitliğe riayet şart koşulmuştur. Peşinlik ve eşitlik şartı ihlâl edildiğinden günümüz fıkıhçılarının vadeli döviz sözleşmelerinin hükmüne yönelik yaklaşımları –istisnalar dışında- genelde caiz olmadığı noktasındadır. Vadeli döviz işlemlerinin hükmüne ilişkin görüşleri, biri çeşitli gerekçeler ve belli kayıtlarla bu işlemleri caiz görenler diğeri hiçbir şartta caiz görmeyenler şeklinde iki grupta toplamak mümkündür.

Birinci grupta yer alanlardan kimi, işlemin akit değil karşılıklı vaadleşme olduğu; kimi, sarfta kurun serbestçe belirlenebileceği; kimi de zarûret sebebiyle vadeli döviz sözleşmelerinin caiz görülebileceğini ileri sürmüştür.

Kuveyt Finans Kurumu ve Al-Baraka Grubu fetva heyetleri ile Sami Hasen Hamûd ve Abdulkerim İrşid vaadleşmeyi esas alarak bu şartlar dâhilinde vadeli döviz sözleşmelerini caiz görürler.

Kuveyt Finans Kurumu Fetvâ Heyeti forward niteliğinde olan, tarafların belli miktar ve nitelikteki iki farklı para birimini, fiyatlarını başlangıçta belirleyerek, ileri bir tarihte teslim ve tesellümünü yapmak üzere anlaşmalarından ibaret vadeli döviz alım satımını caiz görür. Karar, bu işlemin tarafların her ikisini de bağlayıcı bir sözleşme olmayıp “anlaşmanın, taraflardan en az birine va‘dinden dönme imkânının tanındığı va‘dleşme olduğu” gerekçesine dayandırılmıştır. Ancak sözleşmeyi vaadleşmeden çıkarıp tarafları bağlayıcı akde dönüştürecek bir karinenin bulunması durumunda böyle bir işlemin caiz olmayacağı vurgulanmıştır[368].

Al-Baraka Grubu Fetvâ Heyeti ise yukarıdaki görüşü (oy çokluğuyla) aynen onaylamış ancak, her iki tarafı da bağlayıcı nitelikteki vaadleşme ile yapılacak vadeli döviz ticaretinin caiz olmayacağı görüşünü bildirmiştir[369].

Ürdün İslam Bankası Fetva Heyeti ise sarfta günün kuru dikkate alınmayıp, dövizin, alım satımın yapıldığı günkü piyasa fiyatının altında veya üstündeki bir bedelle mübadele edilebileceği görüşünden hareketle vadeli döviz işlemlerinin caiz olduğunu bildirmiştir[370].

Sâmi Hasen Hamûd da yukarıdaki fetva heyetleri gibi vaadleşme ile yapılan vadeli döviz sözleşmesinin caiz olduğu kanaatindedir. O, görüşünü şu şekilde gerekçelendirir: Bu tür işlemlerde başlangıçta herhangi bir taraftan teslim gerçekleşmemekte, aksine gelecekteki bir tarihte fiyatı önceden belirlenen dövizin teslimatı söz konusudur. Fıkıhta böyle bir işlemin caiz olmadığına dair kesin bir delil bulunmadığı gibi çeşitli kaynaklarda sarfta vaadleşmenin cevazına yönelik görüşler de yer almaktadır. Bu konuda maslahat itibara alınarak vaadleşme ile gerçekleştirilen vadeli döviz sözleşmesi caiz görülmelidir. Ancak bu noktada bir hususa dikkat edilmelidir: O da vaadleşmeye dayalı vadeli döviz işleminin mal satımından soyutlanmış olarak sadece farklı para birimleri arasında kazanç amaçlı olarak gerçekleştirilmemelidir[371]. İrşid de benzer şekilde bağlayıcı olmayan vaadleşme ile bu tür vadeli döviz işlemlerin yapılmasının caiz olduğunu belirtir[372]. Mûsa Adem İsa’nın ise ithalatçıların muhtemel zararlarından korunma dışında bir faiz geliri elde etmedikleri ve kaçınılması zor yaygın ve zarûri bir ihtiyaç olduğu gerekçesiyle bu durumla karşı karşıya olan sektörlere özel olarak vadeli döviz sözleşmelerinin caiz görülmesi gerektiğini ileri sürdüğü bildirilir[373].

Fetvâ heyetleri ve çağdaş İslam hukukçularının çoğunluğuna göre ise vadeli döviz sözleşmeleri caiz değildir. Dünya İslam Birliği’ne bağlı fetvâ heyetinin konuyla ilgili kararında; “bedellerden biri veya her ikisinin ileri bir tarihte teslimini içeren döviz alım satımı sözleşmesi caiz değildir” denir[374]. İslam Fıkıh Akademisi’nin kararlarında ise şu görüşler yer almaktadır: “Bedellerden biri veya her ikisinin ileri bir tarihte teslimi şeklindeki döviz alım satımı caiz değildir[375]. Taraflar borçlarını, borçlandıkları para birimi dışındaki bir para ile ödemek üzere anlaştıklarında işlem ancak, ödeme gününün kuru üzerinden yapıldığı taktirde caiz olur[376]”. İslamî Finans Kurumları Muhâsebe ve İnceleme Kurulu’nun belirlediği ve tüm İslamî finans kurumlarına tavsiye ettiği Fıkhî Ölçüler (el-Meâ‘yîru’ş-şeri‘yye) adlı eserdeki döviz ticareti ile ilgili bölümde ise şu ifadeler yer alır: “İster vadeli havâle, ister vadeli akit şeklinde olsun, her iki bedelin kabzının peşin olarak gerçekleştirilmediği vadeli döviz ticareti haramdır. Maksat, dövizle yapılan bir projedeki kâr kaybını engellemek olsa dahi hüküm değişmez. Kurum, dövizin değer kaybına karşı korunmak için, alma veya verme şeklinde faiz içermeyen, (başka bir kurumla) döviz borcu -borçlar arasında bir bağlantı olmamak şartıyla- mübâdelesi yapabilir[377]. Her iki tarafı da bağlayıcı nitelikteki vaadleşme yöntemiyle döviz ticareti yapmak -dövizin değerini koruma amaçlı olsa dahi- haramdır. Ancak tek bir tarafı bağlayıcı nitelikteki va‘dleşme ile böyle bir ticaret yapılabilir[378]. Vaadleşmekten maksat ise, iki kişinin belirli veya belirli olmayan ilerideki bir tarihte döviz alım satımı yapmak üzere birbirlerine söz vermeleridir”[379].

Konuyu bireysel düzeyde inceleyen çağdaş İslam hukukçularının büyük çoğunluğu fıkıhtaki faiz ve kumar yasağının ihlâl edildiği ve iktisadî yönden toplumların felâketine yol açtığı/açacağı gibi gerekçelerle vadeli döviz sözleşmelerinin caiz olmadığı kanaatini ileri sürmüşlerdir[380]. Örneğin Taki‘ Osmânî[381] başta olmak üzere çağdaş İslam hukukçuların çoğu türev sözleşmelerin özellikle spekülâtif amaç içerdiğinden kumar kapsamına girdiğini belirtirler. Abdulhamid Sââ’tî ise, konuyu hedging merkezli incelemiş ve faizlik mallar üzerinde yapılmadığı takdirde finansal varlıklar üzerine yapılan türev sözleşmelerin fıkıhtaki selem’e uyarlanabileceğini belirtmiştir[382]. Günümüzdeki döviz vadeli işlemlerinin tümü faiz cereyan eden mallarda icra edildiğinden Sââtî’nin bu görüşü pratikte bir anlam ifade etmemektedir.

b. Tahvil Vadeli İşlem Sözleşmeleri

Tahvil, bono ve borç senetleri gibi mislî mal niteliğindeki belgelere kıymetli evrak denir. Kıymetli evrak, çıkaranın onu elinde bulundurana evrakta yazılı miktarda borcu olduğunu gösteren belgedir[383]. Kıymetli evrak üzerine yapılan forward ve futures işlemlerinde bu evrak nominal değeri dışında başka bir fiyatla vadeli olarak alınıp satılmaktadır. Bu işlemde hem alacağın, borçlu dışındaki birine farklı bir miktarla temlîki, hem fazlalık faizi hem de vade faizi söz konusudur. Kıymetli evrak gibi mislî nitelikteki bir alacağın (bu alacağı gösterir belgenin: borç senedinin), yine mislî nitelikteki bir mal karşılığında, borçludan başka birine, nominal değeri dışında bir bedel ile vadeli olarak satılması ise fıkıhta caiz görülmemiştir[384]. Dünya İslam Birliğine bağlı fıkıh heyeti’nin konuya ilişkin görüşü şöyledir: “İster aynı ister farklı birimler halinde olsun, kâğıt paraların vadeli alım satımı caiz olmadığı gibi[385] faizli borç senetlerinin peşin veya vadeli piyasalarda ticaretinin yapılması da caiz değildir[386]”. İslam Fıkıh Akademisi’nin kararlarında ise şöyle denir: “Sıfır kuponlu veya ödüllü olsa dahi, faiz içeren borç senetlerinin alım satımı haramdır[387]”.

2. Türev Finansal Varlıklar Üzerine Yapılan Vadeli İşlem Sözleşmelerinin Fıkhî Tahlili

a. Döviz Kuru Vadeli İşlem Sözleşmeleri

Bir önceki bölümde, vade sonunda sözleşmenin fizikî teslim/tesellüm ile sonuçlandırıldığı döviz forward ve döviz future işlemlerinin gerçek nitelikli sözleşmeler olduğunu belirtmiştik. Vadeli olarak alınıp satılan yabancı paraların fiilî teslimi söz konusu olduğundan orada işlem gerçek sözleşme şeklinde nitelendirildi.

Vadeli döviz işlemlerinde dövizin fiziken teslimi ile sona eren sözleşme oranı özellikle futures piyasalarda oldukça düşüktür. Korunma ve spekülâtif amaçlı olarak borsalarda döviz sözleşmesi yapanlar, vade içinde ters işlem veya vade sonunda nakdî uzlaşma ile yalnızca kur farkından doğan miktarı almak/ödemek suretiyle sözleşmeyi kapatırlar. Bu işlemde akde konu şey döviz olmayıp dövize dayalı olarak oluşturulmuş türev nitelikli döviz kurudur. Başka bir ifadeyle bu sözleşmelerde kur dövizden bağımsız olarak alım satıma konu edilmektedir.

Vadeli döviz ticaretinin caiz olmadığı gibi bu işlem esas alınarak üretilen türev nitelikli vadeli kur ticaretinin de caiz olmadığı kanaatindeyiz. Çünkü ortada gerçek bir ürünün alım satımı söz konusu olmamaktadır. Fıkıhta faizli işlem olarak kabul edilen vadeli sarf işlemine dayalı olarak üretilmiş hayalî bir değerin alım satımı yapılmaktadır. Ayrıca bu işlem toplumların iktisadî yapısını olumsuz şekilde etkileyebilecek manipülâsyonlara son derece açıktır.

b. Faiz Oranları Üzerine Yapılan Vadeli İşlem Sözleşmeleri

İslam hukukunda satıma konu olacak şeyin, ihtiyaç durumunda kullanılmak üzere biriktirilebilen ve fıkhen yararlanılması caiz görülen (mütekavvim), mevcut ve belirli (veya zimmette belirlenebilen) mal olması temel kuraldır[388]. Menfaatin mahiyeti ve bir bedel karşılığında temlîkinin hukukî durumu ise tartışmalıdır[389]. Faiz oranları mütekavvim mal kapsamına girmez. Zira kendisine değer biçilebilecek bir mal yoktur. Sadece tahvil ve bono gibi borç senetlerinin temsil ettikleri meblağ ve taşıdıkları vadeye biçilen; onlara dayalı olarak üretilen türev varlıktan ibaret faiz getirisinin alınıp satılması durumu söz konusudur. Borç senetlerinin farklı miktarla vadeli şekilde alınıp satılması caiz olmadığı gibi onlara dayalı olarak üretilen faiz oranlarının da alınıp satılmasının caiz olmayacağı açıktır. Zira satıldığı ileri sürülen şey, fıkıhta aslen caiz görülmeyen “deynin satımı”nın bir sonucu olarak ortaya çıkan “faiz oranı”ndan ibarettir.

c. Borsa Göstergeleri (Endeksler) Üzerine Yapılan Vadeli İşlem Sözleşmeleri

Borsa göstergeleri, borsada işlem gören hisse senetlerinin sayısı, fiyatı ve bu hisselere yönelik günlük taleplerden hareketle yapılan teknik analizler, hesaplamalar sonucu ulaşılan değerlerden oluşur. Bunlar birtakım puanlardan ibaret, fiziksel özelliği olmayıp sadece teoride var kabul edilen soyut değerlerdir. Örneğin, Dow Jones Endeksi sözleşmeleri New York Menkul Kıymetler Borsası’nda, VİOP’daki endeks sözleşmeleri ise BİST bünyesindeki 30 birinci sınıf şirketin hisselerinin günlük borsa değerini ifade eder[390]. Endeks sözleşmesi yapılırken bu göstergeler kendilerine belirli bir fiyat biçilmiş puanlar olarak kabul edilir ve vadeli olarak alınıp satılırlar. Yatırımcı vade sonunda hisse senetlerinin değer kaybetmesi sebebiyle gösterge düşmüşse zarar, aksi halde kâr eder. Göstergelerin her hangi bir fiziksel özelliği yoktur. Göstergelerin ve dolayısıyla bu göstergelere yatırım yapanların, ne borsada işlem gören hisse senetleri ne de bu hisse senetlerini piyasaya süren şirketlerle hukukî bağları vardır. Göstergeyi satın almak, şirket ortaklığını da şirkete ait hisse senetlerine sahipliği de ifade etmez. Göstergelerin değeri, borsada hisse senetlerine olan arz ve talebe göre değişir. Yatırımcı, sözleşme sonunda göstergeyi temsil eden herhangi bir fiziksel varlığı teslim almaz. Sadece yatırdığı para ile sözleşmenin sona erdiği günkü gösterge değeri arasındaki parasal fark, artı veya eksi şekilde hesabına kaydedilir. Gösterge düşmüşse zararlı, çıkmışsa kazançlı sayılır[391]. Bu niteliklere sahip borsa göstergelerinin de satıma konu olacak mal kapsamında kabul edilemeyeceğinden endeks vadeli işlem sözleşmelerinin caiz olduğunu ileri sürmek mümkün gözükmemektedir.

d. Opsiyon Vadeli İşlem Sözleşmeleri

Opsiyon hakkının fıkıhtaki yerine gelince bu hak, ön ödemenin bulunması ve sözleşmeden vazgeçilmesi durumunda ödenen meblağın karşı tarafın mülkiyetinde kalması bakımından kaparo[392]ya benzemektedir. Ancak, kaparo genelde herhangi bir emtia üzerine yapılan akitlerde söz konusu olmakta, başlangıçta ödenen miktar, müşterinin akdi tamamlaması durumunda malın toplam fiyatından düşülmekte, vazgeçmesi durumunda ise satıcıya kalmaktadır[393]. Opsiyon ise, hem normal emtia niteliğindeki mallar hem de finansal ürünler üzerine yapılan sözleşmelerde söz konusu olmaktadır. Opsiyon bedelinin sözleşmeye konu finansal varlıkların bedeli ile bir irtibatı yoktur; forward, futures veya swap şeklinde gerçekleşmiş bir vadeli sözleşmenin, bu sözleşmenin taraflarından birinin, vade içerisinde veya vade bitiminde, geçerli kılınma yahut iptal hakkının bir bedelle alınıp satılması durumu söz konusudur. Kaparoda amaç, müşteriye zaman tanımak, ona düşünme, araştırma fırsatı sağlamak iken; opsiyonda amaç sözleşmeye konu türev varlığın değerindeki değişiklikler karşısında zarar etmemek, kazançlı tarafta yer almaktır. Opsiyonda mutlaka bir tarafın zararı vardır. Zarar eden, bazen finansal türev varlığın satıcısı bazen alıcısı olur. Dolayısıyla opsiyonu, fıkhî hükmü tartışmalı olsa da, gerçek alım satım işlemlerinde gündeme gelen kaparo ile aynı hükümlere tabi tutmak mümkün değildir.

Türev finansal ürünlerle ilgili olarak çağdaş İslam hukukçularının üzerinde durduğu konuların[394] başında opsiyon sözleşmeleri gelir. Bu çalışmalarda opsiyon sözleşmeleri genelde fıkıhtaki şart muhayyerliği bağlamında ele alınmış ve ticareti yapılan opsiyon hakkının mal olup olmadığı üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda Abdulazîz Kassâr[395], Muhammed Muhtâr Sellâmî[396], Ali Muhyiddîn Karadâğî[397], Mustafa Vehbe Zuhaylî[398], Muhammed Sıddîk ed-Darîr[399], Abdussettâr Ebû Ğudde[400] ve İbrahîm Ebû Süleyman[401] opsiyon hakkının, üzerine akit yapılabilecek bir mal olmadığı, opsiyon sözleşmesinde mahallü’l-akd’in ma’dûm olduğu gerekçesiyle böyle bir sözleşmenin caiz olmadığını ileri sürmüşlerdir.

İslam Fıkıh Akademisi ve Kuveyt Finans Kurumu gibi uluslararası kurumlara ait fetvâ heyetleri opsiyonu caiz görmezler. Akademi’nin kararında şöyle denir: “Günümüz dünya piyasalarında uygulanan şekliyle opsiyon sözleşmeleri fıkıhtaki isimli akitlerden hiç birisinin kapsamına girmeyen yeni akitlerdendir. Opsiyon sözleşmesinde ma’kûd aleyh ne mal, ne menfaat ne de bedel biçilmesi caiz olan parasal haklardandır. Dolayısıyla bu tür akitler başlangıç itibariyle de sonuç itibariyle de caiz değildir[402]. Kuveyt Finans’ın fetva heyeti de opsiyonun fıkhî hükmü hakkında benzer görüş bildirmiştir[403].

e. Swap Vadeli İşlem Sözleşmeleri

Swap (Ar. مقايضة العملة) karşılıklı kredi ilişkisinden ibaret bir işlemdir. Kredi (karz); bir kimseye yararlanmak ve mislini iade etmek üzere misli bir mal vermektir”[404]. Swap’ın kur ve faiz oranları riski karşısında üretilmiş bir borç ödeme yöntemi olduğu daha önce ifade edilmişti. Şayet taraflar bu borç takasından, borcun maliyetini düşürme, riski azaltma gibi karşılıklı menfaat dışında, swap primi, swap faizi, swap opsiyonu ve benzeri adlarla bir menfaat sağlamaz, faiz borcu swapı da yapmazlarsa, böyle bir kredi işleminin caiz olduğu düşünülebilir. Çünkü Kur’an’da başkasının aleyhine işleyen kredi ilişkisi faizcilik sayılmıştır.

Al-Baraka Grubu[405] ve Kuveyt Finans Kurumu[406] fetva heyetleri ile Sami Hamûd[407] ve İrşid[408] gibi çağdaş İslam hukukçularından bir kısmı yukarıda anlatılan şekliyle swapı fıkhi açıdan uygulanabilir bulmuş, İslamî Finans Kurumları Muhâsebe ve İnceleme Kurulu bu işlemi karşılıklı karz değişimi (مبادلة القروض) adı altında üyelerine tavsiye etmiştir[409]. Ancak swapı caiz görenlerin tümü bu uygulamanın meşru olabilmesi için, tarafların bu işlem sebebiyle birbirlerinden artı bir bedel talep etmemeleri; işlemin swap primi, swap faizi ve swap opsiyonu gibi sözleşmeyi faizli hale dönüştüren unsurları içermemesini şart koşmuşlardır.

Sonuç olarak, somut finansal varlıklar ve onlar üzerinden üretilen türev finansal varlıkların vadeli piyasalarda birer mal gibi alınıp satıldığı görülmektedir. Bu varlıkların bir kısmı ya faizin cereyan ettiği mislî niteliklere sahip kıymetli evraktan ya da mal kapsamına sokulamayacak değerlerden oluşmaktadır. Mislî malların karşılıksız kredi dışında, yine mislî nitelikteki aynı tür mallarla vadeli değişimi alım satım değil faizcilik olacağından caiz değildir. Mal kapsamına girmeyen şeylerin alım satıma konu edilmesi ise sözleşmeyi bâtıl kılar. Dolayısıyla somut ve türev nitelikli finansal varlıklar üzerine yapılan vadeli işlem sözleşmelerinin, tarafların birbirlerinden ayrı bir bedel talep etmediği swap uygulaması hariç, hemen tümünün fıkhın konuya ilişkin genel ilkeleri ile örtüşmediği söylenebilir. Zira bu işlemlerde fıkıhtaki faiz, ma‘dumun satışı ve kumar yasağının ihlâli söz konusudur.

C. Emtia Üzerine Yapılan Vadeli İşlem Sözleşmeleri

Vadeli işlem sözleşmeleri içerisinde yüksek işlem hacmine sahip olanlardan biri de emtia üzerine yapılanlardır. Emtiaya dayalı vadeli işlem sözleşmeleri, belirli nitelik ve miktardaki fiziksel bir mal (emtia ürününün) veya o mal esas alınarak üretilen türev ürünün (emtia türevleri) belirlenmiş bir fiyattan, belirlenmiş bir vadede alım satımını öngören akitlere denir.

Emtialar ve türevleri üzerine vadeli işlem sözleşmelerini genellikle gelecekteki fiyat değişikliklerinden korunmak isteyen kişi ve kuruluşlarla bu değişiklikleri kazanca dönüştürmek isteyen spekülâtörler yaparlar. Bu sözleşmeler sayesinde üreticiler, henüz üretmedikleri ürünlerin gelecekteki fiyatları hakkında bilgi sahibi olur; üretim kararlarını bu durumu göz önüne alarak verirler. Tüccarlar ve ürünü hammadde olarak kullanan işletmeler de planlarını buna göre yaparlar[410].

Vadeli işlem borsalarında çok sayıda emtia çeşidi sözleşmeye konu edilir. Madensel ürünlerden altın, gümüş, bakır, nikel, alüminyum ve palladium; enerji ürünlerinden fueloil, benzin, propan, ham petrol ve doğal gaz; tarımsal ürünlerden buğday, yulaf, pirinç, mısır, soya fasulyesi, pamuk, kahve ve kakao, canlı besi hayvanlarından ise sığır ve domuz ürünleri bu malların başlıcalarıdır. Maden ve enerji grubuna giren mallar düzenli şekilde üretilip sürekli stoklanabilirken tarımsal ürünler periyodik olarak üretilip belirli süre ile stok edilebilirler[411]. Bu malların en önemli özelliği, standardize edilebilmeleri ve dünya borsalarından istenildiği an tedâriklerinin mümkün olmasıdır. Günümüzde dünya üzerinde 30 civarında emtia vadeli işlem borsası faaliyet göstermektedir.

Emtia vadeli işlem sözleşmeleri organize borsalarda yapılır ve bu özleşmelerin yaklaşık % 3’ünde fizikî teslimin gerçekleştiği, kalanının nakdî uzlaşma ile sonuçlandırıldığı bildirilir[412]. Fiziksel teslim esaslı sözleşmelerde satıcılar, teslim etmekle yükümlü oldukları mallar hazır olduğunda onları, genel mağaza adı verilen borsaya ait saklama depolarına makbuz karşılığı teslim ederler. Vade geldiğinde satıcı, makbuzu takas odasına verip bedelini alır. Alıcı da bu makbuzla gider kendisine en yakın depodan malı teslim alır[413]. Bir sözleşmenin yapılması için mutlaka alıcı ve satıcı tarafın tekliflerinin eşleşmesi gerekir. Borsa tarafından açığa sözleşme alımı/satımı yapılmaz. Sonuçta taraflardan biri mutlaka kazanan diğeri kaybeden konumda olur[414].

Emtia organize piyasalarda futures sözleşmelere konu olduğu gibi tezgâh üstü piyasalarda forward sözleşmelere de konu olurlar. Ancak, her iki işlem arasında -piyasanın organize olması ve standardizasyon dışında- öz itibariyle önemli bir fark olmadığı ve işlemler çoğunlukla organize piyasalarda gerçekleştiğinden biz konunun fıkhî boyutunu organize borsalardaki işlemler üzerinden inceleyeceğiz. Konuyu önce gerçek şekilde, fiziksel teslimle sona eren emtia vadeli işlem sözleşmeleri daha sonra da nakdî uzlaşma ile sona eren emtia türev sözleşmeleri başlıkları altında ele alacağız.

1. Fiziksel Teslimle Sona Eren Emtia Vadeli İşlem Sözleşmelerinin Fıkhî Tahlili

Bir emtia vadeli işlem sözleşmesi, satıcı (bayi), borsa ve alıcıdan (müşteri) oluşan üç tarafın etkin olduğu bir işlemdir. Borsa tarafına takas odası, saklama deposu ve diğer borsa birimlerini, alıcı ve satıcı tarafına ise borsa üyesi aracı kurumlar ilave edildiğinde akit genişletilmiş üç taraflı işleme dönüşür. Çünkü takas odası, saklama deposu ve diğer birimler borsa adına, aracı kurumlar ise satıcı ve alıcı adına hareket ederler. Sözleşmenin konusunu standartları ve miktarı belirli bir emtianın ileride belirli bir tarihte belirli bir bedel karşılığında teslim ve tesellüm borcu oluşturduğundan[415], akit mal ve bedelin vadeli olduğu bir satım sözleşmesi olarak değerlendirilir[416]. Akdin asıl taraflarını bu yükümlülükleri üstlenen bayi ve müşteri ile bunlar arasına bir taraf olarak giren takas odası, yani borsa oluşturur. Borsa üyesi aracı kurumların görevi, taraflar adına borsada işlemleri yürütmektir. Borsanın fonksiyonu ise, tarafların alım satım işlemlerini kolaylaştırmak, taraflar adına işlem yapmak ve bağımsız bir taraf gibi garantörlüktür.

Dolaysıyla fiziksel teslimle sona eren mal vadeli işlem sözleşmeleri değişik açılardan fıkhî değerlendirmeye tabi tutulur. Taraflar, akdin konusu, akdin vadesi, teminatlar ve akdin sonuçlandırılma şekli değerlendirmelerde esas alınan başlıca hususlardır. Akdin konusu, taraflar ve teminatlar konusunda fıkhın genel ilkelerinin bu akitlerde de arandığına işaretle yetinip biz tebliğin kapsamını dikkate alarak sadece emtia vadeli işlem akdinin vadesi ve sonuçlandırılmasına odaklanacağız.

Vadeli işlem sözleşmelerini geleneksel akitlerden ayıran unsurların başında vade gelir. Fıkıhta satım akdi vade açısından peşin ve vadeli olmak üzere başlıca iki kısma yarılır. Vade bedel (semen) veya malda (mebi) olur. Bedelin vadeli olduğu akit “vadeli/veresiye akit”; malın vadeli olduğu akit ise “Selem” diye adlandırılır.

Selem ve istısna‘ hariç satılan muayyen (kıyemî) malın vadeli olduğu satım akdi dört mezhep tarafından da caiz görülmemiştir. Merğinanî (ö.593/1197) bu konuda şöyle der: “Bir kişi muayyen bir malı gelecek aybaşında teslim etmek üzere satsa bu akit fâsittir. Çünkü satılan malda vade geçersizdir. Vade, akitlerde (taraflara) kolaylık için meşru kılınmıştır. Bu ise (zimmette mislî şekilde sabit olan) borçlarda uygundur; üzerine akit yapılan muayyen mallarda değil”[417]. Kasânî ise şöyle der: “Muayyen nitelikli mal ve bedellerde vade şartı akdi fasit kılar. Çünkü böyle bir şartı koşmak, derhal teslimden ibaret olan, akdin muktezasında değişiklikte bulunma anlamına gelir. Zira vade derhal teslime engeldir. Bu nedenle yalnızca, selemde olduğu gibi, mislî mallarda vade caizdir”[418]. İbn Rüşd (ö.595/1198) muayyen malların vadeli olarak satılamayacağı, bu tür malların satımında mebi‘in akdin hemen akabinde müşteriye tesliminin şart olduğu konusunda ulemanın icma ettiğini bildirir[419]. Karâfî (ö.583/1187) Zehîra’da; “meyvelerde olduğu gibi, satılan bir malın kabzının ertelenmesi ğarar içerdiği için yasaklanmıştır” der[420]. Desûkî (ö.1230/1815) ise Hâşiyesi’nde, “satılan muayyen bir malın tesliminin ertelenmesi caiz değildir; ğarar söz konusu olabilir. Çünkü müşteri onu nasıl kabzedeceğini bilemez. Kabzdan önce helâk olma ihtimali vardır” der[421]. el-Mecmu‘da ise şöyle denir: “Vade zimmette sabit olan bedellerde caiz olur. Dolayısıyla, “şu dirhemleri şu tarihte teslim almak üzere satın aldım” örneğinde olduğu gibi, muayyen mal veya bedelin tesliminin ertelendiği akit bâtıldır”[422]. Satıcının faydasına olan durumlarda, satılan malın tesliminin ertelenmesinin hükmü konusunda ise fukahadan farklı görüşler nakledilmiştir[423].

Fakihler satılan muayyen (kıyemî) malın tesliminin ertelendiği akdi caiz görmedikleri gibi mal ve bedelin her ikisinin ertelendiği akitleri hiç caiz görmezler. Böyle bir işlem “borcun borç karşılığında satılması” olarak ifade edilir. Çağdaş İslam hukukçularının çoğunluğu mal vadeli işlem sözleşmelerini bu grupta değerlendirerek caiz olmadığı şeklinde görüş bildirmişlerdir. Konu fıkıhta “بيع الكالئ بالكالئ” veya “بيع الدين بالدين” başlıkları altında incelenir ve konu hakkındaki hükümler, biri İbn Ömer diğeri Râfi‘ b. Hudeyc (ö.73/692) olmak üzere iki ayrı sahabeden Hz. Peygamber’e atfedilen şu rivayete dayandırılır: “أن النبي صلي الله عليه و سلم نهي عن بيع الكالئ بالكالئ” “Hz. Peygamber (s.a.v) borcun borç karşılığında satılmasını yasakladı”[424].

Fıkıhta, rivayetten tam olarak kastedilenin ne olduğu konusunda farklı görüşler nakledilir. İmam Mâlik (ö.179/795) “بيع الكالئ بالكالئ” uygulamasını, “kişinin birindeki alacağını başka birindeki alacağı karşılığında satmasıdır” şeklinde yorumlamıştır[425]. Sübkî’ye (ö.771/1370) göre yasaklandığı konusunda icma bulunan borç satımı: “Birinin zimmetinde alacağı olan kişinin bu alacağını, yine aynı borçlunun zimmetinde vasıf veya miktar bakımından farklı bir alacağa dönüştürmesi işlemidir”[426]. İbn Arafe’ye (ö.803/1400) göre, “önceden mevcut olmamak üzere, zimmetteki bir şeyi başka zimmetteki bir şey karşılığında satmak”[427], İbnü’l-Hümâm’a (ö.681/1282) göre ise “vadeliyi vadeli karşılığında”[428] yahut “borcu borç karşılığında”[429] satmaktır[430]. Tanımlardaki farklılığın uygulamadaki farklılıktan kaynaklandığı söylenebilir. Çünkü borcun satımının çok sayıda yöntemi vardır.

Fakihlerin çoğunluğu tarafından (kiyemî olsun/ mislî olsun) mal ve bedelin veresiye olduğu borç satımının caiz olmadığını ileri sürülmekle birlikte, borç satım yöntemlerinden “إبتداءالدين بالدين” konusunda farklı görüşler de vardır. Desûkî şöyle der: “Selem malını üç günden fazla ertelemek caiz değildir. Çünkü borcun borçla satımı (إبتداءالدين بالدين) söz konusu olur. Zira her iki taraf da diğerinin zimmetini borçla meşgul etmektedir. Bu durum borcun borçla satılması yöntemlerinin en hafifidir”[431]. Zürkânî (ö.1122/1710) de benzer görüşü nakleder ve ilaveten şöyle der: “Borcun borçla satımı konusu gerçekte üç kısma ayrılır. İkisi kesinlikle yasaklanmıştır. Yasaklananlardan biri, (borcun bizzat borçlunun zimmetindeki[432]) yeni bir borçla kapatılması (فسخ الدين في الدين), diğeri borcun (borçlu dışındaki birine[433]) yeni bir borçla satılması (بيع الدين بالدين) dır. Üçüncüsü ise, caizdir ki o da borcun borçla başlatılması (إبتداءالدين بالدين)’dır[434]. Bu ifadelerden Mâlikî fakihi Zürkânî’nin, mislî nitelikteki mal ve bedelin her ikisinin de vadeli olduğu borç satım yöntemini caiz gördüğü anlaşılır. Aynı şekilde Sübkî’nin tarifinden, yasaklandığı hususunda icma bulunan borç satımının “إبتداءالدين بالدين” olmayıp ve “بيع الدين بالدين” diye adlandırılan yöntemler olduğu anlaşılır.

İbn Teymiyye[435] ve İbn Kayyim el-Cevziyye’ye göre yasaklanan, “إبتداءالدين بالدين” yöntemidir. İbn Kayyim bu görüşü şöyle gerekçelendirir: “Bu işlemde satıcı ve alıcının zimmetlerinin aynı anda faydasız yere meşgul edilmesi söz konusudur. Çünkü ne satıcı malı teslim etmekte ne de müşteri bedeli teslim almaktadır. Böyle bir akdin ise taraflara hiçbir faydası yoktur” [436].

Malın vadeli olması ile ilgili görüşlerin Selem ile ilişkilendirilmesi noktasında bir Şafiî fakihi olan Şerkâvî (ö.1227/1812) şöyle der: “Zimmette sabit olacak şekilde gerçekleştirilen akit “Selem” lafzıyla yapılırsa selem, “Bey‘” lafzıyla yapılırsa bey‘ olur[437]. Nitelikleri ile zimmette sabit olan (mislî) mallar “bey‘” lafzı kullanılarak alınıp satıldığında, mal ve bedelden her ikisinin de vadeli olması sahihtir. Selem lafzı kullanılarak yapılan akitlerde ise yalnızca mal vadeli olabilir; bedel olamaz”[438].

Çağdaş araştırmacılardan Hurşid Eşref İkbal, fakihlerin borcun satımı ile ilgili görüşlerini Selem akdinden hareketle belirlediklerini ifade eder[439]. Darîr, riba, ğarar ve kişinin “إبتداءالدين بالدين” yönteminde olduğu gibi, mâliki olmadığı şeyi satması durumu söz konusu olmamak kaydıyla, zimmette sabit olan borcun borçlu veya başka birine peşin veya vadeli şekilde satılmasının caiz olduğunu ileri sürerek şöyle der: “Bu işlemlerin yasaklandığını bildiren güvenilir bir nass yoktur. “Teslime güç yetirilemez” şeklindeki iddialar kabul edilmez. Çünkü konu itiraf edilmiş borçlarla ilgilidir, tartışmalı borçlarla değil. Bu işlemde tarafların maslahatı da söz konusu olabilir. Ayrıca borcun borç karşılığında satılmasının yasaklandığı hususunda icma olduğu görüşü sahih değildir. Nitekim Mâlikî fakihleri borç satımının bazı yöntemlerini caiz görürler. Belki haram olduğu hususunda üzerinde icma bulunan, ribanın söz konusu olduğu borç satım yöntemleridir[440]. Darîr’e göre zamana bağlı akit tarafların rızasındaki muhtemel değişmeden dolayı caiz görülmez. Gelecekteki bir zamana bağlı olarak bir malı satın alan kişinin vade geldiğinde şartları değişmiş, malın o günkü piyasadaki fiyatı düşmüş, hatta malın bizzat kendisinde değişiklikler meydana gelmiş olabileceğinden bu durum tarafları anlaşmazlığa sürükleyebilir. Ayrıca, vade gelip akit fiiliyata geçirildiğine, tarafların rızasının ne yönde olacağı baştan bilinemeyeceği gibi malın gelecekteki durumunu da bilinemez[441].

Bu tür çift taraflı vadeli akitlerin caiz olmadığını savunanlar, satım akdinin derhal mülkiyetin naklini gerektirdiği şeklindeki genel ilkeye aykırılık, ğarar ve rızanın değişebileceği ihtimalinden hareket ederler. Bu gerekçeler belki kıyemî mallar için geçerli olabilir. Bilindiği gibi zamana bağlı satım (بيع المضاف) kıyemî mallar üzerine yapılır[442]. Mal vadeli işlem sözleşmelerinde olduğu gibi, mislî mallar üzerine yapıldığı takdirde zamana bağlı satım akdi vade ve maldaki ğarar unsurunu içermez. Zira zaman kesindir; mal ise mislî olduğundan zimmette vasıflarıyla sabit olur. Akdin derhal mülkiyetin nakli hükmünü doğurduğu ve dolayısıyla mebi‘in hemen müşteriye teslim edilmesinin gerektiği şeklinde ileri sürülen genel ilkenin nasslardan bir dayanağı yoktur. Ayrıca bu ilke fıkıhta caiz görülen birçok akitte uygulanamamaktadır. İbn Teymiyye ve İbn Kayyim’in de belirttikleri gibi, yasaklandığı hususunda delil bulunmayan bir uygulamanın caiz olmadığını ileri sürmek, delilsiz hüküm verme anlamına gelir ki asıl bu durum fıkhın genel ilkeleriyle bağdaşmaz.

Çoğunluk fukahanın görüşleri kabul edilirse, emtia vadeli işlem sözleşmelerinin de caiz olmadığı sonucu çıkar. Çünkü bu sözleşmelerin temel unsuru mal ve bedelin veresiye olmasıdır. Nitekim fukahanın bu görüşlerini temel alan birçok çağdaş araştırmacı mal vadeli işlem sözleşmelerinin caiz olmadığı yönünde görüş bildirmişlerdir.

Fakat biz özellikle günümüzde mislî nitelikli mallar üzerine yapılan vadeli işlem sözleşmelerinde mal ve bedel vadeli olduğu gerekçesiyle bu akitlerin mutlak anlamda caiz olmadığını ileri sürmenin mümkün olmadığı kanaatindeyiz. Zira çağdaş araştırmacıların bu akitlerle ilgili görüş belirleme sürecinde temel aldıkları uygulamaların fıkıhtaki hükmü konusunda fukahanın ortak bir kanaate sahip olmadığı görülmektedir. Bu durum bizi faiz, ğarar vb. fıkhın yasakladığı unsurları içermemek kaydıyla, fiziksel teslimle sona eren mal vadeli işlem sözleşmelerinin cevazı yönündeki görüşlerin nicelik bakımından az olsa da nitelik bakımından daha isabetli olduğu sonucuna ulaştırmaktadır. Zira aksi istikametteki görüş sahiplerinin çekinceleri, çeşitli vesilelerle izah edilen, günümüz mal vadeli işlem sözleşmelerinin yapısı ile örtüşmediği gibi sağlam delillere de dayanmamaktadır. Oysa aleyhte görüşler yasak koyucu niteliktedir. Eşyada aslolan ibâhadır[443]. Bu nedenle, bir uygulamayı yasaklamaya yönelik hükümler mutlaka sağlam delillere dayanmalıdır.

Dolayısıyla ters işlem yahut nakdi uzlaşma ile değil de gerçek şekilde, fizikî teslimle sona erdirilen, yani satıcının ürünü depoya teslim edip bedeli, müşterinin de bedeli borsaya teslim edip ürünü alması ile sonuçlanan emtia vadeli işlem sözleşmelerinin fıkhi mahzur içermediği ileri sürülebilir. Çünkü bey‘ fıkıhta; “arzu edilen bir malın yine arzu edilen başka bir mal ile değiştirilmesi” şeklinde tanımlanır[444]. Vade konusundaki tartışmalar bir kenara bırakılırsa, bu işlemde akdin sonuçlandırılma şekli bakımından fıkhî yönden bir sakınca olmadığı görülür.

2. Nakdi Uzlaşma ile Sona Eren Emtia Türev Sözleşmelerinin Fıkhî Tahlili

Vadeli işlem piyasalarında üzerine sözleşme yapılan türev ürünler, değerlerini ilişkilendirildikleri varlıkların spot piyasadaki değerinden alan soyut nitelikli şeylerden oluşur. Bunlardan finansal varlıklara dayalı olanlara (faiz oranları, borsa göstergeleri gibi) finansal türev ürün, ticarî mallara dayalı olanlara mal (emtia) türev ürünü adı verildiği daha önce ifade edilmişti. Bu kısımda spot piyasalarda alınıp satılan ticarî mallar paralelinde üretilen mal türevlerinin fıkhî durumunu incelemeye çalışacağız.

Yapısı ve yönetmelikleri gereği, yalnızca türev ürünler üzerine vadeli sözleşmelerin yapıldığı borsalarda işlemlerin hukukî durumunu tespit nispeten kolaydır. Fakat hem mal hem de mal türev sözleşmelerinin birlikte gerçekleştirildiği borsalardaki sözleşmelerin, hangisinin gerçek mal hangisinin de mal türevi üzerine yapıldığını birbirinden kesin çizgilerle ayırmak oldukça güçtür. Çünkü bu tür borsalardaki sözleşmeler istenildiğinde fiziksel mal temelli gerçek sözleşme, istenildiğinde de soyut nitelikli mal temelli türev sözleşme şeklinde yapılabilmektedir. Ayrıca başlangıçta gerçek mal üzerine yapılan bir vadeli sözleşmenin daha sonra türev sözleşmeye dönüştürülme imkânı da mevcuttur. Zira borsalarda tarafları, sözleşmenin başlangıcından vade sonuna kadar bu anlamda belli bir sözleşme ile bağlı kalmaya mecbur edici kurallar bulunmaz. Dolayısıyla sözleşmelerin niteliği ancak, tarafların niyet ve amaçları ile vade içi ve vade sonunda sözleşme üzerindeki tasarrufları göz önüne alınarak belirlenebilir. Biz de bu düşünceden hareketle, mutlaka fiziksel teslimle sona eren ve üretilip depoya teslim edilmedikçe ikinci bir işleme imkân verilmeyen sözleşmeleri mala dayalı vadeli işlem sözleşmeleri olarak nitelendirip fıkhî durumunu ona göre belirlemeye çalıştık. Mala endeksli olup bir önceki şartları taşımayan sözleşmeleri ise mal türev sözleşmeleri grubunda değerlendirdik. Dolayısıyla fiziksel teslimle sonuçlanmayan, mal mevcut olmadığı halde birden fazla el değiştiren, vade içi veya vade sonunda ters işlem veya nakdî uzlaşma ile sona erdirilen sözleşmeler mal türev sözleşmesi olarak nitelendirilebilir.

Örneğin hem gerçek hem de mal türev sözleşmelerin yapıldığı işleme ise Londra Pamuk Borsası’nı (LPB) örnek verebiliriz:

Pamuk üretim veya işletimi yapan bir kuruluşun LPB’den üç ay vadeli pamuk satım sözleşmesi yaptığını düşünelim. Bu kurum böyle bir işleme girmekle, yaptığı sözleşme büyüklüğündeki pamuğu vade geldiğinde borsa takas odasına (borsanın lisanslı deposuna) teslim yükümlülüğü altına girmiş olur. Kurum pamuğu üretir/tedârik eder, vade içi veya vade sonunda depoya verip karşılığında da bedelini almak suretiyle sözleşmeyi sonlandırırsa bu gerçek bir mal vadeli işlem sözleşmesi olur. Ancak kurumun teslim yükümlülüğü altına girdiği üç ay vadeli pamuk sözleşmesini, vade içerisinde istediği an borsada satma imkânı da vardır. Borsadan aynı büyüklük ve vadede pamuk alım sözleşmesi (ters işlem) yaparak, sözleşmeyi yaptığı ilk günle ters işlem yaptığı günkü fiyat farkını artı/eksi şekilde karşılayıp sözleşmeyi sonuçlandırabilir. Kurum vade sonunu beklemesi durumunda fiziksel teslimde bulunmak istemez ise ya ters işlem ya da borsa ile nakdî uzlaşmaya gitmek suretiyle sözleşmeyi sonuçlandırma imkânına da sahiptir. İşte gerçek şekilde fizikî teslimle sonuçlanmayıp vade içi veya vade sonunda ters işlem veya nakdî uzlaşma ile sonuçlandırılan bütün bu yöntemler mal türev sözleşmeleri grubuna girer.

Hem mal teslim/tesellüm imkânı sağlaması hem de tarafları buna zorunlu tutmaması nedeniyle gerçek şekilde malla uğraşanlar da malla hiç ilgisi olmadığı halde spekülâtif amaçlı yatırım yapanlar da bu borsalarda sözleşme alıp satarlar. Çünkü spekülâtörler ilgili mala sahip olmayı değil, o malın gelecekteki fiyat dalgalanmalarından kazanç sağlamayı hedeflerler. Bu tür sözleşmelere yönelen bir diğer grup da işletmeci ve korunmacılardır. Bu iki sınıf, normalde spot piyasa ile çalışır. Ancak spot piyasadaki fiyat riskini türev piyasa aracılığıyla telâfi etmek (hedging) için türev sözleşmelere başvururlar. Borsalardaki gerçek işlemlerin, toplam işlem hacmi içerisinde %3 civarında olduğu daha önce ifade edilmişti. Bu durum 100 birim işlem hacminden yalnızca 3’ünün mal taliplileri tarafından, geri kalan 97’sinin ise spekülâtör ve korunmacılar tarafından gerçekleştirildiğini gösterir. Başka bir ifade ile borsalarda dolaşan toplam paranın %3’ünün mal olarak karşılığı mevcut olup %97’sinin karşılığı mevcut değildir.

Bir önceki bölümde incelenen, fiziksel teslimle sonuçlanan vadeli mal sözleşmelerinin fıkhî durumuyla ilgili konular bu bölüm için de söz konusu edilebilir. Ancak mal türev sözleşmelerinde öncelikle sözleşme konusunun mahiyetinin tespiti önem arz etmektedir. İşlemler her ne kadar alım/satım şeklinde isimlendiriliyorsa da gerçekte akde konu olan her hangi bir somut malın varlığından söz etmek imkânsızdır. İşlem spot piyasalarda alınıp satılan bir kısım standart mallar dikkate alınarak, onların piyasalardaki muhtemel fiyatlarına endeksli şekilde birtakım hesaplar üzerinden kaydî olarak yapılmakta, sonuçta malların gerçek piyasadaki fiyatlarına göre kazanan ve kaybeden taraflar tespit edilmektedir. Borsa ve diğer birimlerin fonksiyonu ise bu sistemin çalışmasını düzenleyip aracılık etmektir.

Konunun günümüz merî hukukunda hangi akit türü kapsamında değerlendirileceği de tartışmalıdır. Penezoğlu vadeli işlem sözleşmelerini genel anlamda “sözleşmeye konu edilen varlıkların alım satım tahhüdü”nden ibaret bir akit[445] şeklinde tanımlamasına rağmen, somut bir varlığa dayanmayan türev sözleşmelerde, satım sözleşmesindeki teslim unsuru mevzubahis olamadığı ve sözleşme ya ters işlem ya da nakdî uzlaşma ile sona erdirildiğinden bu tür sözleşmelerin satım akdi olarak nitelendirilemeyeceğini ifade eder. Ona göre türev ürün sözleşmesi sui generis bir sözleşmedir”[446]. Özşahin’e göre ise, vadeli işlem sözleşmelerinin salt bir mal alım satım sözleşmesi olarak görülmesi, sözleşmenin tarihi gelişimine ve yapısına uygun düşmez. Zira vadeli işlem sözleşmeleri esas itibarıyla, tarafların gelecekte realize edilmek üzere bu günden hak sahibi olup borç altına girdikleri, bir hakkın alım veya satımına ilişkin bir akittir. Dolayısıyla vadeli işlem sözleşmelerinin bir satım akdinden çok, bir yatırım, bir sermaye piyasası aracı olarak ele alınması ve bu işlemlerin gerçekleştirildikleri borsaların sermaye piyasası araçlarının işlem gördüğü borsalar olarak kabul edilmesi bu konuda varılacak en sağlıklı sonuç olacaktır. Konusunun somut bir varlık olmadığı türev sözleşmelerde, oldukça güç olması nedeniyle teslim yapılmayıp, ödeme şekli olarak nakdî mutabakat kabul edildiğinden, bu sözleşmelerde edimlerin değiş tokuşu söz konusu olmamaktadır. Bu durumda, türev sözleşmeler satım akdi olarak nitelendirilemez. Bu sözleşmelerde yer alan edim tiplerinin, düzenlenmiş her hangi bir sözleşmedeki edim tiplerine uymuyor olmaları nedeniyle, türev vadeli işlem sözleşmeleri isimsiz (adsız, atipik) sözleşmeler olarak değerlendirilmelidir[447].

Merî hukukta konu kumar ile de ilişkilendirilmiştir. Keskin, borsaya dâhil olan emtia ve kıymetli evrakın fiyat farkı esası üzerine yapılan vadeli alış verişlerde kumar niteliğinin bulunabileceğini belirtir[448]. Penezoğlu kumarı, “birden fazla kişinin eğlenmek, kazanç sağlamak yahut fikri veya bedeni ustalıklarını geliştirmek amacıyla az veya çok ustalığa veya talihe bağlı, birbirine zıt şartlar altında karşılıklı olarak aralarında kazanacak olan tarafa bir edim taahhüt edilen sözleşme” şeklinde tanımlar ve türev ürünler üzerine gerçekleştirilen vadeli işlem sözleşmeleri ile kumar arasında büyük benzerliğin olduğunu belirterek şöyle der: “Kumarda da bu sözleşmelerde de, ortada somut bir mal olmaksızın, taraflar baht ve talihe bağlı kazanç amacıyla karşı karşıya gelmektedir. Nitekim 1939 yılına kadar İsviçre Borçlar Kanunu’nda fiilî teslimi açık veya zımnî olarak bertaraf eden ve işlemdeki fiyat farkının ödenmesini esas alan vadeli işlem sözleşmeleri kumar olarak nitelendirilmiş, 1939 yılından sonra ise sözleşmelerdeki spekülâsyon unsuru değerlendirmede esas alınmaya başlanmıştır”[449].

Mutlaka bir tarafın kazanıp diğer tarafın kaybetmesi temeli üzerinde kurulu olan ve sözleşmeye konu edilebilecek herhangi bir malın mevcut olmadığı bu sözleşmeleri fıkıhta caiz görülen akitler kapsamında değerlendirmek mümkün gözükmemektedir. Bu akitlerde, mahallü’l-akd her ne kadar türev mal, türev ürün gibi malı veya bir varlığı çağrıştıran şeylerle adlandırılsa da gerçekte o bir risktir. Bu sözleşmelerle, mallardan soyutlanmış, onlarla doğrudan ilişkisi olmayan fakat sonuçta spot piyasalardaki mal fiyatları üzerinde de etkili olan risk alınıp satılmaktadır. Ticaretin her türünde daha önce adı geçen kredi riski, fiyat riski ve likidite riski mevcut olabilir. Ancak bu riskler temelde gerçek işlemlerle ilişkilidir. Yani mal ve hizmetler üzerine yapılan sözleşmeler asıl, riskler ise tabîdir. Türev piyasalarda ise risk asıl mal veya hizmet sözleşmeleri tabî durumdadır. Tabiat olayları, siyasî ve askeri gelişmeler gözetilerek/bazen yönlendirilerek finans mühendisliğinin birtakım hesaplama yöntemleriyle riskler belirlenmekte, onlara belli bir fiyat biçilerek piyasalarda alım satıma konu edilmektedir. Risk üzerine yapılan işlemler ise spekülâtif niteliklidir. Spekülâsyonu bir kazanç yöntemi olarak kullananlar, kazançlarını artırmak için risklerin mümkün olduğu oranda artmasını isterler. Bu uğurda savaşların dahi tetiklendiği bir vakıadır. Petrol ve gıda fiyatlarında 2008 başlarında yaşanan aşırı yükselmenin temelinde türev borsalardaki bu tür işlemlerin etkili olduğu ileri sürülür. Bir veriye göre dünya petrol piyasalarında, gerçek arz ve talepten kaynaklı olmaksızın, sadece spekülâtif amaçlı olarak 950 milyon varil petrol türev (sanal/hayalî) şekilde alınıp satılmaktadır[450]. Söz konusu hayalî malların satıcısı teslim; alıcısı da tesellüm ve tüketim/dağıtım (taşıma, depolama maliyeti) sorumluluğuna katlanmadığından mal ve ona biçilen değer sınır tanımaksızın spekülâtörlerin arz ve talebi doğrultusunda yükselip düşmektedir. Daha önce de ifade edildiği üzere, tüm borsa işlemlerinin % 97’si türev niteliklidir. Bu durum satılan ürünlerin %3’ünün gerçek mal, % 97’sinin ise riskten oluştuğunu gösterir. Başka bir ifadeyle spekülâtörlerin piyasalara % 97 oranında etkili oldukları anlaşılır.

Ayrıca bu işlemlerin kumar unsuru içerdikleri konusunda günümüz hukukçularının ortak kanaati vardır. Sonuç olarak, borsalarda mal türevleri üzerine gerçekleştirilen vadeli işlem sözleşmeleri, fıkıhtaki alış verişlerle ilgili kuralların birçoğu ihlâl edildiğinden sahih kabul edilen herhangi bir akdin kapsamına girmemektedir.

Çağdaş İslam hukukçularının gündemini önemli oranda meşgul etmiş olduğundan konuya ilişkin çok sayıda görüş ileri sürülmüştür:

İslam Fıkıh Akademisi ve Dünya İslam Birliği (Râbıtatü’l-Alemî) Fıkıh Heyeti gibi kurulların konuya yaklaşımı genelde olumsuzdur.

İslam Fıkıh Akademisi’nin konuya ilişkin kararında şöyle denilmektedir:

- Borsalardaki sözleşmelerden üçüncüsü, nitelikleri ile zimmette belirlenmiş bir mal üzerine, mal ve bedelin tesliminin gelecekteki bir tarihte yapılması ve bu teslim ve tesellümün fizikî (fiilî) şekilde gerçekleştirilmesi şartıyla yapılır.

Böyle bir akit bedellerden her ikisi de vadeli olduğundan caiz değildir. Bu akit ancak bilinen Selem akdi çerçevesinde yapıldığında caiz olur.

- Borsalardaki sözleşmelerden dördüncüsü ise, nitelikleri ile zimmette belirlenmiş bir mal üzerine, mal ve bedelin tesliminin gelecekteki bir tarihte yerine getirilmesi ve fakat teslim ve tesellümün fizikî (fiilî) şekilde gerçekleştirileceğine dair bir şart içermeyip ters işlemle sonlandırmaya imkân tanır şekilde yapılır. Bu dördüncüsü, borsalarda en yaygın olan yöntemdir ki temelden caiz değildir”[451].

Dünya İslam Birliği’ne bağlı Fıkıh Heyeti’nin kararı ise şöyledir:

“Borsalardaki uygulanan şekliyle açığa, yani satıcının mülkiyetinde bulunmayan mallar ve hisse senetleri üzerine yapılan vadeli sözleşmeler caiz değildir. Çünkü bu akitler, satıcının mülkiyetinde olmayan malın tedârik edilip vadede teslim edilmesi esasına dayalı olarak yapılır. Bu durum Hz. Peygamber’den nakledilen “kişinin yanında olmayan şeyi satması” ve “satın alınan malın kabzedilmeden satılması”nın yasaklandığına ilişkin rivayetlere aykırıdır.

Bu sözleşmeler fıkıhta meşru görülen Selem kapsamında da kabul edilemezler. Çünkü Selem’de bedelin akit meclisinde teslimi şart olmasına rağmen vadeli sözleşmelerde bedel sözleşmenin sonuçlandırılacağı güne kadar ertelenmektedir. Ayrıca satıcının zimmetindeki mebi‘, kabz gerçekleşmeksizin çok sayıda el değiştirmektedir. Oysa Selem’de akde konu mal kabzedilmeden başkasına satılamaz. Tarafların bu sözleşmelerden güttükleri amaç, gerçek şekilde mal alış verişinde bulunmak olmayıp, fiyatlarda meydana gelen farktan kazanç sağlamaktır ki bu işlem kumarla örtüşmektedir”[452].

Konuyu bireysel düzeyde ele alanların görüşlerini lehte ve aleyhte olmak üzere iki grupta toplamak mümkündür. Bunlardan Refik Yunus el-Mısrî, Nezih Hammâd ve Ayyaşî Feddâd borsalardan müstakil olarak; İslambûlî, Saâtî ve Bacha ise borsalarla bağlantılı şekilde mal vadeli işlem sözleşmelerinin genel hatlarıyla caiz görülmesi gerektiği kanaatindedirler.

Mısrî, mal ve bedelden yalnızca birinin vadeli olduğu akitlerden selem’de bedelin, vadeli satışta malın peşin olması sebebiyle müslim’in bedelden, müşterinin ise maldan yararlanma imkânının bu tür akitlerin hükmünü olumlu etkilediğini; mal ve bedelden her ikisinin vadeli olduğu sözleşmelerde ise tarafların böyle bir imkânının bulunmadığını belirttikten sonra[453] yine de ilgili hadis ve ğarar gerekçesiyle mal ve bedelin vadeli olduğu akdin men edilemeyeceğini ifade eder. Mısrî’ye göre, hem ilgili hadis aleyhte delil alınamayacak derecede zayıf hem de günümüzde artık kaçınılması güç işlemlerden olduğundan bu tür alış verişler caiz görülmelidir[454]. Nezih Hammâd konuya zarûret prensibinden yaklaşır. Ona göre tüccar, sanayici ve müteahhidler işlerini sağlıklı bir şekilde sürdürebilmeleri için borç satım yöntemlerinden “إبتداء الدين بالدين” uygulamasına mecbur kalmaktadırlar. Zarûret ortadan kalkınca hükmün de aslına dönmesi kaydıyla bu sektörlere özel olarak böyle bir işlem caiz görülebilir[455]. Feddâd, mal ve bedelin vadeli olduğu akdin, “بيع الموصوف” (malın nitelikleri üzerinden satımı)[456] yöntemlerinden olup “إبتداء الدين بالدين” kapsamına girdiğini ancak bu konuyla ilgili aleyhteki görüşlerin sağlam delile dayanmadığından hareketle bu tür akitlerin caiz görülmesi gerektiğini ileri sürer[457]. İslambûlî, bu sözleşmeleri caiz görmeyenlerin mal ve bedelin vadeli olmasını gerekçe olarak ileri sürdüklerini oysa böyle bir görüşün isabetli olmadığını belirtir. Ona göre selem, malın nitelikleri üzerinden satımı (بيع الموصوف) yöntemi olup bu akit türlerinden sadece biridir. Yoksa (بيع الموصوف) grubuna giren tüm akitler selem değildir. Başka bir ifadeyle selem tâbîdir; metbu‘ değil. Metbu‘ tâbi‘e bağlı kılınamaz[458]. Saâtî ve Bacha ise daha çok makasıdı esas alır ve değerlendirmelerini bu çerçevede yaparlar. Onlara göre İslam malın korunmasına önem vermiştir. Bu da günümüzde ancak modern risk yönetim teknikleri kullanılarak gerçekleştirilebilir. Fıkhın faiz vb. diğer yasaklarını çiğnememek kaydıyla fiziksel teslimle sona eren mal vadeli işlem sözleşmeleri caiz görülmelidir. Bacha ayrıca, çağdaş İslam hukukçularının muhafazakâr yaklaşımları terk edip olayları günümüz şartları doğrultusunda yeniden yorumlamaları gerektiğini ileri sürer[459].

Karadâğî, Zuhaylî, Kassâr, İkbâl, Süleyman, Hattâb ve Muhammed Ubeydullah gibi bu konuda çalışmaları bulunan diğer bir kısım günümüz araştırmacıları ise aşağıdaki gerekçelerle vadeli işlem sözleşmelerinin caiz olmadığını ileri sürerler:

1) Fıkıhta yasaklanmış bulunan borcun borç karşılığında satımı söz konusudur.

2) Fıkıhtaki ma‘dumun satış yasağı ihlâl edilmektedir.

3) Mülkiyette olmayan malın satımı söz konusudur.

4) Fıkıhtaki mal ve bedellerden birinin mutlaka peşin olması gerektiğine dair kural çiğnenmekte; sözleşmeler selem kurallarına uygun yapılmamaktadır.

5) Mal kabzedilmeden çok sayıda el değiştirmekte, oysa fıkıhta malın –istisnalar dışında- ancak kabzla el değiştirmesi caiz görülür.

6) Sözleşmeler vade içi veya vade sonunda nakdî uzlaşma şartlı yahut ona imkân verir nitelikte yapılmakta. Nakdî uzlaşma şartıyla yapılan sözleşmeler kumar sınıfına girer. Şart koşulmadığı halde tarafların amacı, mal alış verişi değil de nakdî uzlaşma yaparak fiyat farkından kazanç sağlamaksa bu durumda akit fâsit olur.

7) Bu akitlerde tarafların vadeyi diledikleri şekilde erteleme imkânı olduğundan, akdin sonuçlanma süresi belirsiz hale gelir, bu da ğarar yasağı kapsamına girer[460].

8) Sözleşmeler altın ve gümüş gibi madenler üzerine yapıldığında işlem vadeli olduğundan faiz yasağı ihlâl edilmiş olur.

9) Bu işlemler mutlaka bir tarafın kazanması diğer tarafın kaybetmesi temeline dayalıdır. Katma değeri sıfırdır. Ne üretime ne de dolaşıma katkı sağlar niteliktedir. Dolayısıyla bu sözleşmeler kumar içeriklidir. Ayrıca fıkhın mal dolaşımında aradığı kurallar ihlâl edilmektedir.

10) Bu sözleşmelerin alternatifi fıkıhta meşru kabul edilen selem ve istısna‘ akitleridir. Ayrıca korunma amaçlı olarak paralel selem ve istısna‘ yöntemlerinden de yararlanılabilir[461].

Dolayısıyla biz mal türev sözleşmelerinin aşağıdaki sebeplerden dolayı fıkhen caiz görülemeyeceği kanaatindeyiz:

1) Mal türev sözleşmeleri, bir satım akdi görüntüsü altında uygulanmasına rağmen ortada satım akdini meşru kılacak bir mal yoktur. Mal hali hazırda mevcut olmadığı gibi ileride de mevcut olacağına dair bir bilgi ve niyet yoktur. Çünkü tarafların amacı malı teslim/tesellüm olmayıp sözleşme günü ile akdin sonlandırıldığı gün arasında oluşacak fiyat farkından kazanç sağlamaktır. Bu durum sözleşmenin, fıkıhta akdi bâtıl kılıcı unsurlardan kabul edilen ma‘dum üzerine kurulduğunu gösterir.

2) Sözleşme kumar ihtiva etmektedir. Çünkü spot piyasalardaki başka kişilerin ticaretiyle oluşan/oluşacak olan fiyatlar üzerine spekülâtörler tarafından belli bir bedel konularak bahis oynanmakta, fiyatların vadede yüksek gerçekleşmesi durumunda bir taraf, düşük gerçekleşmesi durumunda diğer taraf kazançlı çıkmaktadır. Sonuçta mutlaka bir taraf kazanırken diğer taraf kaybetmektedir. Böyle bir durum ise ancak kumarda söz konusu olur. Klasik kumardan farkı, malın tümünün değil de belli bir kısmının riske atılmasıdır.

3) Fıkıhta akitlere konu edilerek alınıp satılması noktasında kendisine değer atfedildiğine ilişkin herhangi bir delil bulunmayan hayalî bir hak (risk) icat edilip bu hak üzerine yapılan borçlanmalar sonucunda taraflara belli bir meblağı tahsil hakkı yahut îfa yükümlülüğü getirilmektedir.

4) Sözleşmelerin bir kısmında domuz veya domuz ürünleri dayanak varlık olarak alındığından, dolaylı da olsa, fıkıhta Müslümanlara yasak kılınan domuza değer atfetme durumu söz konusudur. Çünkü vadeli piyasalardaki sözleşmeler, spot piyasalardaki ürünler üzerinde olumlu veya olumsuz şekilde etkili olmaktadır.

5) Kur’an-ı Kerîm’de “mallarınızı aranızda bâtıl yollarla değil karşılıklı rızaya dayalı olarak yaptığınız ticaretle yiyin” buyurulur[462]. Ticaret ise, Kâsânî’nin ifadesiyle “bir şeyi bir bedel karşılığında başkasına sunma” ameliyesinden ibaret bir işlemdir[463]. Oysa bahse konu sözleşmelerde mal veya hizmetlerden herhangi birini üretme, yer veya zaman değişikliğinde bulunma gibi katma değer üretip insanlığın hizmetine sunma durumu söz konusu olmamaktadır.

SONUÇ

Vadeli işlem sözleşmeleri; “belirli miktar ve nitelikteki somut veya soyut nitelikli iktisadî bir değerin, gelecekte ödenecek belirli bir bedel karşılığında vadeli olarak mübadele edilmesi” şeklinde tanımlanır.

Vadeli işlem sözleşmelerinin geçmişi İslam kaynaklarında Hz. Peygamber dönemine kadar dayandırılır. Bu sözleşmelerin Avrupa’daki geçmişi ise ortaçağlara kadar uzanır.

Ülkemizde vadeli işlem sözleşmelerinin modern uygulamasına yönelik ilk yasal düzenleme 1995 yılında çıkarılan “Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik” ile yapılmıştır. Günümüzde Türkiye’de vadeli işlem sözleşmeleri 21 Aralık 2012’de kurulan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP)’ta gerçekleştirilmektedir. VİOP’ta Buğday, Pamuk, Baz Yük Elektrik Vadeli İşlem Sözleşmelerinden oluşan Emtia ile ve BIST 30 Endeks, Pay (Hisse senedi), Döviz ve Altından oluşan finansal varlıklar üzerine vadeli işlem sözleşmeleri yapılmaktadır.

Vadeli işlem sözleşmelerinin ortaya çıkışındaki temel amaç; korunma (hedging), risk üstlenme/riske atılma (spekülasyon) ve iktisadî varlıkların yer ve zaman değişiminden yararlanarak gelir elde etmek (arbitraj) tir. Bu tür işlemlere başvuranlar ise korunmacılar (hedger), spekülâtörler ve arbitrajcılardan oluşur.

Vadeli işlem sözleşmeleri forward, future, swap ve opsiyon olmak üzere başlıca dörde ayrılır.

Kur’an-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in hadislerinde vadeli işlem sözleşmelerinin hükmüne ışık tutucu mahiyette çok sayıda nassa rastlamak mümkündür. el-Bakara 282’deki karşılıklı borçlanmadan bahseden ayet ile Hz. Peygamber’den selem ve borcun satımına ilişkin nakledilen rivayetler bu konuda üzerinde en fazla durulan nasslardır.

Klasik dönem fakihleri mal ve bedelden her ikisinin de vadeli olduğu akdi selem, borç satımı ve alım satımla ilgili diğer kurallara aykırı olduğu gerekçesiyle genelde caiz görmemişlerdir. Şerkâvî ise selem ve bey‘ ayırımına gitmiş, akdin selem çerçevesinde yapılması durumunda -selem şartlarına uygun olarak- bedellerden birinin mutlaka peşin olması gerektiğini belirtmiş, zimmette sabit olan mislî mallar üzerinde bey‘ çerçevesinde yapılması durumunda ise bedellerden her ikisinin de vadeli olabileceğini ileri sürmüştür.

Finansal varlıklar ve onlara dayalı olarak üretilen türev varlıklar üzerine forward, future, swap ve opsiyon şeklinde yapılan vadeli işlem sözleşmelerinde başta faizle ilgili olmak üzere fıkıhtaki birtakım kuralların ihlâl edilmesi sebebiyle caiz olmadığı anlaşılmaktadır.

Emtialar üzerine yapılan vadeli işlem sözleşmeleri somut nitelikli mallar ve türev nitelikli ürünler olmak üzere ikiye ayrılır. Somut nitelikli mallar üzerine yapılan sözleşmelerde, üretilip depoya teslim edilmedikçe ikinci kez satıma konu olmayan, vade içi veya vade sonunda mutlaka fiziksel teslimle sona erdirilen sözleşmelerin faiz, ğarar vb. fıkhın yasakladığı diğer unsurları içermemek kaydıyla caiz, bu şartları taşımayan sözleşmelerin ise caiz olmadığı kanaatindeyiz.

Vadeli işlem sözleşmelerinin fıkıh ilmi açısından henüz aydınlatılmaya muhtaç çok sayıda yönü bulunmaktadır. Bu durum konunun fıkhî boyutları hakkında yeni çalışmaların yapılmasının gerekliliğini ortaya koymaktadır. Özellikle borcun satımı, risk ve mal arasındaki ilişki ile para ve mal arasındaki ilişki, vadeye biçilen değer, somut mal ve türev mal ayırımı, döviz, faiz ve fiyatlardaki aşırı dalgalanmanın zarûret prensipleri bakımından hükmü vb. İslam hukuku açısından öncelikli olarak ele alınması gereken konulardandır.

KAYNAKÇA

Abdulazîz Halîfe el-Kassâr, “el-Hiyârât fî esvâkı’l-evrâkı’l-mâliye: Nazratün şerı’yyetün”, Mecelletü’ş-şerîa’ti ve’d-dirâsâti’l-İslâmiyyeti, Yıl: 18, Sayı: 53, Haziran 2003, s. 233-280.

Abdussettar Ebû Gudde-İzzeddin Hoca (ed.), Karârâtü ve tavsıyâtü nedevâti’l-Bereke li’l-iktisâdi’l-İslâmî (1403-1422/1981-2001), Cidde 2001.

Ahmed Muhyiddin Ahmed, “el-Mudârabâtu fi’l-umleti ve’l-vesâilü’l-meşrûati litecennübi adrâriha’l-iktisâdiyye”, MMFİm, Yıl: 1998, Sayı: 11, I, 435-481.

Akçaoğlu, Ertuğrul, Türk Hukukunda Finansal Türev Ürünlerin Vergilendirilmesi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), Ankara 2000.

Aydın, M. Akif, “Deyn”, DİA, VI, 285-291.

Bacha, Obiyathullah Ismath, “Derivative Instruments and Islamic Finance: Some Thoughts for a Reconsideration”, International Journal of Islamıc Financial Services, Vol. 1, No. 1, April-June 1999, http://islamic-finance.net/journals/journal1/journal1index.pdf, (15. 07. 05).

Ba’lî, Abdulhamîd Mahmûd, “el-Muştakkâtü’l-mâliyetü fi’l-mumâreseti’l-ı’lmiyyeti ve fî davi’ş-Şerî’ati”, Al-Baraka Grubu Aralık 1999 Yılı İslâm İktisadı Kongresi Bildirileri, Mecmûa’t-ü Delleti’l-Bereke, Aralık 1999, s. 1- 40 (41- 80).

Bardakoğlu, Ali, “Bey’”, DİA, VI, 15-17.

Behûtî, Mansur b. Yûnus, Keşşâfu’l-kına‘ ‘an metni’l-İkna‘ (nşr. Hilâl Musaylihî Mustafa), Beyrut 1402/1982.

Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuki İslâmiyye ve Istilahât-ı Fıkhıyye Kâmûsu, İstanbul 1985.

Ceylan, Ali - Korkmaz, Turhan, Sermaye Piyasası ve Menkul Değer Analizi, Bursa 2000.

Chambers, Nurgül, Türev Piyasalar, İstanbul 2007.

Desûkî, Muhammed Arafe, Hâşiyetü’d-Desûkî (nşr. Muhammed Uleyş), Beyrut: Dâru’l-Fikr, t.y.

Durmuş, Abdullah, Fıkhî Açıdan Günümüz Para Mübadelesi İşlemleri (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), İstanbul 2008.

Dünya, Şevkî Ahmed, “el-Mudârabâtu ale’l-umleti: mâhiyetuhâ ve âsâruhâ ve sübüli müvâcehâtihâ mea‘ ta‘kîbin min manzûrin İslâmiyyin”, MMFİm, Yıl: 1992, Sayı: 7, I, s. 485-540.

ed-Dârekutnî, Alî b. Ömer Ebu’l-Hasen, es-Sünen (nşr. Abdullah Hâşim Yemânî el-Medenî), Beyrut 1966.

ed-Darîr, es-Sıddîk Muhammen el-Emîn, “el-İhtiyârât”, MMFİm, Yıl: 1992, Sayı: 7, I, s. 261-271.

el-Ayyâşî Feddâd, el-Beyu‘ ale’s-sıfati li’l-ayni’l-ğâibeti ve mâ yesbutu fi’z-zimmeti, Cidde 1421/2000, s. 68-113.

el-Benkü’l-İslâmî el-Ürdünî, el-Fetâvâ eş-Şeri‘yye, Amman 2001.

el-Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali, es-Sünenü’l-Beyhakiyyi’l-kübrâ (nşr. Muhammed Abdulkadir Atâ), Mekke 1414/1994.

el-Buhârî, Muhammed b. İsmail, Sahihu’l-Buharî, Kahire 1400/1979.

el-Isfahânî, Râğıb, Müfredât’ü elfâzı’l-Kur’ân (nşr. Safvân, Adnân Dâvûdî), Beyrut 1996.

el-İslambulî, Ahmed Muhammed Halil, “el-Ukûdü’l-müstakbeliyye ve’ş-şerîatü’l-İslâmiyye” İslam Kalkınma Bankası tarafından 04.04.2007 tarihinde Cidde’de düzenlenen konferansa sunulan tebliğ, s. 7, 10. (http://islamiccenter.kau.edu.sa/arabic/Hewar_Arbeaa/ABS/219.htm) (05.02.2008).

el-Karadâğî, Ali Muhyiddîn, “Bahsun el-Esvâku’l-mâliyye fî mîzâni’l-fıkhi’l-İslâmî”, MMFİm, Yıl: 1992, Sayı: 7, I, 72-194.

el-Mısrî, Refik Yunus, el-Câmi‘ fî usûli’r-riba, Dmaşk-Beyrut 1991.

Ersan, İhsan, Finansal Türevler, İstanbul 1998.

es-Sââ’tî, Abdurrahîm Abdulhamîd, “Mustakbeliyyâtun muktarahatun mutevâfikatun mea’ş-Şerîa’ti”, Mecelletü Câmia’ti’l-Melik Abdülazîz: el-İktisâdü’l-İslâmî, Cidde 2003, XV, 27-53.

es-Sübkî, Takiyyüddin Ali b. Abdu’l-Kâfî, Tekmiletü’l-mecmu‘ (nşr. Muhammed Necîb el-Mutiî), Cidde: Mektebetü’l-İrşad, t.y.

eş-Şerkâvî, Abdullah b. Hicazî b. İbrâhim el-Ezherî, Hâşiyetü’ş-Şerkâvî, Beyrut 1997/1418.

eş-Şevkânî, Muhammed b. Ali, Neylü’l-evtâr, Beyrut: Dâru’l-kutübi’l-ilmiyye, t.y.

et-Tahâvî, Ebû Ca’fer, Şerhu me’âni’l-âsâr (nşr. Muhammed Zührî en-Neccâr), Beyrut 1987.

Fırat, Fahreddin, Futures Piyasalar ve Riskten Korunma Teknikleri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), Malatya 1997.

Gidel, Susan Abbott, “100 Years of Futures Trading: From Domestic Agricultural to World Financial”, http:// www.futuresindustry.org/fimagazi-1929.asp?a=607, (01 Haziran 06).

Hacak, Hasan, “Menfaat”, DİA, XXIX, 131-134.

Hâkim en-Nîsâbûrî, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn (nşr. Mustafâ Abdulkâdir Atâ), Beyrut 1990.

Hey’etü Beyti’t-temvîli’l-Küveytî, el-Fetâvâ eş-şeri‘yye fi’l-mesâili’l-iktisâdiyye, Kuveyt 1985.

Heyetü’l-Muhâsebe ve’l-Murâcaa li’l-Müessesâti’l-Mâliyye el-İslâmiyye, el-Meâ’yîru’ş-şerı’yye (Heyet, Meâ’yîr), Bahreyn (Manama) 2003.

Kallek, Cengiz, “Kaparo”, DİA, XXIV, 339-340.

Karâfî, Şihabuddin Ahmed b. İdris, ez-Zehîra, Beyrut 1994.

Karaman, Hayrettin, Mukayeseli İslam Hukuku, İstanbul 1991.

Kayahan, Cantürk, Reel Sektörde Riske Maruz Değer Yöntemi ile Ölçülen Kur Riskine Karşılılık Vadeli İşlem Kontratlarının Kullanımı (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Afyon Karahisar Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), Afyon 2007.

M. Fahim Khan, Islamic Futures and Their Markets, Cidde 2000.

Mahmud Abdulkerim İrşid, eş-Şâmil fî muâmelâti ve ameliyyâti’l-mesârifi’l-İslâmiyye, Amman 2001.

Mâlik b. Enes, el-Muvatta’ (nşr. M. Fuad Abdulbakî), İstanbul 1981

Merğinânî, Burhânuddîn Ali b. Ebubekr(ö. 593/1197), el-Hidâye şerh’u Bidâyeti’l-mübtedî, I-IV, İstanbul: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 1986.

Mubârek b. Sülayman Âl-i Süleyman, Ahkâmu’t-teâmul fi’l-esvâki’l-mâliyye, Riyad 2005.

Muhammed Ali el-Karî b. Î‘d, “Beyu’d-deyn ve senedâtu’l-kard ve bedâiluhâ’ş-şerıyye”; MMFİ, Yıl: 1998, Sayı: 11, I, 242-245.

………., “el-Eshum, el-İhtiyârât, el-Müstakbeliyyât: Envâu’hâ ve’l-muâ’melâtü’l-letî tecrî fîhâ”, MMFİm, Yıl: 1992, Sayı: 7, I, s. 195-222.

Muhammed Muhtâr Abdusselâm es-Sellâmî, “el-İhtiyârât”, MMFİm, Yıl: 1992, Sayı: 7, I, s. 223-247.

Muhammed Taki’ el-Osmânî, “U’kûdu’l-müstakbeliyâtü fi’s-sileı’ fî dav-i’ş-şerîa’ti’l-İslâmiyye”, MMFİm, Sayı: 7, I, 349-355.

Nevevî, Yahya b. Şeref(ö. 676/1277), el-Mecmû‘ şerhu’l-Mühezzeb, I-XIII, Beyrut: Daru’l-fikr, 1996, IX, 142.

Nezih Hammad, Akdü’l-karz fi’ş-şerîâti’l-İslâmiyye, Beyrut 1991.

………., Kadâyâ fıkhıyye muâsıra fi’l-mâli ve’l-İktisâd, Dmaşk: Dâru’l-kalem, t.y.

Obaidullah, Mohammed, “Financial Contracting in Currency Markets: an Islamic Evaluation”, International Journal of Islamıc Financial Services, Vol. 3, No. 3, Oct-Dec. 2003, http://islamic-finance.net/journals/journal11/obaidvol3no3.pdf, (15. 07. 05).

………., Mohammed, “Financial Options in Islamic Contracts: Potential Tools for Risk Management”, J.KAU: Islamic Econ., Vol. 11, 1999, pp. 3-26, http://islamiccenter. kaau.edu. sa/arabic/Magallah/Pdf/11/11-obaidullah_05.pdf, (15. 07. 05).

Penezoğlu, Gökhan Yusuf, (Futures) Hukuki Yönleriyle Vadeli İşlem Sözleşmeleri, İstanbul 2004.

R.G., Tarih: 19. 10.2001, Sayı: 24558.

R.G., Tarih: 23. 07.1995, Sayı: 22352.

R.G., Tarih: 29. 01.1997, Sayı: 22892.

R.G.Tarih; 23. 02. 2001, Sayı: 24327.

Sabuncu, Ahmet Bülent, Vadeli İşlem Piyasalarının Gelişme Dinamikleri ve Türkiye (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), Ankara 1996.

Samî Hasen Hammûd, Tatvîru’l-a’mâli’l-masrifiyye bimâ yettefiku ve’ş-Şerîa‘ti’l-İslâmiyye, Amman 1982.

SPK, “Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik, md. 3,” R.G., Tarih: 23. 02.2001, Sayı: 24327.

Suwailem, Sami, Hedging in Islamic Finance, Cidde 2006.

Toroslu, M. Vefa, Çağdaş Finansal Teknikler, İstanbul 2000.

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, “Ticâret Borsaları ile Ürün İhtisas Borsalarında Alivre ve Vadeli Alım Satım Yönetmeliği md. 4”, R.G., Tarih: 08 Ocak 2004, Sayı: 25694.

Uzunoğlu, Sadi, Yeni Finansman Teknikleri, İstanbul 1998.

VİOP-Borsa İstanbul, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, tanıtım kitapçığı, Mart 2019.

VOB, “2006 VOB’un yılı oldu”, Vobjektif: Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası Bülteni, Sayı: 9, Tarih: Nisan 2007, s. 4.

Yılmaz, Mustafa Kemal, Döviz Vadeli İşlemleri, İstanbul 2002.

Zuhaylî, Vehbe Mustafa, “U‘kûdü’l-ihtiyârât”, MMFİm, Yıl: 1992, Sayı: 7, I, s. 250-260.

Zürkânî, Şerhu’z-zürkânî ala muhtasar-i Halîl, Beyrut: Dâru’l-fikr, t.y.

[339] Terminoloji tartışmaları hakkında ayrıntılı bilgi için bk. Akçaoğlu, Ertuğrul, Türk Hukukunda Finansal Türev Ürünlerin Vergilendirilmesi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), Ankara 2000, s. 9-14.

[340] SPK, “Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik, md. 3 R.G., Tarih: 23. 02.2001, Sayı: 24327.

[341] Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği alivre sözleşmesini şu şekilde tanımlamıştır: “Satıcının satılan ürünü veya mevzuata uygun olarak ürünü temsilen çıkarılan senetleri belli bir vade sonunda devir ve teslim etmeyi, alıcının ise ürün bedelini belli bir vade sonunda ödemeyi taahhüt ettiği alım satım”. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, “Ticâret Borsaları ile Ürün İhtisas Borsalarında Alivre ve Vadeli Alım Satım Yönetmeliği md. 4”, R.G., Tarih: 08 Ocak 2004, Sayı: 25694.

[342] el-Buhârî, Muhammed b. İsmail, Sahihu’l-Buharî, Kahire 1400/1979, “Şurût”, 4.

[343] “ألنبي صلي الله

و سلم نهي عن بيع الكالئ بالكالئ” (Hâkim en-Nîsâbûrî, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn (nşr. Mustafâ Abdulkâdir Atâ), Beyrut 1990, II, 65, 66; ed-Dârekutnî, Alî b. Ömer Ebu’l-Hasen, es-Sünen (nşr. Abdullah Hâşim Yemânî el-Medenî), Beyrut 1966, III, 71-72; et-Tahâvî, Ebû Ca’fer, Şerhu me’âni’l-âsâr (nşr. Muhammed Zührî en-Neccâr), Beyrut 1987, IV, 21; el-Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali, es-Sünenü’l-Beyhakiyyi’l-kübrâ (nşr. Muhammed Abdulkadir Atâ), Mekke 1414/1994, V, 290; eş-Şevkânî, Muhammed b. Ali, Neylü’l-evtâr, Beyrut: Dâru’l-kutübi’l-ilmiyye, t.y., V, 156). Ayrıca Mâlik’in görüşü olarak bk. Mâlik b. Enes, el-Muvatta’ (nşr. M. Fuad Abdulbakî), İstanbul 1981, “Büyû‘”, 26, 70.

[344] Ceylan, Ali-Korkmaz, Turhan, Sermaye Piyasası ve Menkul Değer Analizi, Bursa 2000, s. 177; Kayahan, Cantürk, Reel Sektörde Riske Maruz Değer Yöntemi ile Ölçülen Kur Riskine Karşılılık Vadeli İşlem Kontratlarının Kullanımı (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Afyon Karahisar Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), Afyon 2007, s. 39- 44.

[345] Ersan, İhsan, Finansal Türevler, İstanbul 1998, s. 45, 46; Yılmaz, Mustafa Kemal, Döviz Vadeli İşlemleri, İstanbul 2002, s. 15-20; Sabuncu, Ahmet Bülent, Vadeli İşlem Piyasalarının Gelişme Dinamikleri ve Türkiye (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), Ankara 1996, s.115-144; ayrıca bk. Gidel, Susan Abbott, “100 Years of Futures Trading: From Domestic Agricultural to World Financial”, http:// www.futuresindustry.org/fimagazi-1929.asp?a=607, (01 Haziran 06).

[346] R.G., Tarih: 23. 07.1995, Sayı: 22352.

[347] R.G., Tarih: 18. 10.1996, Sayı: 22791.

[348] R.G., Tarih: 29. 01.1997, Sayı: 22892.

[349] Bk. Ekler-1.

[350] R.G.Tarih; 23. 02. 2001, Sayı: 24327.

[351] R.G., Tarih: 19. 10.2001, Sayı: 24558.

[352] VOB., “Hakkımızda”, www.vob.org.tr (22.02.08).

[353] Bk. Ekler-2.

[354] VOB, “2006 VOB’un yılı oldu”, Vobjektif: Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası Bülteni, Sayı: 9, Tarih: Nisan 2007, s. 4.

[355] VİOP-Borsa İstanbul, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, tanıtım kitapçığı, Mart 2019.

[356] Kayahan, s. 15.

[357] Yılmaz, s. 24; Güdücü, s. 19.

[358] Chambers, s. 174; Yılmaz, s. 24.

[359] Mağden, s. 9,10; Akçaoğlu, s. 29-32.

[360] Chambers, s.123.

[361] Ceylan-Korkmaz, s. 245-247; Penezoğlu, s. 9; Chambers, s. 127-135; Keskin, s. 73.

[362] Opsiyon hakkının vade sonunda kullanılabildiği sözleşme türüne Avrupa tipi opsiyon adı verilir. (Ceylan-Korkmaz, s. 207).

[363] Opsiyon hakkının sözleşmenin yapılmasından itibaren vadenin herhangi bir aşamasında kullanılabildiği sözleşme türüne Amerikan tipi opsiyon adı verilir. (Ceylan-Korkmaz, s. 206).

[364] Vadeli İşlem sözleşmeleri ile ilgili tanımlar için bk,. Toroslu, M. Vefa, Çağdaş Finansal Teknikler, İstanbul 2000, s. 73, 79, 105, 125; Uzunoğlu, Sadi, Yeni Finansman Teknikleri, İstanbul 1998, s. 49, 57, 71, 79; Penezoğlu, 7-9, 21; Cahmbers, 41,42, 123; Ceylan- Korkmaz, s. 178, 185, 195, 245; Erdal, s. 68

[365] Aydın, s. 91.

[366] Yılmaz, s. 39.

[367] Chambers, s. 22.

[368] Heyetü Beyti’t-temvîli’l-Küveytî, el-Fetâvâ eş-şeri‘yye fi’l-mesâili’l-iktisâdiyye, Kuveyt 1985, I, 50; III, 73.

[369] Abdussettar Ebû Gudde-İzzeddin Hoca (ed.), Karârâtü ve tavsıyâtü nedevâti’l-Bereke li’l-iktisâdi’l-İslâmî (1403-1422/1981-2001), Cidde 2001, s. 107.

[370] el-Benkü’l-İslâmî el-Ürdünî, el-Fetâvâ eş-Şeri‘yye, Amman 2001, II, 10-11.

[371] Samî Hasen Hamûd, Tatvîru’l-a’mâli’l-masrifiyye bimâ yettefiku ve’ş-Şerîa‘ti’l-İslâmiyye, Amman 1982, s. 318-320.

[372] Mahmud Abdulkerim İrşid, eş-Şâmil fî muâmelâti ve ameliyyâti’l-mesârifi’l-İslâmiyye, Amman 2001, s. 194-195.

[373] Ahmed Muhyiddin Ahmed, “el-Mudârabâtu fi’l-umleti ve’l-vesâilü’l-meşrûati litecennübi adrâriha’l-iktisâdiyye”, Mecelletü Mecma‘l-fıkhil-İslâmî el-münbesik min Munazzameti’l-mu’temeri’l-İslâmî (MMFİm), Yıl: 1998, Sayı: 11, I, 456. Bu konudaki diğer görüşler için bk. Durmuş, Abdullah, Fıkhî Açıdan Günümüz Para Mübadelesi İşlemleri (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), İstanbul 2008, s. 98-100.

[374] MFİr, Karârât, s. 281.

[375] MFİm, Karârât ve tavsıyât, s. 139-140.

[376] MFİm, Karârât ve tavsıyât, s. 172.

[377] Heyetü’l-Muhâsebe ve’l-Murâcaa li’l-Müessesâti’l-Mâliyye el-İslâmiyye, el-Meâ’yîru’ş-şerı’yye (Heyet, Meâ’yîr), Bahreyn (Manama) 2003, s. 5.

[378] Heyet, Meâ’yîr, s. 7.

[379] Heyet, Meâ’yîr, s.16.

[380] İlgili görüşler için bk. MMFİm, Yıl: 1998, Sayı: 11, I, 431-610.

[381] Muhammed Taki’ el-Osmânî, “U’kûdu’l-müstakbeliyâtü fi’s-sileı’ fî dav-i’ş-şerîa’ti’l-İslâmiyye”, MMFİm, Sayı: 7, I, 349.

[382] Sââ’tî, Abdurrahîm Abdulhamîd, “Mustakbeliyyâtun muktarahatun mutevâfikatun mea’ş-Şerîa’ti”, Mecelletü Câmia’ti’l-Melik Abdülazîz: el-İktisâdü’l-İslâmî, Cidde 2003, XV, 80.

[383] İmregün, s. 247, 287, 322.

[384] Bu konudaki görüşler için bk. İrşid, s. 217-222; Karaman, Hayrettin, Mukayeseli İslam Hukuku, İstanbul 1991, II, 595-601; Aydın, M. Akif, “Borç”, DİA, VI, 290.

[385] MFİr, Karârât, s. 100.

[386] MFİr, a.g.e., s. 132.

[387] MFİm, Karârât ve tavsıyât, s. 127, 138.

[388] Mecelle, md. 126, 127; Nezih Hammâd, Kadâyâ fıkhıyye muâsıra fi’l-mâli ve’l-İktisâd, Dmaşk: Dâru’l-kalem, t.y., s. 41; Bardakoğlu, Ali, “Bey’”, DİA, VI, 15-17.

[389] Menfaatin temlîki ile ilgili İslâm hukukundaki tartışmalar için bk. Nezih Hammâd, Kadâyâ fıkhıyye muâsıra, s. 34-35; Hacak, Hasan, “Menfaat”, DİA, XXIX, 133-134.

[390] VOB’daki Endeks vadeli işlem sözleşmesi örneği için bk. Ekler-4.

[391] MFİm, “el-Müştakkât”, MMFİm, Sayı: 7, I, 279-280.

[392] Kaparo, satım veya icâre akdinde müşterinin, sözleşmeyi tamamlaması halinde toplam fiyattan düşülmesi, feshetmesi durumunda ise akidden dönmenin karşılığında yaptırım özelliğini de taşıyan bir hibe olarak mal sahibinde kalması şartıyla yaptığı ön ödemeye denir. (Kallek, Cengiz, “Kaparo”, DİA, XXIV, 339).

[393] Kaparonun hukukî durumu hakkında geniş bilgi için Bk. Karaman, Mukâyeseli İslâm Hukuku, II, 433; Kallek, s. 339-340.

[394] Çağdaş İslâm hukukçuları tarafından vadeli işlem sözleşmeleri hakkında yapılan çalışmalardan bir kısmı için bk. M. Fahim Khan, Islamic Futures and Their Markets, Cidde 2000; Suwailem, Sami, Hedging in Islamic Finance, Cidde 2006; Ahmed Muhyiddin Ahmed, “el-Mudârabâtu fi’l-umleti ve’l-vesâilü’l-meşrûati litecennübi adrâriha’l-iktisâdiyye”, MMFİm, Yıl: 1998, Sayı: 11, I, 435-481; Dünya, Şevkî Ahmed, “el-Mudârabâtu ale’l-umleti: mâhiyetuhâ ve âsâruhâ ve sübüli müvâcehâtihâ mea‘ ta‘kîbin min manzûrin İslâmiyyin”, a.g.e., s. 485-540; el-Karadâğî, Ali Muhyiddîn, “Bahsun el-Esvâku’l-mâliyye fî mîzâni’l-fıkhi’l-İslâmî”, MMFİm, Yıl: 1992, Sayı: 7, I, 72-194; Muhammed Alî el-Karî b. İ’d, “el-Eshum, el-İhtiyârât, el-Müstakbeliyyât: Envâu’hâ ve’l-muâ’melâtü’l-letî tecrî fîhâ”, a.g.e., s. 195-222; Muhammed Muhtâr Abdusselâm es-Sellâmî, “el-İhtiyârât”, a.g.e., s. 223-247; Zuhaylî, Vehbe Mustafa, “U‘kûdü’l-ihtiyârât”, a.g.e., s. 250-260; ed-Darîr, es-Sıddîk Muhammen el-Emîn, “el-İhtiyârât”, a.g.e., s. 261-271; Abdulvehhâb İbrâhîm Ebû Süleyman, “el-İhtiyârât: Dirâse fıkhıyye tahlîliye mukârane”, a.g.e., s. 274-326; Abdussettâr Ebû Ğudde, “el-İhtiyârât fi’l-esvâki’l-mâliye fî dav-i mukarrarâti’ş-şerı’yyeti’l-İslâmiyye”, a.g.e., s. 327-339; Muhammed Taki’ Osmânî, “U’kûdu’l-müstakbeliyâtü fi’s-sileı’ fî dav-i’ş-şerîa’ti’l-İslâmiyye”, a.g.e., s. 342-355; Sââ’tî, Abdurrahîm Abdulhamîd, “Mustakbeliyyâtun muktarahatun mutevâfikatun mea’ş-Şerîa’ti”, Mecelletü Câmia’ti’l-Melik Abdülazîz: el-İktisâdü’l-İslâmî, Cidde 2003, XV, 27-53; Ba’lî, Abdulhamîd Mahmûd, “el-Muştakkâtü’l-mâliyetü fi’l-mumâreseti’l-ı’lmiyyeti ve fî davi’ş-Şerî’ati”, Al-Baraka Grubu Aralık 1999 Yılı İslâm İktisadı Kongresi Bildirileri, Mecmûa’t-ü Delleti’l-Bereke, Aralık 1999, s. 1- 40 (41- 80); Abdulazîz Halîfe el-Kassâr, “el-Hiyârât fî esvâkı’l-evrâkı’l-mâliye: Nazratün şerı’yyetün”, Mecelletü’ş-şerîa’ti ve’d-dirâsâti’l-İslâmiyyeti, Yıl: 18, Sayı: 53, Haziran 2003, s. 233-280; Obaidullah, Mohammed, “Financial Options in Islamic Contracts: Potential Tools for Risk Management”, J.KAU: Islamic Econ., Vol. 11, 1999, pp. 3-26, http://islamiccenter. kaau.edu. sa/arabic/Magallah/Pdf/11/11-obaidullah_05.pdf, (15. 07. 05); Obaidullah, Mohammed, “Financial Contracting in Currency Markets: an Islamic Evaluation”, International Journal of Islamıc Financial Services, Vol. 3, No. 3, Oct-Dec. 2003, http://islamic-finance.net/journals/journal11/obaidvol3no3.pdf, (15. 07. 05); Bacha, Obiyathullah Ismath, “Derivative Instruments and Islamic Finance: Some Thoughts for a Reconsideration”, International Journal of Islamıc Financial Services, Vol. 1, No. 1, April-June 1999, http://islamic-finance.net/journals/journal1/journal1index.pdf, (15. 07. 05).

[395] Kassâr, s. 264.

[396] Sellâmî, s. 235.

[397] Karadâğî, “el-Esvâku’l-mâliyye”, s. 169,180.

[398] Zuhaylî, s. 257.

[399] Darîr, “el-İhtiyârât”, s. 264-265, 269.

[400] Ebu Ğudde, s. 337.

[401] Ebû Süleyman, s. 308.

[402] MFİm, Karârât ve tavsıyât, s. 127, 138.

[403] Heyetü Beyti’t-temvîli’l-Küveytî, el-Fetâvâ eş-şeri‘yye, III, 76-77.

[404] Behûtî, Mansur b. Yûnus, Keşşâfu’l-kına‘ ‘an metni’l-İkna‘ (nşr. Hilâl Musaylihî Mustafa), Beyrut 1402/1982, II, 298; el-Isfahânî, Râğıb, Müfredât’ü elfâzı’l-Kur’ân (nşr. Safvân, Adnân Dâvûdî), Beyrut 1996, “k-r-z” md., s. 666; Nezih Hammad, Akdü’l-karz fi’ş-şerîâti’l-İslâmiyye, Beyrut 1991, s. 198.

[405] Abdussettar Ebû Gudde-İzzeddin Hoca (ed.), Karârâtü ve tavsıyâtü nedevâti’l-Bereke, s. 142.

[406] Heyetü Beyti’t-temvîli’l-Küveytî, el-Fetâvâ eş-şeri‘yye IV, 75.

[407] Hamûd, s. 350.

[408] İrşid, 197-198.

[409] Heyet, Meâ’yîr, s.5.

[410] Özpınar, s. 61.

[411] Ersan, s. 35-44; Fırat, Fahreddin, Futures Piyasalar ve Riskten Korunma Teknikleri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), Malatya 1997, s. 99-71.

[412] Mubârek b. Sülayman Âl-i Süleyman, Ahkâmu’t-teâmul fi’l-esvâki’l-mâliyye, Riyad 2005, II, 969; Penezoğlu, s. 54;

[413] Özpınar, s. 72.

[414] Kor, s. 11.

[415] Özşahin, s. 10,11.

[416] Penezoğlu, s. 166.

[417] Merğinanî, el-Hidâye, III, 49.

[418] Kâsânî, Bedâyi‘, V, 174.

[419] İbn Rüşd, Bidâyetü’l-müctehid, II, 117.

[420] Karâfî, Şihabuddin Ahmed b. İdris, ez-Zehîra, Beyrut 1994, V, 260.

[421] Desûkî, Muhammed Arafe, Hâşiyetü’d-Desûkî (nşr. Muhammed Uleyş), Beyrut: Dâru’l-Fikr, t.y., II, 297.

[422] Nevevî, el-Mecmu‘, X, 502.

[423] Bk. Âl-i Süleymân, Ahkâmü’t-teâmül fi’l-esvâk, s. 806-810.

[424] Hâkim, Müstedrek, II, 65, 66; Dârekutnî, Sünen, III, 71,72; Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, V, 290; Abdurrezzâk, Musannef, VIII, 90; İbn Ebî Şeybe, Musannef, VI, 598; Tahâvî, Şerhu meâni’l-âsâr, IV, 21.

[425] Mâlik, “Büyû”, 70.

[426] Es-Sübkî, Takiyyüddin Ali b. Abdu’l-Kâfî, Tekmiletü’l-mecmu‘ (nşr. Muhammed Necîb el-Mutiî), Cidde: Mektebetü’l-İrşad, t.y., X, 106.

[427] İbn Arafe, el-Hudûd, I, 252.

[428] İbnHümâm, Fethu’l-kadîr, VII, 97.

[429] İbnHümâm, a.g.e., VII, 136.

[430] “بيع الكالئ بالكالئ” in tanımı ve fukahanın görüşleri konusunda ayrıntılı bilgi için bk. el-Ayyâşî Feddâd, el-Beyu‘ ale’s-sıfati li’l-ayni’l-ğâibeti ve mâ yesbutu fi’z-zimmeti, Cidde 1421/2000, s. 68-113; Nezih Hammâd, Beyu‘’l-kâlii bi’l-kâlii, s. 9-27.

[431] Desûkî, Hâşiye, III, 63.

[432] Bk. Darîr, “Beyu’d-deyn”, s. 48, 2 nolu dipnot.

[433] Bk. Darîr, “Beyu’d-deyn”, s. 49.

[434] Zürkânî, Şerhu’z-zürkânî ala muhtasar-i Halîl, Beyrut: Dâru’l-fikr, t.y., V, 81.

[435] İbn Teymiyye, Fetâvâ, XX, 512.

[436] İbn Kayyim, İ‘lâmu’l-muvakkıîn, II, 8,9.

[437] eş-Şerkâvî, Abdullah b. Hicazî b. İbrâhim el-Ezherî, Hâşiyetü’ş-Şerkâvî, Beyrut 1997/1418, III, 13.

[438] Şerkâvî, Hâşiye, III, 352.

[439] Hurşid Eşref, s. 410.

[440] Darîr, Ğarar, s. 334-335; a.mlf., “Beyu’d-deyn”, s. 56-57.

[441] Darîr, Ğarar, s. 169.

[442] Muhammed Ali el-Karî b. Î‘d, “Beyu’d-deyn ve senedâtu’l-kard ve bedâiluhâ’ş-şerıyye”; MMFİ, Yıl: 1998, Sayı: 11, I, 242.

[443] Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuki İslâmiyye ve Istilahât-ı Fıkhıyye Kâmûsu, İstanbul 1985, I. 298.

[444] Kâsânî, Bedâyi‘, V, 133.

[445] Penezoğlu, s. 161.

[446] Penezoğlu, s. 167.

[447] Özşahin, s. 8-10.

[448] Keskin, s. 111, 112.

[449] Penezoğlu, s. 175.

[450] http://tiny.cc/2msskz.

[451] MFİm, Karârât ve tavsıyât, Karar no: 63 (1/7), s. 139.

[452] MFİr, Karârât, s. 132-133.

[453] el-Mısrî, Refik Yunus, el-Câmi‘ fî usûli’r-riba, Dmaşk-Beyrut 1991, s. 343.

[454] el-Mısrî, el-Câmi‘ fî usûli’riba, s. 346-347.

[455] Nezih Hammâd, Beyu‘’l-kâlii bi’l-kâlii, s. 29.

[456] Feddâd “بيع الموصوف” u şu şekilde tarif etmiştir: “Akit meclisinde hazır olmayan yahut zimmette nitelikleriyle sabit olan malı bedellerden biri veya her ikisi vadeli olacak şekilde satmaktır.” (Feddâd, s. 22).

[457] Feddâd, s. 113-118.

[458] el-İslambulî, Ahmed Muhammed Halil, “el-Ukûdü’l-müstakbeliyye ve’ş-şerîatü’l-İslâmiyye” İslam Kalkınma Bankası tarafından 04.04.2007 tarihinde Cidde’de düzenlenen konferansa sunulan tebliğ, s. 7, 10. (http://islamiccenter.kau.edu.sa/arabic/Hewar _Arbeaa/ABS /219.htm) (05.02.2008).

[459] Bk. Saâtî, “Mustakbeliyyât”, s. 35- 40; Bacha, “Derivative Instruments and Islamic Finance”, s. 14.

[460] Not: Bu gerekçe vadeli işlem borsalarında yapılan sözleşmelere uymamaktadır. Zira bu borsalarda mal ve vadeler önceden standart hale getirilmektedir. Bu gerekçe belki tezgâhüstü piyasada yapılan forward, opsiyon ve swap işlemleri için geçerli olabilir.

[461] Bk. Hurşid Eşref, s. 509, 510; Âl-i Süleyman, Ahkâmu’t-teâmul, II, 944-946; Hattâb, Kemal, Nahve sûkin maliyyetin İslâmiyyetin, s. 22, 23, 31; Karadâğî, “el-Esvâku’l-mâliyye”, s. 154-156, 172; Zuhaylî, “Ukûdü’l-ihtiyârât”, s. 1330-1334; Kassâr, “el-Hiyârât”, s. 251-253; Obaidullah Mohammed, “Islamic Risk Management s. 5, 7, 17.

[462] en-Nisa, 4/ 23.

[463] Kâsânî, Bedâyi‘, V, 134.

MÜZAKERELER

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Eyvallah Servet Hocam, teşekkür ediyoruz. Servet Hocam bu karmaşıklık içerisinde epeyce bir mütalaada bulunmuş oldu.

Ben, hepsine caiz değildir, diyecek diye düşünüyorken, Allah’tan içinden yine bazılarını ayıklamış oldu, bazılarına da soru işareti koydu, Servet Hoca’da gelişmeler var, diye düşünüyorum.

Evet, şimdi müzakeremize başlayalım.

Borsa’dan Mahmut Bey, buyurun.

Mahmut VARLI

Servet Hocam’a sadece şunu soracağım: Döviz konusunu biraz daha açabilirse iyi olur. Çünkü Evren Bey örnek verdi ya, bugün gitsem atıyorum 1 doları 2 liraya alıyorum, 6 ay sonra 1 doları 2 liraya almam mümkün olmayabiliyor ve bu sarf konusuna giriyor dedi. Bizim için bu konuyu biraz daha açabilirseniz.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN

Peki, teşekkür ediyoruz, Mustafa Çakır Hoca buyur.

Dr. Mustafa ÇAKIR

Hocalarıma teşekkür ederim sunumlarından ötürü. Benim de bir iki sorum var: Birincisi, futures kontratlarında ve bu piyasalardaki işlemlerde genelde % 3’lük bir fiziki teslimattan bahsediliyor, bunun Borsa İstanbul özelindeki oranı gerçekte nedir, ben onu merak ediyordum. Bir de bu fiziksel teslimat konusunda hukuki açıdan bir engel var mı yok mu, yani nakdî mutabakat veya ters sözleşmeye zorlama var mı, yoksa fiziki teslimatı da pekâlâ tercih edebilirsiniz şeklinde bir açıklık var mı?

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Bunu Evren Bey’e soruyorsunuz.

Dr. Mustafa ÇAKIR

Evet, Evren Bey cevap verebilir. Bir de futures sözleşmeler ile ikili opsiyonlar arasında nasıl bir fark var? SPK, ikili opsiyon türü işlemlere karşı bir yaptırım uyguluyor, hatta bir yasal takibat söz konusu bu hususta. Hâlbuki orada da yatırımcılar tarafından seçilen aktifler üzerinde çift yönlü bir yatırım söz konusu, ona engel koyuyor, futures kontratlarına serbestlik hakkı tanıyor. Aradaki fark ne, ben onu öğrenmek istiyorum. Teşekkür ederim.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Peki, Abdullah Durmuş Hocam.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Ben de hem bu oturumdaki hem de önceki oturumdaki tebliğ sunan arkadaşlara teşekkür ediyorum. Hocam müsaadenizle, kayda geçmesi açısından önceki oturumdan bazı söyleyeceklerimle başlamak istiyorum.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Hocam oraya geçmeyin, kayda geçmesi açısından diyorsunuz ama uzayacak, yani zaman uzayacak. Çok kısa olursa…

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Evet, kısa söyleyeceğim.

Birincisi, kira sertifikası isimlendirmesi ile ilgili bir yanlışlık var. Çünkü icare dışındakilere de yine kira sertifikası tabiri kullanılıyor, dolayısıyla orada bir mevzuat düzenlemesi yapılması icap ediyor.

Sukukun değerlendirilmesi ile ilgili delillendirmenin çok yerinde olmadığını gördüm doğrusu. Yani varlık kiralama şirketinin devir işlemine sonradan başlaması, bizatihi bir sakınca teşkil etmez. Çünkü o, alım vekâleti şeklinde de önceden parayı toplar, alım vekâleti ile sonradan devir işlemlerini başlatabilir. Ancak başka açılardan tabii ki icare sukukta -özellikle mevcut uygulanan hâli ile- birtakım problemler var ama bu şekilde bir delillendirme çok yerinde olmayabilir.

Bir de, yatırım vekâleti ilgili bir problem olmadığı söylendi. Burada da aslında bir problem var, anapara ve kâr garantisinin kefaletle beraber sağlanması sorunludur. Zarar edilse bile her halükârda anapara ve kârın ödenmesi açısından problemler olduğunu kısaca söylemiş olayım.

Bugünkü konu ile ilgili olarak da, Servet Hocam bahsetti, emtia türevlerde garar kalkarsa ne olur, şeklinde bir konu geçti. Bu konu ile ilgili hasbelkader doktora tezim münasebetiyle epey bir haşir neşir olmuştum, o vesileyle araştırmıştım. Burada gararın kalkması belki teslim riskinin ortadan kalkması açısından düşünülebilir ama eğer bu bakışla bakacak olursak açığa satışta caizdir diyen çıkabilir. Bir önceki oturumda açığa satış işlemlerinde de hisse senedinin teslimatını takas merkezi garanti ettiği hâlde biz dedik ki, mülkiyette olmayan bir şeyin satışı açısından caiz değil. Dolayısıyla burada zaten hem mülkiyette olmayan bir şey satılıyor, hem parası da ödenmiyor. Dolayısıyla sadece garar değil bey’ud-deyn yasağı açısından da konuyu netleştirmek lazım, asıl oradaki problemi çözmek lazım.

Bir başka şey, döviz swapının tarifi ile ilgili. Bana sanki biraz faiz swapı tarzında bir tanımlama oldu gibi geldi. Halbuki döviz swapı, bir spot ve ona ilaveten bir forward işleminden oluşuyor, bilmiyorum Evren Bey nasıl der benim araştırmalarıma göre swap, spot ve forward işleminin birlikte yapılmasından oluşuyor. Sakıncalı kısmı da, forward işlemindeki vadeli işlemlerden yani nesie faizinden kaynaklanıyor.

Sonra, opsiyon işleminin de kapora ile benzetilmesi gibi bir durum söz konusu. Kapora ile opsiyon arasında birçok fark var, yine şart muhayyerliği ile çok önemli farkları var. Bunları ayrıntı olarak kitabımda yazdığım için oradan bakılabilir ama asıl maksat açısından bakacak olursak, kaporada sadece kaporayı alanın satıcı olması açısından cevaz söz konusu. Hâlbuki opsiyonda hem satıcı alabiliyor hem alıcı. Dolayısıyla mesele pek oraya sokulamayacak gibi geliyor diyorum, teşekkür ederim.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Bunları yazılı olarak bize vermeniz mümkün mü? Arkadaşlar çünkü biz bu çalıştayın neticesinde Kurul’da da bunları tartışacağız, belli bir karara belki de bunlar zemin teşkil edecek. Sonuç itibariyle hani bu çalıştayın yapılmasının en önemli amacı, piyasaların bizden beklentisine bir cevap vermektir. Biraz önce de söyledim, tamam bu şekilde olmasın ama bu hocalar, bu fıkıhçılar insanların önünü kapatıyorlar, dünyayı bize zehir ediyorlar, sermayedarlar da bundan dolayı parayı yastık altına koyuyorlar, parayı piyasaya götürmüyorlar, buralarda işletmiyorlar, dolaşıma sokmuyorlar, yabancı sermayeler geliyor işgal ediyorlar, ondan sonra da beşiği bir sallıyorlar dünya alt üstü oluyor. Dolayısıyla hani bu işlere kafa yoran arkadaşlarımız, şu hâli ile caiz değil, ancak şöyle olursa caiz olur demelerini bekliyoruz. Yanımdaki zat-ı muhteremden hasseten bunu istirham ediyorum. Yani bu şekilde olmaz ama ey bankacılar, piyasacılar, borsacılar şunu şöyle yaparsanız o zaman caiz olabilir, diyelim. İmkân olur yapmazlarsa bu sefer vebalin kadranı değişir ve o tarafa doğru gider. O açıdan Abdullah Durmuş Hocam, hem siz hem de bu manada teklif sunan hocalarımız yazılı olarak onları bize teslim ederseniz bizim için daha da değerli olur, diye düşünüyorum.

Mehmet Hocam buyurun.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Teşekkür ederim. Değerli tebliğ sunan arkadaşlarımıza, hocalarımıza teşekkür ederim.

Şimdi, biraz çağdaş sistemin risk yönetimi konusundaki temel yanılgısına şöyle tekrar bir vurgu yaparak ben aslında bir mesaj vermek istiyorum. Çağdaş finansal sistemdeki temel yanılgı, temel sorun şu: Sistem önce riskleri büyütüyor, aslında hiç olmaması gereken bir risk çıkıyor ortaya, daha sonra bu riski nasıl yönetirim diye birtakım türev ürünleri karşımıza çıkarıyor. Dolayısıyla aslında temas da ettik biraz önce, bu işin bir hedge amacına yönelik bir de spekülatif amaca yönelik kullanımı var ve bugün maalesef dünya, küresel sistem bu araçların gerçekten hedge amacı ile kullanımı konusunda çok kötü bir sınav verdi ve bunlar beklenen faydasından çok zararını gördüğümüz ürünler. Yani hiçbir şey tabiri caizse şişede durduğu gibi durmadı, bu kötüye kullanıldı, spekülatif amaçlı kullanıldı, biraz önce Servet Hocamın verdiği o rakamla da düşündüğümüz zaman bu spekülatif yöndeki kötüye kullanımın önüne geçecek miyiz? Sıkıntımız bu. Evet genel olarak denir ki, organize borsalar işte bu kötü kullanımın önünde bir tedbirdir, siz böyle düşünüyor musunuz? Yani organize borsalar bu türev ürünlerin gerçekten hedge amacı ile, tabiri caizse edebi ile kullanılmasını sağlamaya yeterli midir? Her ne kadar bizim hani finansal raporlamada da vardır, spekülatif amaçlı elde tutulan türev ürünlerle hedge amaçlı bu şeyde ama gerçekten bu ayrım işlevsel mi, kullanılıyor mu yani bu noktadaki görüşlerinizi merak ediyorum. Dolayısıyla etkin bir aktif pasif yönetimi ile en baştan riski doğru yönetirsek türev ürünlere ihtiyacımızın olmaması lazım, ben biraz vurgunun oraya yapılması taraftarıyım. Teşekkür ediyorum.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Teşekkür ederiz.

Seracettin YILDIZ

Hocalarıma çok teşekkür ediyorum. Ben şunu öğrenmek istiyorum: Vadeli opsiyon borsası ile foreks arasındaki fark nedir? Yani forekste de bildiğimiz kadarıyla galiba türev işlemler üzerinden işlemler yapılıyor. Gerçi Servet Hocamın da, sizin de belirttiğiniz üzere orada birkaç tane fiziki teslim gözüküyor ama başka bir fark var mı? Yani o iki üç tane fiziki teslimi hariç tutacak olursak, işleyiş açısından foreks ile vadeli opsiyon borsası arasındaki fark nedir? Teşekkür ederim.

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Hocam bir de Din İşleri Yüksek Kuruluna foreks ile ilgili gelen sorular arasında İslami foreks bulunmakta. Bu konuda hocalarımız ne der, yani İslami foreks olur mu?

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Şimdi isterseniz teknik taraftan başlayalım Servet Hocam. Evren Bey, teknik kısmı kısaca cevaplarsanız sonra Servet Hocaya sözü verelim ve bitirelim.

Evren ARIK

Ben sorulduğu sıra ile cevap vereyim. Not aldım ama ilk olarak fiziki teslimatlarının oranını sordu Mustafa Bey. Şöyle: Şimdi toplama % 100 dersek, buğday ve pamukta işlem yok denecek kadar az, bir tek fiziki teslimatlı pay vadeliler var. Onların da işlem hacmindeki payı % 10 civarında, bizim işlem hacmimizin % 90’ını nakdi uzlaşmada endeks, döviz, altın oluşturuyor ve pay da daha azdı, arttı son yıllarda, bayağı arttı % 2-3’ten % 10’a çıktı. Bu % 10’un ne kadarı fiziki teslimatla sonuçlanıyor bilmiyorum. Ama %3 doğru olabilir, o açıdan ters gelmiyor kulağa, sonuçta spekülatif amaçlı işlem yapanlar da olduğu için fizik teslimata bırakmadan pozisyonunu kapatan çok yatırımcı var, fiziki teslimatın varlığı illa fiziki teslimatla bitecek anlamına gelmiyor Servet Hocamın dediği gibi, daha önce pozisyonunu kapatabilir hatta zaten niyeti alım satım yapmaksa fiziki teslimata özellikle bırakmak da istemeyebilir. Çünkü fiziki teslimata kalmak demek o malı vermek, almak daha büyük bir yükümlülüğe girmek demek.

Bu bir tasarım konusu, iki türlü açabiliriz yani, fiziki teslimatlı da açabiliriz, nakdi uzlaşmalı da açabiliriz, borsanın verdiği bir karar. İkisinin de artısı eksisi oluyor piyasanın işleyişi açısından. Örneğin, şimdi dövizde fiziki teslimatı açmak konuşuluyor, hani bunu talep edenler var, diğerini de talep eden var, bunların başka artısı eksisi de oluyor, borsanın karar verirken etrafa danıştığı, kamuoyundan fikir aldığı bir konu.

Seçenekle ilgili tek konu var, bir ayrıntı ama sordunuz diye, bizim hisse senedi opsiyonlarımız da fiziki teslimatlı, hisse senedi opsiyonlarında fiziki teslimatı kullanmama hakkı var. Mesela opsiyon kârda bitti, almak mantıklı ama diyelim parası yok ya da işte mal yok, fiziki teslimatlı opsiyonda kullanmama hakkı var hak sahibinin, kârlı bile olsa onu bildirirse kullanmama hakkı var. Bunu yapan görmedik, daha bunun bir örneği yok, bir tek orada bir seçenek durumu var ama normalde bizim ilan ettiğimiz bir şey, bu sözleşme nakdi uzlaşmalıdır, fiziki teslimatlıdır diye.

İkinci soru, bu ikili opsiyon, “DCD” denen şey herhalde, bu bankaların mevduatlı teminatlı yatırımcılara sunduğu bir ürün. Onun borsada yapılma yöntemi iki farklı işlem yapıp, sentetik olarak o opsiyonu üretmek olabilir. Banka tarafında nasıl kullanıldığına hakim değilim ama bizim opsiyon piyasamız daha karmaşık işlemlere müsait, bir seviyeden bir alım, öbür seviyeden bir satım gibi daha karışık stratejiler üretmeye uygun bir mekanizma, şey tarafını bilmiyorum, açıkçası hani bu opsiyona göre yol açtığı sonuçları bilmiyorum ama o tip şeyler yapmaya müsait ama doğrudan opsiyon diye bir ürün yok. Onu ancak bizde iki farklı işlem yapıp, o tip hani sentetik yeni bir şey üreterek yapabilir. Böyle ürünleri yapıyorlar daha doğrusu.

Üçüncüsü, bu FX swapı ile ilgili, orada zaten Servet Hocam da faizin olması gerektiğine dikkat çekti. Normalde bir FX swap işleminde işte 30 milyon dolar vereyim, sen de 150 milyon TL ver, 5 yıl sonra bunları tekrar değişelim, denir. Pratikte faizli olabilir de olmayabilir de ama olan örnekleri de var, galiba normalde bu swap çalışması; 30 milyon dolar verdim 150 milyon TL aldım, 6 ayda bir ben sana % 15 ödeyeceğim, sen de bana % 3 ödeyeceksin falan gibi bir şey oluyor. Bunun için de, onun olup olmamasına göre değişebilir ama olduğu versiyon da var, olmadığı versiyon da var bildiğim kadarıyla. O swap konusunda, belki o dikkat edilecek bir şey olabilir yani sadece vadenin sonunda parayı değiştirmekle mi kalıyorlar, aradaki dönemde faiz değişimi yapıyorlar mı, onu belki netleştirmek lazım.

Mehmet Hocam, sizin sorduğunuz konu ile ilgili olarak sonuçta bu borçlanmanın bu kadar büyümesi, kaldıracın bu kadar yükselmesi, global dünya sisteminin tüm dünya için yarattığı problem, reel ekonominin çok ötesinde bir ekonomi yaratması. Aslında şirketler de biraz bu durumun belki mağduru olarak yine bu ürünleri kullanmak durumunda kalıyorlar, o bakımdan yaklaşımınız doğru. Bizim borsa, sabah bu spekülasyon, manipülasyon konusunda yine konuştuk, özellikle merkezi karşı taraf ve manipülatif işlemlerin engellenmesinde çok güçlü bir mekanizma sunuyor. Çünkü hakikaten hem elektronik olarak, hem insan gücü olarak çok yakından takip ediliyor işlemler, o yüzden bizim vadeli piyasada, spot piyasalarda da bu tip manipülatif fiyat hareketlerinin önüne geçmek için çok yoğun bir çaba sarf ediyoruz. Bu merkezi karşı taraf garantisini çok kesin bir şekilde sağlıyoruz, o açıdan çok güvenilir bir yapı olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Öte yandan, şunu da unutmamak lazım, belki bir borsa olduğu için, alım satım yapılması gerektiği için spekülatif niyetle, manipülatif değil ama, spekülasyon amacıyla alım satımdan kazanç elde etmek amacıyla işlem yapanların da bu piyasada bir yeri var, onlar da çünkü likiditeyi büyük ölçüde sağlıyor, o faaliyetin hiç olmaması sadece hedge amaçlı işlem yapmak da hedge amaçlı yapamamak gibi noktaya varabilir, belki onu da düşünmek lazım. Borsada bizim forward’tan ya da tezgâh üstündekilerinden en büyük avantajımız, sürekli bir alıcı satıcı bulabilme imkânı, bu da biraz sürekli alma satma davranışı gösterenlerle oluyor. O ikisinin arasında bir denge var, hani piyasayı tamamen o tip harekete bırakmamak, hedge amaçlı kullanmaya teşvik etmek ama işte iki tip piyasa daha iyi fiyatlarla hedge amaçlı piyasaya girenlere de daha iyi imkân sağlar diye düşünüyoruz. Mesela tezgâh üstünden daha iyi fiyatlar oluştuğunu düşünüyoruz bizim borsada, o açıdan daha sağlıklı, bu olan duruma göre daha sağlıklı bir çözüm olduğunu sanıyoruz borsanın.

Bir soru daha vardı.

Foreks türev ürün değil bir kere, foreks başka bir şey, foreks kaldıraçlı alım satım diye geçiyor bizim mevzuatta, SPK mevzuatında. Karıştırılıyor, foreks sadece spot dövizi ya da döviz dışında şeyler de var, kaldıraç alıp satmak demek, vadeli alış satış değil daha riskli, çok riskli olduğu için, suistimale açık olduğu için SPK çok sınırladı, rakamları falan çok düşürdü, kaldıraç oranlarını çok kısıtladı. Oradaki piyasanın başka mekanizmaları var, bizim kadar böyle anonim bir emir defteri yok, aracı kuruma gönderiyorsunuz, o gönderiyor falan hani böyle istediğiniz fiyatlar olmuyor. Borsanın o tip belirsizlikleri yok, borsada sizin gönderdiğiniz emri kimse durduramaz, engelleyemez yani tek görevi onu iletmektir. O yüzden bu piyasanın foreksle bir ilgisi yok, foreks ile işlem yapma eğilimi olan insanlar varsa o tip yani daha doğrusu alım satım yapmak için daha sağlıklı bir ortam olduğunu düşünüyoruz. Ama dediğim gibi foreks türev ürün değil, bizim fx döviz sözleşmeleri ile karıştırılmaması gereken bir ürün, bizde vadeli sözleşmeler var, foreks kaldıraçlı spot işlem, kaldıraçlı alım satım demek, o ayrıma dikkat etmek lazım.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Peki, Evren Bey’e teşekkür ediyoruz. Servet Hocam.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Evet, ben de teşekkür ederim bütün soru sahiplerine. Mahmut Bey, vadeli döviz işlemleri ile ilgili bir soru sormuşlardı. Şimdi burada şöyle bir şey var; çok basit bir örnek üzerinden gidelim, nitekim fıkhi tartışmalarda da bu konu sürekli gündeme geliyor. Örneğin, bir şirket yurt dışından mal aldı, iki ay sonra 100 bin dolar ödeyecek, ama bugün korkuyor ki bu 100 bin dolar iki ay sonra ne olur, işte kur nereye gider, bugünden kuru garanti etmek istiyor. Gidiyor bankaya veya bu işi yapan kişiye diyor ki, bana iki ay sonra 100 bin doları kaçtan verirsin? Bugün dolar 5,45 ise örneğin anlaşıp 5,50’den bağlıyorlar; kontratı yapıyorlar. Ve ne yapmış oluyor bizim o şirketimiz, o gün geldiği zaman doların kuru 5,70’de, 5,80’de olsa, 5,50’den bağladıkları kontrattan o doları alıp borcunu ödeyecek. Şimdi bunun tersi de var. Vadeli ödemelerden dolar gelecektir, bunun fiyatını garanti altına almak istenir vb. Şimdi peki bu caiz mi, değil mi? Uluslararası ticaret yapan şirketler, yani ödemelerini maliyetlerini döviz üzerinden yapan firmalar açısından düşündüğümüz zaman bu bir anlamda mecburi (zaruri) bir durum, keşke olmasın, olmaması lazım ama mecburi bir durum. Bu konu iki yıl önce Konya’daki İslam Ticaret Hukuku Kongresi’ndeki tartışmalarda da gündeme gelmişti ve sadece bu tür işlemleri yapanlar zaruret ilkesi gereği böyle bir işlemi gerçekleştirebilirler şeklinde bir kanaat ileri sürülmüştü. Mevcut şartlardan bağımsız olarak düşündüğümüzde mesele vadeli döviz alım satımı kapsamına giriyor ki fıkıhta bunun hükmü açıktır.

Mustafa Çakır Hocamın açıklaması ile ilgili de bir şey söylemek istiyorum. Bu % 3 meselesi, bizi çok ilgilendiriyor, bizim teverruk konusu burada gündeme geliyor. Teverruk dediğimiz işte bu % 3’ün içinde bu kadar metal aldık, sattık, tonlarca aldık sattık hepsi bu % 3’ün içinde, onun için teverruku düşünürken bu durumu dikkate almamız gerekir. Teverrukun da aynı diğer oyunlar gibi kumar olduğu kanaatindeyim.

Abdullah Durmuş Hoca sukuk konusuna temas etti. Evet, haklı yani Batuhan’ın o gerekçesinden daha ağır, daha sağlam gerekçeler var sukuk konusu ile ilgili. Mustafa Çakır Hocam özellikle sizin için söylüyorum, mevcut sukuk uygulamalarının teoride anlatılanlarla alakası yok. SPK yönetmeliğinde anlatılanlarla alakası yok, ya bir tane gerçek uygulamayı alıp bir de SPK yönetmeliğini veyahut da bizim hele ki sukukla ilgili yazılanlara baktığımız zaman hiçbir alakasının olmadığı görülecektir. Dolayısıyla Abdullah Hocam, hani ne yapalım, demiştiniz ya gerçek bizim kitaplarımızda ya bugün çağdaş İslam iktisadıyla ilgili, fıkıhla ilgili yazılan kitaplardaki o anlatılan sukuk çeşitlerinin tümü % 99’u meşru ve bizim birçok meşru hedefimizi de gerçekleştirmemize yeter nitelikte. Fakat bir türlü bizim kurumlarımız buna yanaşmıyorlar, dertleri faizcilik, İslami kılıf adı altında faizcilik. Yoksa gerçek anlamda sukuku yapamazlar mı? Yaparlar.

Abdullah Hoca’nın opsiyonla ilgili görüşüne gelince, ben zaten opsiyonun kaporanın aynısı olduğunu söylemedim, onunla benzer yönlerinin olduğunu söyledim. Mehmet Saraç Hocamın bahsettiği konuya gelince, evet nitekim bu 2008 krizini gören, Nobel ödüllü iktisatçı, bu türev piyasalardan hareketle yazdığı makalesinde, “bunlar dünyayı kumarhaneye çevirdiler” diyor. Dolayısıyla bu türev meselesi ve buna dayalı olarak yapılmaya çalışılan risk yönetiminin işe yaramayacağı açıktır. Vadeli İşlemler Borsası 2005’ten beri faaliyette, Borsa İstanbul da 2013’ten beri faaliyet gösteriyor, fakat 2008 krizinde ne de bugünkü 2019 krizinde bir faysadı görülmedi, zararından başka. Demek ki bir kiri başka bir kirle temizlemeye benziyor ki bundan çözüm beklenemez.

Evren ARIK

Hocam bir ekleme yapabilir miyim burada?

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Buyurun.

Evren ARIK

Unutmadan, bu 2009 krizindeki başlıca ürünler bu CDS gibi bizim burada konuştuklarımızdan çok daha sentetik, çok daha gerçekten uzak ürünlerdi. Zaten işte bu 2009 dünya krizine yol açtığı için ama ondan sonra bu ürünler daha çok borsaya gelsin, merkezi karşı taraf olsun gibi bir düzenleme paradigması ortaya çıktı. Bizim bu merkezi karşı taraf diye anlattığımız şeyler son 4-5 yılın olayı. Bu işlerin borsaya daha çok gelmesinde 2009 krizinin çok rolü var, onu da söyleyeyim, onlar bizim ürünlerden çok daha karmaşık ve riskli ürünler.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Hocam son olarak, foreks konusu gündeme geldi, Evren Bey’in de söylediği gibi, foreks kaldıraçlı bir spot işlem, yani ben bugün 100 dolar veriyorum, eğer yanlış tarif edersem lütfen açıklayın, 100 dolar veriyorum 1000 dolar satın alıyorum vadeli olarak değil mi? Duruma göre daha da katları olabiliyor, nitekim BDDK buna bir sınırlama getirdi, krizde kaldıraç oranlarını sınırladı. Dolayısıyla bu bir kumar, başka bir izahı yok, yani hiçbir olumlu tarafı yok. Teşekkür ederim hocam.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN (Oturum Başkanı)

Evet, biz de teşekkür ediyoruz. Mutlaka soru sormak isteyen, değerlendirme yapmak isteyen hocalarımız, katılımcılarımız vardır ama zaman bir hayli ilerledi, kifayetli müzakerenin daha hayırlı olacağını düşünüyoruz. Bütün katılımcılara, katkı sağlayanlara, dinleme zahmetinde bulunanlara, tebliğ sunan hocalarımıza, müzakere yapanlara çok teşekkür ediyoruz.

ÜÇÜNCÜ OTURUM:
GAYRİMENKUL SERTİFİKALARI, YATIRIM ORTAKLIKLARI VE FONLAR - HİSSE SENEDİ PİYASASI İŞLEMLERİ

OTURUM BAŞKANI

Dr. Muhlis AKAR
Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

SUNUM
Gayrimenkule Dayalı Sermaye Piyasası Araçları

Dr. Mustafa YILDIZ
Borsa İstanbul Araştırma ve İş Geliştirme Bölümü

TEBLİĞ
Yatırım Fonlarının Fıkhî Niteliği

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ
İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

MÜZAKERELER

SUNUM

Hisse Senedi Piyasası İşlemleri

Veysel ERASLAN
Borsa İstanbul Pay Piyasası

Katılım Endeksleri

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ
Bursa Teknik Üni. İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi

Katılım Endeksleri Performans Değerlendirmesi

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ
İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi

TEBLİĞ
Hisse Senedi Türleri Ve Katılım Endeksi Kurallarının Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi

Dr. Yunus KELEŞ
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

MÜZAKERELER

Raportörler

Seracettin YILDIZ
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Abdurrahman HAN
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Mahmut KAYIŞ
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Bismillahirrahmanirrahim

Elhamdülillâhi Rabbi’l-âlemin, vessalâtü vesselâmü alâ Resûlina Muhammedin ve alâ âlihi ve sahbihî ecmaîn.

Rabbimize hamd, Sevgili Peygamberimiz’e salât ve selâm ediyor, değerli hocalarımızı, misafirlerimizi saygı, sevgi ve muhabbetle selamlıyorum. Hayırlı cumalar diliyorum.

Oturumumuza başlarken Yeni Zelenda’da iki camiye yapılan saldırıda 30 tane kardeşimiz şehit oldu, onlara da rahmet diliyorum, zalimleri lanetliyorum.

Dünden beri güzel oturumlar oldu, güzel tebliğler, müzakereler sunuldu. Emeği geçen bütün hocalarımıza komisyonumuz adına ben de teşekkür ediyorum. Katkıda bulunan, emek veren, tebliğ ve müzakere sunan, buraya teşrif eden herkese İktisadi Hayat ve Sağlık Komisyonumuz adına ayrı ayrı teşekkür ediyorum. Allah razı olsun.

Borsa ile ilgili değişik zamanlarda istişarelerde özel oturumlar olduysa da Diyanet İşleri Başkanlığımız’da, Kurulumuz’da böyle bir toplantı ilk defa oldu. Çok müstefid olduk. Allah hepinizden razı olsun.

Ekrem Bey Hocamız’ın da dün açılış konuşmasında ifade ettiği gibi, Din İşleri Yüksek Kurulu olarak hayata dair ne varsa bize dinî soru olarak geliyor. Biz onlara cevap verirken sadece Kurul’un birikimi ile yetinmiyoruz, hangi alanı ilgilendiriyorsa o alanla ilgili uzmanlarla böyle istişareler yapıyoruz. Çalıştaylar ki, bu çalıştay değil istişare. İstişare biliyorsunuz; daha kapsamlı yapılan bir toplantı. Sonra bunları değerlendiriyoruz. Çözümlemelerini yapıyoruz ve Kurul’un yayını olarak kitap olarak da çıkarıyoruz. İnşallah bu çalışma da bu şekilde sonuçlanacak.

Ben fazla zaman almayacağım, daha çok tebliğci, müzakereci hocalarımız inşaallah konuşacaklar. Ben hemen sadece açılış mahiyetinde bunları ifade ettim.

Bu arada buraya katılıp da müzakere yapma imkânı olamayan değerli ilim adamlarımızın da eğer yazılı olarak görüşlerini bizimle paylaşırlarsa inşallah onları da değerlendireceğiz. Şimdi tebliğlerini sunmak üzere Dr. Mustafa Yıldız Bey’i davet ediyorum. Yine “Yatırım Fonlarının Fıkhi Niteliği” ile ilgili tebliğini sunmak üzere Doç. Dr. Abdullah Durmuş Hocamızı davet ediyorum, buyursunlar.

Gayrimenkul sertifikaları, yatırım ortaklıkları ve fonlarla ilgili sunumunu yapmak üzere, Dr. Mustafa Yıldız Bey’i davet ediyorum. Buyursunlar Mustafa Hocam.

GAYRİMENKULE DAYALI SERMAYE PİYASASI ARAÇLARI

Dr. Mustafa YILDIZ

Borsa İstanbul Araştırma ve İş Geliştirme Bölümü

Teşekkür ediyorum hocam.

Sayın Başkanım, sayın hocalarım, değerli katılımcılar. Öncelikle Din İşleri Yüksek Kurulu’na bu etkinliği düzenlediğinden dolayı teşekkür ediyorum. İlerleyen dönemde bankacılık sektöründe yaşanan kredi problemleri nedeniyle finansman ihtiyaçlarının sermaye piyasalarına kayması sonucunda Din İşleri Yüksek Kurulu’na sermaye piyasaları ile ilgili olarak sorular geleceğini düşünüyorum. O yüzden çok yerinde bir etkinlik, yerinde bir toplantı olduğunu düşünüyorum.

Şimdiye kadar genel olarak burada Borsa İstanbul piyasalarıyla ilgili bilgiler verildi. Ben sunumumda şimdiye kadar yapılan sunumlardan biraz daha farklı olarak gayrimenkul sektörüne dayalı borsamızda işlem gören ürünler ile ilgili bilgiler vermek istiyorum.

Aslında girişte borsa ve sermaye piyasalarıyla ilgili bilgiler verecektim ama zaten tüm piyasalar ile ilgili yeterince bilgi veriliyor. Bu yüzden çok fazla vakit kaybetmeden direkt gayrimenkul sektörüne yönelik hangi ürünler var, o ürünlerle ilgili bilgiler vermek istiyorum.

Burada şunu söyleyebilirim; pay piyasamız aslında çok etkin bir piyasa, benden sonra gelecek arkadaşımız da anlatacaktır, pay devir hızı açısından Dünya’da 3. sırada yer alan çok likit bir borsayız. Bunu özellikle belirtmek isterim, keza borçlanma araçları piyasası hacim değerleri olarak da dünya borsaları arasında ön sıralarda yer alan bir borsayız.

Son dönemde özellikle teknolojik alt yapımıza ciddi yatırımlar yapıldı. Dünyada en yaygın kullanılan teknolojik alt yapı olan Nazdaq alt yapısını aldık. Bu altyapıyı kendi ihtiyaçlarımıza göre değiştirerek yeni bir sistem oluşturduk. Bu sistem BISTECH sistemi olarak geçiyor. Bu sistem tam olarak bütün piyasalarımıza entegre edildi. Dolayısıyla özellikle yabancı yatırımcıların da aşina olduğu bir sistem. Etkin olarak kullanıyorlar bu sistemi.

Sunumun esas konusuna gelirsek, “Gayrimenkule Dayalı Sermaye Piyasası Araçları’nda bizde işlem gören dört tane gayrimenkule dayalı ürün var. Bunlardan bir tanesi Borçlanma Araçları Piyasası’nın altında, dün biraz bahsedildi sanırım bununla ilgili, kira sertifikaları; diğerleri ise, Pay Piyasası altında işlem gören ürünlerimiz. Bunlar; Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları (GYO), halka açık şirketler olarak değerlendirilebilir, Alt Yapı Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları, GYO tebliğinde tanımlanmış bir ortaklık türü, yalnız henüz uygulaması yapılamadı, onunla ilgili de bilgi vereceğim.

Bunların dışında Gayrimenkul Yatırım Fonları var. Gayrimenkul Yatırım Fonları ilk kurgulandığında, düzenlemesinde, Borsa İstanbul’da işlem görecek şekilde kurgulanmadı. Daha sonra bizim yayınladığımız bir yönergeyle Borsa İstanbul Piyasalarında da işlem görecek hâle geldi. Bu fonlar tezgahüstü piyasalarda işlem görüyorlar veya Takasbank bünyesinde fonlar için TEFAS sistemleri var, bu sistemde işlem görebiliyorlar.

En son ve en yeni ürünümüz Gayrimenkul Sertifikası. 2017 Nisan ayında işlem görmeye başlayan bir ürünümüz. Bu yıl içerisinde vade sonu gelecek ve itfa olacak, onunla ilgili de sunum içinde bilgiler var.

Borsa İstanbul bünyesinde start-upların ve melek yatırımcıların buluştuğu bir yapımız Özel Pazarımız var. Özel Pazar çatısı altında kitlesel fonlama faaliyetleri de ilerleyen dönemde yürütülebilir. Bu konuda arkadaşlarımız çalışmalar yürütüyor. İlerleyen dönemlerde gayrimenkule dayalı kitlesel fonlama da sermaye piyasalarımız da yer alabilecek gayrimenkul finansmanı için bir seçenek olabilir. Kitlesel fonlama da kabaca bir tanımı yapmak gerekirse şöyle bir yapı: Bir web platformu üzerinden yatırımcılara yani ilgili sektörle ilgili yatırımcılara start-uplar bir çağrı da bulunuyor. “Bizim belli büyüklüklerde gayrimenkul projelerimiz var, bunları kısım kısım yatırım yapmak isteyen yatırımcılar varsa bu platform üzerinden yatırım yapabilir.” diye. Bu da ilerleyen dönemlerde olabilecek ürünlerden biri.

Şimdi kira sertifikalarına gelirsek, kira sertifikaları; bildiğiniz üzere de aslında üç ana unsuru olan; girişimcisi, varlık kiralama şirketi ve yatırımcısı olan bir yapı. Burada girişimci aslında hem emeğini koyabiliyor hem de sermayesini koyabiliyor. Bir ortak girişim kuruluyor ve Varlık Kiralama Şirketi tarafından hatta şu sunum üzerinden gidersek, Varlık Kiralama Şirketi yatırımcıyla, girişimci arasında bir yediemin (trustee) görevi görüyor aslında. İhraç ettiği sukuklarla elde ettiği fonları ortak girişime aktarıyor. Girişimci de burada emeğini vererek, önceden tasarlanmış kâr payı veya zararı üzerinden bir anlaşma yapıyorlar ve ilgili taraflara, girişimciye ve yatırımcılara anlaştıkları kâr paylarını aktarıyorlar, kâr payları yatırımcılara VKŞ tarafından periyodik ödemeler şeklinde yapılabiliyor. Bunlar anapara artı getiri şeklinde de olabiliyor veya sadece getiri veya anaparanın dönem sonunda ödenmesi şeklinde de olabiliyor.

Türlerine bakarsak, tebliğde tanımlanmış türler var ama tebliğde tanımlanmış icara, vekale, murabaha, mudarabe, müşarake, selem-istisna dışında da oluşturulabilecek bu türlerin hibriti olabilecek kira sertifikası türlerine de izin veriliyor. Burada şu var önemli bir husus olarak. 2017 yılının sonuna kadar aslında ihraçlar oldu ama çok etkin değildi. Etkin olmamasının bir nedeni, vergisel mevzuattaki eksikliklerdi. 2017 yılı sonunda yapılan değişiklikle borçlanma araçlarıyla aynı konuma getirildi, yani kurumlar için kâr payı, alım-satım kazançları sıfıra, gerçek kişiler için %10 stopaja çekildi. KDV konusu da, varlıkların tesliminde kaynak kuruluştan ve karşıya tesliminde ve geri alımlarında sıfırlandı ve bu da gerçekten ürünün etkinliğini arttırdı, ilgiyi de artıran bir durum oluşturdu. En azından muadili olan borçlanma araçlarına göre, konvansiyonel karşılıklarına göre eş duruma getirilmiş oldu.

Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları ve Alt Yapı Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları yapıları yapılan değişiklikle tek tebliğ çatısı altında topladı. Önceden ayrı tebliğler vardı. Burada temel farklılık şu: Gayrimenkul Yatırım Ortaklıklarında portföyü gayrimenkullerden oluşmak zorunda ama Alt Yapı GYO’da, sunumda gördüğünüz gibi, yatırım alanları enerji, kentsel dönüşüm, ulaştırma, tarım, sağlık, telekominikasyon gibi alanlarda olması gerekiyor ve portföyünün %75’i bu yatırımlardan oluşma zorunluluğu var.

Bu ortaklıklarda halka açıklık oranı minimum %25 olması gerekiyor. Bu zorunlu bir şart. Yani mutlaka borsada işlem gören ürünler bunlar. GYO’da 30 milyon TL’lik bir öz sermaye şartı varken Altı Yapı GYO’da bu yüz milyona çıkıyor. Vergisel konularda aslında bir farklılık var. Kurumlar vergisi istisnası Gayrimenkul Yatırım Ortaklıklarına tanınmış bir husus.

Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı ilk çıktığında aslında çok etkin bir ürün değildi. Kurumlar Vergisi istisnası geldikten sonra etkin bir hâle geldi ve işlem görmeye başladı. Alt Yapı Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı için de aslında kurumlar vergisi ilk çıktığında vardı ve bundan dolayı ilgi de gördü. SPK’ya başvurular da oldu, bu konuda ama henüz Alt Yapı GYO’nun hayata geçmiş bir örneği yok. Bunun bir nedeni de; Kurumlar Vergisi istisnasının daha sonra kaldırılması. Bunun tabii farklı nedenleri olabilir.

Genel olarak bu yapılarda, diğer halka açık şirketlerde olduğu gibi bağımsız denetim firmasının periyodik denetimleri oluyor. Bir portföy yönetim şirketi tarafından danışmanlık alınabiliyor. Değerleme şirketleri bunların portföyünde bulunan gayrimenkulleri ve alt yapılarını değerliyor periyodik olarak. Belli dönemlerde tebliğde bununla ilgili ayrıntılar bulabilirsiniz. Bir de bir danışmanlık firmasıyla anlaşma yapılarak hangi konularda yatırım yapabileceğini seçebiliyor. Borsada işlem görüyor ve post trade (alım satım sonrası) işlemleri yani işlem sonrası takas ve saklama işlemleri Merkez Kayıt Kuruluşu ve Takas İstanbul’da yapılıyor, bu da halka açık şirketlerde olduğu gibi benzer bir durum.

Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları’nın aslında performansına baktığımızda alttaki grafikte 2017 başından itibaren BİST 100’de ciddi bir ayrışma görüyoruz. Bu ayrışmanın tabii değişik nedenleri var: 15 Temmuz’un darbe girişimin olması, daha sonra bankacılık sektörü tarafından verilen kredi gelişmesinde yavaşlama ve daha zor kredi bulma, 2018 yazında yaşadığımız döviz şoku. Bu tip etkenler tabii bu ayrışmaya neden oldu.

BİST 100’ün iyi performansında da ihracata dayalı şirketlerin performansı etkili oldu. BİST 100’deki ihracat yapan şirketlerin özellikle değerlenmesi, BİST 100’ün de değerlenmesinde etkili oldu ve bu ayrışmayı ortaya koydu.

Baktığımızda toplam 33 tane gayrimenkul yatırım ortaklığı var ve bunların portföylerinin %78’i gayrimenkul yatırımlarından oluşuyor. Toplam 77 milyar TL civarında bir aktif toplamı var. Piyasa değeri de 21-20,3 milyar TL civarında. Bu arada en büyük gayrimenkul yatırım ortaklığı Emlak Konut, toplam GYO piyasa değerinin yaklaşık % 40-42’sine sahip.

Gayrimenkul Yatırım Fonları’na baktığımızda, bunlar tüzel kişiler. Belki yatırım fonuyla ilgili çok kısa bir bilgi vermek gerekiyor. Yatırım fonları tüzel kişiliği olmayan, mal varlıkları olarak nitelendiriliyor. Bunlar sadece tapu sicilinde kayıt açılmasında tüzel kişi olarak düşünülüyor. Onun dışında portföy yönetim şirketleri tarafından yönetilen yine saklaması portföy saklayıcı şirketler tarafından sağlanan yapılar. Burada genel yatırım fonları dediğimizde fon portföyünün %80’ninin nelerden oluştuğuna bakılıyor. %80 olarak içeriğinde ne varsa yatırım fonu ismini bundan alıyor. Mesela hisse yoğun fonları var, %80’i hisse senedi fonlarından oluşuyor. Borçlanma senedi şemsiye fonları var. Bunların içerisinde ağırlıklı olarak borçlanma senetleri var. Gayrimenkul Yatırım Fonlarında da portföyünün %80’i gayrimenkul yatırımlarından oluşuyor. Esas belirleyici olarak gayrimenkul yatırım fonlarının diğer fonlardan farkı bu.

Bankalar ve yatırım kuruluşları Bu fonların portföy saklayıcısı olabiliyor. Fon katılımcıları nitelikli yatırımcılar, minimum portföy büyüklüğü 10 milyon TL olabiliyor. Bunlar da açık uçlu ve kapalı uçlu olabiliyor ve portföy yönetim şirketleri tarafından yönetiliyor. Her yıl sonunda Gayrimenkul Yatırım Fonları içerisindeki varlıklar gayrimenkul değerleme şirketi tarafından değerleniyor. Bu işi yapacak gayrimenkul değerleme şirketleri Sermaye Piyasası Kurulu tarafından lisans verilmiş şirketler olmak zorunda.

Burada da fonlara baktığımızda toplam 22 tane Gayrimenkul Yatırım Fonu var. Bunların da 2 milyar TL civarında büyüklüğü var. Kasım 2018 yılı itibariyle.

Az önce girişte bahsetmiştim. Eskiden Borsa İstanbul’da işlem göremiyordu, tamamen TEFAS gibi borsa dışı yapılarda işlem görüyordu. TEFAS da şu, Türkiye Elektronik Fon Dağıtım Platformu. Takasbank’ın altında fonların alım satımı için oluşturulmuş bir piyasa. Burada işlem gören Gayrimenkul Yatırım Fonları artık Borsa İstanbul’da da işlem görebilir durumda.

Avşar SUNGURLU

Afedersiniz! Burada ek bir bilgi verebilir miyim? Bizim Albaraka Portföy Yönetim A.Ş.’nin üç tane gayrimenkul fonu 2017 Eylülden itibaren işlem görüyor Borsa’da.

Dr. Mustafa YILDIZ

Bilgilendirme için teşekkür ederim.

Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları ve Gayrimenkul Yatırım Fonları’nın ortak özelliklerine baktığımızda, gayrimenkule dayalı portföyleri işletmesi, kurumlar vergisinden istisna olmaları ve kâr dağıtımında tevkifat olmaması özellikleri öne çıkıyor.

Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları halka açık şirket statüsünde bir yapı. Buna karşılık fonlar Gayrimenkul Yatırım Fonları, portföy yönetim şirketleri tarafından kurulan mal varlıkları. Yatırım ortaklıklarında minimum sermaye 30 milyon TL, fonlarda ise 10 milyon TL’lik bir portföy büyüklüğü gerekiyor. Ortaklıklar yurtdışındaki gayrimenkullere de yatırım yapabiliyor ama fonlar sadece yurtiçindeki gayrimenkullere yatırım yapabiliyor.

Ortakların pay senetleri sınırlı sayıda ve ortaklığın geri alım zorunluluğu bulunmuyor. Ama yatırım fonlarında yatırımcılar tarafından kurucuya geri satılabiliyor.

Gayrimenkul Sertifikası’na gelirsek; bu da yeni bir ürünümüz. Burada yapı şu; burada TOKİ örneğini verdik ama TOKİ dışında da aslında ihraçlar yapılabilir. İlk önce ihraççı kuruluş SPK ile görüşerek ve bir yatırım kuruluşu ile anlaşma yaparak izahname hazırlıyor. Bu izahname çerçevesinde gayrimenkul sertifikası ihracı yapıyor ve fon topluyor. Daha sonra gayrimenkul sertifikaları Borsa İstanbul’da kota alınıyor, işlem görmeye başlıyor ikinci el piyasalarda. İşlem gördüğü sırada, asli edim talep ediliyor. Asli edimden kasıt şu: Eğer sizin yeterli sertifikanız varsa, örnek veriyorum, bir 100 metrekare daire için on bin sertifika gerekiyor. On bin sertifikayı toplamışsanız, bunun için asli edim başvurusunu yapabiliyorsunuz ve istediğiniz konutu sertifika adedi yeterli geliyorsa, bu konutu satış vaadi sözleşmesi yaparak satın alan kişi kendi adına ayırtabiliyor.

İşlem görme esnasında yapılan asli edim başvurularında Gayrimenkul Sertifikaları Merkezi Kayıt Kuruluşu tarafından bloke ediliyor. Şu an MKK bünyesinde bir asli edim platformu oluşturuldu. Şu an mevcut proje için Park Mavera III projesi için ne kadar asli edim yapıldı, hangi daireleri satıldı, buradan görebilirsiniz.

Dönem sonu geldiğinde asli edim başvuruları tamamlandığında, tali edime geçiş oluyor. Tali edim sırasında da satılamayan konutlar veya asli edim başvurusu olmayan konutlar artık ihraçcı tarafından satılıyor ve elde edilen gelir yatırımcılara payları oranında eşit olarak dağıtılıyor. Tali edimde de, eğer satış gerçekleştirilemezse ihraççı tarafından Borsa’da son üç ayda oluşan fiyat veya değerleme fiyatı üzerinden ihraççı kuruluş bunları geri satın alıyor. Dolayısıyla yatırımcılar vadenin sonunda bir satılamama durumuna karşı da korunmuş oluyor.

Burada ilk ihraç ile ilgili Park Mavera III projesi ile ilgili bazı bilgiler var. İhraççı az önce bahsettim, TOKİ. Bu ürün pay piyasamızda işlem görüyor, arkadaşlarımız daha önceki sunumlarda bahsetmiştir. O piyasaların altında da aslında pazarlarımız var. Gayrimenkul sertifikasının işlem gördüğü pazar Kollektif Yatırım Ürünleri ve Yapılandırılmış Ürünler Pazarı. 2017 Nisan ayında işlem görmeye başladı. Halka arz fiyatı da 42.50 olarak belirlenmişti. Halka arz miktarı olarak 3.3 milyon adet sertifika ihraç edildi ve toplam değeri 143 milyon TL.

Kayaşehir’deki bu projede 218 konut ihraca konu edildi. Aslında ek ihraç da düşünülüyordu ama şartlar uymadığından ihraççı kuruluş bundan vazgeçti diyebiliriz. Burada aslında ilginç bir grafik var, GYO endeksimiz var, Gayrimenkul Yatırım Ortaklıklarından oluşan bir endeks. Bununla Gayrimenkul Sertifikası fiyatını karşılaştırdığımızda ihraç tarihi ile yani Nisan ayı itibariyle başlattığımızda son dönemde gayrimenkul sertifikasının daha iyi bir performans gösterdiğini söyleyebiliriz. Bunun bir nedeni tamamen doğrudan varlığa dayalı olması, GYO’daki gibi dolaylı bir varlık bağlantısı yok. Gayrimenkul Yatırım Ortaklığında aslında şirketten bir pay almış oluyorsunuz. Şirkete ortak olmuş oluyorsunuz ama sertifikada doğrudan varlığı elde edebiliyorsunuz. Doğrudan varlığı dayalı olduğundan dolayı performansın özellikle bu tip dönemlerde daha iyi olması beklenebilecek bir ürün. Biliyorsunuz son dönemde kur şoku gerçekten ekonomimizi etkiledi, varlığa dayalı bir yapı burada daha etkili bir performans çizmiş diyebiliriz.

Bu arada bir de konu ile ilgili piyasa yapıcı olarak Vakıf Yatırım atandı, likidite sağlansın diye, kredili işleme konu edilmesi ve öz kaynak olarak kabul edilmesi de onaylandı SPK tarafından.

Tapu harcı olsun, KDV matrahının belirlenmesi konusunda girişimler yapıldı. Tapu harcı ile ilgili de zaten bir düzenleme çıktı. Daha kolay ve daha etkin çalışabilmesi için bazı düzenlemeler yapıldı.

Burada modeli kabaca anlatacak olursak şöyle, ikinci ve üçüncü sıradaki bağımsız bölümlere dikkatinizi çekmek isterim. İkisi de 110 m2 baktığınızda, ama şerefiye değerleri birisi 15.000, birisi de 20.000 dolayısıyla toplam değerleri birisinde 125 bin, birisinde 130 bin oluyor. Sertifikanın değeri nominal olarak eşit olduğundan en son kolona bakarsanız gayrimenkul sayısı olarak birinde 1620 diğerinde de 1045 adet sertifikaya karşılık gelen iki tane bağımsız bölüm oluyor. Burada dikkat çekmek istediğim konu şu: İkisi de 110 m2 olmasına rağmen birisinin sertifika sayısı diğerinden daha fazla. Bunun nedeni diğer daire ötekine göre daha şerefiyesi yüksek bir daire. Cephesi, daire üst kat, konumu daha farklı olduğundan şerefiyesi daha yüksek, dolayısıyla daha fazla sertifika toplamanız gerekiyor o daireyi almak istiyorsanız. Sertifikanın işlem gördüğü fiyat Borsa İstanbul’da işlem gördüğü fiyat aslında. Bütün sertifikaların fiyatları aynı. Siz alacağınız konutun, beğendiğiniz dairenin şerefiyesi yüksekse daha fazla sertifika toplamak zorunda kalıyorsunuz ama daha düşük şerefiyeye sahip bir bağımsız bölümde daha az sertifikayla bu konuta sahip olabiliyorsunuz.

Genel olarak şunu söylemek istiyorum: Sunumun başında da belirttim, gerçekten şu an bankacılık sektöründe kredi hususunda hem faiz oranlarının yüksek olması hem de kredi limitlerinin sınırında olmalarından dolayı problemler var. Hem alt yapı projeleri için hem gayrimenkul genel olarak konut olsun, ticari alanlar olsun bunlarda çok ciddi olarak kredi ihtiyacı veya fonlama ihtiyacı var.

Bankacılık, sektörün bir tamamlayıcısı olarak sermaye piyasalarımızın bundan sonraki aşamada gayrimenkul sektörüne önemli destek vereceğini düşünüyoruz. Bundan sonra da bu tip işlemlerin yaygınlaşmasıyla Kurul’a bu konularda sorular geleceğini düşünüyoruz. Bu açıdan da böyle bir etkinliğin çok yerinde ve faydalı olduğunu düşünüyorum. Etkinlik kapsamında emeği geçen herkese teşekkür ediyorum.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Ben de Mustafa Bey’e teşekkür ediyorum. Gayet güzel bir sunum oldu. Şunu düşündüm Mustafa Bey’i dinlerken: Tabii bizim değerlerimize göre oluşmamış bir ekonomik sistem var. Biz acaba, hem değerlerimize bağlı kalıp hem de bu sistemde nasıl yer alabiliriz, bunun çarelerini arıyoruz. Tabii dinî sorumluluğumuz var, çare ararken değerlerimize göre bu yapıya müdahale etme imkânımız sınırlı. Mesela bir helal belgelendirme örneği verirsek, helal belgesi alan kuruluşlar üzerinde belgeyi verenin bir denetimi var. Örneğin TSE helal belgesi veriyor, senede iki defa zorunlu denetim var, piyasa denetimi var. Eğer belge aldıktan sonra ilgili kuruluş ürünün içerisinde bir değişiklik yapmışsa, olumsuzluk varsa TSE belgeyi iptal edebiliyor ama siz herhangi bir yapıya dinî açıdan fetva verdiğiniz zaman onlar yanlış yapsa bile o fetvanız sanki devamlı geçerli bir belge gibi algılanıyor. Yıllar önce vermiş olduğunuz bir fetva, işte “Din İşleri Yüksek Kurulu şöyle dedi”, deniliyor. Dün de bazı değerlendirmeler oldu. Aslında fetvalar da sürekli güncelleniyor, güncel gelişmeler takip ediliyor. Yani bu meselelerde bizim sıkıntımız, “bu yapıyı inceledik, şu yönüyle caizdir” dedikten sonra orada bir değişiklik olmuşsa ona siz müdahale edemiyorsunuz, ama yazılı bir belge insanlar tarafından kullanılıyor veya istismar ediliyor. Allah kolaylık versin, işimiz bu açıdan zor hakikaten. Şimdi Abdullah Hocam bunların değerlendirmesini yapacak, buyursunlar hocam.

YATIRIM FONLARININ FIKHÎ NİTELİĞİ

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

GİRİŞ

A. Tanım

Yatırım fonu, ilgili kanun hükümleri uyarınca halktan katılma belgeleri karşılığında toplanan paralarla, belge sahipleri hesabına, riskin dağıtılması ilkesi esasına göre belli varlıklardan oluşan portföyü işletmek amacıyla kurulan mal varlığı olarak tanımlanabilir.[464]

Başka bir tanıma göre ise yatırım fonu; “küçük tasarruf sahiplerinden toplanan paralarla, önceden tespit edilmiş amaçlar doğrultusunda portföy çeşitlendirmesi yapılarak, iyi yetişmiş uzman kişilerden oluşan kadrolar aracılığıyla riskin azaltılması işlevini yöneten mali kuruluşa” denir.[465]

B. Yatırım Fonlarının Tarihçesi

İlk modern yatırım fonu 1924 yılında kurulan The Massachusetts Investment Trust (MIT) adlı kuruluştur. 1929 yılında meydana gelen iktisadi bunalım, genel olarak fon piyasasını, özel olarak da yatırım fonlarını olumsuz yönde etkilemiştir. Bu nedenle İkinci Dünya Savaşı’na kadar bir durgunluk evresine girilmiştir. Türkiye’de ise 1980 yılı 24 Ocak kararlarıyla ekonominin her alanda serbest olmasına yönelik politikalar geliştirilmeye başlanmıştır.[466] 1980’li yıllar yatırım fonları açısından yasal çerçevenin belirlenmeye ve ilk kurumların oluşturulmaya çalışıldığı zaman dilimidir.[467] 1981 yılında Sermaye Piyasası Kanunu çıkartılmış, 1982’de Sermaye Piyasası Kurulu kurulmuş, 1986 yılında ise İstanbul Borsa’sı hizmete girmiştir. Türkiye’de ilk yatırım fonu, 1979 yılının Haziran ayında henüz SPK Kanunu yayımlanmadan önce kurulmuştur. Kısa adı MEBAN olan Menkul Değerler Bankerlik ve Finansman A.Ş. bünyesinde Meban Yatırım Fonu bu alandaki ilk uygulamadır. Yatırım fonlarına ilişkin ilk yasal dayanak ise 1981 tarihli 2499 sayılı SPK kanunu olup burada ilk kez menkul kıymet yatırım fonlarından söz edilmiştir. Daha detaylı düzenleme ise ancak 1986 yılında yayımlanan “Menkul Kıymetler Yatırım Fonu Katılma Belgelerinin İhracına ve Halka Arzına Dair Esaslar” adlı tebliğ ile mümkün olabilmiştir.[468]

C. Yatırım Fonlarının Avantajları

Yatırım fonlarının, özel olarak yatırımcı ve fon kurucusu, genel olarak ise ekonomi açısından birçok avantajlı yönünden bahsedilir.

1. Yatırımcı Açısından

Bir yatırımcı bakımından yatırım fonunun avantajlı bazı yönleri bulunmaktadır. Yatırımcı bu sayede parasının bir profesyonel tarafından, riski mümkün olduğunca dağıtarak ve çeşitlendirmeye giderek düşük maliyetlerle yönetilmesini sağlama imkânı elde etmektedir. Ayrıca yatırım fonunun değişken sermayeli ve açık uçlu olabilmesi ve istenildiği an pay sahiplerinin artırılabilmesi de önemlidir. Böylece yatırımcıya likit olma ve fon alım satımında kolaylık gibi imkanlar doğmaktadır.[469] Yatırım fonlarında, diğer yatırım araçlarında bulunmayan birtakım vergi avantajları da söz konusu olabilmektedir.[470] Diğer yandan yatırım fonları küçük yatırımcıların da, General Electric, Philip Morris gibi büyük şirketlerin çıkardığı menkul kıymetlere yatırım yapmalarına imkân sağlamaktadır.[471]

2. Kurucu Açısından

Yatırım fonları kuruculara, tasarruf sahiplerine yönelik yeni bir hizmet sunabilme, bu hizmet karşılığında yönetim ücreti alabilme, halka arz ettikleri kendi menkul değerlerini mevzuattaki limitler çerçevesinde kurucusu oldukları fona satabilme, iştirakleri tarafından çıkartılan menkul kıymetlere yatırım yapabilme, reklam ve prestij temin etme gibi yararlar sağlamaktadır.[472]

3. Ekonomi Açısından

Ekonomi açısından yatırım fonları, sermaye piyasalarının derinleşmesine ve genişlemesine yardımcı olur.[473] Diğer yandan bütçe açıklarının finansmanında önemli bir sermaye kaynağı niteliğindedir. Ayrıca küçük tasarrufların yatırıma dönüşmesini sağlayarak atıl fonların ekonomiye kazandırılmasında da önemli bir fonksiyon icra etmektedir.[474]

I. YATIRIM FONLARININ KURULUŞU, YÖNETİMİ VE TASFİYESİ

A. Yatırım Fonunun Kuruluşu

Türkiye’de yatırım fonlarınun kuruluşu, 3794 sayılı kanunla değişik 2499 sayılı kanunun 37-38. Maddeleri çerçevesinde çıkartılan “Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar” tebliği ile düzenlenmiştir.[475] Buna göre, seri VII, No: 10 sayılı tebliğde belirtilen esaslara uyan, SPK tarafından aranan nitelikleri taşıyan bankalar, aracı kurumlar, sigorta şirketleri ve kanunlarında engel olmayan emekli ve yardım sandıkları Kurul’dan (SPK) izin almak şartıyla yatırım fonu kurabilmektedir.

Kurucu, öncelikle kendi adına fon işlemlerini yürütmek üzere, her bir fon için kanuna uygun en az üç kişiden oluşan bir fon kurulu ve denetçi atar. Kurucular, yönetim hizmetlerini yerine getirmek üzere bir “fon yönetim birimi” oluşturmak zorundadır.[476]

Yatırım fonunda, belirli bir hedef, fon içeriğini teşkil edecek hisse senedi, tahvil vb. yatırım araçları, portföy yöneticisi, fondaki menkul kıymetlerin günlük olarak fiyatlaması ve fonun günlük olarak alınıp satılması imkanıyla yatırımcıların paralarını geri alabilmesi gibi hususların mutlaka bulunması gerekir.[477] Kurucu, mevzuat ve fon içtüzüğünde belirtilen şartlar çerçevesinde fon portföyünü dilediği gibi oluşturup değiştirme yetkisini haizdir.[478]

Yatırım fonu kurmak isteyen taraf (kurucu), “iç tüzük” olarak adlandırılan bir sözleşme hazırlar. Ardından talep edilen diğer belgelerle birlikte SPK’ya başvurur, gerekli izinden sonra fon kurulmuş olur.[479]

Fon iç tüzüğü, katılma belgesi sahipleri ile kurucu, yönetici ve saklayıcı arasındaki ilişkiyi belirlemesi açısından önemlidir ve fona katılan katılma payı sahipleri fonla ilgili işlemleri yapma yetkisini içtüzük gereği kurucuya devretmiştir.[480] Bu açıdan sözü edilen iç tüzük, fonun vekâlet akdi hükümlerine göre yönetimini sağlayan genel işlem şartlarını içeren bir sözleşme niteliğindedir.[481] Kurucu taraf, fonu, katılma belgesi sahipleri adına, onların haklarını koruma şartıyla yönetir.[482] Kurucu, açığa satış adı verilen, elinde olmayan bir hisse senedini daha sonra alıp teslim etmek üzere satış yapamadığı gibi, kredi kullanmak suretiyle her hangi bir alımda da bulunamaz. Fon varlıkları rehin olarak verilemez ve / veya devredilemez.

Fon, bağımsız tüzel kişilik vasfına sahip olmamakla birlikte,[483] fonun mal varlığı kurucununkinden ayrıdır.[484]

Yatırım fonları anonim şirket şeklinde kurulabileceği gibi “inançlı mülkiyet” esasına göre de kurulabilmektedir.[485] Yatırım fonları içinde en yaygın olanı “inançlı mülkiyet” temelli yatırım fonlarıdır.

Fonun, anonim şirket şeklinde kurulması halinde katılma belgesi sahiplerinin şirkette oy hakları vardır. Bu nedenle yatırımcılar, yatırım politikasına dâhil olma ve kararları etkileme hakkına sahiptir.

İkinci yönteme (inançlı mülkiyet) göre kurulanlarda ise üçlü bir yapı söz konusudur. Bunlardan “trust” adı verilen yönetici şirket, fonun kurucusu olup katılma belgesi ihraç eder. Bunlar genellikle banka vb. yetkili kurumlardır. Menkul kıymetlerin saklanmasını ise yed-i emin niteliğindeki “trustee” üstlenir. Yatırımcılar ise para ödeyerek fona katılan ve karşılığında katılma belgesi alan kişi veya kurumlardır. Uygulamada ise genellikle ikili bir yapı olup kurucu ile yönetici aynı kuruluştur.

Yatırım fonunun tesisi sırasında, kuruluş sermayesinin temini bakımından, nakit yöntemi ve tahsis yöntemi adı verilen iki ayrı uygulama söz konusudur:[486]

Nakit yönteminde (cash method), kurucu herhangi bir para ortaya koymaz. Katılma belgeleri yatırımcılara arz edilerek fon temin edilir. Ardından bu paralarla menkul kıymetler satın alınarak yatırıma başlanır.

Tahsis yönteminde (appropriation method) ise kurucu, başlangıçta belirli bir miktarı avans olarak fona yatırır. Fon kurulur sonra katılma belgeleri ihraç edilerek yatırımcılara satılır. Kurucu, elde edilen paralar ile yatırdığı avansı geri alır ve fon ile kurucu arasında hiçbir mülkiyet ilişkisi kalmaz. Yatırımcılar için en güvenli yol budur. Türkiye’de de bu metod uygulanmaktadır.

Yatırımcıların yatırım fonuna iştiraki, katılma belgesini satın almaları yoluyla gerçekleşmektedir. Bu nedenle katılma belgelerini biraz yakından incelemekte yarar bulunmaktadır.

Yatırım fonu katılma belgesi (İng: beneficiary certificates), belge sahiplerinin haklarını ve fona kaç hisse ile katıldıklarını gösteren, hamiline veya emre şeklinde düzenlenebilen kıymetli evrak niteliğindeki belgelerdir.[487] Katılma belgeleri fon iç tüzüğünde belirtilen kurallara ve saatlere göre alınır satılır.[488]

Katılma belgelerinin itibari değeri yoktur, ihraç ve geri satın alma değeri vardır. Fon pay değeri, fon toplam değerinin tedavülde bulunan katılma belgeleri sayısına bölünmesiyle elde edilir.[489] Katılma payı fiyatı her iş günü portföyün işlem gördüğü borsadaki fiyatlara göre ve fonun alacak ve borçları dikkate alınarak hesap edilmektedir.[490]

Katılma belgesi hamilleri, istedikleri zaman belgenin rayiç fiyat üzerinden geri satın almasını kurucudan talep edebilir, kurucu da bu talebi yerine getirmek zorundadır.

Katılma belgesinin değeri belirlenirken mevcut borçlar düşülerek hesaplama yapılır. Fondan ayrılmak isteyen kişiye bu hesaplamaya göre ortaya çıkan bedel ödenir.

Katılma belgeleri ikinci elde alım satıma da konu olabilir. Alım satıma ilişkin esaslar başta yayımlanan iç tüzük çerçevesinde belirlenir. Yatırımcıların katılma belgesi alması, belgenin temsil ettiği değeri nakden ve/veya eşit değerde bir varlığı teslim etmesiyle; satması ise söz konusu belgenin fona iade edilip paraya çevirmesiyle gerçekleşir. Bazı durumlarda katılma belgelerinin alım satımı sırasında giriş/çıkış komisyonu uygulanabilmektedir. Elde edilen komisyonlar, kurucu, yönetici ve katılma belgelerinin alınıp satılmasına aracılık eden kurumlar tarafından kendi aralarında paylaşılabilmektedir.[491]

B. Yatırım Fonlarının Yönetimi

1. Fon Yönetiminde Uyulması Gereken İlkeler

Yatırım fonunun kurulmasından sonra kurucunun, içtüzükte belirlenen esaslara göre fonu yönetme işlemlerine geçilir. Kurucu, riskin dağıtılması ilkesine göre, katılma belgesi sahiplerinin haklarını koruyacak şekilde fonu yönetmek, temsil etmek ve belgeleri saklamakla sorumludur.

Fon, bazı durumlarda kurucunun tayin ettiği yönetici tarafından bir portföy yönetim sözleşmesine göre yönetilebilmektedir.[492]

Fonda bulunan varlıkların yönetiminde portföy yönetim şirketinin belli ilkelere uyması zorunlu tutulmuştur. Bunlardan bazıları şöyledir:[493]

Yönetici, yönettiği her fonun çıkarlarını ayrı ayrı gözetmek zorundadır.

Fon portföyüne rayiç değerinin üzerinde varlık satın alınamaz, fon varlığını da, bu değerden düşük bir fiyatla satamaz.

Borsada işlem gören varlıkların alım satımlarının borsada yapılması zorunludur.

Yönetici, fon adına yaptığı herhangi bir alım satımdan dolayı, ihraççı veya aracı kuruluşlardan birinden kendi lehine menfaat sağlaması halinde bunu açıklamakla yükümlüdür.

Yönetici, fon varlıklarını, kendine veya üçüncü şahıslara yarar sağlamak kastıyla alamaz ve satamaz.

Fon portföyünün, önceden belirlenmiş miktar veya oranda bir getiri sağlayacağına dair herhangi bir sözlü veya yazılı garanti verilemez.

2. Fon Yönetiminde Giderler

Yatırım fonlarında faaliyetlerin sürdürülebilmesi, üçüncü taraflardan temin edilen hizmetler ve ödenmesi gereken vergi vb. yasal harcamalar için bazı gider kalemleri bulunmaktadır.

Yatırımcılar bu giderlerden bazılarına fon çerçevesinde yapıldığı için, bazılarına da doğrudan onlar tarafından karşılanması gerektiği için katlanmak durumundadır. Bu harcamalar, fonun ve yatırımcıların karşıladığı giderler olmak üzere iki grupta incelenebilir.

a. Fonun Karşıladığı Giderler

Yatırım fonunda fon tarafından üstlenilmesi gereken bazı giderler bulunmaktadır. Bu giderlerin neler olduğu fon iç tüzüğünde belirlenir. Fon bünyesinden karşılanan giderler, fon varlıkları satılıp nakde dönülmek suretiyle temin edilmektedir. Bu tür giderler katılma belgesi birim pay değerini etkilediği için yatırımcılar arasında eşit olarak paylaşım söz konusudur. Fonun karşıladığı giderler ana hatlarıyla şunlardır:[494]

i. Fon Yönetim Ücreti

Fonun yönetimi karşılığında fon kurucusuna ödenen ücrete “fon yönetim ücreti” denir. Fon üzerindeki en büyük gider kalemi budur. Fondaki toplam varlığın belirli bir oranı şeklinde ve her gün için ayrı ayrı hesaplanmaktadır. Hangi oranda ve nasıl alınacağına ilişkin hükümler fon iç tüzüklerinde ve izahnâmelerde bulunur. Yatırım fonunda, fon ve portföy yönetimini aynı kuruluş yapıyor ise bazı durumlarda fon yönetim ücreti ile portföy yönetim ücreti tabirleri birbiri yerine kullanılabilmektedir.

ii. Portföy Yönetim Ücreti

Eğer kurucu, fon yönetim işini ayrı bir kuruluşa devretmiş ise “portföy yönetim ücreti” söz konusu olur. Yatırım kararlarının alınması ve fonun yönetimi için portföy yönetim şirketine ödenen ücrete “portföy yönetim ücreti” denir.

iii. Komisyon Giderleri

Yatırım fonu için yapılan menkul kıymet alım satım işlemleri aracı kurumlar vasıtasıyla sağlanmaktadır. İşte bu kuruluşlara ödenen giderlere de “aracılık komisyonu” denir. Uygulanacak ücret oranları, diğer giderlerde olduğu gibi burada da izahnâmede belirtilmiştir.

iv. Pazarlama Dağıtım Giderleri

Yatırım fonundaki payların pazarlama ve yatırımcılara satımı ve geri alınması için aracı kuruluşlara ödenen ücretlere pazarlama giderleri denir.

v. Saklama Ücreti

Fon varlıklarının saklanması, korunması, para ve menkul kıymet transferlerinden dolayı saklayıcı kuruluşlara ödenen giderlere saklama ücreti denir.

vi. Bağımsız Denetim Ücreti

Fona ait muhasebe kayıtlarının ve mali tabloların kurallara uygun olup olmadığını tespit için bağımsız denetim kuruluşlarına ödenen ücretlere bağımsız denetim ücreti denir.

vii. Faiz ve Sigorta Giderleri

Fonun kredi kullanması halinde üçüncü kişilere yapılan ödeme faiz; fon varlıklarının sigortalanması karşılığında ödenen primler ise sigorta giderini oluşturur.

b. Yatırımcıların Karşıladığı Giderler

i. Fondan Çıkış Kesintileri

Herhangi bir yatırımcının fondan ayrılmak istemesi halinde ona ödenecek nakit paranın sağlanması için fondaki bir varlığın satılması icap edebilmektedir. Böyle bir durumda da söz konusu satış nedeniyle diğer yatırımcılar zararla karşılaşabilir. Hem böyle bir zararı önleme, hem de yatırımcıların daha uzun vadeli olarak fonda kalmalarını temin etmek maksadıyla fondan çıkanlardan bir miktar kesinti (komisyon) yapılarak bu meblağ fona gelir olarak yazılmaktadır.[495]

ii. Aracı Kuruluşların Kesintileri

Fondan katılma belgesi alım satımında aracı kuruluşların doğrudan toplam tutar üzerinden aldığı giderlere aracı kuruluş kesintileri denir.[496]

iii. Yatırımcıların Vergi vb. Yükümlülükleri

Bireysel yatırımcılar, fondaki kazançlarından bazı vergileri ödemek durumunda olduğu için bunlar da yatırımcılar için bir maliyet oluşturur.[497]

c. Yatırım Fonlarında Kâr Dağıtımı

Yatırım fonlarında kâr dağıtımıyla ilgili temel ilkeler fon iç tüzüğünde belirlenir. Kârın nasıl dağıtılacağı konusunda daha çok fonun amaçları belirleyici olmaktadır. Kârlar genellikle portföyün değerine dâhil edilmektedir. İçtüzükte belirtilmesi durumunda fon kâr dağıtma yerine buradan elde edilecek gelirlerle yeni yatırımlar yaparak piyasaya daha çok katılma belgesi ihraç edebilmektedir.[498]

C. Yatırım Fonunun Tasfiyesi

Eğer yatırım fonu; başlangıçta süreli olarak kurulmuş ise sürenin sona ermesiyle, süresiz olarak kurulmuş ise SPK’nın uygun görüşü alındıktan sonra kurucunun altı ay önceden ihbar etmesi şartıyla feshetmesiyle, kurucunun faaliyet şartlarını yitirmesiyle, kurucunun, mali taahhütlerini yerine getiremeyecek kadar zayıflaması veya iflas etmesiyle ya da fonun, kendi maliyetlerini karşılayamaması hallerinde sona ermektedir.[499]

Yukarıda sayılan durumlardan birinin ortaya çıkması halinde fon varlığı, iç tüzükte belirlenen kurallara göre tasfiye edilir ve her pay sahibine paylarına göre ödeme yapılır. Fesihten sonra hiçbir katılma belgesinin ihracı veya geri alınması söz konusu olamaz.[500]

Bazı durumlarda değişik fonların birleştirilmesi de imkân dâhilindedir. Aynı kurucunun kurmuş olduğu farklı yatırım fonları, kurucunun veya Kurul’un gerekli gördüğü durumlarda SPK’nın talebi üzerine birleştirilebilir.

Fon birleştirmelerinde hesaplama ana hatlarıyla şöyle yapılır:

Kurucu, birleşme tarihinde, birleşecek fonların pay değerini, sona erecek fonun birim pay değerine böler ve böylece değiştirme oranını belirler. Sona eren fondaki pay sayısı, bulunan değiştirme oranına bölünür. Ardından elde edilen pay sayısı, kendisinde birleşme meydana gelecek fonun pay sayısına eklenir ve yeni pay sayısı hesap edilir. Varlığına son verilen fonun bütün mal varlığı, birleşme tarihi itibariyle yeni fona devredilir.[501]

II. YATIRIM FONU TÜRLERİ

Yatırım fonları farklı açılardan taksim edilmiştir. Yapılan bu tasniflere göre de çok sayıda yatırım fonu türü ortaya çıkmıştır. Bunların en önemlileri aşağıda zikredilmiştir:

A. Pay Sahibinin Değişebilmesine Göre

Finansal piyasalarda pay sahibinin değişebilmesi açısından açık uçlu ve kapalı uçlu adı verilen iki tür yatırım fonu bulunmaktadır.

1. Açık Uçlu Yatırım Fonu

Fon varlığının, belirli bir limitle sınırlı tutulmayıp, arz ve talebe göre değiştiği, her an için fona yeni katılımcı kabulünün ya da mevcut yatırımcıların fondan çıkmasının mümkün olduğu fonlara açık uçlu yatırım fonu denir.[502]

Açık uçlu fonun katılma belgesi fiyatı, borsada işlem görenlerdeki gibi değildir. Yani fiyat, gün içinde değişmez, gün boyunca sabit kalır.[503] Açık uçlu yatırım fonlarında pay fiyatları “net varlık değeri”ne göre tespit edilir. Net varlık değeri, yatırım portföyünde yer alan menkul kıymetlerin piyasa fiyatı üzerinden, borç ve diğer giderlerin düşülmesinden sonra bulunan rakamın, pay sayısına bölünmesiyle hesaplanmaktadır.[504]

Açık uçlu olanlarda katılma belgesi istenildiği anda geri satılabilmektedir, bu nedenle sürekli likit olma imkânı vermesi açık uçlu fonların önemli bir avantajını oluşturmaktadır.[505]

2. Kapalı Uçlu Yatırım Fonu

Fon sermayesinin sabit olduğu, başlangıçta çıkartılanlar dışında yeni katılma belgeleri ihraç edilmeyen yatırım fonlarına kapalı uçlu yatırım fonu denir.[506] Kapalı uçlu fonlar borsalarda işlem görür. Fiyatlamaları sıradan bir yatırımcının anlaması açısından oldukça zor sayılır. Bu tür bir fonun katılma belgesi, sadece aracı kurumlar vasıtasıyla alınabilir. İlk ihraç dışındaki kapalı uçlu fon alımlarında mutlaka bir miktar veya oranda komisyon ödenir.[507]

Kapalı uçlu yatırım fonlarında katılma belgelerinin piyasa değeri arz ve talep durumuna göre belirlenir. Bu açıdan hisse senedi fiyatlarının oluşumuna benzer bir durum söz konusudur. Buna göre, fon varlıklarının değeri ile katılma belgelerinin fiyatı arasında doğrusal bir ilişki yoktur. Bu tür fonlarda açık uçlu olanların aksine, borçlanmada sınır getirilmemiştir. Bu durum, yükselen piyasalarda yatırımcı lehine, düşen piyasalarda ise aleyhine bir sonuç doğurabilir.[508] Kapalı uçlu fonlarda, katılma belgelerinin geri alınması uygulaması bulunmadığından portföydeki varlıkların likit olması zorunlu değildir.[509]

B. Kâr Dağıtımına Göre

Yatırım fonları kâr dağıtıp dağıtmamasına göre, kâr dağıtan ve kâr dağıtmayan fonlar olarak iki gruba ayrılmaktadır:[510]

1. Kâr Dağıtan Fonlar

Bazı yatırım fonlarında fon iç tüzüğüne göre kârın bir kısmı yatırımcılara ödenmektedir. Bunlara kâr dağıtan yatırım fonu denir. Bu tür fonlarda ödenen kâr, katılma belgesinin değerinden düşülmektedir. Burada kâr, katılma belgesinin değerindeki artış, kâr payı ve faiz tutarları dikkate alınarak hesap edilmektedir. Bu tür bir fonda katılma belgeleri, temettü kuponu taşımaktadır. Likidite bakımından sahip oldukları olumsuzluklar nedeniyle yatırım fonunun, kâr dağıtılan tipte olması yatırımcıların pek tercih ettiği bir durum değildir.

2. Kâr Dağıtmayan Fonlar

Kâr dağıtımının bulunmadığı, elde edilen kârlar ile yeni menkul kıymetler alınarak fonun büyütülmesinin amaçlandığı fonlara kâr dağıtmayan fon denir. Kâr dağıtılmayan fonlarda katılma belgesinin değerlerinin artması hedeflenmektedir.

C. Fon Tipine Göre

Fon tipine göre A tipi ve B tipi olmak üzere iki tür yatırım fonu vardır. A tipi fon, fon iç tüzüklerinde belirtilmek şartıyla, portföy değerinin en az % 25’ini devamlı olarak Türk şirketlerinin hisse senetlerine yatırmış olan fonlara denir. Bu kategoriye girmeyen fonlara ise B tipi fon denir. Genel olarak A tipi fonların portföy büyüklüğü B tipi fonlardan oldukça geridedir. Bunun sebebi ise likit fonların kapladığı geniş hacimdir.[511]

D. Likit Olmasına Göre

Yatırım fonları, nakde dönüşüm hızı açısından likit ve likit olmayan olarak iki alt türe sahiptir:

Likit fon, portföyünde daima vadesine en çok 180 gün bulunan likiditesi yüksek sermaye piyasası araçları bulunan ve her birinin değeri toplam fon portföy değerinin % 20’sinden az olmayan yatırım fonlarına denir. Bu özellikte olmayan fonlara ise likit olmayan fon adı verilir.[512]

Likit fon, bir yatırım fonu türü olması sebebiyle tanımında belirtilen ayırıcı vasıfları dışında tipik bir yatırım fonu ile aynı özellikleri taşımaktadır.

E. Portföy Yapısına Göre

Portföye dâhil edilecek menkul kıymetlere göre çok sayıda yatırım fonu türü bulunmaktadır. Bunlar ilgili kaynaklarda tahvil ve bono fonu, hisse senedi fonu, sektör fonu, iştirak fonu, grup fonu, yabancı menkul kıymetler fonu, diğer kıymetli madenler fonu, değişken fon, karma fon, likit fon, endeks fon, fon sepeti fonu, özel fon, koruma amaçlı fon, garantili fon ve serbest yatırım fonu olarak sayılabilir. Fon türlerinde genellikle % 51’i teşkil eden varlık esas alınmıştır.[513] Portföy yapısı bakımından en yaygın olan fon türleri şunlardır:

1. Hisse Senedi Yatırım Fonu

Hisse senedi yatırım fonları, portföylerinin tamamının veya bir kısmının, yerli veya yabancı şirketlerin hisse senetlerinden oluşan fonlara denir.[514] Yatırım fonları içinde hacmi bakımından en büyük olanlardan biri hisse senedi yatırım fonlarıdır.[515] Bu tür fonlar, yatırım yaptıkları hisse senetlerinin değerlerinin artmasıyla kâr etmeyi amaçlar.[516] Tahvil ve para piyasası fonlarına göre daha riskli olmakla birlikte getirileri de genellikle daha yüksek olmaktadır.

2. Bono ve Tahvil Fonları

Portföylerinin tamamı veya büyük bir kısmını tahvil ve bono gibi sabit getirili menkul kıymetlerden meydana gelen yatırım fonlarına bono ve tahvil fonu denir. Bu tür fonların getirileri daha düşük olmakla birlikte riskleri de daha azdır. Fon katılma belgelerinin değeri de diğer fonlara nispetle daha az değişkendir.[517] Bu tür fonlar tahvil getirilerinden faydalanmak için kurulur.[518]

3. Para Piyasası Fonları

Para piyasası fonları, para piyasası menkul değerlerine yatırım yapma imkânı veren, diğer türlere göre nispeten daha düşük risk taşıyan fonlara denir.[519] Yatırım fonları içinde en yaygın olanı bu türdür. Bu fonlar, genellikle banka kredi mektupları, repo ve hazine bonosu gibi varlıklara yatırım yapar.[520] Bunun dışında bir de altını konu alan borsa altın yatırım fonu bulunmaktadır. Borsa altın yatırım fonu, hem işlemlerin borsada gerçekleşmesi, hem de konusunun altın olması sebebiyle bazı açılardan standart bir yatırım fonundan farklılık arz eder.

III. YATIRIM FONLARININ FIKHİ NİTELİĞİ

A. Mahiyeti Açısından

Yatırım fonlarının, fon kurucusu ile yatırımcılar arasındaki ilişki açısından hangi akit çerçevesinde kabul edilmesi gerektiği konusunda ihtilaf edilmiştir. Bu konuda ileri sürülen görüşlerin başlıca üç akit çerçevesinde odaklandığı görülmektedir ki bunlardan biri mudarabe, diğeri inan, üçüncüsü ise vekâlet akdidir.

Kanaatimizce yatırım fonlarının hukuki ve fıkhi mahiyetini, teorik ve pratik düzeyde ayrı ayrı değerlendirmek en doğru yaklaşım olacaktır. Şöyle ki;

Teorik olarak yatırım fonlarında fon kurucusu ile yatırımcılar arasındaki akdin yukarıda zikri geçen akitlerden herhangi biri ile düzenlenmesi mümkündür. Şöyle ki;

1. Yatırım fonunun, fon kurucusunun mudarib, yatırımcıların da sermayedâr (rabbü’l-mâl) konumunda olduğu bir mudarabe (emek – sermaye) akdi çerçevesinde düzenlenmesi mümkün ve caiz sayılır. Buna göre hem ortaya konulan sermayenin niteliği hem de tarafların hak ve sorumlulukları bakımından mudarabe akdindeki prensiplere[521] riayet edilmesi, işlemin sahihliği açısından gerek şart durumunda olur. Bu noktada, taraflar arasındaki ilişkinin mudarabe olamayacağına yönelik bazı eleştirilerin de yersiz olduğunu belirtmek gerekir. Burada bu eleştirilerden bazılarını zikrederek değerlendirmekte yarar vardır. Söz konusu itirazlar şöylece özetlenebilir:[522]

a) Klasik bir mudarabe, sadece rabbü’l-mâl ile mudarip arasındaki bir ilişkidir. Hâlbuki yatırım fonunda fon kurucusu, yatırımcılar ve fon yöneticisi olmak üzere ikiden fazla taraf yer almaktadır. Bu nedenle de yatırım fonu mudarabe ortaklığı kapsamında değerlendirilemez.

b) Diğer yandan klasik mudarabe ortaklığında kâr ancak elde bulunan fiziki malların gerçekten satılarak nakit hale getirilmesi (et-tandîd el-hakîki) neticesinde dağıtılır. Hâlbuki yatırım fonlarında böyle bir durum söz konusu değildir.

c) Klasik mudarabe iki tarafı da bağlayıcı olmayan (caiz / gayr-i lazım) akitlerden olduğu halde yatırım fonlarında bu özellik mevcut değildir.

d) Klasik mudarabede sermaye yalnızca ticaret yapılarak değerlendirilir. Hâlbuki yatırım fonlarında, sınaî ve zirai üretim ve hizmet alanlarıyla da sermaye değerlendirilebilmektedir.

e) Klasik mudarabe ortaklığında belirli bir süre belirtilip bu süre bitince akit sona ermez. Fakihler böyle bir şartı caiz görmezler. Bundan dolayı yatırım fonunu mudarabe kapsamında görmek doğru değildir.

Kanaatimizce yukarıda bahsi geçen itirazlar yatırım fonlarının usulüne uygun muamelede bulunulması halinde mudarabe formunda yapılabilmesine engel teşkil etmez. Şöyle ki;

a) Klasik mudarabede ikili bir ilişki olmakla birlikte aynı zamanda mudaribin, mudarabenin mutlak olması veya sermayedardan izin alması şartıyla bir başkasına ücretli vekâletle iş yaptırması veya alt mudarabe ile yeni bir akit kurması klasik fıkıh literatüründe caiz kabul edilen konulardan biridir.[523] Burada önemli olan, ister iki, isterse ikiden fazla taraf bulunsun, taraflar arası hukukun düzenlenmesinde ilgili akdin (mudarabe, icare veya vekâlet) kurallarına riayet edilmesidir.

b) Mudarabe ortaklığında kârın hesap edilip dağıtılmasında gerekli görülen hususlardan birinin “nakitleştirme” (tandîd) olduğu fıkıh kitaplarında zikredilir. Ancak bu muamelenin de bazı durumlarda fiziki olarak ilgili varlığın satılması yerine adil bir bilirkişi vasıtısıyla değerinin tespit edilmesi yoluyla kâr hesabının yapılmasının da kabul edildiği ve buna “hükmî tandîd” denildiği klasik literatürde kabul edilen bir husustur.[524]

c) Mudarabe akdi caiz yani tarafları bağlayıcı olmayan gayr-i lâzım akitlerden olmakla birlikte, akdin süreli olarak yapılması veya sermaye ile işe başlanılmış olması gibi kimi durumlarda birçok fakih ve fıkıh heyetine göre mudarabe akdi bağlayıcı kabul edilmektedir.[525]

d) Yatırım fonlarının, ziraî, sınaî ve hizmet alanlarında faaliyet göstermesi gibi bir uygulama zaten mevcut değildir. Birinci bölümde ifade edilen faaliyet konularını içeren yatırım fonları, ya döviz gibi nakit varlıkların, ya hisse senedi, tahvil, bono gibi menkul kıymetlerin veya altın vb. kıymetli madenlerin alım satımına odaklanmış yatırım araçlarını kullanmaktadır. Dolayısıyla bu eleştiri tamamen temelsiz kalmaktadır.

e) Mudarabe ortaklığı, süreli olarak yapılması halinde sürenin dolması ile akit kendiliğinden infisah etmekte, sonrasında kâr / zarar hesabı işlemlerine geçilmektedir.[526]

2. Yatırım fonlarının teorik düzeyde ücretli vekâlet; yalnızca inan; inan ve mudarabe akitleri kapsamında icra edilmesinde fıkhî açıdan bir mahzur görünmemektedir. Şöyle ki;

Fıkıh literatüründe vekâlet karşılığında ücret alınmasının caiz olduğu hususunda ittifak bulunmaktadır.[527] Burada da dikkat edilmesi gereken husus, yatırım fonunun hangi akit çerçevesinde düzenlenirse onunla ilgili fıkhî prensiplere uymanın gerekliliğidir.

Yatırım fonu ücretli vekâlet formunda inşa edilmiş ise tabii olarak icare ve vekâlet akitleriyle ilgili fıkhî kurallara riayet gerekli olacaktır. Buna göre tarafların eda/fiil ehliyetini haiz bulunması, vekâlet konusunun haram olmaması ve belirli olması lazımdır.[528] Ayrıca vekâletin mutlak veya mukayyet olduğunun belirlenmesi, eğer mukayyet ise de sınırlarının tayin edilmesi gerekir.[529] Eğer vekil, müvekkilin belirlediği şartları ihlal eder ise yapılacak iş ve işlemler müvekkil aleyhine geçerli olmayacaktır.[530]

Eğer yatırım fonu inan ortaklığı kapsamında düzenlenmiş ise tarafların eda ehliyetinin bulunması şartının yanında, sermayenin ve kâr paylaşım oranlarının belirli olması; ortağa verilecek yetkilerin mutlak veya sınırlı olması gibi hususların açıkça ve tarafları ileride anlaşmazlığa sevk etmeyecek şekilde belirlenmiş olması tıpkı mudarabe akdinde olduğu gibi bu konuda da elzemdir.[531]

Burada bazı araştırmacıların, yatırım fonunun ücretli vekâlet kapsamında kabul edilemeyeceği konusundaki bazı itirazlarını dile getirip bunları değerlendirmekte yarar bulunmaktadır. Onlara göre;

a) Vekâlet akdinde vekil, ancak müvekkilin izni ile hareket edebilir. Hâlbuki yatırım fonlarında yatırımcılar fon yöneticisinin işine karışamamakta ve yönetime dâhil olamamaktadır.

b) Vekâlet akdinde, vekalet konusunun, tam olarak îfâya elverişli olması gerekmektedir. Hâlbuki yatırım fonunda vekâletin konusu tam olarak belirli ve îfâ edilebilir nitelikte değildir. Bu nedenle yatırım fonunu ücretli vekâlet olarak değerlendirmek doğru olmaz.[532]

Kanaatimizce yukarıda zikredilen birinci itiraz, esasında fıkıhta vekâlet akdiyle ilgili riayet edilmesi gerekli bir prensibe işaret etmektedir.[533] Bu açıdan da haklı sayılabilir. Ne var ki her hangi bir yatırım fonu kurulurken fon kurucusunun fonu nasıl ve hangi şartlarda oluşturduğu; fonun bizzat ya da başka bir fon yöneticisi (vekil) tarafından idare edilip edilmeyeceği, ilgili kuruluşun yayımladığı beyannâmelerde ve içtüzük adı verilen belgelerde açıklanır ve yatırımcılar bu şartlar altında katılma belgesini almaya veya almamaya karar verirler. Dolayısıyla fona dâhil olan kişiler, esasında ilgili belgeleri imzalamakla vekile genel bir yetki vermekte ve işin yürütülmesini tamamen ona bırakmaktadır. Bu açıdan da bir yetki gaspı söz konusu değildir.

İkinci itiraza gelince; fon kurucusuna verilen yetki, teslim edilen sermayenin belirlenen yatırım araçlarında değerlendirilmesi noktasında elden gelen gayreti sarf etmeye yöneliktir. Bu da meslek erbabı tarafından olabildiğince objektif kriterlere göre belirlenebilecek bir husustur. Dolayısıyla vekâlet konusunun teslime elverişli olmadığı yönünde bir itirazın yerinde olmadığı kanaati güçlenmektedir.

3. Burada değerlendirilmesi gereken üçüncü bir husus, fon kurucusunun alacağı bedel ve bu bedel ile yatırım fonunun mahiyeti arasındaki ilişkidir.

Yatırım fonunun mudarabe veya inan ortaklığı mahiyetinde kurulması halinde fon kurucusu söz konusu yatırım faaliyetlerinden elde edilecek kârdan, başlangıçta kararlaştırılmış bulunan oranda pay alacaktır. Taraflardan birinin, maktu kârı şart koşması halinde akit fasit olmaktadır.[534] Hatta bu konuda icma olduğu belirtilmiştir.[535] Mudarabe akdinde işletmecinin gelirden pay alması, ancak ana sermaye, sermaye sahibine tam olarak ödendikten sonra mümkündür. Yatırım sonucunda kâr olup olmadığı ise ancak eldeki mal varlığının nakitleştirilmesinden (tandîd) sonra anlaşılır. Buna göre yatırımcılara dönemsel olarak ödenen getiriler avans kâr olarak kabul edilecek ve eğer gerçek kârdan fazla verilmiş ise geri alınması gerekecektir. Zarar edilmesi halinde ise, eğer fon, mudarabe esasına göre kurulmuş ise zarar tamamen yatırımcılara; inan ortaklığına göre kurulmuş ise sermayedeki payları oranında yatırımcılara ve fon kurucusuna ait olacaktır.[536]

Eğer fon ücretli vekâlet formunda kurulmuş ise fon kurucusu, yatırımların kâr veya zarar etmesine bakılmaksızın, başlangıçta belirlenen ücreti almaya hak kazanır. Zira ücretli vekâlette, alınacak ücretin tahakkuku için müvekkilin kâr etmesi şart değildir.[537]

Bazı müellifler ise fon yöneticisinin aldığı ücretin, yapılacak bir iş karşılığında ödenmesi taahhüt edilen ödül (cü’l) mahiyetinde olduğunu savunur.[538]

Bu noktada fon yöneticisinin alacağı ücretin bunlardan hangisi kapsamında olduğunu tespit için cuâle ve ücretli vekâletin özelliklerine kısaca temas etmek yerinde olacaktır:

Cuâlede işin başarıya ulaşması ve işin tamamen bitirilmesi halinde belirtilen ödül hak edilir. Diğer yandan daha iş gerçekleştirilmeden ödülün alınması yönünde bir şart cualede caiz görülmez. Ayrıca cuâle akdi, emek sahibi işe başlamadıkça bağlayıcı olmaz.[539]

Ücret ise işin başarıya ulaşmasına bakılmaksızın, gerekli çabanın gösterilmesi ile kazanılır. Diğer yandan ücretin, emek harcanmadan önce talep edilmesi mümkündür. Ayrıca ücretli vekâlet icare akdi kapsamında sayıldığından akit yapıldığı anda iki tarafı da bağlayıcı niteliktedir.[540] Dolayısıyla söz konusu bedelin, cuale yerine vekâlet ücreti kapsamında görülmesi daha uygun görünmektedir.

Sonuç olarak yatırım fonları hem mudarabe ve inan şirketi, hem de ücretli vekâlet kapsamında (diğer şartlar da fıkhi prensiplere uygun olması şartıyla) caiz görülebilecek bir işlemdir. Ancak uygulamanın da söz konusu akitlerin hükümlerine uygun olması gerekir. Ayrıca yatırım fonları, yatırım faaliyetleri ve amacı bakımından insanların maslahatını gerçekleştirmektedir.[541] Diğer yandan ilgili fonların İslam’a uygun yöntemlerle değerlendirilmesi de mümkündür.

Ayrıca meseleye Türkiye pratiği açısından bakıldığında düzenlemelerin genellikle ücretli vekâlet mahiyetinde olduğunu,[542] dolayısıyla da yatırım fonu tarafından alınacak bedellerin de ortaklıktaki kâr payı değil, vekâlet ücreti sayılması gerektiği yönündeki tespitimizi de burada ayrıca dile getirmek isteriz.

B. Sermayenin Garanti Edilmesi ve Katılma Belgesinin Geri Alım Taahhüdü Açısından

1. Yatırım Fonunda Ana Sermayenin Garanti Edilmesi

Bazı yatırım fonlarında kurucular, yatırımcılara, fondaki sermayenin zarar etmeyeceğine ilişkin çeşitli şekillerde garanti verme ihtiyacı duymaktadır. Katılma belgelerinin piyasaya arzı sırasında yapılan duyurularda bu husus genellikle açıkça belirtilmektedir. Böylece yapılan arz işlemine daha çok kişinin talepte bulunması ve katılma belgesi satışlarının kolaylıkla gerçekleşmesi amaçlanmaktadır.

Söz konusu garanti ya doğrudan sermaye garantisi verilerek ya da genellikle uygulandığı gibi, müşteri fonda nakde dönmeyi talep ettiği anda, elindeki katılma belgelerinin, piyasa fiyatı hangi durumda olursa olsun, ilk satış (nominal) bedeli üzerinden veya belirlenmiş daha fazla bir meblağ karşılığında fon kurucusu tarafından geri satın alınacağının taahhüd edilmesi yoluyla verilmektedir. Geri alım taahhüdü yoluyla gerçekleşen dolaylı garanti bir sonraki başlıkta incelendiğinden burada sadece doğrudan garanti ele alınacaktır.

Fona yatırılan sermayenin garanti edilmesinin hükmü konusunda ileri sürülen görüşler üç grupta toplanabilir:

a) Bazı müelliflere göre yatırım fonunda ana sermayeye yönelik garanti vermek caizdir.

Bu görüşü benimseyenler, yatırım fonları ve diğer modern finansal işlemlerde mevzu bahis olan mudarabenin, klasik mudarabeden çok farklı olduğunu, klasik mudarabede yalnızca iki taraf bulunduğu halde, günümüzde uygulanan mudarabenin üç taraflı bir yapıda olduğunu bu nedenle de mudaribin sermaye garantisi vermesinin caiz olması gerektiğini dile getirirler.

Diğer yandan bu görüşü savunan bazı yazarlar, normalde tazmin sorumluluğu bulunmadığı halde, piyasadaki iktisadi ahlakın bozulması sebebiyle ecir-i müşterekin tazminle yükümlü tutulması hükmüne kıyasla yatırım fonlarında da garantiyi caiz görmüşlerdir. Buna göre nasıl geçmişte “emîn” konumunda olan ecîr-i müşterek, ticari ahlakın zaâfa uğramasıyla dâmin sayılmış ise günümüz piyasa şartlarının değişmesi sebebiyle mudarib de tazminle yükümlü olmalıdır.[543]

b) Günümüz fakihlerinin çoğunluğu ise yatırım fonunda ana sermaye garantisi vermenin hiçbir şekilde caiz olmayacağı görüşündedir.[544] Bazı uygulamalarda söz konusu olan, ana sermayeye ilave olarak belli oranda kâr garantisinin de sağlanması ise buna göre evleviyetle caiz görülmez.[545]

c) Bazı müellifler ise garantinin, fon kurucusunun sağlayacağı doğrudan bir garanti yerine, üçüncü bir tarafça sağlanması halinde caiz olabileceği görüşünü dile getirirler.

Bunlardan bir kısmı, fon kurucusunun sermayeyi tazmin etmesinin yolu olarak tekafül (yardımlaşma) sigortasını devreye sokmayı önerir.[546] Buna göre fon kurucusu, fiyatta bir miktar indirim yapmak suretiyle elde edeceği meblağ ile sermayeyi tekafül sigortacılığı vasıtasıyla sigortalatacaktır. Böylece istenen garanti yatırımcılara sağlanmış olmaktadır.

Bir başka görüşe göre söz konusu garanti, fon kurucusu olan mudarib tarafından değil de, üçüncü bir taraf olan devlet tarafından (örneğin maliye bakanlığınca), insanları yatırıma teşvik kabilinden ve bir teberru mahiyetinde sağlanırsa bunda bir sakınca olmayacaktır. [547]

Kanaatimizce yatırım fonlarında fon kurucusu ister mudarib, isterse ücretli vekil rolünde bulunsun, onun, ana sermaye ve/veya kâr garantisi vermesi fıkhen uygun değildir. Zira fıkıhta mudarib ve vekîl, elinde bulundurdukları sermayeyi “emîn” sıfatıyla, yani emanet hükmünde tutmaktadır.[548] Dolayısıyla tazminle sorumlu değildir. Bu nedenle garanti vermeleri de doğru olmaz. Sorumluluk ve tazmin yalnızca, kasıt, kusur, ihmal ve varsa şarta aykırılık hallerinde söz konusu olacaktır.[549]

Üçüncü tarafın garantisinde ise İslam Fıkıh Akademisi ve AAOIFI fıkıh heyetine göre mudarib ve sermayedar ile ilgisi bulunmayan müstakil bir tarafın hiçbir karşılık/bedel almaksızın ve sadece anaparaya yönelik belirli bir miktarı teberru mahiyetinde ödeyeceğini beyan etmesinde bir beis bulunmamaktadır.[550]

2. Katılma Belgesinin Geri Alım Taahhüdü (İstirdâd)

Katılma belgesi ihracında bazı durumlarda, ya fonu kuran ve belgeleri ihraç eden kuruluş veya üçüncü bir taraf, yatırımcılara, istedikleri takdirde katılma belgelerini geri alacağına (istirdâd) dair taahhütte bulunmaktadır. İlgili içtüzükte bunun hangi şartlarda söz konusu olacağı detaylı olarak belirtilir. Böyle bir taahhüdün nedeni genellikle yatırımcıların, istediklerinde fondan çıkıp nakit elde etmek isteme yönündeki talepleridir.

Yatırımcının katılma belgesini satarak nakit elde etmesi başlıca iki şekilde gerçekleşebilir:

i) Fon kurucusu, katılma belgesini, fon dışındaki paralarını kullanarak satın alabilir. Bu durumda fon kurucusu, katılma belgesini satın alan müşteri; yatırımcı ise satıcı konumunda olur.

ii) Katılma belgesi, fonda bulunan nakit varlıklar ile satın alınabilir. Bu durumda ise satış akdi yatırımcı taraflar arasında yapılmış olur.

Katılma belgesinin geri alımı bazı durumlarda taahhüt edilmeksizin, çoğu zaman da taahhüt edilerek gerçekleştirilmektedir.

Katılma belgesinin geri alınması eğer başlangıçta herhangi bir taahhüt verilmeksizin yapılıyor ise bunda bir sakınca görülmemiştir. Çünkü bu işlem, bir yatırımcının, fona veya diğer yatırımcılara yaptığı normal bir satış ve devir mahiyetinde olur. Bu konuda çoğu müellif hem fikirdir. [551]

Eğer katılma belgesi ihraç edilirken geri alım taahhüt ediliyor ise bu hususu ayrıca değerlendirmek gerekir. Yatırım fonlarındaki tatbikat da en çok bu minvaldedir.

Fon kurucusunun, ihraç anında, katılma belgesinin talep halinde geri alma yönünde bir taahhütte bulunması birçok müellif tarafından caiz görülmektedir.[552] Bu noktada taahhüdün içeriği, şartları ve en çok da piyasa fiyatından mı yoksa ilk satış fiyatından (nominal) mı olduğu çok önemlidir.

Piyasada yaygın olan, katılma belgesinin geri alım tarihindeki rayiç değerinin esas alınması şeklindeki uygulamadır. Bu iki durumu ayrı ayrı irdelemekte yarar bulunmaktadır:

a. Piyasa Fiyatı Üzerinden Geri Alım Taahhüdü

Bu tür uygulamada yatırımcı fondan çıkmak istediğinde katılma belgesi o gün itibariyle piyasada oluşan fiyat üzerinden satın alarak bedeli kendisine ödenir. Katılma belgesinin fiyatı, fon varlıklarının piyasa değeri ile doğru orantılıdır. Örneğin fonda bulunan hisse senetlerinin fiyatı artmış ise katılma belgesi de doğal olarak değerlenmekte ve kişi, bu yatırımdan kazançlı çıkmaktadır. İlgili taahhütte, katılma belgesinin geri alım tarihindeki piyasa fiyatının esas alınacağının beyan edilmesi halinde bunda fıkhen bir problem bulunmadığı dile getirilmiştir.[553]

b. Nominal Fiyat Üzerinden Geri Alım Taahhüdü

Bazı durumlarda fon kurucusu ihraç sırasında yaptığı duyuruda, yatırımcılara zarar etmeme garantisi vermek amacıyla katılma belgelerini ilk satış fiyatı (nominal fiyat) üzerinden geri satın alacağına dair taahhütte bulunmaktadır. Fon kurucusunun böyle bir taahhüdü sermayeyi garanti etmek anlamına geleceğinden caiz görülmemiştir.[554] Fakat bazı araştırmacılar, taahhüdün, başlangıçta değil de, ihraç gerçekleştikten sonra yapılması halinde bunun caiz olacağını savunmuşlardır.[555]

Kanaatimizce geri alım taahhüdünün verilmesinde piyasa fiyatı üzerinden olması şartıyla bir sakınca görülmeyebilir. Zira burada, piyasada katılma belgelerinin fiyatının yukarı veya aşağı yönlü hareketleri önceden kesin olarak bilinemeyeceğinden, herhangi bir anapara veya kâr garantisi verilmiş olmaz. İslam Fıkıh Akademisi de mukaraza sukuku[556] hakkında aldığı kararda, ihraççı kuruluşun piyasa fiyatı üzerinden geri alma yönündeki bağlayıcı taahhüdünün caiz olduğunu beyan etmiştir.[557]

Katılma belgelerinin nominal (ilk satış) fiyatı üzerinden geri alım garantisi ise, doğrudan sermaye garantisi vermek anlamına gelecektir. Bu da yukarıda ifade edildiği üzere fıkıhta, ne mudarib, ne de vekîl için caiz görülen bir durumdur. Ayrıca böyle bir şart, fiili olarak, kurucunun aldığı paraları karza dönüştürme gibi bir hal ortaya çıkarmaktadır. Karz hükmünde olan bir paradan, yatırımcıların elde ettiği her türlü menfaat ve getiri de faiz olma niteliği ile karşı karşıya kalacaktır.

Eğer nominal fiyat ile satın alma taahhüdü, katılma belgesini ihraç eden veya yöneten değil de üçüncü bir tarafça veriliyor ise, üçüncü tarafın, fon kurucusu ile doğrudan ve dolaylı bir bağı bulunmaması ve her hangi bir bedel karşılığında yapılmaması kaydıyla bunda bir sakınca görülmeyebilir. Zira burada yapılan tamamen bağımsız üçüncü bir tarafın, katılma belgesini, tevliye yöntemiyle satın alacağına dair bir iltizam mahiyetinde sayılabilir.[558]

C. Yatırım Araçları Açısından

Yatırım fonlarında bono, tahvil ve hisse senedi gibi yatırım araçları çokça kullanılmaktadır. Burada öncelikle bono ve tahvil gibi senetlerin mahiyetini tespitle ilgili görüşleri değerlendirmek sonra da buna bağlı olarak bu tür senetlerin yatırım fonlarında bir yatırım aracı olarak kullanılabilmesi konusunu incelemek yerinde olacaktır.

Bono ve tahvil senetlerinin mudarabe veya vedia akdi kapsamında olduğu şeklinde az sayıda bazı görüşler bulunmakla birlikte kanaatimizce bono ve tahvil senetlerinin, mudarabe ve vedîa akitleri mahiyetinde görülmesi doğru değildir. Şöyle ki;

Mudarabe emek-sermaye ortaklığı sözleşmesi olup, sermayeyi alan anapara ve kâr garantisi veremez. Zira onun zarar etme riski de vardır ve bu zarar bütünüyle sermayedâra ait olur.[559] Tahvil ve bono senetlerinde ise böyle bir özellik bulunmamaktadır. Borçlanan tarafın, herhâlü kârda anaparayla birlikte şart koşulan getiriyi (faiz) de ödeme zorunluluğu vardır. Diğer yandan mudarabe akdinde kâr, sırf vadenin uzaması ile artmadığı halde, bu tür senetlerde anapara ödenmediği sürece tahakkuk edecek faiz de sürekli artar. Ayrıca tahvil ve bono senetleri ile alınan meblağların, mudarabe sermayesi olduğu kabul edilse bile, anapara ve getiri garantisi yönündeki şartlardan dolayı fasit bir mudarabe olur. Zira mudarabe akdinde, tarafların maktu bir miktar alma şartı akdi fasit kılar. Diğer yandan mudarib; teaddi, ihmal, kusur ve şart varsa buna aykırı davranışı bulunmadığı zaman tazminle sorumlu olmadığı halde, tahvil ve bono gibi senetlerle borçlanan, hiçbir kayıt ve şart olmaksızın söz konusu meblağı geri ödemek (tazmin etmek) zorundadır. Mudaribin sermayeyi tazmin etmesini gerektiren şartlar da batıl sayılmıştır. [560]

Tahvil ve bono senetlerinin vedîa olarak değerlendirilmesine gelince;

Söz konusu senetlerle vedîa akdi arasında çok önemli farklar vardır. Örneğin vedîa olarak teslim alınan malın mülkiyeti vedia alana intikal etmediği halde,[561] tahvil ve bono karşılığında alınan paranın mülkiyeti senedi ihraç eden kuruma geçmektedir. Ayrıca vediayı kabul eden kişinin, koruma dışında, onun üzerinde herhangi bir kullanma ve tasarrufta bulunma hakkı yok iken, tahvil ve bono karşılığı alınan paralar kullanılabilmektedir. Diğer yandan vedia alınan şeyin bizatihi kendisi iade edilmelidir.[562] Hâlbuki senetlerin karşılığında alınan paraların bedeliyle iade edilmesi yeterlidir. Söz konusu paralar bir an için vedîa kabul edilse bile, vedia, kullanıldığı anda karz hükmünü alır.[563] Dolayısıyla tahvil ve bononun fıkıh ilmindeki karz akdi mahiyetinde olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Zaten ilgili kanunlar ve mevzuat da bunu böyle kabul etmektedir. Tahvil ve bonoyu âdi bir mal gibi değerlendirmek ise asla vâkıâya mutabık bir görüş değildir. Ayrıca herhangi bir malın ödünç olarak verilip ondan menfaat sağlanması da aynı şekilde faiz kapsamına girer.[564]

İslam Fıkıh Akademisi (İ.İ.T.) ve Mecma’u’l-Buhûs el-İslamiyye gibi birçok fıkıh akademisi de söz konusu senetlerin karz hükmünde olduğu yönünde karar almıştır.[565]

Diğer yandan tahvil ve bono çıkarma ve bunlara yatırım yapma hususunda herhangi bir zaruretten de söz edilmesi isabetli görünmemektedir. Zira faizli borçlanma ve faizli yatırım dışında birçok faizsiz yatırım aracı bulunmaktadır. Ayrıca faizsiz enstrüman bulunmasa bile bu durumun fıkıhtaki zaruret halleri kapsamına ne kadar gireceği oldukça tartışmalı bir mevzudur.[566]

Bu tespitten sonra tahvil ve bono senetlerinin fıkhî açıdan yatırım fonları için caiz olmayan bir yatırım aracı olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Burada İslam’ın kesin naslarıyla yasaklanmış bulunan faizli bir muamele söz konusudur. İlgili ayet ve hadislerde faiz türleri arasında yasak olma bakımından herhangi bir ayırım yapılmamıştır.[567] İster üretim, ister tüketim kredisi olsun faizli borç akdi her durumda haram kabul edilir.[568] Burada faizi veren tarafın, devlet kurumu veya özel şahıs olmasının da hükme herhangi bir tesiri olmaz. Zira faizli borç işleminde söz konusu olan zulüm ve haksızlık, bütün faizli borç/kredi türlerinde mevcuttur. Hz. Peygamber de riba[569] muamelelerinde alanı ve vereni eşit görmüş, “Kim artırır veya artırılmasını isterse riba yapmış olur, bu noktada alan da veren de eşittir”[570] buyurmuştur. Ayrıca faizcilik yapanların Allah’a ve Resûlüne karşı harp içinde olacağı, darlık içinde olanlara ise mühlet verilmesi gerektiği ayette açıkça ifade edilmiştir.[571] Öte yandan çıkartılan senetlerle temin edilen paraların, yatırım ve üretim için kullanılması mümkün olduğu gibi borcun, tüketim için alınması da mümkündür ve teorik olarak buna mani bir durum bulunmamaktadır. Ayrıca piyasada çoğunlukla bunu ayırt etmek de mümkün değildir.

Diğer yandan karz verme karşılığı getiri elde etmenin, hatta herhangi bir menfaat sağlamanın haram olduğu konusunda icma bulunmaktadır.[572] Bu senetlerle sermayeyi veren hiçbir zarara katlanmadan gelir sağlamış olmaktadır. Bu durum “Menfaat, tazmin sorumluluğuna katlanma karşılığındadır”[573] kaidesine de aykırıdır. Diğer yandan fıkıhta tazmin sorumluluğu üstlenilmeden elde edilen kâr yasak kabul edilmiştir. [574] Ayrıca İslam, genel olarak insanların maslahatını itibara almış olmakla birlikte,[575] tahvil ve bonoyla ilgili olarak bahsedilen maslahatlar İslam’ın itibara almadığı ve yasakladığı “mülğâ maslahat”[576] grubundadır. Faiz alma ve vermeye tarafların razı olması da işlemi helal hale getirmez.[577]

Bu noktada yatırım fonlarındaki en çok kullanılan yatırım araçlarından hisse senedi üzerinde özellikle durmak da yarar bulunmaktadır:

Öncelikle belirtmek gerekir ki bir ortağa, kâr dağıtımında ve/veya tasfiyede imtiyaz sağlayan hisse senedi ile hisse senedi ve bedelinin vadeli olduğu türev işlemler[578] ile herhangi bir sermaye konulmaksızın kuruculara verilen hisse senetlerinin caiz olmadığını belirtmek gerekir.[579] İmtiyazın yeni hisse senedi ihracında alım önceliği sağlaması ise caiz kabul edilmiştir. Bazı müellifler tarafından kurucu hisse senedine alternatif olarak kuruluşta hizmette bulunanlara ödül verilmesi önerisi dile getirilmektedir. Diğer yandan nama, emre ve hamiline düzenlenen hisse senetleri yine genel olarak caiz görülen hisse senedi türleri olmuştur.[580] Bunun yanında hamiline düzenlenen hisse senedinin, ortağın kimliği hususundaki cehaletin anlaşmazlığa sevketme ihtimali nedeniyle caiz olmadığı görüşünü savununlar da bulunmaktadır.[581]

Burada asıl tartışma konusu olan ise âdî hisse senetlerinin alım satımı meselesidir.

Borsada işlem gören adi hisse senetleriyle ilgili olarak günümüz fakihlerinin genellikle iki açıdan değerlendirmelerde bulunduğu görülür:

a) Birincisi hisse senedini çıkartan şirketin esas faaliyet konusunu ve işlemlerini yürütürken İslam’ın haram kıldığı şeylerden kaçınıp kaçınmadığı hususunu dikkate alan görüştür.[582] Buna göre;

i) Faaliyet konusu tamamen helal olan hisse senetlerinin alım satımı caizdir.

ii) Faaliyet konusu haram mallar olan (domuz ve faiz gibi) hisse senetlerinin ne ilk olarak ihracı, ne buna aracılık edilmesi ne de alınıp satılması caizdir.[583] Bu konuda ittifak bulunmaktadır.

iii) Faaliyet konusu helal olmakla birlikte bazı durumlarda haram işleyen şirketlerin hisse senedini alma konusunda ise başlıca iki görüş vardır:[584]

(a) Şirketin bütün işlemleri helal olmadığı sürece haramdır. Bu grup, “haram ve helal birleştiği zaman haram hükmü galip gelir” kaidesi yanında, haramdan ve şüpheli şeylerden kaçınılmasını emreden nasları delil olarak kullanmıştır.

(b) Ali el-Hafîf, Ebû Zehra, Hallâf, Abdülaziz Hayyât, Vehbe Zuhaylî, Süleyman b. Menî’ vd. bazı fakihlere göre ise bu tür hisse senedini alıp satmak caizdir. Bu grupta bulunan fakihler, bir şeye bir miktar haram karışmasının bütünü haram hale getirmeyeceğini, aslen caiz olmayan bir şeyin tebe’an caiz olabileceği kaidesini delil olarak ileri sürmüşlerdir.

Bazı bilginler, söz konusu haram işleri yapmanın şirket yöneticileri açısından caiz olmadığı fakat diğer kişilerin bu şirketle ortaklık kurmasının caiz olduğu görüşünü savunmaktadır. Bu görüşe göre, ortakların şirketi tamamen helal yapma ve tamamen helal yoldan para kazanma amacı içinde olmaları ve bilançonun, ortaklar tarafından takip edilerek haramdan elde edilen gelirin elden çıkartılması da şarttır.[585]

Bazı müellifler ise hisse senedi alım satımının ilk ihraç açısından ortaklık belgesi olması, ikinci el açısından ise müstakil mal niteliği kazanması sebebiyle caiz olacağı görüşündedir.[586]

Burada önemli bir konu da hisse senedinin yatırım veya kısa süreli fiyat farklarından yararlanmak (spekülasyon) maksadıyla alım satımı meselesidir.

Yukarıdaki şartlar dahilinde yatırım kastıyla hisse senedi alım satımı genel olarak caiz görülürken spekülatif (alım satımlardan kâr elde etme) amaçlı işlemler bazı müellifler tarafından biraz tereddütle karşılanmıştır.[587] Fakat birçok fakih her iki amaçla da hisse senedi alınmasının caiz olduğu görüşündedir.[588] Zira fıkıhtaki yasaklardan biri ihlal edilmediği sürece piyasadaki fiyat farklarından istifade etmek de meşrû ve sahih bir hedeftir. Kişi bu şekilde şirket varlıklarının bir kısmını satın alıp kârlı bir şekilde satmaktadır. Hızlı tedavülden doğan bazı zararlar ise tatbiki lazım gelen bazı fıkhî kurallara uyulmamasından kaynaklanmaktadır.[589]

b) İkincisi ise hisse senedinin anonim ortaklığa ait olması sebebiyle gerek anonim şirketteki gerekse borsadaki işleyiş dikkate alınarak borsada işlem gören hisse senetlerinin alım satımının fıkhî durumudur.

Anonim şirket hisse senedini alıp satmanın caiz olduğunu savunanlar özetle şu görüşleri ileri sürmektedir:

Anonim şirket hakkında fıkhî şirket (inan şirketi) ahkâmı uygulanır. Buna göre bu tür bir şirket caizdir. Zira söz konusu ortaklıkta halka arz icap, halkın bunu alımı ise kabul sayılır. İcap ve kabulün telaffuz edilmesi rızanın sahih olması için gerekli değildir. Yatırımcıların parayı sunmaları iştirak sayılır. Bu ortaklıkta risk unsuru da vardır. Ortaklar yönetim kuruluna şirketi idare konusunda vekâlet vermektedir. Yöneticilerin şirkete ortak olmamaları halinde onlar mudârib kabul edilir. Anonim şirketler hakkında “inan” şirketi hükümleri uygulanır.[590]

Anonim şirkette ortakların sayılarının çok olması ve birbirlerini tanımaması ortaklığın caiz olması için bir engel değildir. Diğer yandan anonim şirket sermayeyi tabana yayma yönüyle İslam’ın iktisadî sahadaki gayesine uygundur.

Halka açık anonim şirket hisse senedini alıp satmanın haram olduğunu savunanlar ise şu gerekçelere dayanmaktadır:

a. Halka arz sırasında verilen bilgiler, satın alınan şirket varlıklarını bizzat görmeyi sağlamamaktadır. Gerçeğe aykırı beyanlarda bulunulması halinde şirket ortakları yeterince korunmamaktadır. Dolayısıyla satın alınan varlıklar hakkında bir cehalet söz konusudur.[591]

b. Hisse senedi sahiplerine kâr dağıtımı hususunda yönetim, birtakım muhasebe hilelerini de kullanmak suretiyle ortakların hakkını çiğneyebilmektedir.

c. SPK, yönetimin, değişik yöntemlerle ortaklık kârını az gösterecek uygulamalara giremeyeceğini hükme bağlamış olmakla birlikte şirket yönetimi bazı hilelere başvurmak suretiyle kârını az gösterme yoluna gidebilmektedir.

d. Finansman güçlüğü içindeki bir anonim şirket, alacaklı bankanın talebi üzerine alacaklar mukabilinde hisse senedi çıkartabilmektedir. Bu durumda halk batık şirketlerin hisse senedini satın aldığı için zararla karşı karşıya kalmaktadır.

e. Şirket yönetimi, şirketi bir yıl kârsız göstererek hisse senetlerinin değerinin düşmesini sağlayıp hisse senetlerini toplayabilmekte, ikinci sene ise kârlı gösterip aynı hisse senetlerini yüksek bir fiyatla satma yoluna gidebilmektedir.

f. Anonim şirket yapısı, şirket adına faizli kredi aldıktan sonra yöneticilerin bunu kendi şirketlerine faizsiz kredi olarak kullandırmasına elverişlidir.[592]

Anonim şirketin adem-i cevazı hususunda yukarıda sayılanlar dışında taraflar arasında karşılıklı icap ve kabulün gerçekleşmediği, kârın nasıl paylaşılacağının belirsiz olduğu, ortakların bizzat çalışması şartının bulunmadığı, oy hakkında insanın değil sahip olunan sermaye oranının esas alındığı, yönetim kuruluna yönetme yetkisini ortaklar yerine sermayenin verdiği, fıkhî şirketlerin aksine süreklilik esasının bulunduğu ve şirket varlıklarının bir kısmı nakit veya alacak/borç olduğu halde sarf / deyn ahkamına uyulmadığı[593] gibi başka gerekçeler de ileri sürülmüştür.[594]

Buraya kadar nakledilen görüşleri değerlendirmek gerekirse özetle şunları söyleyebiliriz:

Kanaatimizce hem anonim şirket kurmanın hem de borsada hisse senedi alım satımının cevaz ya da adem-i cevazı konusunda genel bir değerlendirmede bulunmak uygun değildir. Zira diğer meselelerde olduğu gibi burada da önemli olan, işlemin mahiyeti yanında, detaydaki düzenlemelerin fıkhî ahkâma uygunluğudur. Şirket yönetiminin yapması muhtemel bazı haksızlıklar sebebiyle bu işlemlerin tamamen caiz sayılmamasının çok doğru bir yaklaşım olmadığı kanaatindeyiz. Aksi halde piyasada meşrûiyeti hakkında hiçbir şüphe bulunmayan birçok muamelenin, sırf bazı kimselerin haksız davranma ihtimali sebebiyle caiz olmadığı gibi bir neticeye de kolaylıkla ulaşılabilir. Konuyu detaylı olarak tartışan İslam Fıkıh Akademisi de, meşru amaç ve işlemler gerçekleştirmek üzere sınırlı sorumluluk sahibi anonim şirket kurulmasının caiz olduğu görüşünü benimseyerek bu konudaki olumsuz ihtimalleri hüküm açısından önemsiz addetmiştir.[595] Diğer yandan piyasada, gerek genel olarak anonim şirket, gerekse borsa işlemleri açısından birçok tedbir alınmıştır. Örneğin borsa yönetiminin, yapay fiyat ve piyasa oluşturulması vb. suistimal hallerinde verilen emirleri ya da gerçekleşen işlemleri iptal yetkisi bulunmaktadır.[596] Ayrıca SPK’nın halka açık şirketler için kâr payı dağıtma zorunluluğu bulunmaktadır.[597] İlgili Yönetmeliğin 54. maddesine göre alım satımlara ilişkin arz ve talebin doğal rekabet koşulları içinde karşılaştırılması esası bulunmaktadır. Ayrıca içeriden öğrenenlerin ticaretini ve manipülasyonlarda bulunanların faaliyetlerini engellemeye yönelik de bazı tedbirler alınmaktadır.[598]

Sermaye piyasasında yatırımcının korunmasına yönelik olarak, enflasyon karşısında reel bir getiri sağlanması, gerekli bilgilerin doğru bir şekilde verilmesi ve istenildiği an menkul kıymeti nakde çevirme imkânı gibi bazı önlemler alınmaktadır. Buradaki getiriden maksat belirli bir garanti verme değil, sermayenin doğru kullanılmasının sağlanmasıdır. Yatırımcı, kâr etme imkânı yanında zarar riski de taşımaktadır. Yani yatırımcının korunmasından kasıt riskin yok edilmesi değildir.[599]

Bu konuda yapılması gerekenin, eğer sayılan tedbirler yeterli olmuyor ise haksızlıkları önleyecek kanuni, idari ve adli konularda yeni düzenlemeler yapılması yönünde[600] yetkili mercileri yönlendirmek olduğu kanaatindeyiz.

Şirket zorunlu olarak bazı durumlarda faiz muamelelerinde bulunuyor ise bu durumda hisse senedi sahibinin, bilançoyu dikkatle takip ederek eline geçen haksız kazancı kamu yararına olacak şekilde elden çıkartması gerekir.

Hamiline düzenlenen senetler her ne kadar ortağın kimliği konusunda bazı belirsizlikler taşısa bile böyle bir belirsizliğin, tarafları anlaşmazlığa sevketmesi muhtemel değil ise ortaklığın, dolayısıyla da hisse senedi alım satımının caiz olmasına engel teşkil etmeyeceği kanaatindeyiz.

Son olarak spekülasyon ile manipülasyon arasındaki farka temas etmek istiyoruz. Piyasada olumsuz bir anlam yüklenmekle birlikte gerçekte spekülasyon, bir malın fiyat farklılıklarından gelir elde etme fikri olup, ihtikâr vb. başka bir yasak ihlal edilmediği sürece bizâtihi yasak değildir.

Manipülasyon ise fiyatların sun’i olarak bir tarafın yararı doğrultusunda birtakım hilelerle indirilmesi veya çıkartılmasıdır[601] ki, İslam’da haksızlıkta bulunmak ve insanları açık ya da gizli bir şekilde aldatmak, karaborsacılık (ihtikâr),[602] sebepsiz zenginleşme kapsamına giren işlemler[603] ve birbirinin malını haksız (batıl) yollarla almak, “Ey iman edenler! Karşılıklı rızaya dayanan ticaret olması hali müstesna, mallarınızı, bâtıl (haksız ve haram) yollar ile aranızda (alıp vererek) yemeyin.”[604] ayeti ve “(Rızası bulunmadığı sürece) Müslümanın, diğer bir Müslümana malı, ırzı ve kanı haramdır”[605] ve “… Bizi aldatan bizden değildir” hadisleriyle açıkça yasaklanmıştır.[606]

Sonuç olarak yatırım fonlarının yukarıda zikri geçen esaslar dâhilinde borsada işlem gören ve şirketin faaliyet konusunun haram mallar ve haram işler olmadığı hisse senetleri üzerinde yatırım yapmasının prensip olarak sakıncalı olmadığı kanaatindeyiz. Bu noktada fon yöneticisi hem başlangıçta hem de ileriki aşamalarda fon adına satın alacağı hisse senetlerini seçerken İslamî esasları sürekli göz önünde bulundurmalı ve bilançoları her zaman takip etmelidir.[607] Eğer buna rağmen, bir dönem için ilgili şirketin faiz vb. gayri meşrû bir geliri söz konusu ise yatırımcılara, bu miktarı kamu yararına olacak şekilde ellerinden çıkarmaları için bilgi vermeli ve söz konusu hisse senetlerini derhal fon sepetinden çıkartmalıdır. Ayrıca bir fon kendisinin, faizsiz olduğunu deklare ediyor ise, onun yaptığı bütün iş ve işlemlerinde ve sahip olduğu yatırım portföyünde fıkha aykırı bir hususun bulunup bulunmadığını denetleyen bir kamu mekanizması kurulmalıdır.[608]

SONUÇ

Yatırım fonları, gerek uzun vadeli fon ihtiyacı içinde olan kurumlar ve devlet, gerekse tasarruflarını profesyonel bir biçimde ve daha kârlı ve likit alanlarda değerlendirmek isteyen bireyler için oldukça önemli bir yatırım aracıdır. Araştırmamız neticesinde söz konusu işlem fıkhî açıdan değerlendirildiğinde bizde oluşan kanaatler özetle şöyledir:

Teorik planda yatırım fonlarında kurucu ile yatırımcılar arasında mudarabe, müşareke ve vekâlet ilişkisi bulunması mümkün görünmektedir. Burada önemli olan, yapının hangi akde göre kurulduğunun belirlenmesi ve tarafların haklarının / sorumluluklarının buna uygun olarak düzenlenmesidir.

Eğer iki taraf arasındaki hukuki ilişki, mudarabe (emek-sermaye ortaklığı) ise, kurucu mudarip, yatırımcılar ise sermaye sahibi (rabbü’l-mâl) konumunda; müşârake ise kurucu, yönetici ortak; yatırımcılar ise yalnızca ortak; ücretli vekâlet olduğunda ise kurucu vekil, yatırımcılar müvekkil rolüne sahip olmaktadırlar. Konu Türkiye pratiği çerçevesinde incelendiğinde yatırım fonlarının ücretli vekâlet formunda düzenlendiği anlaşılmaktadır.

Yatırım fonlarında, “katılma belgesi” adı verilen ve söz konusu fondaki ortaklık payını temsil eden bir evrak ihraç edilerek katılımcılara verilmektedir. Söz konusu belgeler, kimi zaman ikinci elde de tedavül edebilmektedir. Bazı yazarlar, katılma belgelerinin ikinci elde tedavülünün, fonun esas faaliyet sahası ile ilgili bulunduğunu, diğer bir kısmı ise fon içeriğine bağlı olduğunu, dolayısıyla da fonun; nakit, deyn (borç/alacak) ve mal gibi sahip olduğu şeylere dikkat etmenin fıkhî açıdan elzem olduğunu savunmuşlardır. Kanaatimizce ikinci görüş burada esas alınmalı ve fon içeriğinin çoğunlukla nelerden oluştuğuna bakılarak alım satımın hangi kurallara göre gerçekleştirilmesi gerektiğine karar verilmelidir.

Yatırım fonlarında kuruluş, işletim ve yönetim gibi bazı giderler söz konusudur. Bu tür giderlerin yatırımcılar veya fon kurucusundan hangisi tarafından karşılanması gerektiği meselesi de, taraflar arası ilişkinin hukuki boyutu ve imzalanan sözleşmelerde kabul edilen maddelere göre değişecektir.

Kanaatimizce kuruluş giderlerinde kıstas, giderlerin, fon sona erdikten sonra da varlık ve faydalarının devam edip etmemesi olmalıdır. Eğer fon tesisinde yapılan masraflar, yalnızca o fona ilişkin ise ve fon tasfiye edilince herhangi bir şekilde kurucuda kalmıyor veya ondan istifade edilemiyor ise bu tür giderler; yatırım fonu ister mudarabe, isterse ücretli vekâlet formunda kurulmuş olsun, yatırımcılar tarafından üstlenilmelidir. Fon kurucusunun da fona ortak olması halinde ise kurucu ve yatırımcılar, bu tür giderlere payları oranında katlanmalıdır.

İşletim giderlerinde ise genel işletim giderleri fon tarafından, özel giderler ise kurucu tarafından üstlenilmelidir. Fondaki önemli bir gider kalemi olan yönetim ücretine gelince; burada konuyu yine üçlü bir yapı içinde değerlendirmek yerinde olacaktır.

Eğer fon, mudarabe veya müşarake akdi esas alınarak kurulmuş ise kurucu, yalnızca kâr elde edilmesi halinde kârdan pay alma hakkına sahip olacaktır. Dolayısıyla bu durumda maktu bir ücret alınması doğru olmaz.

Şayet fon kurucusu ücretli vekil konumunda ise fonun kâr edip etmemesine bakılmaksızın başlangıçta tayin edilen ücret kendisine ödenecektir. Fon kurucusu, çoğu zaman fonu bizzat kendisi yönetmekle birlikte, kimi zaman bu işi yerine getirmesi için bir portföy yönetim şirketi ile anlaşarak yönetim işini ona devreder. Dolayısıyla portföy yöneticisinin rolü de, duruma göre ya alt mudarib ya da alt-vekil sayılır. Buna göre de birinci durumda kârdan payı, ikinci durumda ise anlaşılan ücreti hak eder.

Yatırım fonunda kâr paylaşımı konusuna gelince; kârın tespit ve taksiminde eğer mümkün ise hakiki nakitleştirme esas alınmalıdır. Ancak mevcut durumda fon tasfiye edilmeksizin fona yeni giren ve fondan çıkanların olduğu gerçeği dikkate alındığında, âdil bilirkişilerin de kabul ettiği bir yöntemle hükmî nakitleştirme ile kâr hesaplanıp dağıtılabilir. Ancak dağıtılan kârlar, avans kâr olarak kabul edilmeli, ileride nihai hesap yapıldığında taraflar arası hak kayıplarının önlenmesi yönünde tedbirler alınmalıdır.

Araştırmamızda, yatırım fonunda, fon kurucusunun sermaye garantisi vermesinin fıkhî açıdan mahzurlu olduğu fikrine ulaştık. Zira kurucu, ister mudarip ve müşârik, isterse vekîl olsun hiçbir durumda sermayeyi tazminle yükümlü tutulamaz. Zira söz konusu akitlerde, kasıt, kusur, ihmal ve (şart varsa) şarta aykırılık halleri dışında sermaye, ilgili kurumun elinde emanet hükmündedir.

Katılma belgesinin, yatırımcı talep ettiğinde kurucu tarafından geri satın alınması, eğer nominal fiyatla alım taahhüdü varsa, bu ana sermayeye yönelik bir garanti sayılacağından caiz olmaz. Ancak iade tarihindeki rayiç fiyatla alım taahhüdü, fiyatların düşmesi de çıkması da muhtemel olduğu için böyle bir anlam taşımayacağından bunda bir beis olmayacağı kanaatindeyiz.

Yatırım fonunda tahvil / bono gibi borçlanma senetleri ile döviz, altın gibi nakdî varlıklara ve hisse senetleri gibi ortaklık belgelerine yatırım yapılabilmektedir:

Eğer fon varlığı, bono ve tahvil gibi faizli borç senetlerinde değerlendirilirse buradan elde edilecek kazancın İslamî açıdan meşruiyet şartlarını taşımadığı açıktır. Döviz ve altın gibi yatırım araçları da fıkıhtaki sarf akdi kurallarına, özellikle de bedellerin peşin olması ilkesine riayet edildiği sürece caiz sayılır.

Hisse senedine yatırım meselesinde ise ilgili başlıkta detaylarına değinilen farklı görüşler bulunmaktadır. Kanaatimizce bu noktada en önemli husus söz konusu şirketin esas faaliyet alanıdır. İştigal sahası meşru olan şirketlerin hisse senetlerine yatırım ilke olarak caiz olmakla birlikte, ayrıntıda başka birtakım hususların da gözetilmesi gerekir. Örneğin şirket, helal bir iş yapmakla birlikte faiz gelirlerine de sahip ise AAOIFI vb. uluslararası birçok fıkıh heyetinin de işaret ettiği üzere, söz konusu getirilerin haram olması hasebiyle bunların mutlaka elden çıkartılması icap eder.

Kanaatimizce, bütünüyle İslam hukukuna uygun olarak işleyen yatırım fonlarının kurulmasına yönelik gerek mevzuat, gerekse icra noktasında gerekli adımlar bir an önce atılmalı, fıkha uygunluk denetimi objektif kriterlere göre yapılmalı ve bu sayede İslami hassasiyeti olan yabancı fonların da ülkeye girişi bir an önce sağlanmalıdır. Zira bu tür araçlar, ülkenin şu an ihtiyaç duyduğu sermaye açığını kapatmada önemli bir rol oynayacaktır.

[464] Sümer, Ayşe, Türk sermaye piyasası hukuku ve seçilmiş mevzuat, İstanbul 1998, s. 81; Güneyli, Yamaç, “Yatırım fonları”, http://www.turkhukuksitesi.com/makale966.htm, 22/04/2009.

[465] Ayaydın, Aydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, İstanbul 1993, s. 7.

[466] Yatırım fonlarının Türkiye’deki durumu hk. bk. İpekten, Menkul kıymetler yatırım ortaklıkları, 73.

[467] Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 12.

[468] Güngör, Yatırım fonları, s. 33-39; Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 9-10.

[469] Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 30; Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 60-61.

[470] Türkiye Kurumsal Yatırımcı ve Yöneticileri Derneği, “Yatırım fonları klavuzu”, http://www.tkyd.org.tr/T/yatirim_fonlari_k.aspx, 23.09.2010.

[471] Güngör, Esra, Yatırım fonları ve Türkiye’de yatırım fonlarının sermaye yapısında hisse senetlerinin oranını etkileyen faktörlerin hesaplanması, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Niğde Üniv. Sos. Bil. Enst., Niğde 2006, s. 10 ; Tevfik, Dünyada ve Türkiye’de yatırım fonları, s. 4.

[472] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 63.

[473] Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 31.

[474] Güngör, Yatırım fonları, s.11.

[475] Sümer, Türk sermaye piyasası hukuku, s. 83; Sermaye Piyasası Kurulu, “Yatırım fonları”, s. 8, http://www.spk.gov.tr.

[476] İpekten, Menkul kıymetler yatırım ortaklıkları, 65; Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 49; Coşkun, Metin, Para ve sermaye piyasaları – Kurumlar, araçlar, analiz, Ankara 2010, s. 168.

[477] Tevfik, Dünyada ve Türkiye’de yatırım fonları, s. 5.

[478] Sermaye Piyasası Kurulu, “Yatırım fonları”, s. 8, http://www.spk.gov.tr.

[479] İpekten, O. Berna, Menkul kıymetler yatırım ortaklıkları ve yatırım fonlarının sermaye piyasasının gelişimine katkıları, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Atatürk Üniv. Sos. Bil. Enst. Erzurum 1992; Aksoy – Tanrıöven, Sermaye piyasası yatırım araçları ve analizi, s. 148.

[480] İç tüzükte bulunması gerekli hususlar için bk. İpekten, Menkul kıymetler yatırım ortaklıkları, 66; Sermaye Piyasası Kurulu, “Yatırım fonları”, s. 16, http://www.spk.gov.tr.

[481] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 50.

[482] Aksoy – Tanrıöven, Sermaye piyasası yatırım araçları ve analizi, s. 148.

[483] Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 10.

[484] Sermaye Piyasası Kurulu, “Yatırım fonları”, s. 16, http://www.spk.gov.tr.

[485] Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 9.

[486] Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 10.

[487] Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 14.

[488] Coşkun, Para ve sermaye piyasaları, s. 172.

[489] Sümer, Türk sermaye piyasası hukuku, 86; Aksoy – Tanrıöven, Sermaye piyasası yatırım araçları ve analizi, s. 155; Coşkun, Para ve sermaye piyasaları, s. 168.

[490] Sermaye Piyasası Kurulu, “Yatırım fonları”, s. 9, http://www.spk.gov.tr.

[491] Aksoy – Tanrıöven, Sermaye piyasası yatırım araçları ve analizi, s. 154.

[492] Sümer, Türk sermaye piyasası hukuku, s. 84-85; Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 55.

[493] Aksoy – Tanrıöven, Sermaye piyasası yatırım araçları ve analizi, s. 149-150; Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 56.

[494] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 66-67.

[495] Coşkun, Para ve sermaye piyasaları, s. 172.

[496] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 67-68.

[497] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 68.

[498] Aksoy – Tanrıöven, Sermaye piyasası yatırım araçları ve analizi, s. 155.

[499] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 69.

[500] Aksoy – Tanrıöven, Sermaye piyasası yatırım araçları ve analizi, s. 154.

[501] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 69.

[502] Aksoy – Tanrıöven, Sermaye piyasası yatırım araçları ve analizi, Ankara 2013, s. 146; Abdurrahmân Nefîse, Sanâdîku’l-istismâr, Amman 2010, s. 94. Ahmed el-Uteybî, el-Mehâfizu’l-mâliyyeti’l-istismâriyye, Amman 2008, s. 94; Yusuf Şübeylî, el-Hidematü’l-istismariyye fî’l-masarif ve ahkâmuha fî’l-fıkhi’l-İslâmî, Demmam 2005, I, 100;

[503] Tevfik, Dünyada ve Türkiye’de yatırım fonları, s. 6.

[504] Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 17.

[505] İpekten, Menkul kıymetler yatırım ortaklıkları, s. 67; Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 10.

[506] Aksoy – Tanrıöven, Sermaye piyasası yatırım araçları ve analizi, s. 146; Abdurrahmân Nefîse, Sanâdîku’l-istismâr, s. 93; Ahmed Uteybî, el-Mehâfizu’l-mâliyyeti’l-istismâriyye, s. 92; Yusuf Şübeylî, el-Hidematü’l-istismariyye fî’l-masarif, I, 101.

[507] Tevfik, Dünyada ve Türkiye’de yatırım fonları, s. 7-8.

[508] Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 19.

[509] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 10; Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 19.

[510] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 23-24; Ayaydın, Yatırım fonları performans değerlendirmesi, s. 20.

[511] Coşkun, Para ve sermaye piyasaları, s. 170; Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 18, 31; Türkiye Kurumsal Yatırımcı ve Yöneticileri Derneği, “Yatırım fonları klavuzu”, http://www.tkyd.org.tr/T/yatirim_fonlari_k.aspx, 23.09.2010; Aksoy – Tanrıöven, Sermaye piyasası yatırım araçları ve analizi, s. 146.

[512] İnam, Mehmet, Sermaye piyasası, Ankara 2007, s. 182.

Portföy kelimesi, geniş anlamda, bir kişinin ya da kuruluşun sahip olduğu varlıkların tümünü ifade etmektedir. Buradaki dar anlamıyla ise portföy, sermaye piyasası araçları ve kıymetli madenlerden oluşan varlık grubudur. Bk. http://www.spk.gov.tr/indexpage.aspx?pageid=253&submenuheader=0, 15.10.2010.

[513] Sermaye Piyasası Kurulu, “Yatırım fonları”, s. 5-6, http://www.spk.gov.tr.

[514] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 18.

[515] Abdurrahmân Nefîse, Sanâdîku’l-istismâr, s. 96.

[516] Tevfik, Dünyada ve Türkiye’de yatırım fonları, s. 9.

[517] Abdurrahmân Nefîse, Sanâdîku’l-istismâr, s. 96; Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 19;

[518] Tevfik, Dünyada ve Türkiye’de yatırım fonları, s. 12.

[519] Yüce Akınca, Sermaye piyasaları ve yatırım fonları, s. 20.

[520] Tevfik, Dünyada ve Türkiye’de yatırım fonları, s. 13.

[521] Mudarabe akdi hükümleri hk. detaylı bilgi için bk. Kâsânî, Bedâi’u’s-sanâi’, XIII, 26 vd.

[522] Hasen Dâile, es-Sanâdîku’l-istismâr, I, 232, 246, 248, 254, 260.

[523] İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer Âbidîn, Reddü’l-muhtâr alâ’d-Dürri’l-muhtâr, Riyad 1423/2003, VIII, 435; İbn Kudâme, Muğnî, VII, 156.

[524] İbn Kudâme, Muğnî, VII, 174; en-Nevevî, Ebu Zekeriyya Muhyiddîn b. Şeref ed-Dimeşkî, Ravdatü’t -tâlibîn ve umdetü’l-müftîn, (Thk. Adil Ahmed Abdülmevcud - Ali Muhammed Muavvid), I-VIII, Beyrût 1423 / 2003, IV, 215.

[525] Heyet, Hey’etü’l-Muhâsebe ve’l-Mürâcea li’l-Müessesâti’l-Mâliyye el-İslâmiyye, AAOIFI, el-Meâyîru’ş-şer’iyye, Bahreyn 2002, s. 184; İbn Kudâme, Muğnî, VII, 177; Kallek, Cengiz, “Mudarebe”, DİA, XXX, 361.

[526] Kallek, “Mudarebe”, DİA, XXX, 361; Heyet, AAOIFI, Meâyîr Şer’iyye, s. 184; İbn Kudâme, Muğnî, VII, 177.

[527] İbn Kudame, Muğni, VII, 204-205.

[528] Mecelle, Mecelle-i ahkâm-ı adliyye, İstanbul 1979, md. 1457-1458.

Eda ehliyetinin hiç bulunmaması halinde akit batıl, eksik olması halinde ise mevkuf (askıda) olacaktır. Mevkuf akit ve hükümleri hakkında detaylı bilgi için bk. Apaydın, Yunus, “İslam hukukunda mevkuf akitler (Bağlı akit teorisi)”, E.Ü. İlahiyat Fak. Dergisi, sy. 6, Y. 1989, s. 177 vd.

[529] Vekil vasıtasıyla yapılacak yatırım işlemlerinde uyulması gereken prensipler hakkında detaylı bilgi için bk. Ahmed Uteybî, el-Mehâfizu’l-mâliyyeti’l-istismâriyye, s. 69-75.

[530] Kâsânî, Bedâi’u’s-sanâi’, VII, 441.

[531] el-Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed, el-Binâye fî şerhi’l-Hidâye, I-X, Tsh.: Mevlâ Muhammed Ömer, Beyrut 1400/1980, VII, 662; İbn Mâze el-Buhârî, el-Muhîtu’l-burhânî, VI, 369 vd.

[532] Hasen Dâile, es-Sanâdîku’l-istismâr, I, 271-272.

[533] Aybakan, Bilal, “Vekalet”, DİA, XLIII, 4.

[534] Serahsî, Mebsût, XXII, 19; Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’, VII, 522; İbn Kudâme, Muğnî, VII, 179; Kallek, “Mudarebe”, DİA, XXX, 361.

[535] İbn Münzir, Muhammed b. İbrahim, el-İcmâ’, (Thk. Abdullah Ömer el-Bârûdî), Beyrut 1406/1986, s. 111.

[536] Aynî, Binâye, VI, 113; er-Remlî, Şemseddîn Muhammed b. Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Hamza b. Şihabüddîn el-Ensârî, Nihâyetü’l-muhtâc ilâ şerhi’l-minhâc fi’l-fıkh alâ mezhebi’l-İmâm eş-Şâfiî, Beyrut 1404/1984, V, 12.

[537] Aybakan, “Vekalet”, DİA, XLIII, 4; Ahmed Uteybî, el-Mehâfizu’l-mâliyyeti’l-istismâriyye, s. 79.

[538] Hasen Dâile, es-Sanâdîku’l-istismâr, I, 270.

[539] Aydın, M. Akif, “Cuâle”, DİA, VIII, 77-78; Nevevî, Ravzatü’t-tâlibîn, IV, 335; el-Hattâb, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed Abdurrahmân el-Mağribî, el-Mevâhibü’l-celîl li şerh-i muhtasari’l-Halîl, Riyad 1423/2003, VII, 595-596.

[540] Bardakoğlu, Ali, “İcâre”, DİA, XXI, 382.

[541] Hişam Abdülhay, es-Sanâdîk ve’s-sukûk el-istismâriyye el-İslamiyye, s. 167. Maslahatın hangi durumlarda delil sayılabileceği hakkında mezheplerin yaklaşımı konusunda detaylı bilgi için bk. Ünsal, Ahmet, İslam hukukunda fayda ilkesi, İstanbul 2006, s. 95, 131, 139.

[542] Sümer, Türk sermaye piyasası hukuku, s. 82.

[543] Hişam Abdülhay, es-Sanâdîk ve’s-sukûk el-istismâriyye el-İslamiyye, s. 218-219. Ecîr-i müşterekin tazmin sorumluğu hk. bk. Serahsî, Mebsût, XV, 79.

[544] Yusuf Şübeylî, el-Hidematü’l-istismariyye fî’l-masarif, I, 303; Hişam Cabir, “Sanâdîku’l-istismariyye el-İslâmiyye” s. 20.

[545] Hişam Abdülhay, es-Sanâdîk ve’s-sukûk el-istismâriyye el-İslamiyye, s. 216.

[546] Tekafül sigortacılığı hakkında bilgi ve değerlendirme için bk. Billah, Mohd. Ma’sum, “Overview of Islamic insurance (takaful)”, Islamic finance, London 2008, s. 131; Fisher, Omar Clark, “Islamic insurance productes: a study case study”, a.g.e., s. 147.

[547] Assâm Anzî, Sanâdîku’l-istismâri’l-İslamiyye, s. 74.

[548] Mecelle, md. 1463.

[549] Serahsî, Mebsût, XV, 80.

[550] Heyet, AAOIFI, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, s. 317; Heyet, İslam Fıkıh Akademisi, “Karâr bi şe’ni senedâti’l-mukârada ve senedâti’l-istismâr”, Karâr No: 30 (5/4).

[551] Hasen Dâile, es-Sanâdîku’l-istismâr, II, 227-229.

[552] Eşref Devvâbe, Sanâdîku’l-istismâr , s. 199-200.

[553] Abdüssettâr Ebû Ğudde, “el-İstismâr fi’l-eshüm ve vehadâti’l-istismâriyye”, MMFİ, sy. 9, II, 137-138; Hasen Dâile, es-Sanâdîku’l-istismâr, II, 236; Eşref Devvâbe, Sanâdîku’l-istismâr , s. 201; Hişam Abdülhay, es-Sanâdîk ve’s-sukûk el-istismâriyye el-İslamiyye, s. 203-204.

[554] Assâm Anzî, Sanâdîku’l-istismâri’l-İslamiyye, s. 87.

[555] Hasen Dâile, es-Sanâdîku’l-istismâr, II, 235.

[556] Sukuk piyasası ve icare ve müşarake sukukları konusunda bilgi ve değerlendirme için bk. Aquil, Bilal – Mufti, Imran, Innovation in the global sukuk market and legal structuring considerations”, Islamic finance, London 2008, s. 101-105; Ehsun, A. Zaidi, “Owerview of Islamic capital markets”, a.g.e., s. 95 vd.

[557] Abdüssettâr Ebû Ğudde, “el-İstismâr fi’l-eshüm ve vehadâti’l-istismâriyye”, MMFİ, sy. 9, II, 137-138; Heyet, İslam Fıkıh Akademisi, “Karâr bi şe’ni’s-sukûki’l-İslâmiyye”, Karar no: 178, (4/19); Heyet, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, s. 318;

[558] Eşref Devvâbe, Sanâdîku’l-istismâr , s. 201.

[559] Serahsî, Mebsût, XXII, 19.

[560] İbn Kudame, Muğni, VII, 176; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, VIII, 433; Kallek, “Mudarebe”, DİA, XXX, 361.

[561] Aynî, Binâye, VII, 731.

[562] İbn Mâze Buhârî, el-Muhîtu’l-bürhânî, VI, 307. İbn Münzir, vedianın sahibine iadesi hususunda icma bulunduğunu nakletmektedir. Bk. İbn Münzir, el-İcmâ, s. 117.

[563] Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’, VIII, 355; Yıldırım, Mustafa, “Vedîa”, DİA, XLII, 596-597; Mecelle, md. 777.

[564] Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’, X, 598; es-Sübkî, Takiyyüddîn Ali b. Abdülkâfî, Tekmiletü’l-Mecmû’ şerhu’l-Mühezzeb li’ş-Şîrâzî, (Thk. Muhammed Necîb el-Mutî’î), Riyad 1423/2003, XII, 213; ed-Desûkî, Şemseddin Muhammed Arafe, Haşiyetü’d-Desûkî ala’ş-Şerhi’l-Kebîr, Darü’l-Fikr, y.y., t.y., III, 364; İbn Cüzey, Muhammed b. Ahmed b. Cüzey el-Ğırnâtî el-Mâlikî, (Thk. Abdurrahman Hasen Mahmûd), Kavânînü’l-ahkâmü’ş-şer’iyye ve mesâilü’l-fürû’ı’l-fıkhiyye, Dâru’l-Fikr, y.y., 1406/1985, s. 295; İbn Şâs, Celalüddîn Abdullah b. Necm, Ikdü’l-Cevâhiru’s-Semîne, (Thk. Muhammed Ebu’l-Ecfân – Abdülhafîz Mansûr), Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, y.y. 1415/1995, II, 566; Ilîş, Fethu’l-aliyyi’l-Mâlik, I, 363; Apaydın, “Karz”, DİA, XXIV, 524; İbn Teymiyye, Takıyüddîn Ahmed b. Abdulhalîm, Mecmû’u fetâvâ, XX, 515; Abdullah İbn Muhammed el-Imrânî, el-Menfaatü fi’l-karz, Demmâm 1424, s. 219.

[565] Hasen Dâile, es-Sanâdîku’l-istismâr, II, 37.

[566] Zarûret halinde faizin hükmü konusunda yapılan değerlendirmeler için bk. Baktır, Mustafa, “İslam hukukunda zarûret hali ve faiz ilişkisi”, İslam ticaret hukukunun günümüzdeki meseleleri kongresi, s. 748-759.

Zaruret kavramı ile ilintili ihtiyaç kavramının fıkıhtaki yeri konusunda geniş bilgi için bk. Yaran, Rahmi, “İhtiyaç”, DİA, XXI, 573-574.

[567] Câbir’den nakledildiğine göre “Hz. Peygamber, faiz yiyene, yedirene, faize katiplik ve şahitlik edenlere lanet etmiştir.” Bk. Müslim, “Müsâkât”, 106. Bir başka hadiste, yedi adet helak eden günahtan sakınılması istenmiş, bunlardan biri olarak da faiz yemek sayılmıştır. Bk. Buhârî, “Vasiyet”, 24.

[568] Özsoy, İsmail, “Faiz”, DİA, XII, 118.

[569] Fıkıhta riba kavramına yönelik tanımlar ve temel tartışma noktaları hakkında bilgi için bk. İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, VII, 398-400; eş-Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed el-Hatîb, Muğni’l-muhtâc ilâ ma‘rifati meâni elfâzi’l-Minhâc, Dâru’l-Fikr, y.y., t.y., II, 21; en-Nevevî, Ebu Zekeriyya Muhyiddîn b. Şeref ed-Dimeşkî, el-Mecmû’ şerhu’l-Mühezzeb li’ş-Şîrâzî, (Thk. Muhammed Necîb el-Mutî’î), X, 24-25; Ezherî, Abdullah b. Hicâzî b. İbrahim eş-Şâfiî, Haşiyetüş şarkavi ala tuhfeti’t-tullâb bi şerhi tahrîri tenkîhi’l-lübâb, Beyrut 1418/1997III, 65-66.

[570] Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc, (Thk.:Muhammed Fuâd Abdülbâkî), Sahîhu’l-Müslim, İstanbul 1992 “Müsâkât”, 1587.

[571] Bakara, 2/280.

[572] İbn Münzir, İcma, s. 107.

[573] Mecelle, md. 85.

[574] Aynî, Binâye, VI, 110:

[575] eş-Şâtıbî, Ebû İshâk İbrahim b. Mûsa el-Lahmî el-Ğırnâtî, el-Muvâfakât fî usûli’ş-şerî’a, (Şerh ve tahrîc: Abdullah Dırâz), Beyrut 1411/1991, II, 4.

[576] Dönmez, İ. Kâfi, “Maslahat”, DİA, XXVIII, 82-83. İslam hukuk usulündeki yorum metodları hakkında genel bir değerlendirme için bk. Apaydın, Yunus, “İslam hukuk usulünde yorum metodları”, İslam hukuk usulünün problemleri sempozyumu, Çorum 2005, s. 37 vd.

[577] Modern dönemde yapılan bazı faiz tartışmaları hakkında bk. Karaman, Hayrettin, Mukayeseli İslam hukuku, İstanbul 1991, II, 203-229; es-Senhûrî, Abdürrazzâk (ö. 1391/1971), Mesâdiru’l-hak fi’l-fıkhi’l-İslâmî dirâse mukârane bi’l-fıkhi’l-ğarbî, Dâru İhyâü’t-Türâs el-Arabî, Beyrut t.y,. III, 153 vd.

[578] Her iki bedelin de vadeli olduğu işlemlere finansal piyasalarda türevler (İng: Derivatives, Ar: el-Müştekkât) denilmektedir. Bu tür muamelelerin fıkhî açıdan sahih olmadığı kanaatindeyiz. Bu konudaki görüşlerimiz ve delilleri konusunda ayrıntılı bilgi ilgili kitabımızda bulunduğu için, yatırım fonlarının, gerek spot (peşin), gerekse vadeli işlemlere yönelik yatırımlarının İslam hukuku açısından değerlendirmesine burada ayrıca yer verilmemiştir. Bk. Durmuş, Abdullah, Fıkhî açıdan günümüz para mübadelesi işlemleri, İstanbul 2009, s. 7.

[579] Ali Nedîm el-Hımsî, eş-Şerikâtü’l-müsâhime fî dav’i’l-kânûni’l-vad’î ve’l-fıkhi’l-İslâmî, Beyrut 1424/2003, s. 279-280; ; Heyet, İslam Fıkıh Akademisi, “Karâr bi şe’ni’l-esvâk mâliyye”, http://www.fiqhacademy.org.sa/, Karar no: 7/1, 63; Karadâğî, “el-İstismâr fi’l-eshüm”, MMFİ, sy. 9, II, 85-86; Günenç, Halil, “Faiz, finans ve borsa ile ilgili bazı meseleler”, s. 268.

[580] Heyet, İslam Fıkıh Akademisi, “Karâr bi şe’ni’l-esvâk mâliyye”, http://www.fiqhacademy.org.sa/, Karar no: 7/1, 63.

[581] Ali Nedîm el-Hımsî, eş-Şerikâtü’l-müsâhime, s. 279-284.

[582] Üsame Ânî, Sanâdîku’l-vakfi’l-istismârî, Beyrut 2010, s. 144; Ahmed Hudarî, Sanâdîku’l-istismâr, s. 84; Ahmed Uteybî, el-Mehâfizu’l-mâliyyeti’l-istismâriyye, s. 111; Karadâğî, “el-İstismâr fi’l-eshüm”, MMFİ, sy. 9, II, 64, 89, 153.

[583] Yenilmesi ve içilmesi haram olan şeylerin satışının da yasak olması Müslim’de geçen, “Allah, içilmesini haram kıldığı şeyin satılmasını da haram kılmıştır” meâlindeki hadise dayanmaktadır. Bk. Müslim, “Müsâkât”, 68.

[584] Assâm Anzî, Sanâdîku’l-istismâri’l-İslamiyye, 35; Ahmed Uteybî, el-Mehâfizu’l-mâliyyeti’l-istismâriyye, s. 112, 116; Hişam Cabir, “Sanâdîku’l-istismariyye el-İslâmiyye” s. 19.

[585] Assâm Anzî, Sanâdîku’l-istismâri’l-İslamiyye, 37; Ahmed Uteybî, el-Mehâfizu’l-mâliyyeti’l-istismâriyye, s. 122; Günenç, Halil, “Faiz, finans ve borsa ile ilgili bazı meseleler”, s. 268.

[586] Bk. Aktan, “Ticaret hukukunun yeni bazı problemleri üzerine İslam hukuku açısından bir değerlendirme”, s. 218.

[587] Bu konudaki tartışmalar için bk. Ahmed Muhyiddîn, “el-Mudârabât fi’l-umle”, MMFİ, sy. 11, I, 477-481; Şevki Dünya, “el-Mudârabât ale’l-umle”, MMFİ, sy. 11, I, 512-517;; Merzûkî, “et-Ta’kîb ve’l-münâkaşa”, MMFİ, sy. 11, I, 590; Sellâmî, “et-Ta’kîb ve’l-münâkaşa”, MMFİ, sy. 11, I, 602.

[588] Abdüssettâr Ebû Ğudde, “el-İstismâr fi’l-eshüm ve vehadâti’l-istismâriyye”, MMFİ, sy. 9, II, 112; Aktan, “Ticaret hukukunun yeni bazı problemleri üzerine İslam hukuku açısından bir değerlendirme”, s. 219; Günenç, “Faiz, finans ve borsa ile ilgili bazı meseleler”, s. 267.

[589] Abdüssettâr Ebû Ğudde, “el-İstismâr fi’l-eshüm ve vehadâti’l-istismâriyye”, MMFİ, sy. 9, II, 112, 114.

[590] Ali Nedîm el-Hımsî, eş-Şerikâtü’l-müsâhime fî dav’i’l-kânûni’l-vad’î ve’l-fıkhi’l-İslâmî, s. 275-277; Şekerci, Osman, “İslam şirketler hukuku açısından anonim şirketler”, s. 92.

[591] Karadâğî, “el-İstismâr fi’l-eshüm”, MMFİ, sy. 9, II, 67-68.

[592] Bayındır, Abdülaziz, Ticaret ve faiz, İstanbul 2007, s. 346-354, Anonim şirketin yapısı itibariyle bazı haksızlıklara açık olduğu hususunda başka görüşler de bulunmaktadır. Örneğin bk. Yaylalı, Davut, “Finans ve borsa hk. müzakere raporu”, s. 392.

[593] Karadâğî, “el-İstismâr fi’l-eshüm”, MMFİ, sy. 9, II, 69-70.

[594] Şekerci, Osman, “İslam şirketler hukuku açısından anonim şirketleri”, s. 91.

[595] Heyet, İslam Fıkıh Akademisi, “Karâr bi şe’ni’l-esvâk mâliyye”, http://www.fiqhacademy.org.sa/, Karar no: 7/1, 63.

[596] Aydın, Borsa işlemlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, s. 20.

[597] Ceylan, İşletmelerde finansal yönetim, s. 398.

[598] Aydın, Borsa işlemlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, s. 36.

[599] Ceylan, İşletmelerde finansal yönetim, s. 399.

[600] Piyasanın İslamî açıdan denetimine dair birçok kurum bulunmaktadır. Bu tür kurumlardan istifade edilerek Türkiye’de de benzer bir müessese geliştirilebilir. Söz konusu kurumlar ve yaptıkları düzenleyici ve denetleyici faaliyetleri hk. daha fazla bilgi için bk. Gray, Robert – İsmail, Arshad, “Regulating Islamic capital markets”, Islamic finance: The regulatory challenge, Singapore 2007, s. 282-289.

[601] http://tiny.cc/epkwqz, (21/11/2007).

[602] İhtikârın yasak olması “Dışarıdan mal getiren rızıklandırılmış, karaborsacılık (ihtikâr) yapan ise lanetlenmiştir” meâlindeki hadise dayanmaktadır. Bk. İbn Mâce, “Ticârât”, 6. İhtikâr konusundna detaylı bilgi için bk. Kallek, Cengiz, “İhtikâr”, DİA, XXI, 560 vd.

[603] Sebepsiz zenginleşme, “bir kimsenin başkasının fakirleşmesine neden olacak tarzda, ona ait bir şeyi var olmayan veya geçerli olmayan yahut sona ermiş bir sebeple ya da karışma, bitişme veya işleme gibi yollarla iktisap ederek zenginleşmesidir.” Zikredilen tanım, konu hakkında detaylı bilgi ve örnekler için Bk. Kaya, Ali, İslam hukukunda sebepsiz zenginleşme, Bursa 2005, s. 34 vd.

[604] Nisa, 4/29.

[605] Müslim, “Birr”, 32; Tirmizî, “Birr”, 18.

[606] Müslim, “İman”, 164; İbn Mâce, “Ticârât”, 36.

[607] Muhammed el-Karî, “Sanâdiku’l-istismâr el-İslâmiyye”, http://www. elgari.com/arabic/?p=50, 01/10/2010;

[608] Yatırım fonlarının denetimi ve usulü konusunda bilgi için bk. Ahmed Hudarî, Sanâdîku’l-istismâr, s. 96; Hişam Cabir, “Sanâdîku’l-istismariyye el-İslâmiyye” s. 31.

MÜZAKERELER

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Ben de her iki tebliğcimize, vaktinde bitirdikleri için ayrı ayrı teşekkür ediyorum. Müzakereye geniş bir vakit kaldı. Gayet güzel, meseleyi net bir şekilde özetleyen bir tebliğ. Şimdi hemen müzakerelere geçiyoruz. Sırayla, ifade edeceğimizi veciz bir şekilde ifade edersek müzakere imkânı daha fazla genişler inşallah. Rıfat Hocam buyurun.

Rıfat ORAL

Abdullah Hocam güzel değerlendirme yaptı ama biraz daha teferruat olsaydı daha mı iyi olurdu bilmiyorum. Mesela Gayrimenkul Yatırım Sertifikaları konusunda dört veya beş tane başlık var. Bunların tek tek değerlendirilmesi daha mı iyi olurdu bilmiyorum.

Mesela Gayrimenkul Yatırım Sertifikası -yanlış ise düzeltin-; bir proje üzerinden pay satımı oluyor, yani sizin bir ev ya da bir başka projeniz var, ortada gerçek mal yok, daha proje var. Bu proje pay hâlinde piyasaya sürülüyor, ihraç ediliyor ve bunun üzerinden alım-satım yapılıyor. Mesela bunu İslam hukuku açısından şöyle düşünebiliriz: İstisna akdi dediğimiz sipariş sözleşmesi açısından bu belki birinci el için caiz olabilir ama ikinci el piyasada bunun satılması İslam hukuku açısından sakıncalı. Yani bu gayrimenkul yatırımlarını bence tek tek değerlendirmek daha isabetli olur.

Bir de İbn Ömer hadisinde; hükmî kabz olabilir denildi. Bu rivayet Muvatta’da ve diğer hadis kitaplarında var. Ben şöyle düşünüyorum; orada ödeme gününde mesela dinar borcu varsa dirhem olarak veriliyor, dirhem borcu varsa dinar olarak veriliyor. Yani başta bir konuşma yok, akit sırasında konuşma yok. Sadece ödeme gününde olduğu için yine burada fiziki teslim var, hakiki kabz var. Tabii ben hükmî kabzı tam anlayamıyorum. Yani sarf akdindeki kabz ile diğer akitlerdeki kabz biraz daha farklı. Sarf akdinde fiziki bir teslim gerekiyor bu çok açık, “yeden bi yedin” dediğimiz, tayin yetmiyor. Ama diğer akitlerde tayin kabz yerine geçebiliyor. Dolayısıyla bu şekilde de düşünmek lazım.

Ayrıca sizin ifade ettiğiniz gibi işte haram mal %30’u geçmez ise bu şirketlerle işlemler yapılabilir, bu da problemli. Çünkü göreceli yani herkese göre değişebilir. “el-hükmü li’l-ekser” dediğimiz şey, kimi zaman 1/4’tür, kimi zaman 1/3’tür, kimi zaman %51’dir. Bütün bunları çok iyi değerlendirip doğru bir şekilde fetva vermek gerekiyor. Ben teşekkür ediyorum.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Rıfat Hocam teşekkür ediyorum. Uygun görürseniz farklı bir yöntem uygulayalım mı? Değerlendirme yapan hocamıza anında ilgili hocalarımız cevap versin, böyle mi devam edelim yoksa hepsi tamamlansın mı? Nasıl derseniz? Hocam buyursunlar. Abdullah Hocam’a soruldu soru. Böyle daha iyi olur unutulmaz.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Hocam teşekkür ederim. Gayrimenkul sertifikası ayrı bir konu. Benim konum yatırım fonları ile ilgili, konum gereği ben onlara girmedim. Ama dediğiniz gibi Gayrimenkul Sertifikasını almak, esasında istisna akdi olarak düşünülebilir. İstisna akdinde de kişi daha başlangıçta proje hâlindeyken halk arasında topraktan dediğimiz, topraktan bir daireyi alabiliyor.

Burada ikinci elle ilgili kriter şöyle geliştirilmiş, AAOIFI’de şu var; istisna sukuklarla ilgili şöyle bahsediliyor. İlk satın alındıktan sonra ikinci elde tedavül caiz değildir, doğru, dediğiniz gibi. Yalnız işe başlandıktan sonra inşaat aşamaları devam ederken artık fiziki mala dönüşmüştür, istisna sukukun ikinci elde tedavülü artık malı temsil ettiğinden dolayı caizdir. Mesela selem sukukunda dediğiniz doğru. Mal teslim edilmeden önce ikinci elde tedavülü deynin, müslem fihin satışı olduğundan dolayı caiz değildir. Ama istisnada bu bahsedilen proje hemen hemen teslim aşamasına yaklaşmış, dolayısıyla ikinci elde tedavül etmesinde bir sakınca olmayacaktır herhalde.

Dr. Mustafa YILDIZ

Şöyle bir ekleme yapabilir miyim? Özellikle TOKİ projelerinde belli bir aşamaya gelmeden satışa çıkmıyorlar. Hatta kendi ifadeleri; kat irtifak tapuları alınabilecek durumda oluyor. Dolayısıyla bir hak tesis edilmiş oluyor, kısmi de olsa. Değerlendirmesini tabiî ki Abdullah Hocaya bırakıyorum.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

İbn Ömer hadisinde de hocam yani benzetme yönü şurada; normalde dinar alması gerekirken dinar yerine dirhem aldığı zaman dinarı kabz etmiş gibi oluyor yani aslında dinarı kabz etmesi hükmen gerçekleşmiş oluyor. Ama dirhemi kabz ediyor. Oradan olmasa bile bugün banka hesabına paranın kaydedilmesi de kabz yerine geçer, bugün herhangi bir ev sahibi kiracının kiralarını bankaya yatırması sebebiyle kiralarının ödenmediğini iddia edip de dava açsa kazanabilir mi? Bankaya yapılan ödemeler kesin ödeme sayılıyor. Hatta vakıf, dernek gibi birtakım yerlerde ödemelerin illa ki banka yoluyla yapılması gibi birtakım şartlar da var.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Söz isteyen arkadaşları not ediyorum. Soner Hocamdan başlayalım.

Doç. Dr. Soner DUMAN

Teşekkür ederim hocam. Ben Abdullah Durmuş Hocamıza bir soru soracağım ve ayrıca Rıfat Oral Hocamızın gündeme getirdiği mesele ile ilgili bir tespitte bulunacağım.

Sorum şu: Abdullah Durmuş Hocamız tebliğinde yatırım fonlarının işletilmesinde üçüncü şahıs adına zarar meydana gelirse bunu tazmin etmeyi taahhüt etmesinin caiz olduğunu belirtti. Ancak üçüncü şahsın “portföy şirketi” ve “ihraççı kurum” ile doğrudan bir bağlantısının olmaması ya da ücretli kefaletin söz konusu olmaması gerektiğini de bir şart olarak belirtti. Bu ikisi dışındaki üçüncü bir şahıs ya da kurumun herhangi bir menfaati bulunmaksızın zararı taahhüt etmesini nasıl düşünebiliriz? Bunun kendisi açısından nasıl bir yararı söz konusu olacaktır?

Tespitim şu: AAOIFI, “ana faaliyet alanı uygun olmakla birlikte faizli işlem yapan (faizli borç veren veya alan) şirketlere ortak olmak ve bu şirketlerin hisse senetleri ile muamelede bulunmak” konusunda şunları söylemektedir:

“Şirketin aldığı faizli kredinin toplamı (kredi vadesi ister uzun ister kısa olsun fark etmez), tüm hisse senetlerinin toplam piyasa değerinin %30’unu aşmamalıdır. Burada önemle bilinmesi gereken nokta, miktarı ne kadar olursa olsun faizli kredi almanın kesinlikle haram olduğudur.” (21. Standart, madde 3/4/2)

AAOIFI %30 şeklinde bir ölçü koyarken Allah Resûlü’nün (s.a.v.) vasiyetin miktarını sınırlayan sözünde yer alan “es-sülüsü ve’s-sülüsü kesir” (üçte bir vasiyet edebilirsin, üçte bir bile çok) ifadesinden hareket etmekte, söz konusu orantıyı kıyas yoluyla buraya taşımaktadır. Bunun doğru bir istidlal olup olmadığı meselesi ayrı bir tartışma konusu olmakla birlikte dayandıkları delil budur. Normalde üçte bir %33’e takabül ediyor. İhtiyat gereği % 3’lük kesimi de devre dışı bırakıp % 30 olarak esas alıyorlar.

Burada şöyle bir soru akla gelebilir: Faiz, İslam’ın şiddetle haram kıldığı büyük günahlardan biri olduğu halde AAOIFI gibi “faizsiz standart belirleyen bir kuruluş”, nasıl olup da % 30’luk böyle bir belirlemeye ihtiyaç duyuyor?

Buna şöyle cevap vermek mümkündür: Her ne kadar idealimiz faizin hiç olmadığı bir yapı olsa da şu anda borsada işlem gören, normalde ana faaliyet alanı gayri meşru olmasa bile bir şekilde faizle ilişkisi bulunan kurumların bulunduğu bir realitedir. Bu tip kurumlarla işlem yapmayı tümden haram saymak gerçekçi olmadığı gibi büyük zorluklara da sebep olmaktadır. Diğer yandan hiçbir ölçü ortaya koymaksızın bu tip muameleleri helal saymak ise bir başka aşırılığa yol açmaktadır. Öyle ise burada orta yolu bulmak adına zorunluluk sebebiyle bir oran belirlemektir. AAOIFI’nın yapmaya çalıştığı da budur.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Teşekkür ederim Soner Hocam. Mustafa Bey kendini tanıt, Mustafa Hocam.

Dr. Mustafa ÇAKIR

Mustafa Çakır, Kurul Uzmanı. Yatırım fonlarıyla ilgili Abdullah Hocam, bunun ücretli vekâlet esasına dayandığını ifade ettiler. Burada ana sermaye ve kâr garantisinin verilemeyeceğini, ancak üçüncü tarafların buna kefil olabileceğini söylediler, bağımsız olarak. Bazı ilim adamları, vekâlete dayalı yatırım faaliyetlerinde ya da sukuk gibi bu doğrultuda oluşturulan bazı sermaye piyasası araçlarında, ana sermaye artı ilan edilen tahmini kâr oranının, bağımsız kefalet akdi yapmak ya da teminat mektubu vermek gibi yollarla garanti altına alınabileceğini ifade etmektedirler. Görebildiğimiz kadarıyla AAOIFI’nin de katıldığı bu görüşe göre, vekil, sermayesini yatırıma dönüştürmeyi taahhüt ettiği taraflara, belki aralarında akdedilen ücretli vekâlet sözleşmesinde şart koşulmasa da, daha sonra ayrıca kefil olması, birbirinden bağımsız sözleşmeler olması hasebiyle caiz görülmektedir. Gerekçe olarak da, efendim kişi vekâletten azledilse de kefaleti devam eder denilmektedir. Bu konuda hocam ne düşünürler acaba onu merak ettim birinci olarak.

İkincisi, hocam tabii yatırım fonlarının birçok türü olduğundan bahsediyor. Benim zihnime takılan bir şey vardı. Mesela menkul kıymet yatırım fonları var, altın yatırım fonları var vs. Bir de Borsa Yatırım Fonlarından bahsediliyor. Menkul kıymet yatırım fonu dediğimiz zaman bir de ayrıca borsa yatırım fonu diyoruz, yani bu ikisi arasında nasıl bir fark var? Sanki Borsa Yatırım Fonları daha çok sadece endeks bazlı fonlar gibi anlaşılıyor, oraya bir açıklık getirirse hocam çok memnun oluruz.

Bir de bireysel emeklilik sistemlerinde halktan toplanan tasarrufların bu portföy yönetim şirketleri üzerinden para ve sermaye piyasası araçlarında yatırıma dönüştürüldüğünü, nemalandırıldığını biliyoruz. Şimdi faizsizlik esasına dayalı bu emeklilik fonları var. Bunların yanında bir de esasen böyle bir faiz hassasiyetine sahip olmayan diyelim, konvansiyonel, bireysel emeklilik sistemleri de var. Şimdi bunlar diyorlar ki; biz de müşterilerin talep etmesi hâlinde onların fonlarını faizsiz enstrümanlarda değerlendirebiliriz. Bunların bildiğimiz kadarıyla bir danışma kurulu heyeti falan da yok. Öyleyse onların İslami olup olmadığı meselesi hakkında ne söylersiniz hocam?

Bir de Mustafa Yıldız Bey’e soru soracağım, biraz fazla oldu belki bağışlayın. Bu gayrimenkul sertifikalarının geri alım taahhüdünden bahsetti hocam, yatırımcının mağdur olmaması adına. Buradaki geri alımda nominal değer veyahut da yatırımcının yatırmış olduğu para mı yoksa o işte ikinci elde de tedavül ediyor, bunun üzerinden kazanmış olduğu değer mi, hani o geri alım durumunda? Oraya bir açıklık getirirseniz memnun olurum, çok teşekkür ediyorum.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Teşekkürler Mustafa Bey. Buyurun. Mustafa Bey’den başlayalım.

Dr. Mustafa YILDIZ

Şöyle, sunumda da söyledim onu, borsada son üç ayda oluşan fiyat veya o fiyatın sağlıklı olduğu düşünülmüyorsa değerleme raporuna göre oluşan fiyattan geri alınacak, bu şekilde tebliğde yer alıyor.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Teşekkür ederim. Soner Hoca’nın üçüncü şahsın taahhüdü nasıl olabilir şeklindeki sorusu vardı. Yani hiç alakası yoksa o üçüncü şahsın veya tarafın ve bir de bedelsiz de oluyorsa neden garanti etsin diyordu. Bu ancak bu devlette olabilir yani devlet o sektörün gelişmesinde, ülkesel olarak veya stratejik olarak bir önem görüyorsa böyle bir durumda garanti eden devlet olur. Diğer türlü dediğiniz doğru yani çok makul görünmüyor ama şart olarak onu da söylemek gerekti.

% 30 ile ilgili kısımda ben rezervimin olduğunu söylemiştim. Çok da makul, mantıklı bir şey değil. Usulî açıdan da problemli bir noktada. Çünkü meseleye mutlakın mukayyede hamli konusunda da sebep ile hükmün bir ve ayrı olması açısından baktığımızda da sebep farklı, yani birisi vasiyet diğeri bambaşka bir mevzu. Dolayısıyla o kriterin esas alınması delil açısında çok zayıf görünüyor.

Mustafa Hocanın bağımsız teminat mektubu olması gerekir şeklindeki sözüne gelince; bu her ne kadar öyle zikredilse bile, yani AAOIFI standartlarında öyle zikredilse bile, vakıada sözleşme veya duyuru/arz yapılırken hepsi aynı sözleşmesinin içerisinde geçmek durumunda oluyor, yani yatırımcılar bunu ben bir yatırım yapayım da bir sonraki safhada sen bir de kefalet verirsin gibi şeyler olmuyor, bunlar vakıada tek sözleşme ile gerçekleşen şeyler. Çok vakıaya uymuyor yani.

Bireysel emeklilik şirketleri de bu yatırım fonlarını kullanarak değerlendiriyor ama konvansiyonel emeklilik şirketlerinin bu işi nasıl yaptığına, bu konuda kontrolün nasıl sağlanacağına ilişkin benim de bir bilgim yok, yani ona ne kadar güvenilebilir-güvenilemez onu bilemiyorum, bir şey diyemeyeceğim. Borsa Yatırım Fonları ile Menkul Kıymet Yatırım Fonları meselesine gelince, bu konuya herhalde Mustafa Bey cevap verse daha iyi olur.

Dr. Mustafa YILDIZ

Borsa Yatırım Fonları belli bir endekse bağlı olarak, endeksin içeriğindeki varlıkları takip edecek şekilde oluşturuluyor. Burada takip hatası ve takip farkı diye iki husus var. Bu takip hatasının farkının eğer çok fazla açılırsa nedenlerinin belirtilerek yatırımcılara duyuru şeklinde kamuoyunu aydınlatma platformuna bilgi veriliyor. Temel fark şu; diğer yatırım fonları borsa yatırım fonu olmayanlar, aslında organize olmayan piyasalarda işlem görüyor. Borsa yatırım fonu, organize piyasa olduğundan dolayı borsa yatırım fonları organize piyasalarda işlem görüyor diyebiliriz. Ama bunun dışında şu an sunumda da biraz bahsettim, Takasbank’ın çatısı altında Türkiye Elektronik Dağıtım Fon platformu var. Burada da yatırım fonları işlem görebiliyorlar. Borsa yatırım fonlarının diğer özelliği de, dediğim gibi endekse bağlı olarak takip hatası ve takip farkına göre bu endeksi sürekli replike etmesi gerekiyor. Diğer yatırım fonlarında, tezgâh üstü piyasalarda işlem görenlerde, böyle bir zorunluluk yok.

Tayfun ÖZKAN

Tayfun Özkan ben, KT Portföy’ün kurucu genel müdürüyüm. Öncelikle hem Borsa İstanbul’a hem de Diyanet İşleri Başkanlığı’na bu kıymetli toplantı için gerçekten samimiyetle teşekkür ediyorum. Ancak maalesef yapısal bir sistematikten çok uzak, sığ ve ilkel bir tartışma yürüyor. Konulara vukûfiyet çok zayıf, yani teknik tarafla fıkhi taraf birbirinden çok uzağız, ivedilikle bunun yakınlaştırılması lazım ve elbette bu toplantı bunun için çok güzel bir fırsat.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Toplantının amacı bu zaten…

Tayfun ÖZKAN

Aynen, çok güzel bir fırsat ama ne kadar uzakta olduğumuzun da tespitini yapmak zorundayız ki doğru, yeterli adımları atabilelim.

Şimdi birkaç konudan bahsedeyim: Bir hocamız, ki kendisi bizim de danışma kurulu üyemiz, yatırım fonlarıyla ilgili sunum yaptı ve bunun üzerinden bir tartışma yürüdü. Ancak mevcut yatırım fonları, hocamızın sunduğundan çok daha farklı bir mevzuat ve uygulama içerisinde. Yatırım fonları ve hattâ sermaye piyasaları 2015’ten beri çok değişti Türkiye’de ve özellikle AB müktesebatıyla uyum çalışmaları kapsamında uluslararası piyasalarla uyumlu hâle getirildi. Şu anda pek çok ülkeden daha ileride bir sermaye piyasaları mevzuatımız var. Hattâ Dünya Gazetesi’nde “İngiltere’den daha ilerde sermaye piyasası mevzuatımız var” diye bir köşe yazısı dahi yazdım. Ama İngiltere’den daha ilerde miyiz? Elbette, hayır. Çünkü mevzuat başka bir şey, fiiliyat başka bir şey.

Mevcut yatırım fonları mevzuatında meselâ A tipi B tipi diye bir ayrım yok. Yatırım fonları farklı bir sınıflandırmaya tâbi tutuldu. Bir kere ana olarak; (1) Emeklilik Fonları, (2) Yatırım Fonları ve (3) BYF diye kısalttığımız Borsa Yatırım Fonları (İng: “Exchange traded fund”) var. Bunların üçü de hem mevzuatları, hem yönetim şekilleri, hem de hedef yatırımcı kitleleri itibariyle birbirinden çok farklı. Bir de tüm bu ana sınıflamalar içerisindeki fonların “katılım esaslı (faizsiz)” olması ayrımı var. Ancak bu boyutu tartışabilmek için, tek bir “yatırım fonu” başlığı altında genel olarak değil, bu fon türlerini ayrı ayrı tanımak, anlamak, ondan sonra “katılım esaslı” boyutunu tartışmak gerekir.

Bu arada ben “katılım” tabirini kullanıyorum ama aslında yabancıların “İslami finans” dediği kavramın Türkçe karşılığı konusunda henüz mutabık kalabilmiş de değiliz. Ben “katılım finans veya katılım ekonomisi”ni kullanmayı tercih ediyorum. Esasen Türkiye, dünyanın en büyük 17. ekonomisi olarak daha ileriye gidecek, dünya çapında önemli bir oyuncu olacak, hatta Müslüman coğrafyada önder olacaksa, “katılım ekonomisi” alanında söz sahibi olmak durumundadır. Ancak maalesef henüz katılım finans veya katılım ekonomisi alanında doğru dürüst bir makalemiz yok, bu konuda ülkemizin adı sanımız anılmıyor. Bu konudaki kurucu, düzenleyici kurumlar Malezya’da, Bahreyn’de, Suudi Arabistan’da, Endonezya’da. Onların İslami dedikleri borsalar var, bizde daha bu bile yok. İki yıldır Borsa İstanbul’da “Katılım Finans Ürünleri Pazarı” kuralım diye uğraşıyoruz ama kurduramıyoruz; üstelik katılım finansı son derece destekleyen bu iktidar döneminde kurduramıyoruz. Dün biraz Recep Bey bahsetti. Dolayısıyla almamız gereken çok yol var. İnşallah bu, çok güzel bir ilk adım olur.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Biraz daha özet verebilir miyiz Tayfun Bey, vaktimiz daralıyor diğer arkadaşlara da söz vereceğiz.

Tayfun ÖZKAN

Elbette, yani istediğiniz noktada kesebilirim, siz yeterli diyorsanız kesebilirim.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Yani son maksadınızı ifade ediniz, anlaşıldı da bir özet verirseniz.

Tayfun ÖZKAN

Konumuz itibariyle SPK, genel olarak tüm yatırım fonu türlerine “katılım” diye ayrı bir boyut getirdi. Eğer fon yönetimi işini “katılım esaslı” yapmak istiyorsanız, yatırımcıların karşısına bu taahhütle çıkıyorsanız, kendinizi İslam fıkhının kurallarına uygun bir şekilde fon yöneteceğiniz konusunda bağlayın dedik. Hattâ onu da biz koydurttuk mevzuata. Kim kendini böyle tanımlıyorsa, bunun kuralları, standartları olsun.

Mesela artık OKS (Otomatik Katılım Sistemi) ile emeklilik şirketlerinin, “katılım esaslı” emeklilik fonları sunma zorunluluğu da bulunduğu için bu alandan, isim de zikrederek örnek vereyim: Çalıştığınız şirket, özel bireysel emeklilik konusunda Avivasa Emeklilik ile anlaşmış olabilir. Avivasa Emeklilik’in kurduğu fonları, meselâ Ak Portföy ya da HSBC Portföy yönetiyor olabilir. Siz de emeklilik için biriktirdiğiniz fonun, katılım esaslı yönetilmesini talep ediyor olabilirsiniz. Bu durumda, Ak Portföy sizin Avivasa’daki Katılım Esaslı Emeklilik Fonunuzu yönetiyorsa, sizin doğal olarak şunları soruyor olmanız gerekir: Kardeşim, benim paramı neye, hangi standartlara göre yönetiyorsun da bu, “katılım esaslı” oluyor? Bunu inceleyen, denetleyen bir şer’i danışma kurulun var mı? Her şeyden önce sistemde bir danışma kurulu olma zorunluluğu var mı? Bunun mevzuatını koyduk mu ortaya biz?

Türkiye Katılım Bankaları Birliği’nde, işte Avşar Bey de yanımda, biz bunun çok mücadelesini verdik 2015’ten beri, bu portföy yönetim şirketini kurduğumuzdan beri; adım adım ilerleyebiliyoruz. Çünkü orası bir “bankalar” birliği; yani sermaye piyasası, bu birliği o kadar da ilgilendirmiyor ve dahi sermaye piyasasından anlamıyor. Mehmet Saraç Bey’in dün sabah söylediği bir şey var, kezâ ilgili herkes de aynı şeyi söylüyor aslında: “Türkiye’de sermaye piyasalarımız gelişmemiş. Oysa ekonomi iki bacakla yürür, yani iki ana piyasa var; para piyasaları, sermaye piyasaları. Bir kuş tek kanatla uçamaz, ama Türkiye tek kanatlı, yani sermaye piyasası yok.” Bir yandan böyle güçlü bir şekilde konuşuyoruz, bir yandan da yine Mehmet Bey de dün değindi, bir mevzuat düzenlemesi yapıyoruz; söylediğimizin tam tersi! Daha dün bir düzenleme yapıldı ve para piyasası fonlarının, yönettikleri paranın %50’sini bankalara yatırma zorunluluğu getirildi. Hani sermaye piyasasını güçlendirmeye çalışıyorduk?! Parayı sermaye piyasalarından alıp bankacılık piyasasına koyduk! Belki bu, geçici bir dönem içindir, bilmiyorum. Sanki biz sadece bankacılığı biliyoruz, firmalarımızı yalnızca bankacılık kanalından fonlayabiliyoruz. Bu noktada düzenleyici kurumu da bir bakıma çok da haksız bulamıyorum. Yani biz sermaye piyasalarında, kira sertifikaları çıkartıp KOBİ’leri fonladık da düzenleyici kurum hayır buradan yapmayın mı dedi?! Bakıyor ki, sermaye piyasaları, KOBİ’leri fonlayamıyor, o zaman bu fonlamayı yapan bankaların fon kaynağını artırmaya yönelik düzenlemeler yapıyor; akan kanalı büyütüyor, haklı olarak.

Katılım finansı desteklemek, öncüllemek adına Diyanet İşleri’nin yapabileceği çok şey var diye düşünüyorum. Meselâ yatırım fonları alanında. Diyanet İşleri, “katılım esaslı” olmanın kurallarının belirlenmesinde ön alabilir. Emeklilik fonları meselâ çok önemli; hepimizin geleceği. 100 Milyar TL’ye yakın bir emeklilik yatırım fonu var şu anda. Buradan boğazımıza haram bir lokma geçiyor mu? Geçmiyor mu? Nasıl tespit edeceğiz?

Şimdi bir iki tane konuya değineyim teknik olarak ondan sonra da ben konuyu kapatayım. Çünkü konuşacak çok şey var; ama kimsenin de zamanından çalmak istemem.

Bir garanti konusu dile gitirilip duruyor ve üzerinde çokça duruluyor. Hâlbuki yatırım fonlarında garanti diye bir şey yoktur. İstisnai olarak “anapara garantili fonlar” ve “anapara korumalı fonlar” diye adlandırılan iki “şemsiye fon” türünde garanti söz konusu olabilir. Buradaki “garanti” de sizlerin bir kişinin bir başkasının ödeme taahhüdüne garanti vermesi anlamındaki garanti değildir. Opsiyonlarla sağlanan bir garanti ya da anapara koruma işlemidir. Şu aşamada katılım esaslı fon yöneten bizler de bu tür fonlara daha çok uzağız. Öncelikle hali hazırda kurulu bulunan fon türlerimizi konuşmak durumundayız. Yani hani A tipi B tipi fon yok dedik ya, artık “şemsiye fon” türleri var. Borçlanma Araçları Fonları, Hisse Senedi Fonları, Kıymetli Maden Fonları, Karma Fonlar, Değişken Fonlar, Fon Sepeti Fonu gibi şemsiye fon türleri var. Garanti konusundan önce bunları konuşmalıyız.

Dr. Mustafa ÇAKIR

Tahmini kâr olayı ilan edilmiyor mu? Mesela bir tahmini kâr ilan ediliyor bunlarda…

Tayfun ÖZKAN

Anapara garantisi konusunu yatırım fonları değil, “kira sertifikaları” (Arapça adıyla “sukuk”) ürünü bağlamında konuşabiliriz, çünkü bu ürün özelinde garanti konusu farklı tartışmalara konu oluyor; bir danışma kurulu üyemiz belli bir kira sertifikası yapısı için “bunda garanti var” derken bir diğeri “hayır, yok” diyebiliyor. Şimdi şu sorunun yanıtı henüz verilemedi bence: Bir firma kira sertifikası çıkardığında, bir başka firma bu kira sertifikasına garanti verirse ve eğer bu garantisi karşılığında herhangi bir ücret almıyorsa, bu caiz midir? Bu sorunun yanıtını ararken ben şu benzetmeyi kullanıyorum: Bir oğul diyelim ki bir işe başladı ve birisiyle bir akit yapıyor. Babası, oğluna bu işte kefil olabilir mi? Yani baba, bu akdin karşı tarafındaki kişiye, “Oğlum bu akdini yerine getirmezse, işi doğru dürüst beceremezse, senden aldığı meselâ 100 lirayı batırırsa, ben sana bu paranı geri ödeyeceğim.” diyebilir mi? Bu yapı caiz midir? Eğer bu caizse, o zaman bir holding, bir iştirakinin akdine de aynı şekilde kefil olabilir. Meselâ XXX Holding A.Ş., XXX Enerji A.Ş.’yi kurdu diyelim. Burada baba, holding; oğul da enerji şirketi. XXX Enerji A.Ş., yani oğul bir kira sertifikası çıkardı diyelim ve dedi ki: “Ey yatırımcılar, ben burada bir rüzgar enerji santrali yapacağım, bir baraj yapacağım, neyse. Bana bir 10 milyon TL verir misiniz?” Öte yandan XXX Holding A.Ş., yani baba da dedi ki: “Bu enerji şirketimiz henüz yeni ya da küçük. Olur da bu işi beceremezse, paranız batarsa, 10 milyonunuzu size ben ödeyeceğim.” Neticede holding ve enerji şirketi hem ulusal hukumuzda, hem de uluslararası hukukta iki ayrı tüzel kişi, yani baba ve oğulun iki ayrı gerçek kişi olması gibi. Şimdi bu işlemdeki holdingin enerji şirketi lehine verdiği garanti caiz midir? Bunu tartışmak lazım meselâ. Din İşleri Yüksek Kurulu’nun bu konuda bir karar vermesi lâzım.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Peki, teşekkür ediyoruz.

Tayfun ÖZKAN

Çok teşekkür ederim. Her türlü sorunuza da açığım teknik konuda.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Peki, başka varsa bir iki şey daha alıp 5 dakika içinde bitirilelim. Biraz diğer oturumlara da vakit kalmış olur. Buyursunlar. Kendinizi tanıtır mısınız?

Avşar SUNGURLU

Avşar Sungurlu, Albaraka Portföy Genel Müdür Yardımcısıyım. Ben bir iki konuda ekleme yapmak istiyorum. Hasbelkader 2003 yılından beri bu katılım bankacılığında yatırım ürünleriyle uğraşıyorum.

Şimdi işin fıkhî tarafı değil de uygulayıcı olarak bulundum piyasada. Bu konuşmalarda AAOIFI’nin % 30 ile ilgili uygulamasının nasıl olduğunu kısaca anlatmak istedim. Yani bu konuşulduğu zaman şöyle anlaşıyor; sanki AAOIFI % 30’a kadar faize izin veriyor gibi, hâlbuki AAOIFI’nin faize töleransı sıfır. Buradaki oranların uygulamadaki şekli şu; AAOIFI uygun olmayan gelirleri % 5 ile sınırlıyor, diyor ki % 5’e kadar uygun olmayan faiz ya da işte diğer açılardan elde edilen gelirler % 5’in üzerindeyse bu şirketlerin alım-satımı uygun değildir. Ama bu % 5’e de cevaz vermiş olmuyor yani bu helaldir demiyor. % 5’i de eğer aldıysanız bunu da arındırmanız yani vermeniz gerekiyor diyor, yani bu da haram bir gelirdir diyor. Dolayısıyla aslında faize tölerans yok AAOIFI’nin kurallarında.

% 30 ise şirketin hangi faaliyette olduğunu belirlemek için kullanılan oranlar, yani şöyle; diyelim ki şirket İslami açından uygun bir işle uğraşıyor, ticaret yapıyor, alıyor satıyor uygun olmayan hiçbir işle uğraşmıyor ama faizli borçları % 30’un üzerinde veyahut da faiz getirili işte menkul kıymetleri var, tahvilleri var, bonoları var, bunlar da toplam varlıkların %30’un üstünde. O zaman AAOIFI diyor ki, tamam bu şirket, bir işte sanayi şirketi, bununla veyahutta ticaret şirketi, alıyor satıyor ama % 30’un üstünde faizli işler, demek ki bu şirket faiz ile iştigal eden bir şirkettir. Bunun da alınıp satılması uygun değildir. % 30’dan kastı bu, yoksa bu oranlara kadar yapılıyorsa bu uygundur anlamına gelmiyor, bunu belirtmek istedim.

Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Konuşmaya bir katkıda bulunayım. Şimdi %30 limiti koyduğunuz zaman siz, bir şirketin, hisse senetlerinin toplam piyasa değerinin %29’una hatta %29,9’una kadar faizli mevduat gelirleri varsa bu şirketin hisselerinin katılım fonu bağlamında veya katılım endeksi içerisinde alınıp satılabileceğini cevaz vermiş oluyorsunuz değil mi?

Avşar SUNGURLU

%5 de var aynı zamanda.

Prof. Dr. Ahmet YAMAN

O ayrı bir konu ve ayrı bir hüküm. Gayrimeşru işlemlerden elde edilen gelirin toplam gelire oranı başka bir şey ve AAOIFI bu konuda şöyle diyor: “Şirketin fıkhen meşru olmayan (faiz, mahzurlu mal satışı vs.) işlemlerden elde ettiği gelir, toplam gelirinin %5’ini aşmamalıdır.” Bu %5 müsamaha toplam gelirle ilgili. Oysa benim dikkat çekmek istediğim husus, faizli kredi kullanımının ve faizli mevduat hesaplarında tutulan paranın oranı konusu. Bu hususlarda AAOIFI şu standardı koymuş: “Şirketin aldığı faizli kredinin toplamı, tüm hisse senetlerinin toplam piyasa değerinin %30’unu aşmamalıdır. Şirketin faiz geliri elde etmek için konvansiyonel bankalardaki faizli -vadeli hesaplara yatırdığı paraların toplamı tüm hisse senetlerinin toplam piyasa değerinin %30’unu aşmamalıdır.”

Buna göre herhangi bir şirketin bilançosunda eğer hisse senetlerinin toplam değerinin % 30’u kadar bir faizli mevduat geliri olduğu tespiti yapılmışsa o şirketin hisse senetlerinin alınıp satılabileceğine cevaz veriyor AAOIFI. Yani bu elbette %30’a kadar faiz helaldir anlamına gelmiyor; tabii ki onu söylemiş olmuyor. Ama oraya kadar olana yani o kadar yüksek marja cevaz verince, kendiliğinden o şirketlerin katılım fonu içerisinde ya da endeksi içerisinde girebileceğine de izin vermiş oluyor.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Son iki soru alalım, çok kısa, ara vereceğiz.

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Ben Mustafa Bey’e bir şey sormak istiyorum. TOKİ’nin Gayrimenkul Sertifikasıyla ihraç edilen daireler veya bunlarla ilgili sertifikalar hakkında. Burada TOKİ elinde bulunduğu halde henüz satmadığı daireleri mi ihraç ediyor yoksa satmış olduğu daireleri TOKİ’den ev alanlar adına mı ihraç ediyor. Yoksa üyelerin bir kısmı TOKİ’den evlerini satın almışlar da henüz parasını ödememişler veya bir kısmını ödemişlerse TOKİ bu kişilerin ödemedikleri miktarı sanki TOKİ’nin elinde olan kısmı mı ihraç ediyor? Bu konuyu biraz açabilirmisiniz.

Dr. Mustafa YILDIZ

Bunlar proje aşamasında henüz satılmamış bağımsız bölümler. Dolayısıyla TOKİ proje yanlış hatırlamıyorsam 500 daire civarında, bunun 218 dairesini zaten ayırıyor bir kenara, işte bunlar diyor ki; B, C, D bloklardadır. Bu bloklar Gayrimenkul Sertifikası ihracına dayanaktır, konu ediliyordur. Dolayısıyla bunların önceden alınması, alınmış olup da ödenmemesi gibi bir durum yok. Yatırımcıların aldığı sertifikalar yeterli sayıda ise ve daha önce bu daire başkası tarafından asli edim talebinde bulunulmamışsa, yatırımcı istediği daireyi gidip kendi adına bir satış vadi sözleşmesiyle veya kat irtifak tapusu varsa tapu karşılığında asli edim başvurusunu yapıyor, ayırtıyor. Dönem sonu geldiğinde, proje bittiğinde de istediği bağımsız bölümü, konutu, kat maliki olarak alabiliyor.

Hakkı AKDAŞ

Merhabalar, küçük bir ekleme yapacağım. Gayrimenkul Yatırım Fonları borsada işlem görüyor-görmüyor gibi konuşma geçti. Beş tane Gayrimenkul Yatırım Fonu var Borsada, 3 tanesi Albaraka’nın, diğerleri başka şirketlerin. Ancak bunlar nitelikli yatırımcıya ihraç pazarında, dolayısıyla standart yatırımcının erişebileceği ürünler değil. Yanlış bir anlaşılma olmasın diye belirtmek istedim.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Peki. Teşekkürler Hakkı Bey. Abdullah Hocam hemen çok kısa bir şekilde cevaplayacak, buyursunlar.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Bu yatırım fonlarıyla ilgili değişlikler olabilir ama burada zaten hepsini alternatifli olarak saydığımız için yani esası etkileyecek bir değişlik olduğunu düşünmüyorum, bir.

İkincisi de dil açısından bir farklılık, fıkıhçılarla diğerleri arasında bir farklılık olduğu söylendi. Bu eskiden daha fazlaydı, şu anda bayağı giderilmiş durumda. Ama bu yakınlaşmanın sağlanması iki taraflı olur, yani Din İşleri Yüksek Kurulu’nun 2007’lerden belki daha öncesinden başlayan çalışmaları var. İki tarafın da birbirine yakınlaşması, burada olanları tenzih ediyorum ama diğer başka burada bulunmayan iş adamlarını veya iş kesimlerini de kastederek söylüyorum her iki taraflı olması gerekiyor.

Bu % 30 - % 5 ile ilgili kafa karışıklığı belki şundan geliyor; toplam faaliyetin içerisinde % 30 faizli krediler veya faizli mevduatlar var mı yok mu? Dolayısıyla bu bir kriter.

Diğeri de gelirler içerisinde, gelir tablosu içerisinde % 5. Şöyle bir şey olabilir mesela vakıada; bir şirketin diğer faaliyet gelirleri az olduğu zaman % 20 faizli kredi kullanımı veya % 20 faizli faaliyetleri % 5’e ulaşması için yeterli olabilir. Dolayısıyla orada sınır % 20’yle sınırlı olacaktır. Burada % 5, % 30’un bir nevi durak noktası yani % 10’da da durdurulabilir % 5 onu, % 20’de de durdurabilir ama % 30’u asla geçemez. Teşekkür ederim.

Dr. Muhlis AKAR (Oturum Başkanı)

Müzakerelerimiz inşallah devam edecek. Sanırım en geniş müzakerenin yapıldığı bir oturum oldu. Bütün tebliğci ve müzakerecilere katılımları ve değerlendirmeleri için teşekkür ediyorum.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Bismillâhirrahmânirrahîm. Elhamdülillâhi rabbil âlemin, vesselâtü vesselâmü alâ rasûlillâh.

Bu oturumun devamını bizim yönetmemiz talep edildi, aslında daha kıdemli hocalarımız olmakla birlikte böyle uygun görüldü ve hemen sunumlara başlamak istiyoruz.

Bu oturumda Hisse Senedi Piyasası İşlemleri ve Katılım Endeksi, Katılım Endeksleri Performans Değerlendirmesi, Hisse Senedi Türleri ve Katılım Endeksi kurallarının fıkhî açıdan değerlendirilmesi başlıklarından oluşan üç ayrı konu var. Biraz daha yoğun bir oturum olacak, öyle gözüküyor. Üç ayrı konu ve dört sunum. Hemen vakit kaybetmeden başlayalım ki Cuma namazı da var malum.

Burada programdaki sıralamayı takip etmek istiyorum. Önce, Hisse Senedi Piyasası İşlemleri ve Katılım Endeksi konusunu sunmak üzere Borsa İstanbul’dan Veysel Erarslan Bey’e sözü devrediyorum. Buyurun.

HİSSE SENEDİ PİYASASI İŞLEMLERİ

Veysel ERASLAN

Borsa İstanbul Pay Piyasası

Merhabalar, hepiniz hoş geldiniz tekrar. İsmim Veysel Eraslan, Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda çalışmaktayım. Benim anlatacağım kısım daha çok Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda işlem gören enstrümanlar, yani Borsa İstanbul Pay Piyasası’nın işleyişiyle alakalı kısa bilgiler olacak. Daha sonra da Mevlüt Bey katılım endeksi tarafıyla alakalı konuşacak.

Borsa İstanbul bünyesinde 4 tane piyasa bulunmaktadır ve bunlardan bir tanesi; Pay Piyasası veya eski ismiyle Hisse Senedi Piyasası’dır. Pay Piyasası’nda işlem görmekte olan ürünleri ele alacak olursak, ilk olarak yerli yatırımcıların da daha çok vâkıf oldukları ve bildikleri paylar var. Bunun dışında yeni pay alma kuponları, eski ismiyle rüçhan hakkı kuponları bulunmaktadır. Borsa Yatırım Fonları var, biraz önceki oturumda da biraz tartışma oldu bununla alakalı, çok detayına girmeden bir örnekle bunun üzerinden geçmeyi düşünüyorum.

Varantlar ve Sertifikalar var. Şu an varantlar işlem görüyor ama işlem gören bir sertifika yok. İlerleyen zamanlarda bir aracı kurum sertifika ihraç etmeyi planlıyor, böylece sertifikalar tekrar işlem görmeye başlamış olacaklar.

Bunlara ek olarak Gayrimenkul Sertifikaları, Gayrimenkul Yatırım Fonu ve Girişim Sermayesi Yatırım Fonları Pay Piyasası’nda işlem gören enstrümanlardandır.

Enstrümanları tanıtmaya paylardan başlayalım. Biraz önce de söylediğim gibi Borsa İstanbul’da yatırım yapan veya Borsa ile ilgilenen insanların daha çok teveccüh gösterdiği enstrümanların en başında paylar geliyor. Pay dediğimiz şey nedir? Bir anonim ortaklık tarafından çıkartılan ortaklık senedidir. Dün borçlanma araçlarından bahsedildi. Borçlanma araçları nedir? Normal sabit getirili bir yatırımdır ama paylar öyle değildir. Yatırımcılar buna şu şekilde bakabilir; eğer siz daha garantili yatırım tercih ediyorsanız borçlanma araçları piyasasından tahvil almayı tercih edebilirsiniz ama riski daha düşük olduğu için beklenen getirisi de daha düşüktür. Mesela bir yıl sonra size %20 getiri verecektir, bu bellidir ama paylarda böyle bir şey yok, bir getiri garantisi yok. Tamamen ortaklığa dayalı olduğu için riski de fazla. Dolayısıyla insanlar sabit getirili menkul kıymetlerin getirisine oranla paylardan daha çok getiri talep ediyorlar. Mesela bir yatırımcı bir paydan %50 getiri bekleyebilir ama bu %50 hiçbir zaman garanti değildir. Çünkü ortaklık olduğu için %50 artış beklentisiyle satın aldığı bir şirketin hissesinden %50 zarar da edebilir, dolayısıyla payların getirisinde hiçbir zaman bir garanti yoktur.

Peki, bir şirketin payını aldığımız zaman şirketten ortaklık elde etmiş oluyorsunuz dedik; şirketin ortağı olunca bu şirketten nasıl yararlanabiliyoruz, hangi haklarından yararlanabiliyoruz? Yönetime katılma hakkı var, yani gidip genel kurulda oy kullanabiliyorsunuz. En çok bildiğimiz ve gündeme gelen kâr payı veya temettü dediğimiz, şirketin kârlarını ortaklarına dağıtması durumu var. Şirketler temettü dağıtmak zorunda değiller. İsterlerse bunu KAP’ta duyurup belirli oranlarda yatırımcılarına dağıtabilirler. Şirkete ortak olmanın sağladığı avantajlar arasında rüçhan hakkı veya yeni pay alma hakkı vardır. Rüçhan hakkı dediğimiz şey şudur; mesela şirket eğer bedelli sermaye artışı yapacaksa önce hâlihazırdaki ortaklarına kullandırmak üzere rüçhan hakkı, yani öncelikli pay alma hakkı sağlar. Eğer bu şirketin hâlihazırda hisseleri sizin elinizde ise yani doğal olarak bu şirketin şu anda ortağıysanız ve bedelli sermaye artırımından yararlanmak istiyorsanız bu bedelli sermaye artırımına katılırsınız. Rüçhan haklarını kullanırsınız yani. Ama bu zorunluluk değildir. Eğer siz o şirketin %10’una sahipseniz ve “ortaklıktaki bu oranım düşse de önemli değil, o yüzden ben kullanmak istemiyorum” diyorsanız bu rüçhan hakkı kuponlarını veya yeni ismiyle yeni pay alma kuponlarını getirip Borsa İstanbul’da rüçhan hakkı kupon pazarında satabilirsiniz.

Burada kimlere satıyorsunuz? Burada da, hâlihazırda şirketin ortağı olmayan ama bu bedelli sermaye artırımı sayesinde şirkete ortak olmak isteyen yatırımcılara satmış oluyorsunuz.

Bir şirketin payına sahip olmanın size verdiği bir diğer hak da, bedelsiz pay alma hakkıdır. Bedellide ne oluyor? Siz yeni çıkartılan paylar için bir fiyat ödüyorsunuz ama bedelsizde bu bedeli ödemiyorsunuz, bunun bir bedeli yok. İç kaynaklardan karşılanıyor bu bedeller. Bir şirketin payına sahip olmanın sağladığı bir diğer hak tasfiyeden pay alma hakkıdır. Dolayısıyla öncelikle bu borçluluk hakkını gidermesi gerekiyor. Eğer şirket borçlarını ödedikten sonra geriye bir sermaye kalırsa tasfiyeden ortaklarına da pay dağıtabiliyor.

Son olarak, bir şirketin paylarını elinde bulundurmanın getirdiği faydalarda; siz istediğiniz zaman şirketten bilgi talep edebiliyorsunuz. Şirketler açıklamalarını KAP’ta duyuruyorlar, şirketleriyle alakalı ortakları ilgilendirebilecek tüm açıklamaları KAP’ta yapıyorlar ama siz de ekstradan bilgi talep edebiliyorsunuz.

Pay Piyasasında işlem görmekte olan diğer bir yatırım aracı varantlardır. Aslında varantlarla dün vadeli işlem opsiyon borsası piyasası tarafında bahsedilen opsiyonla benzer ürünlerdir. Varant dediğimiz şey nedir? Daha önceden bir dayanak varlığı belirli bir vadede daha önceden anlaşılmış belirli bir fiyattan alma veya satma hakkı veren bir yatırım aracıdır. Şöyle örnek verelim; dayanak varlık mesela Garanti hisse senedi olsun. Eğer siz Garanti hisse senedinin fiyatının artacağını düşünüyorsanız fiyat artışından yararlanmak için Garanti hisse senedine dayalı bir varant alırsınız. Mesela şu anda Garanti hisse senedinin fiyatı 10 lira olsun. Siz analizinizi yapıyorsunuz ve 3 ay içeresinde Garanti hisse senedinin fiyatının 12 lira olacağını düşünüyorsunuz. O zaman ne yaparsınız? Şu anda Garanti payına dayalı varanta bakıyorsunuz, 3 ay sonra size Garanti hisse senedini 10.20’den alma hakkı veren varant var mesela ne yaparsınız? Gidersiniz 10.20’den alma hakkını satın alırsınız. Eğer sizin analiziniz doğru sonuç verirse yani Garanti payının fiyatı 12 lira olursa mesela, siz varantı kullanırsınız ve 10.20 lira ödediğiniz payı piyasada 12 liraya satabilirsiniz. Aradaki fark da size kâr olarak kalır. Aynı şeyi satış yönünde de yapabilirsiniz.

Peki, opsiyonlarla varantların farkı nedir? Mantık olarak çok benzer ürünler ama teknik olarak birkaç fark var. Birincisi, varantlar menkul kıymet, menkulleştirilmiş kıymetler ve Pay Piyasasında işlem görüyorlar. Opsiyonlar ise, sözleşme niteliğindedirler. Varantları aracı kurumlar ihraç ederler, diğer ismi de aracı kurum varantlardır zaten. Aracı kurumun ihraç etmesinden kasıt nedir? Varantın tüm özelliklerini aracı kurum belirler. Yani dayanak varlığı ne olacak, vadesi ne olacak, fiyatı ne olacak, bariyer olacak mı, olmayacak mı? Avrupa tipi varant mı olacak, Amerikan tipi varant mı? Bunların tamamını aracı kurum belirliyor.

Opsiyon ve varant arasındaki bir diğer fark da şudur; opsiyonlar için bir teminat yatırmanız gerekiyor ama varantlar için herhangi bir teminat yatırmanıza gerek yok. Ayrıca her ikisinde de kaldıraç var. Risk yönetimi açısından dün genel olarak Vadeli İşlemler ve Opsiyon Piyasasının (VİOP) daha çok hedge amaçlı, en azından teorik olarak daha çok hedge amaçlı oluşturulmuş olduğundan bahsetmiştik. Varantlar da aslında daha çok hedge amaçlı oluşturulan bir şey.

Peki, varantların dayanak varlıkları nelerdir? Sonuçta bu da bir türev ürün ve bir varlığa dayanması gerekiyor. Şu an Borsa İstanbul’da işlem gören varantlardan dayanak varlık olarak BIST 30 hisselerinin 11-12 tanesi var, hepsi yok. BIST endekslerinden BIST 30 endeksi var. Kıymetli madenlerden altın, platin, gümüş var. Şu an bonoya/tahvile dayalı, dayanak varlık olarak bonoyu/tahvili kullanan herhangi bir varant yok. Uluslararası büyük endekslerin hemen hemen aklınıza gelecek hepsi dayanak varlık olarak kullanılıyor. DAX, DOW JONES, NASDAQ, NİKKEİ, FTSE gibi. Son iki üç yıldır çıkarılmaya başlayan petrole dayalı varantlar var. Döviz olarak kullanılan dayanak varlıklarda Euro-TL var, Dolar-TL var, Euro-Dolar var ve en sonda 1-1,5 sene önce de artık Pound-Dolar varantlarda dayanak varlık olarak kullanılmaya başlandı. Borsa İstanbul’da varant işlemlerine dayanak olarak kullanılan varlıklar bunlar.

Şimdi Borsa Yatırım Fonları hakkında kısaca bahsedelim, bunun çok detayına girmeyeceğim. Biraz önce de bahsedildi zaten ama kısa bir örnek vererek Borsa Yatırım Fonlarının nasıl bir faydası var bize, yatırımcıya ne fayda sağlıyor, ondan bahsedeceğim.

Bir de ondan bahsetmeden öncede endeks ne demek? Ondan bahsetmem gerekiyor çünkü dedik ya Borsa Yatırım Fonları bir endeksi baz alıyor, ona göre portföy oluşturup hareket ediyor.

Şimdi borsa bazında düşünmeden endeks dediğimiz şey nedir, ona bakalım. Endeks birden fazla varlığın ortak hareketini tek bir gösterge olarak gösteren başka bir göstergedir. Peki, borsa kapsamında endeks ne demektir? Haberlerde görüyoruz; Borsa endeksi bugün %2 yükseldi, %1 düştü gibi. Bu tarz haberlere, konuşmalara konu olan endeks Borsa İstanbul’un BIST 100 endeksidir. Yani Borsa İstanbul’daki 100 tane hisseden oluşan endekstir. BIST 100 endeksindeki her bir payın kendisine ait bir günlük getirisi var. Ama yatırımcılar bir de bu payların genelinin günlük performansı hakkında bilgi edinmek istiyor. Bu da endeksin günlük değişimi olarak yatırımcılara sunuluyor. Önemli diğer bir nokta da şu ki BIST 100 endeksinde yer alan her bir hissenin endeksteki ağırlığı, endeks puanına etkisi farklı. Bu, payların fiili dolaşımdaki pay oranlarına göre değişiyor. Mesela bir payın endeksteki ağırlığı % 7 iken başka bir payınki %3 olabilir. Buna bağlı olarak da endeksteki ağırlığı fazla olan payların fiyatlarında meydana gelen değişimin endeks puanına etkisi daha fazla oluyor.

Şimdi tekrar Borsa Yatırım Fonları’na dönecek olursak; şu anda Pay Piyasası’nda işlem gören borsa yatırım fonlarından bir tanesi BIST 30 endeksine dayalı Borsa Yatırım Fonu’dur. Bir yatırımcı bu borsa yatırım fonunu hangi mantıkta alabilir? Mesela bir yatırımcı BIST 30 endeksinin performansını olumlu olarak değerlendiriyor ama endeksi alıp satabiliyor mu? Satamıyor. Çünkü endeks bir ürün değil sadece bir gösterge. Mesela Garanti payı bir üründür, hisseler bir üründür, varantlar bir üründür ama endeks bir ürün değildir. Endeks sadece bir göstergedir; dolayısıyla endeksin borsada alıp satılması söz konusu değildir. Ama yatırımcı istiyor ki BIST 30 endeksinin iyi performansından bir şekilde kendisi de yararlanabilsin. Bunu yapabilmesi için iki yol vardır. Birincisi ve zor olanı yatırımcının endeksteki her bir hisseyi portföyüne alması ve her birini endeksteki gibi ağırlıklandırmasıdır. Dolayısıyla her bir hisseyi tek tek alması ve yüksek bir komisyon maliyetine katlanması gerekiyor. İkinci ve daha kolay, daha az maliyetli olan yol ise BIST 30 endeksine dayalı borsa yatırım fonu almaktır. Bu borsa yatırım fonunu oluşturanlar endekste yer alan payları paket hâlinde yatırımcıya sunmuş oluyorlar. Dolayısıyla yatırımcı hem o endeksin getirisine yakın bir getiri elde edebiliyor hem de kendi portföyünü oluşturmak için harcaması gereken emekten kurtulmuş oluyor. Ayrıca daha az işlem maliyetine katlanmış oluyor. Dolayısıyla bu da yatırımcıya işlem maliyetinde ciddi fayda sağlamış oluyor.

Borsa Yatırım Fonlarının, en azından bu örnek kapsamında BIST 30 Borsa Yatırım Fonu kapsamındaki diğer bir faydası da, ciddi şekilde çeşitlendirme sağlama imkânı sunmasıdır. Çeşitlendirme nedir? Bir portföy oluşturursunuz. Portföydeki hisselerin ya da enstrümanın sayısından ziyade bunlar arasındaki koralasyon önemlidir. Peki, bu koralasyon dediğimiz şey nedir? En basit anlamında portföyünüzdeki paylar birbirleri ile ne kadar alakasız sektörlerden ise o kadar iyidir. Çünkü bir portföyün hepsine sadece çimento şirketlerini koyarsanız orada meydana gelecek bir olumsuzluk size ciddi bir şekilde zarar olarak dönecektir. Ama diğer türlü olursa, mesela portföyünüze bir tane çimento şirketi, bir tane bankacılık şirketi, bir tane gıda şirketi koyduğunuz zaman bir şekilde riski daha da azaltmış oluyorsunuz. Belki getiriyi maksimize etmiş olmuyorsunuz ama en azından riski azaltıp, risk getiri kombinasyonunu daha optimum bir seviyeye çekmiş oluyorsunuz. BIST 30’a dayalı Borsa Yatırım Fonun’nun yatırımcıya sağlamış olduğu avantajlar bunlardır. Bu endekse dahil olan paylar hem en çok işlem gören paylardır hem de farklı sektörlerden gelmektedirler.

Şimdi bir de Borsa’da genel işleyiş nasıl oluyor yani alım-satım işlemleri nasıl gerçekleşiyor ondan bahsedelim. Normal bir banka işlemi olan para havalesi veya ETF yaparken ne gerekiyor? Bir tana aracı kurum gerekiyor. Bu aracı kurum nedir? Normal para piyasasında düşündüğümüz zaman bankalardır değil mi? Borsa İstanbul’da da işlem yapmak için bir aracı kurum gerekmektedir. Bunlar da sermaye piyasasının aracı kurumlarıdır. Konumuz Pay Piyasası olduğu için aracı kurum ifadesinden kasıt Borsa İstanbul Pay Piyasası’na üye aracı kurumlar kastedilmektedir. Mesela bankalar pay Piyasası’nın üyesi değildir. Dolayısıyla bankalar üzerinden pay piyasasında bir işlem yapamazsınız ama aracı kurumlar üzerinden yapabilirsiniz. Siz emrinizi internet yoluyla yolluyorsunuz; bu emriniz aracı kurum vasıtasıyla borsaya geliyor. Borsaya gelen emir hiçbir zaman herhangi bir şahsın emri olarak görülmez. Emir Pay Piyasası’na hangi aracı kurum vasıtası ile geliyorsa o kuruma ait olarak görünür. Çünkü borsa tamamen aracı kurumlarla muhataptır. Sizin yolladığınız emir eğer işleme dönüşürse işin diğer tarafı devreye girer; Takasbank tarafı çalışmaya başlar. Ama işleme dönüşmezse yani pasifte kalırsa ve sizin emrinizi karşılayacak bir emir olmazsa ne olur? Gün sonunda otomatik olarak bu emriniz silinmiş olur, ertesi güne taşınmaz. Peki, yatırımcıların borsaya yolladığı emirler neye göre eşleşiyor ve işleme dönüşüyor? Burada iki tane kriter söz konusu. Bunlardan birinci sıradaki kriter fiyat önceliği, ikincisi ise zaman önceliğidir. Her zaman fiyatı iyi olan emir ön sıradadır. Alış tarafında fiyatı yüksek olan emir daha iyi bir emirdir ve sıralamada daha öndedir. Satış tarafında ise fiyatı düşük olan emir daha iyi bir emirdir. Dolayısıyla fiyatı düşük olan emir daha ön sıraya yazılır. Peki, fiyatlar eşit olursa sıralama nasıl olacak? Bu çok büyük olasılık zaten, günde binlerce kez karşılaşılan bir durum. O zaman ikinci bir kritere bakılır; o da zaman önceliğidir. Eğer emirlerin fiyatları eşitse sistem borsaya hangi emir daha önce ulaşmışsa onu daha ön sıraya yazar.

Bunu bir örnekle açıklayacak olursak görülen tabloda belirtildiği gibi Borsa’ya 3 tane emir gelmiş. 1,2 ve 3 numaralı emirler. Bunlar işlem numarası sıralama olarak düşünmeyin. Sistem ilk olarak fiyat önceliğine bakıyor. Bunlar alış emirleri olduğu için fiyatı yüksek olan emir daha iyi bir emirdir, o zaman fiyatı yüksek olan emir sıralamada daha öne yazılacak. Tabloya göre fiyatı en düşük olan emir 3 numaralı emir ve sıralamada en son sırada yer alacak. Diğer iki emirin fiyatı ise eşit. İkisinin fiyatı eşit olduğu için bu emirler arasında sıralama yapılırken hangisinin borsaya daha önce iletildiğine bakmak gerekmektedir. Tabloda belirtilen zamana baktığımızda 2 numaralı emrin borsaya daha önce iletildiği ve en üst sırada yer alması gerektiği görülmektedir. İkinci sırada ise 17 liradan 90 lotluk (3 numaralı emir), üçüncü sırada ise 16.70’den 150 lotluk emir yer almaktadır. Sıralamada lot miktarının hiç bir önemi yoktur.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Veysel Bey toparlayabilir miyiz?

Veysel ERASLAN

Tarihsel olarak bakıldığında pay piyasasının günlük ortalama işlemin hacmi zamanla artmaktadır. Şu anda günlük ortalama 8 Milyar TL’lik işlem gerçekleşmektedir. En çok işlem gören paylara bakarsak, işlem hacmi en yüksek olan veya diğer bir ifade ile likiditesi en yüksek hisseler: İlk sırada Türk Hava Yolları var, sonra Garanti, Aselsan, Kardemir şeklinde devam ediyor.

Doç. Dr. Abdullah Durmuş (Oturum Başkanı)

Evet, Veysel Bey’e biz de çok teşekkür ediyoruz. Zamanında bitirmiş oldu.

Hemen vakit kaybetmeden Dr. Mevlüt Camgöz’e geçmek istiyorum. Bursa Teknik Üniversitesi’nden kendisi. Buyurun.

KATILIM ENDEKSLERİ

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Bursa Teknik Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi

Teşekkür ederim hocam. Çok değerli Diyanet İşleri Başkanlığı ve Borsa İstanbul temsilcilerine, çok kıymetli hocalarıma en içten dileklerimle selamlarımı sunarım.

Ben bugün burada Katılım Endeksi dediğimiz, İngilizce literatürde “İslamic index” olarak adlandırılan kavramın tarihsel gelişim sürecini, ortaya çıkış sebeplerini genel anlamda özetledikten sonra konuyla ilgili temel meseleleri ve ileriye dönük yapılması gereken çalışmaları ifade etmeye çalışacağım.

Şimdi öncelikle şunu bir tahayyül etmek gerekiyor; bu kavram büyük resmin içinde nereye tekabül ediyor. Yani biz İslami endeks dediğimiz zaman bu neyin altında neyin üstünde anlaşılması gerekir.

Şu an itibariyle, tam anlamıyla gelişmiş olmasa da İslami finans sisteminden bahsedebiliriz. Yani bankacılık ayağıyla, para piyasası ayağıyla, sermaye piyasası ayağıyla —Türkiye’de bütün unsurlarıyla bulunmasa da— dünya genelinde örneklerini görebileceğimiz bir İslami finans sisteminden bahsedebiliriz.

Katılım Endeksi dediğimiz olgu, İslami Sermaye Piyasaları üst başlığı altında İslami hisse senedi piyasasının bir unsurudur. Burada terminolojik de bir sıkıntı var. Aslında Katılım Endekslerini oluşturan, bugün de konuştuğumuz belirli kriterlere göre seçilmiş hisse senetleridir. Bu hisselere İngilizce litaratürde “İslamic equities”, “İslamic stocks” deniliyor. Bahsettiğim kriterlere uymayanlara “Non İslamic Stocks” veya “Shariah non-complaint stocks” deniliyor. Bu kavramları Türkçe literatüre bir şekilde aktarıp herkesin rahatça kullanabildiği terminolojik bir karşılık da bulmamız gerekiyor.

Şimdi İslami Sermaye Piyasalarının tarihsel gelişim sürecinden çok kısaca bahsedeyim. Dün de Borsa İstanbul temsilcilerinden biri bahsetmişti.

İslam dünyasında ilk kurulan borsa Dersaadet Tahvilat Borsası (1860). Bu girişim uzun soluklu devam etmiyor maalesef. 20. yüzyılda görebileceğimiz ilk örneklerden birisi Malezya’daki Tabung Haji, hac fonu olarak karşımıza çıkıyor. 1960’larda hayata geçiyor bu fon. Daha sonra 80’lerde, 80’lerin ortalarında ABD’de Amana Fon Grubu’nun oluşturduğu bazı yatırım fonları var. Bunlar da İslami usullere göre oluşturulmuş. Daha sonra 1995 yılında Sudan’da “Khartoum Stock Exchange” var. Tüm unsurlarıyla, yani borsanın kuruluşu, borsada işlem gören enstrümanlar ve operasyonel işlemleriyle İslami olduğu vurgulanan, İslami prensipler çerçevesinde tasarlanan bir borsa.

İslami Sermaye Piyasalarının, yani bugün konuştuğumuz çerçevenin tarihi 1990’ların öncesine çok gitmiyor. 1992 yılında İslam Fıkıh Akademisi’nin bir fetvası var. Bu fetva İslami Sermaye Piyasalarının gelişiminde çok belirleyici bir rol oynuyor. İslam Fıkıh Akademisi anonim şirketler hakkında -sınırlı sorumluluk, tüzel kişilik- Müslümanların belirli şartlar sağlandığı durumda anonim şirketlere yatırım yapabileceği hususunda bir fetva yayınlıyor. Bu fetvadan sonra bazı uluslararası kurumlar tarafından ve Malezya’da bizzat hükümet eliyle çalışmalar başlatılıyor. Nitekim 1990’ların sonunda Dow Jones, MSCI, FTSE gibi onlarca kurum artık kendi fetva kurullarının belirlediği veya AAOIFI’nin ortaya koyduğu kriterleri baz alarak sermaye piyasalarında filtreleme işlemi yapıp, İslami endeksleri yayınlamaya başlıyorlar. Neticede, İslami endeksler 1990’ların sonunda ortaya çıkmış oluyor.

Bu minvalde bahsedilmesi gereken önemli kilometre taşlarından birisi de Malezya’da görülüyor. Malezya Sermaye Piyasası Kurulu’nun (Securities Commission Malaysia, Malezya SPK’sı) bir girişimi var 1996 yılında. Malezya’daki SPK, kendisine özgü bir “Shariah Board”, yani fetva kurulu kuruyor. Bu fetva kurulu kendi geliştirdiği terminolojiyle Malezya borsasında izleme yapmaya başlıyor. Bu girişim Dow Jones, MSCI gibi uluslararası kurumlardan önce geliştirilen ilk metodoloji olarak bahsedilebilir.

Ancak tüm bu gelişmelerden önce, yani AAOIFI’ye de, Dow Jones gibi kurumlara da kaynaklık ettiğini düşündüğüm 1988 tarihinde, Yahya Abdurrahman’ın da içinde bulunduğu bir fon yönetimi meselesi var. Bu girişimdeki kriterleri incelediğimiz zaman Dow Jones, AAOIFI gibi kurumların oluşturmuş oldukları kriterlere çok benzer bir çerçeve olduğunu görüyoruz. İki ayaklı; faaliyet alanıyla, finansal rasyolarla ilgili bir metodoloji olduğunu görüyoruz.

Dediğim gibi, Malezya SPK’sı dünyada ilk ve tek kendi bünyesinde bulundurduğu fetva kuruluyla, Malay Borsası’ndaki hisse senetlerini tarayarak, İslami olanlar ve İslami olmayanlar şeklinde bir liste yayınlıyor. 1990’lı yıllarda geliştirilen metodolojinin diğer metodolojilerden biraz farklı bir tarafı da var. Temel olarak iki ayaklı bir metodoloji; yani faaliyet alanına yönelik bir izleme yapılıyor, daha sonra da kalitatif yani şirketlerin kamuoyunda oluşturduğu imaj ile ilgili bir değerlendirme de yapılıyor. Bu iki değerlendirmeyi de geçen şirketler bir liste hâlinde her yıl iki kez kamuoyuna açıklanıyor.

Şimdi İslami hisse senedi kavramından bahsetmek istiyorum. İslami hisse senedi dediğimiz zaman, yani bir Müslümanın yatırımcı olarak alabileceği bir hisse senedi söz konusu olduğu zaman fıkhi açıdan tüzel kişilik ve sınırlı sorumluluk kavramlarının kabul edilmesi gerekiyor. Bunlar az önce bahsettiğim fetvalarda ortaya konuluyor. Bu fetvalardan ilki 1987 yılında Salih Tuğ’un ve Taki Osmani’nin de aralarında bulunduğu bir fetva kurulu tarafından veriliyor. Ancak fazla atıf yapılmıyor bu fetvaya. Asıl atıf yapılan 1992’deki İslami Fıkıh Akademisi’nin fetvası. 1998 tarihinde Taki Osmani meseleyi tekrar ele alıyor. Tüzel kişiliği vakıf kurumuna benzetiyor, sınırlı sorumluluk olgusuna da yine klasik fıkıhtan bazı deliller getiriyor. Sonuç olarak 1990’larda bu meselenin fıkhi tarafının büyük ölçüde çözülmüş olduğunu görüyoruz.

Şöyle devam edeyim; şimdi izleme dediğimiz, yani İslami hisse senedi izleme metodolojisi olarak ifade edilen işlemde, az önce konuştuğumuz meselelerde temel anlamda iki soruya cevap arıyoruz: Birincisi şirketin İslam tarafından uygun görülmeyen, bizim haram diye tabir ettiğimiz faaliyet alanlarında iş görüp görmediği, ikincisi de şirketin finansal yapısının faizli işlemlerle veya İslam’ın diğer prensipleriyle uyumlu olup olmadığı konuları. Bu sorulardan ilki faaliyet alanına göre izleme, yani “business screen”; ikincisi de finansal izleme “financial screen” olarak adlandırılıyor.

Sektörel izleme; alkolün tüketilmesi yasak olduğu gibi bunun üretimi, aracılık edilmesi, satışı da dinimizce caiz değildir. Sektörel izlemede bazı faaliyet alanları belirlenmiş durumda. Bunlar, izleme işlemlerinin ilk aşamasını oluşturuyor. Finansal izleme şirketlerin mali tabloları üzerinden yapılıyor. Farklı kriterler var ama genel olarak burada üç unsur olduğunu görüyoruz. Birincisi şirketin borç düzeyiyle, ikincisi likidite düzeyiyle alakalı, bir diğeri de faiz gelirleriyle ilgili.

Şimdi burada borç düzeyiyle alakalı olan kriter, şirketin yatırımlarını faizli kaynaklarla finanse edip etmediğini tespit etmeye çalışıyor. Yani faiz almak haram olduğu gibi faiz ödemek de haramdır. Dolayısıyla şirket faaliyetlerini, yatırımlarını faizli borçlarla finansa ederse o yatırımlardan elde ettiği gelir de helal olmayacaktır, caiz olmayacaktır. Finansal izlemenin altında yatan gerekçe bunlar.

İkincisi, şirketlerin likidite yapılarıyla alakalı. Bildiğiniz gibi İslam dininde paranın ve borcun nominal değerinin üstünde veya altında alınıp-satılması caiz değildir, bu çok iyi bilinen bir görüş. Bu konunun izleme işlemiyle ilgili olan kısmında fıkıhçıların meseleyi tam olarak doğru algılayamadığını düşünüyorum. Şimdi burada farklı kurumlara ait filtreleme kriterleri var. Birçok kurum ticari alacakları, nakdi değerleri, nakit ve benzerlerini bir izleme ölçütü olarak kabul ediyor. Bu da az önce bahsettiğim paranın ve borcun nominal değerinin altında veya üstünde alınıp satılamaması ile ilgili bir durum.

Bu konudaki tartışmayı şöyle özetlemek mümkündür. Bir hisse senedi, ait olduğu şirketi varlıklarıyla ve kaynaklarıyla temsil eden bir paya tekabül ediyor. Yani bir yatırımcı bu payı aldığı zaman şirketin ortağı olmuş oluyor. Şimdi doğal olarak hisse senetleri nominal değerinin -çok nadirdir nominal değerinde işlem görmesi- üzerinde işlem görür. Aynı şekilde çok nadir durumlarda iskontolu olarak satıldığını görürüz. Aslında bu şirketin değeriyle ilgilidir. Finansal açıdan tartışmasızdır bu konu. Şirketin değeri de değişebilir, farklı unsurlara farklı faktörlere bağlı olarak şirketin değeri artıp azalabilir. Dolayısıyla hisse senedinin değerindeki değişme aslında şirketin değerindeki değişmeyi gösterir. Yani burada vurgulamak isteğim konu, şirketin nakdi varlıklarının, ticari alacaklarının birinci öncelik olmaması gerekiyor, bunu finansal açıdan düşünmememiz gerekiyor.

Örneğin, AAOIFI’nin kriterlerinde likiditeyle ilgili ölçütler göremiyoruz. AAOIFI, şirketin duran varlıklarının toplam varlıklarının içinde belirli bir -en az %30 diye hatırlıyorum- paya sahip olmasını istiyor. Dolayısıyla bu konu fıkıhçılarımız tarafından öncelikli ele alınması gereken bir mesele olarak karşımızda duruyor.

İzleme uygulamasının üçüncü ayağı da arındırma (purification) konusu oluşturur. Arındırmanın ortaya çıkış sebebi eşik değer olarak kullandığımız %33’ler, %5’ler, %10’lar, %20’lerden geliyor.

Öncelikle ilginç bir vakıadan bahsetmek istiyorum. 2000 yılında ABD’de bir araştırma yapılıyor. 10 bin şirket inceleniyor ve bu 10 bin şirketin yaklaşık % 95’inin bahsettiğimiz kriterlere uymadığı tespit ediliyor. Yani 10 bin şirketten geriye ne kadarı kalıyor, beş yüz kadarı kalıyor. Bu şirketlerin %22’si kadarı faaliyet alanından eleniyor, yaklaşık %62’si faizli yabancı kaynak kullanımından eleniyor, %8’i faiz gelirinden, %3’ü de diğer sebeplerden eleniyor. Dolayısıyla %33, %5 gibi eşik değerleri belirleyen İslam âlimleri, bunu bir zaruret durumundan dolayı belirliyorlar. Yani bunu sıfıra indirdiğimiz zaman, yani hiç faizli işlem yapmasın şirket dediğimiz zaman artık ortada bir şey kalmıyor, yatırım alternatifleri çok azalıyor. Sonuçta portföy teorisi açısından çok çeşitli sonuçlar söz konusu oluyor. Hatta mevcut durumunda bile, yani mevcut kriterlerle bile izleme yapıldığında, yani %33’lere, %5’lere izin verilip izleme yapıldığında, İslami endekslerin sektörel dağılımlarının, çeşitlendirme düzeylerinin önemli ölçüde dezavantajlı hâle geldiğini görüyoruz.

Konvansiyonel endekslerin yaklaşık olarak %50’si ile %60’ı bu izleme kriterleri sonucu elenmiş oluyor şu anki mevcut uygulamada. Dolayısıyla bu zaruret durumunun konuşulması gerekiyor, çalışılması gereken bir konu olarak karşımızda duruyor. Bunu daha somut kıstaslarla da belirleyebiliriz.

Ancak izleme kriterleri konusunda biz Müslümanları rahatsız eden şeyler de var. Yani şimdi faizin %100’ü haram, %30’u helal mi? Tabii ki değil, buna asla o şekilde bir kılıf bulmaya çalışmamalıyız, yani buna hiçbir şekilde gerekçe bulamayız. Bu, zaruret durumundan ortaya çıkan bir olgudur. Dolayısıyla mevcut izleme kriterleriyle bile İslami endeksler çok önemli ölçüde daralıyor, yani İslami endekslerin yatırım evreni önemli ölçüde kısıtlanıyor. Dolayısıyla bunun ilmi olarak, fıkhi olarak çalışılması gereken bir mesele olduğunu söyleyebilirim.

İslami endekslerle ilgili başka tartışma alanları da var. Endeksleme, yani endeks sağlayıcı şirketlerin; Dow Jones, MSCI vb. yaptığı endeksleme faaliyetleriyle ilgili. Öncelikle İslami endeksler dönem dönem tarandığı için hisse giriş çıkışları oluyor, bu da endeks bileşenlerinin “turnover” dedikleri devir hızını arttırıyor. Yüksek devir hızının işlem maliyetleri açısından çeşitli mahzurları bulunuyor.

Bir diğer husus da izleme kriterlerinin farklılaşmasıyla ilgili. Az önce gösterdim, farklı kurumlar farklı izleme kriterleri benimsiyorlar. Bu da yatırımcılarda bir güvensizlik durumuna sebep oluyor.

Bir diğeri de şeffaflık konusuyla ilgili. Örneğin bazı metodoloji kitapçıklarında tam olarak neyi nasıl yaptıklarını göremiyorsunuz. Yani bunu kamuya açmıyorlar, isteyerek veya istemeyerek. Dolayısıyla endeksleme ve izleme işlemleriyle ilgili bazı karanlık noktalar kalmasına sebep oluyor.

İzleme kriterlerinin İslami endekslerin finans performansları üzerinde önemli etkileri olduğunu söylemiştim. Bu hususta işlem maliyetleri, yatırım yapılabilir varlık evreninin daralması, çeşitlendirme ile ilgili meseleler, performans ile ilgili meseleler var. Bu konulardan Mehmet Saraç Hocam bahsedecektir.

Fıkhi açıdan öncelikli olarak çalışılması gereken, çözülmesi gereken konuların başında sınırlı sorumluluk ve tüzel kişilik meseleleri geliyor. Bu konular bahsettiğim fetvalarda ele alınıyor ama daha geniş bir çerçevede kabul görmesi için konunun çok yönlü olarak incelenmesi gerekiyor. Klasik bir meselede olduğu gibi, Hanefî görüş budur, Şafiî görüş budur, işte delilleri şunlardır şeklinde çok güçlü bir literatür göremiyorsunuz.

Yine anonim şirket olgusu, faaliyet alanı, finansal rasyolar ile ilgili izleme meseleleri, hisse senetlerinin alınıp-satılması, ortaklığın sonlandırılması gibi konularda önemli boşluklar mevcut.

Sözlerimi burada sonlandırmak istiyorum, katılımcılardan soru gelirse anlaşılmayan yerleri açarız inşallah. Dinleyen herkese çok teşekkür ediyorum.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Evet, Dr. Mevlüt Camgöz’e güzel sunumları için, özellikle de fıkhi açıdan önem taşıyan noktaları özetleyerek de konuyu benim özetlememe gerek hissettirmediği ve zamanında bitirdiği için teşekkür ediyorum.

Şimdi katılım endeksleri, performans değerlendirmesi konusunu sunmak üzere Prof. Dr. Mehmet Saraç Hocamıza sözü devretmek istiyorum. Buyurun hocam.

KATILIM ENDEKSLERİ PERFORMANS DEĞERLENDİRMESİ

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ
Sümeyra UZUN
Fehim AKSOY

İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi

GİRİŞ

Hisse senedi piyasalarında İslamî ilkelerin dikkate alınması, hem bir ekonomideki finansal kapsayıcılığı artırması hem de sermaye piyasalarının daha sağlıklı işlemesi açısından önemlidir. Hisse senedi, esas itibarıyla risk paylaşımı ilkesini merkeze alan İslami finansa en uygun yatırım aracıdır. Ancak hisse senedinin İslami finansta arzu edilen ağırlığa sahip olması için hem hisse ihraççısı firmanın faaliyet alanı, hem finansal kriterleri ve hem de piyasa işleyişinin İslami ilkelerle uyumlu olması gerekir. İşte İslami gözetim bunları sağlama işlevini görür. İslami hisse yatırımının hayata geçirilmesi, İslami duyarlılığa sahip ve sistem dışında kalan fonları çekme potansiyeli finansal kapsayıcılığa ve derinliğe katkı vermektedir. Ayrıca İslami kriterler, daha etkin bir kurumsal yönetimin ve sürdürülebilirliğin başarılmasında anahtar rolü oynamaktadır.

Bu çalışmada İslami endeksler risk-getiri performansları ve diğer belirli finansal parametrelerle olan ilişkisi bağlamında ele alınacaktır. Bu bildiri, dünyadaki bütün İslami endeksleri kapsamayı amaçlayan geniş çaplı araştırmamızın ön bulgularını sunmaktadır.

İslami Endekslere İlişkin Kısa Literatür

Literatürde çoğunlukla İslami endekslerin etkinliğini ve diğer endekslerle olan uzun vadeli ilişkisini ekonometrik testlerle analiz eden çalışmalar mevcuttur. Bunlardan başlıcaları şöyledir:

Hassan (2002) DJIMI etkin olduğunu, getirilerinin normal dağıldığını göstermiştir.

Hakim and Rashidinan (2004)’a göre hem DJIMI ve Wilshire 5000 etkindir. Ayrıca DJIMI W-5000 ve 3 aylık T-Bill ile eşbütünleşik değildir.

Khaled A. Hussein (2004)’a göre FTSE Global Islamic, düşen piyasada FTSE All World İndex’ten daha iyi performans göstermiştir.

Girard (2008) ise FTSEGII, FTSE Asia Pasific Index, FTSE Islamic America Index ve FTSE Islamic Europe Index, konvansiyonel muadilleriyle eşbütünleşiktir.

Abdul Rahim and Ahmad (2009)’un çalışmasında Kuala Lumpur Shariah Index (KLSI) ve Jakarta Islamic Index (JII) arasında düşük korelasyon bulunmuştur.

Saraç ve Ülev (2017) çalışmasında Katılım 30 endeksinin BİST 100 ve gösterge faiz ile olan ilişkisine bakılmıştır. Burada cevabı aranan temel soru, Katılım 30, temel endeksle yani borsanın geneliyle ne kadar paralel hareket ediyor, ne kadar ayrışıyor ve ne yönde ayrışıyor, daha doğrusu sadece BİST 100’de değil faiz oranlarıyla ilişkisine de bakmak suretiyle aslında biraz yatırımcı perspektifinden, gerçekten alternatif bir yatırım aracı mı, şeklindedir. Yani eğer çok paralel hareket ediyorsa, gerek faiz oranlarıyla gerek BİST 100 ile bunun farklı bir kulvar olmadığını ama çok farklı hareket ediyorsa, gerçekten bir alternatif teşkil ettiğini ve belki de iyi etkin bir portföy çeşitlendirmesinde yer alması gereken bir enstrüman olduğu mesajını verecektir.

Öncelikle açıklayıcı istatistiklere bakıldığında genel olarak Katılım 30’un BİST 100 genel endeksine göre getiri büyüme anlamında daha başarılı olduğu görülmektedir.

Nedensellik ilişkisine bakıldığında ise, yönleri itibariyle tek anlamlı ilişki burada faizden BİST 100’e doğru bir anlamlı ilişki bulunurken, katılım endeksi getirileri ile faiz arasında anlamlı bir nedensellik ilişkisi çift yönden de bulunamamıştır. Yani ne faizdeki değişim katılım 30 endeksini etkiliyor, ne de katılım 30’daki değişim faizi etkiliyor.

Faiz oranlarıyla katılım endeksinin arasında böyle anlamlı bir nedensellik ilişkisinin bulunamamış olması firmaların bilanço profillerindeki farklılıkla izah edilebilir: Yani katılım endeksindeki firmaların faize duyarlı varlık ve yükümlülüklerin diğer firmalara nispetle çok daha az olması, faizlerdeki değişimden etkilenmemesine veya daha az etkilenmesine neden olmaktadır.

Kısıtlanmış Evren Şartlarında Portföy Optimizasyonu ve Performansı

Camgöz v.d. (2018) İslami endeksler ile konvansiyonel muadillerinin risk ve getiri karakteristiği açısından mukayese ettiği çalışmasında Türkiye, Malezya, Amerika ve İngiltere borsalarındaki hisselerden oluşturulan ve dört beş temel endeks sağlayıcının yaptığı, ürettiği endeksleri kullanmıştır. Bu çalışmada cevabı aranan temel soru, İslami endekslerin konvansiyonel teoride öngörülmeyen ‘kısıtlanmış evren’ unsurunu içermesinden dolayı, etkin bir çeşitlendirmenin yapılıp yapılamayacağıdır. Teoriye göre, portföy etkinliğini sağlayabilmek için seçim yapılacak finansal varlık alanını olabildiğince geniş tutmalısınız ki hiçbir bu anlamda risk getiri optimizasyonuna katkı vermesini beklediğimiz hisse dışarıda kalmasın. Birtakım finansal olmayan kriterler koydukça teorinin temel varsayımlarından olan rasyonaliteden uzaklaşılmaktadır. Bu arada kısıtlanmış portföy meselesi sadece İslami endeksler bağlamında değil, mesela çevreye duyarlı yatırımlar, sürdürülebilirlik gibi başka kriterlerin dikkate alındığı uygulamalarda da gündeme gelmekte ve bu alanda araştırmalar yapılmaktadır.

Kısıtlanmış evrene dayalı portföy uygulamasındaki temel hipotez optimal bir risk-getiri dengesinin sağlanamayacağıdır. Camgöz’ün çalışması bunu destekleyen birtakım bulgulara ulaşmışsa da, İslami endekslerin sağladığı ortalama getiriler ve riske göre düzeltilmiş performans ölçütleriyle birlikte tek ve çok faktör modellerinden hesaplanan alfa katsayıları dikkate alındığında genel anlamda İslami endekslerin konvansiyonel muadillerinden kötü performans göstermediği görülmüştür.

Bu olumlu durumun izahında İslami endekse giren firmaların yoğunlaştığı sektör profili önemli bir rol oynamaktadır. İslami endekslerdeki sektör dağılımına baktığımızda başta bilişim sektörü olmak üzere, ciddi anlamda getirisi ve fiyat/kazanç oranı yüksek sektörlerin ağırlığa sahip olduğu görülmektedir. Böylece getiri boyutundaki olumlu katkının, varlık evrenini daraltmanın getirdiği risk-getiri optimizasyonu potansiyelini azaltma etkisini dengelediği görülmektedir.

Seçilmiş İslami Endekslerin Performansı

Bizim birinci aşamasında olduğumuz çalışma esasen olabildiğince geniş bir kapsamda tüm İslami endeksleri kapsayan risk getiri profilini analiz etmeye yöneliktir. İlk bakılacak ölçüler logaritmik getiri, standart sapma ve Sharpe Oranlarıdır. İleriki aşamalarda Treynor Endeksi ve Jensen’in alfası gibi birtakım ek parametreler de dikkate alınacaktır. Portföy performansında dikkate alınan bu ölçüler, üstlenilen risklere göre düzeltilmiş getirileri esas almaktadır.

Sharpe Oranı aşağıdaki gibi hesaplanmaktadır:

Burada

rp = Portföyün logaritmik getirisi

rf = Risksiz getiri oranı

σp = Portföyün standart sapmasını temsil etmektedir.

Risksiz getiri oranı olarak küresel, global endekslerin Sharpe oranları için dikkate alınan ölçü ABD’nin 5 yıllık hazine bonosu getirisidir. Ancak endeksin yer aldığı ülkenin kendi ülke riskinden kaynaklı ciddi bir farklılaşma varsa, her ülkenin kendi hazine borçlanma aracı getirileri dikkate alınabilir.

Bizim çalışmamızda ilk etapta 88 endeks verisine ulaşılmıştır. Bu sunumumuz için 19 endeks seçilmiştir, zira bu 88 endeks içinde birbirinden türetilmiş çok endeks vardır. Örneğin S&P en genel anlamda küresel çapta İslami hisselerden başlamakta, ondan sonra belirli alt kriterleri esas alarak evreni daraltmakta ve birçok endeks hesaplamaktadır. Böylece bir “endeks ailesi” oluşturmaktadır.

Listeye bakıldığında Dow Jones en kalabalık İslami endeks ailesi olduğu görülmektedir. Tablo 1 bunların hangi ülkedeki hisselerden oluşturduğunu göstermektedir. Tablo 2, aynı listenin coğrafi tasnif esas alınarak yeniden düzenlenmiş halidir.

Tablo 1: Endeks Sağlayıcı Bazında Seçilmiş Endekslerin Genel Profili

Tablo 2: Coğrafi Dağılıma Göre Seçilmiş Endekslerin Genel Profili

Öncelikle volatiliteyi yani riski dikkate almadan en basit haliyle haftalık getiriye göre bir sıralama yapılmıştır. Ayrıca efektif yıllık bileşik getiriler de hesaplanmıştır. Böylece bu getirilerin yıllık faiz oranı, yıllık enflasyon gibi temel ekonomik parametrelerle mukayese edilmesi sağlanmıştır. Tablo 3 bu verileri göstermektedir.

Tablo 3: Seçilmiş Endekslerin Salt Getiriye Göre Sıralaması

İlk dikkati çeken husus, listenin en yüksek getiri sağlayan iki endeksin Türkiye’deki hisselerden oluşmuş hisseler olmasıdır. Riski dikkate almadan salt getirilere dayanarak yaptığımız sıralamada Dow Jones Türkiye İslami Endeksi yıllık yaklaşık yüzde 9, Katılım 30 da yüzde 7,6 ile ilk iki sırayı teşkil ediyor. Türkiye’deki diğer İslami endeks olan Katılım 50 de yüzde 6,2 ile oldukça yüksek bir sırada görülmektedir. Ancak salt getiri değil de, Sharpe oranı yani riske göre düzeltilmiş getirilere dayalı sıralamada görünüm oldukça değişiklik göstermektedir. Önceki tabloda ilk sıralarda yer alan Türkiye’deki endeksler bir anda en dip seviyelere kaymaktadır.

Tablo 4: Seçilmiş Endekslerin Riske Göre Düzeltilmiş Getiri Temelinde Sıralaması

İşte bu tablo bize, Türk hisse piyasasındaki en önemli sorunlardan biri olan yüksek volatiliteyi tekrar önümüze koymaktadır. Yüksek standart sapma elbette ki ülkenin kendi ekonomik, sosyolojik, siyasi faktörleri, içeriden, dışarıdan operasyonlar gibi faktörlerle izah edilebilir. Ama Türk borsasındaki volatiliteyi, benzer risk kategorisindeki ülkelerdekinden ayrıştıran esas önemli faktör, piyasadaki yüksek devir hızıdır. Yani Borsa İstanbul’da hisseleri elde tutma süresinin oldukça kısa olup kısa vadeli al-sat odaklı yatırımcı davranışı egemendir. Yatırımcı İlişkileri Derneği’nin (TÜYİD) 2018 yılı Borsa Trendleri Raporu’nda belirtildiği üzere yerli yatırımcının ortalama hisse elde tutma süresi 31 güne kadar inmiştir. Dolayısıyla riski dikkate alarak yapılan analizde Türkiye’deki İslami hisselerin dünyadaki muadillerine göre daha iyi bir performans gösterdiğini söylenemez. Çalışmanın ilerleyen aşamalarında İslami endekslerin konvansiyonel muadilleriyle ve diğer ekonomik göstergelerle uzun vadeli ekonometrik ilişkisi ele alınacaktır. Böylece İslami endekslerin sermaye piyasalarının etkinliğine, verimliliğine ve genel anlamda ülkenin ekonomik sistemine yaptığı katkı bazında faydalı sonuçlara ulaşacağı düşünülmektedir.

KAYNAKLAR

Abdul Rahim, F., ve diğ. (2009), “Information Transmission Between Islamic Stock Indices in South East Asia”, International Journal of Islamic And Middle Eastern Finance And Management, C.2, S.1, ss. 7-19.

Camgöz, M., Köse A. ve Seval, B. (2018), “Risk and Return Characteristics of Islamic Indices: An Empirical Approach”, Istanbul Business Research, C. 47, S. 2, ss. 124-153.

Girard, E.C. ve Hassan, M. K. (2008), Is there a cost tofaith-based investing: Evidence from FTSE Islamic Indices, The Journal of Investing, C. 17, S.4, ss. 112-121.

Hakim, S. ve M. Rashidian (2004), “Risk And Return of Islamic Market Index”, Makalah Seminar Di Malaysia.

Hassan, M.K. (2003), Risk, Return And Volatility of Faith-Based İnvesting: The Case of Dow Jones Islamic Index, in Islamic Finance: Dynamics and Development: Proceedings of the Fifth Harvard University Forum on Islamic Finance, Cambridge, Massachusetts: Center for Middle Eastern Studies, Harvard University, ss.43-67

Hussein, K.A. (2007), “Islamic investment: Evidence From Dow Jones And FTSE Indices”, in Munawar Iqbal, Salman Syed Ali and Dadang Muljawan (eds.), Advances in Islamic Economics and Finance (ss. 387-401), Jeddah: IRTI, IDB.

Saraç M. ve Ülev, S. (2017), “Investing in Islamic Stocks: A Wiser Way to Achieve Genuine Interest-Free Finance”, JKAU: Islamic Econ., Cilt. 30, Özel Sayı, ss: 61-72.

TUYİD (2018), “Borsa Trendleri Raporu”, Ocak-Aralık 2018, Sayı 27. ss.14.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Mehmet Hocamıza da çok teşekkür ediyoruz.

Gerçekten ilk üç sunum da faydalı oldu. Teknik bilgilere, tarihçeye, fıkhi açıdan sorun oluşturabilecek veya tartışılması gereken birtakım noktalara, sınırlı sorumluluğa, çok ortaklı ortaklık, arındırma konuları ve performans gibi çok önemli noktalara işaret edildi.

Şimdi asıl bunların hasılasını konuşacağız, bu toplantının yapılmasının da amacı olan fıkhî açıdan nasıl değerlendirilmesi gerektiği konusuna bakacağız. Bunu da inşallah Din İşler Yüksek Kurulu Uzmanımız Dr. Yunus Keleş’ten dinleyeceğiz. Buyurun.

HİSSE SENEDİ TÜRLERİ VE KATILIM ENDEKSİ KURALLARININ FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Dr. Yunus KELEŞ

Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

GİRİŞ

Borsa, devlet ve şirketlerin ortaklık hisselerinin veya borçlanma tahvillerinin belli kurallar içinde belli mekânlarda ve devrelerde alınıp satıldığı, el değiştirdiği evrak piyasasıdır. Borsa, çağımızda fon ihtiyacı olanlarla fon temin edenlerin buluştuğu tekamül etmiş bir müessese olarak İslam’a uygun olan olmayan bir çok muameleyi barındırmaktadır. Borsa, sürekli ve istikrarlı bir surette arz ve talebin sunulduğu, iyi imkânlar sunma potansiyeli taşıyan bir pazardır. Ancak borsa tek tip bir muamele üzerinde şekillenmiş değildir. İçerisinde çok çeşitli akidler ve işlemler gerçekleşmektedir. Bu yüzden tek kalemde borsa hakkında hüküm vermek mümkün olmaz. Bu muamelelerin tek tek ele alınarak sahih olanla olmayanın ayrılması gerekir. Bu nedenle fıkhî ölçülere uygun bir borsa oluşturulacaksa akidlerin ayrıntılı olarak belirlenmesi, gayrimeşru akidlerin engellenmesi ve manipülasyonlarla insanların zarara uğratılmasının önlenmesi gerekir.[609]

I. HİSSE SENEDİ

“Paylar, anonim ortaklıklarca ihraç edilen ve anonim ortaklık sermaye payını temsil eden kıymetli evrak niteliğinde menkul kıymetlerdir. Bir anonim şirketin payına sahip olmak, şirkete ortak olmayı ifade etmektedir.”[610] Literatürde esham, aksiyon, pay senedi veya sadece hisse adı altında kullanılan hisse senedi, anonim ortaklıklar tarafından çıkarılan ve belirli ortaklık sermayesine katılma payını temsil eden yasal şekil şartlarına uygun olarak düzenlenmiş kıymetli evraktır.[611]

Menkul kıymetler borsasındaki ortaklık hisseleri; bunlar ister nakdi olsun ister ayni olsun şirketin sermayesini oluşturan hisselerdir. Hisse senetleri; şekil itibarıyla, nâma ve hamiline yazılı hisse senetleri şeklinde ayırılır. Hisse sahibine verilen hakları bakımından, âdi ve imtiyazlı hisse senedi, sahibine rücu edip etmemesi açısından ise, sermaye hisseleri ve temettü hisseleri şeklinde iki çeşidi vardır.[612] Bunlardan ayrı, pirimli ve pirimsiz paylar, bedelsiz ve bedelli paylar şeklinde şirketlerin hisseleri piyasaya sürme yöntemleri açısından da farklı türler bulunmaktadır. Şirketin kuruluşunda emeği geçen kişiler için çıkarılıp sözleşme hükümleri gereğince şirket kârının bir kısmına iştirak hakkı veren ve daima kurucuların adlarına yazılı olmak şartıyla ihraç edilen kurucu ve intifa hisse senetleri, belli bir sermaye payını temsil etmediği gibi şirket yönetimine katılma hakkı da vermemektedir. İntifa payları ise, şirket genel kurulunun alacağı kararla bazı kimselere çeşitli hizmetler ve alacak karşılığı olarak verilen ve sermaye payını temsil etmeyen paylardır.[613] Bunun caiz olabilmesi için verilecek miktarın belli olması veya karşılığında hisse senedi almışsa diğer hissedarlar gibi davranılması gerekir. Eğer miktar takdir edilmemişse mislî ücret verilir.[614] İmtiyazlı ve temettü hisse senetleri ileride ele alınacaktır.

A. Hisse Senedi ile İlgili Temel Meseleler

Hisse senedi, klasik dönemdeki mudarebe, müşareke gibi ortaklık modellerine göre modern sisteme uyarlanmış bir model olarak önemli yatırım fırsatları sunar. Ancak şirketlerin fıkhî yönden hukuki durumu, sermaye yapısı, üretim ve hizmet alanı ve borsadaki işleyiş tarzı açısından halen tartışılan alanları da barındırmaktadır.[615] Borsada ortaklık yapılan şirketler farklı kategorilere sahiptir. Eğer hisse payı, şirket sermayesinden bir miktarı gerçek anlamda temsil ediyorsa bu şirketin durumuna göre hükme konu olacaktır.

Bilhassa yatırım hisselerinin değerleri üzerindeki spekülasyonlar konuyu tartışılır hale getirmiştir. Bu nedenle çağımızdaki bazı âlimler, yatırım borsasını caiz görmeme eğilimindedirler. Zira yatırım borsasında tedavüldeki büyük rakamlardan beklenen ciddi yatırımlardan ziyade anlık kârlar peşinde koşulduğu ortadadır. O rakamlarla büyük çapta yatırımların olması gerekirken ortada bunu teyid edecek yatırımlar gözükmemektedir. Üstelik genellikle küçük yatırımcıların aleyhine; büyük pastayı kapan azınlığın lehine bir tedavül söz konusudur. Bu ise hakkaniyetli bir ortaklık, kalkınmayı hedefleyen bir paylaşım, şirketlerden umulan üretim ve yatırım ilkesine uygun değildir. Bu durumda mesele, heyetlerce ele alınması, şahısların fetvalarıyla yetinilmemesi gereken bir karmaşıklıktadır.[616]

Ayrıca hisse senetlerinin alım satımında cehalet ve garar olduğu, sarf kurallarının ihmal edildiği, kapitalist, sömürü düzeninin bir kuruluşu olduğu, serbest iradeyle oluşmayan fiyatlara hile, aldatma, kayırma, manipülasyon işlerinin çokça görüldüğü, hukuki düzenlemelerin insanların paralarını haksız yere yemeye yol açtığı, şirketin tüzel kişiliğinin olamayacağı için hissedarların alacaklı ve borçlu olması gerektiği gerekçeleri ileri sürülerek caiz görülmemesi görüşü savunulmuştur. Buna karşı hissedarların şirkete tâbi olarak kâr-zarara iştirak ettiği, meşru faaliyette bulunan şirkete ortak olmanın bir yolu olduğu, helal-haram karışık malın alım satımının caiz olduğu, ticari muamelelerde asıl olanın mubahlığı, şirketin nakdi varlığının ayni varlığa tâbi olduğu, kamu yararına olan yeni akid ve şirketlerin mümkün olabileceği, manipülasyon, garar ve aldatmanın işin özüyle değil harici yönüyle ilgili olduğu bunun her tür ticari muameleye karıştırılabilme ihtimalinin akdin aslını mahzurlu hale getirmeyeceği gerekçeleriyle caiz oluşu savunulmuştur.[617]

Hisse senetleri faaliyet alanına ve finansal mali yapısına göre iki farklı ölçüye göre değerlendirilmektedir. Ancak bu ikili tasnif yerine kanun, şirket yapısı ve yatırımcılar açısından değerlendirilmesinin daha ayrıntılı ve derinlikli incelemeye götüreceğini savunuyoruz. Şimdi öncelikle bu alanlardaki sorunları ele alıp açıklamaya çalışacak sonra da genel fıkhî değerlendirmeleri sunacağız.

1. Kanunî Sorunlar ve Açıklamalar

a) Hisse senetleri gerçek bir ortaklığı mı temsil ediyor yoksa nakit yerine geçen borç senetlerinin alım satımını mı temsil ediyor?

Borsada ortaklık yapılan şirketler, hisse senedi, ortaklık hissesi, şirket kuruluş hissesi şeklinde farklı kategorilere sahiptir. Eğer hisse payı, şirket sermayesinden bir miktarı gerçek anlamda temsil ediyorsa bu şirketin durumuna göre hükme konu olacaktır.

İslam risksiz bir kazanç türü olan faizi yasakladığı gibi, sadece riske girmek üzerine bina edilen kumar gibi kazanç biçimlerini de yasaklamıştır. Hisse senedi, temel esprisi itibari ile faize alternatif bir uygulamadır. Zira çeşitli teşebbüsler ve yatırımlar projelerini gerçekleştirmek için kredi kullanmak ya da sermaye artırımına gitmek suretiyle, ihtiyaçları olan meblağı hisse senediyle toplamak zorundadırlar. Bazı şirketler ve kuruluşların hisse senetlerinin değerini aşırı şekilde düşürmek veya yükseltmek için yapılan birtakım oyunlar, hileler ve manipülatif faaliyetler, dinin yasakladığı aldatma, zarara sebep olma fiilleri çerçevesine girdiği için bu tür işler caiz değildir. Karaman’ın ifadesiyle; bir Müslüman borsacı bunları yapmaz. Ancak başkaları tarafından bunlar yapılmış, belli hisse senetlerinin fiyatları inmiş veya çıkmış ise bunları, mevcut piyasa fiyatları üzerinden alıp satanların bir sorumluluğu olmaz. Hisse senetlerine aşırı rağbet ve talep bazı zamanlarda, senedin temsil ettiği şirket malvarlığının piyasa değeri ile senedin piyasa değeri arasında önemli farklılıklara sebep olmaktadır. Menkul kıymet borsaları, hisse senedi alım satımın yapıldığı pazarlardır. Hisse senedi almanın hükmü, arkasında bulunan ve temsil ettiği şirketin mal varlığı ile bağlantılıdır. İster ulusal ister uluslararası olsun; şirketin meşguliyet alanı dinen yasaklanmış işler olmadıkça, meşru şekilde üretim veya ticaret yapan ve sermayesinin çoğu helal olan bir şirketin çıkardığı hisse senetlerinin alınmasında dinen bir sakınca yoktur. Ancak temsil ettiği serveti meşru olmayan bir şirketin hisse senedini alan ve bunun yıllık kârından faydalanan şahıs, doğrudan veya dolaylı olarak meşru ve helal olmayan bir servete ortak olmuş olur ki, bu caiz değildir. Buna göre, portföyünde tahvil, faizli devlet bonosu ve dinen yasaklanan faaliyetlerde bulunan şirketlerin hisse senetlerinin yer aldığı yatırım fonlarına ortak olmak, evrakını alıp satmak da dinen caiz değildir.[618]

b) Borsa da uygulanan “Uluslararası Muhasebe ve Finansal Raporlama Standartları (UMS ve UFRS)” sistemine göre, firmaların ticari alacakları gerçeğe uygun değerleriyle kaydedilirken izleyen dönemlerde etkin faiz oranı kullanılarak iskonto edilmiş değerinden değer düşüklüğü karşılığı düşülerek muhasebeleştirilir. Hesaplanan faiz ise, faiz geliri olarak kaydedilir. Bu durumda faizden sakınmak isteyen bir şirket için zorunlu faiz uygulamasından çıkış yolu var mıdır?

Yürürlüğe giren yeni tebliğ ile sermaye piyasalarının temelini oluşturan kamuyu aydınlatmaya yönelik finansal tablolara ilişkin olarak borsa şirketleri, aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri ve bu işletmelerin bağlı ortaklık, iştirak ve iş ortaklıkları, 01.01.2008 tarihinden itibaren Avrupa Birliği tarafından kabul edilen haliyle UMS/UFRS uygulayacaklardır. Bu kapsamda, benimsenen standartlara aykırı olmayan Türkiye Muhasebe Standartları Kurulu tarafından yayımlanan Türkiye Muhasebe/Türkiye Finansal Raporlama Standartları esas alınabilecektir.[619] Yerel muhasebe standartlarına göre düzenlenen finansal tablolar, uluslararası piyasalara ve bu piyasalarda yer alan yatırımcılara istenen finansal bilgiyi sunmada yetersiz kalmaktadır. Finansal tabloların anlaşılabilir, tutarlı, gerçek, şeffaf ve karşılaştırılabilir olması zorunluluğundan doğan “Uluslararası Muhasebe ve Finansal Raporlama Standartları (UMS ve UFRS)”, yerel finansal raporlama anlayışında önemli değişikliklere yol açmıştır.[620] Faiz olmayan bir şeye faiz denmesi onu faiz kılmaz.

c) Sermaye kazancı gerçekten değeri üzerinden mi yoksa al-sat işlemleriyle oluşan iniş çıkışlarla mı olmaktadır?

Borsa kapitalist piyasanın şekillendirdiği küresel pazar olarak spekülatörlerin işlemleriyle çalışmaktadır. Eğer bu takipçi, izleyici ve alıp satıcı spekülatörler olmasa borsa diye bir pazar kurulamaz. Bir şirketin hisse senedini alan bir yatırımcı bu hissesini ihtiyaç anında alacak kimse bulamadığı gibi istediği zaman da bir şirketin hissesini almak için organize bir imkân bulamaz. İşte borsa bu işlerin resmî kurallar içinde ve kanunî sorumluluk altında kolayca organize edildiği bir imkân sunmaktadır. Manipülasyon, önceden bilerek ve isteyerek hisse senedi fiyatlarını düşürecek veyahut yükseltecek şekilde piyasayı kendi çıkarlarına göre yönlendirerek diğer yatırımcıları zarara uğratıp para kazanmak anlamına gelmektedir. Manipülasyon yapmak suçtur ve cezası vardır.[621] Spekülasyon ise, gelecekte fiyatının yükseleceği öngörülen bir hisse senedini bugünden almak veya gelecekte fiyatının düşeceği bir hisse senedini bugünden satmak anlamına gelmektedir. Spekülatörler aslında borsanın denge unsurudur. Spekülatörlerin özellikle vadeli işlemlerdeki tahminlerle kısa zamanda az kazanç prensibiyle hareket ettikleri bilinmektedir. Bu itibarla vadeli işlemlerdeki spekülatif hareketler, kanunî dayanak bulsa da gerçek bir yatırım ortaklığını temsil eden hisse senedi maksadıyla bağdaşmaz.[622]

Arka planda ortaklık ilkesine dayanmayan sadece endeks üzerinde işlem yaparak kazanmayı hedefleyen işlemler İslam ticaret mantığıyla bağdaşmayan hususlardandır. İİT’ye bağlı İslam Fıkıh Akademisi, endeks üzerinden satışları, hayali olup kumar türünden saydığı için caiz görmemiştir.[623] Günümüz İslam hukukçularından Hayrettin Karaman da, ilke olarak borsayı caiz görmekle birlikte iktisadi değerinden bağımsız bir şekilde sermaye kârına odaklı çalışan ve öz değerinden bağımsız iniş çıkışlar yaşayan ve genelde insanların para kazanmaya yoğunlaştığı endeks üzerinden işlemlerin bir tür kumara benzediğini, üretime, ekonomiye bir katkısı olmadan paranın kazanılıp kaybedildiği borsa oynama işlemini, makul ve maruf bir ticaret olarak görmediğini belirtmiştir.[624]

d) Borsa işlemlerinde aracı şirketlerin rolü ve yetkileri hangi sınırdadır? Para bunların hesabında mı tutulmaktadır?

Borsa’dan bir yatırımcı doğrudan menkul değer alamaz. Aracı kurumlar bu işi yapar. Mevcut menkul kıymetler ancak Takas ve Saklama Kuruluşunda tutulabilir. Yatırımcılara zarar verebilecek, töhmete sebep olabilecek her türlü işlemlerden menedilmişlerdir.[625]

2. Şirketlerin Yapısı Açısından Sorunlar ve Açıklamalar

a) Hisse senetlerini anonim şirketler çıkarıyor. Anonim şirketlerdeki belirsizlikler ve ortakların yetkilerinin olmaması bu işlemi meşruluktan çıkarır mı? Zira Anonim şirketler, hükmî şahsiyet sahibidirler. Bu tür şirketler, yasa açıklarından yararlanılarak tekelde toplanabilir veya küçük tasarruf sahiplerini yutabilir.

Anonim şirket ortakları, sadece koydukları sermayeyle, şirket ise yalnız esas sermayesi ile sınırlı bir sorumluluğa sahiptir. Böylece hem şirketin kuruluşu, hem de yeterince ortak bulunması kolaylaşmaktadır. Faiz, aldatma, garar, haram ürünlerin alış ve satışı gibi İslam’ın açıkça yasakladığı işlem ve muameleler bulunmamak şartı ile anonim şirket caizdir.[626] Aslolan helalliğe değil haramlığa delil aramaktır. Zira muamelelerde serbestlik ve asli ibaha esastır.[627] Aksaklıklar, suistimaller, menfaat ilişkileri, hıyanetler vb. şirketin aslıyla değil insanla ilgili bir sorundur.[628]

b) Şirketin hissesini alan kimse, şirketin nakdi malvarlığına da ortak olduğundan hisse satıldığında nakdin satışı da olacağı için bu durum, sarf şartlarına uyar mı? Yine hisse şirketin borçlarını da içerdiğine göre satış halinde borcun satışı olur mu?

Şirketin nakdi malvarlığı ribaya sebep olmaz. Zira bu nakitler şirketin malvarlığını temsilde asli değil tâbi bir konumdadır. Şirketin asli malvarlığını yatırımları oluşturur. Borç da böyledir. Zira müstakil olarak akid açısından sabit olmayan bir şey tâbi olması durumunda sabit olabilir. Ancak şirket kuruluş aşamasında iken henüz mal ve menfaate çevrilmemiş nakitler şirket varlığını oluşturuyorsa bu hisselerin satışı ancak sarf kurallarına uyularak aynı cinsten nakitlerse peşin ve eşit tutarla farklı cinsten nakitlerse peşin ama farklı tutarlarda satılabilir veyahut peşin olarak uruz nevinden malların karşılığında satılabilir. Zaten şirketler için böyle bir dönem çok kısa olduğu için fazla talep olmaz.[629]

Mecmau’l-fıkhi’l-İslami, 30:(5/4) nolu kararına göre; eğer şirketin kuruluşunda ama faaliyete geçmesinden önce elde edilen ve halen nakit olarak tutulan meblağ, alacak/borç sukuku olacağı için sarf veya deynin satışı hükümlerine tâbidir. Ama ayn, menfaat, deyn, nakit vb. karışık ise bu durumda çoğu ayn ve menfaat ise, bu senetler ayn ve menfaati temsil edecektir. Bu mesele safkanın (akdin) tefrik edilip edilmemesi, kabzasında altın veya gümüş süs bulunan eşyanın satışı, terekede deynin bulunması halinde sulh ve varislerden birini çıkarma durumunda deynin satışı meselelerinde tartışılmıştır. Akidler mümkün olduğunca fesada değil sıhhate hamledilmelidir.[630] Bu durumda anonim şirketlerin tüzel kişiliği dikkate alındığında şirketin malvarlığına hissedarların değil bu tüzel kişiliğin sahip olduğu düşünülebilir. Hissedarlar ancak itibari şahsi hak ve mülkiyet sahibidirler. Ancak sonuçta yönetim kurulunu seçen, itiraz yetkisi olan, yönetim kurulunu tezkiye eden ve şirketin tasfiyesinde tüm malvarlığını bölüşen yine hissedarlar olduğundan hissedarları göz ardı ederek bir tüzel kişilik vermek ne kadar doğru olur? Bu durumda hissedarların şirket kaim oldukça haklarından tenazül ederek şirketten ayrılma talebinde bulunmayacaklarını taahhüt ettiklerini dikkate alarak bir çözüm bulmak daha sahih olacaktır.[631] Dolayısıyla anonim şirkete verilen tüzel vasıf da sadece kanuni zorunluluktan doğan idari bir düzenleme olarak düşünülmelidir.[632]

Alışverişte yesir tâbir edilen gararın ihtiyaca binaen meşruiyete halel getirmediğini ifade eden İbn Teymiyye, mefsedete karşı racih hâcetin tercih edileceğini belirtirken[633] pazardaki umumî hâcetin zaruret menzilesine ineceğini belirtmiştir. Bu durumda şirketin malvarlığındaki nakit, alacak vb. hususların nispetini azlık-çokluk ilkesine göre değerlendirmek isabetli olur. Eğer bu varlıklar bizatihi maksut değil de tâbi hükmünde iseler bu durumda asli olan itibara alınır, azlık-çokluk dikkate alınmaz. Şöyle ki, hissenin temsil ettiği hususlar sadece şirketin maddi malvarlığını değil, yıllık bilançoda belirlenen demirbaş ve tedavüldeki malvarlığını, sözleşmelerle elde edilen imtiyaz ve hakları (ki bunlar bilançoda kayıtlı olmayabilir), idari başarı ve kabiliyetler, telif, patent, ruhsat vb. manevi hakları bütünüyle temsil etmektedir.[634] Yani anonim şirkette asıl maksat üretim, büyüme ve kazançtır. Nakit, alacak, borç gibi hususlar ise asıl maksat değil tâbidir. Kılıcın kabzasındaki altın müstakil olsaydı sarf hükmü cari olacaktı. Ama kılıca tâbi olunca sarf hükmünün mahzuru dışına çıktı.[635] Bunu destekleyen diğer bir husus da şirket ve miras hususunda “teharüc” denilen bir hissedarın ya da mirasçının payını diğerleri adına bedel karşılığı terketmesi meselesidir. Münferit olduğunda alışverişteki sarf ve deyn kurallarına tâbi olması gereken bu hususta ortaklık ve ihtilat olması durumunda sulh hükümleri cereyan etmekte, sarf ve deyn hükümleri dışına çıkılabilmektedir. Normal alışverişte müsamaha edilmeyen hususta burada kolaylık yolu seçilmiştir. Şirketlerde de bu yolla bir hissedar diğer ortaklarına rıza yollu hissesini devredebilir.[636] Ama bir şirketin asıl faaliyet alanı nakitler, borç ve alacaklar üzerinde ise bu durumda sarf ve deyn hükümleri geçerlidir.

O halde hisse senetleri, sukuk sertifikaları ve yatırım fonlarındaki nakit ve deyn nispeti ne kadar olursa olsun bunların borsada alınıp satılabilmesi için şu şartlara riayet yeterlidir:

a) Şirketin asıl faaliyet alanı ve maksadı, bu tür nakit, deyn, ayn, menfaat ve haklar üzerinde yapılan akidlerle ticaret, yatırım, sanayi, tarım vb. gibi alanlar olmalıdır. Sarraflık ve deynin alım satımı gibi faaliyet alanı olmamalıdır.

b) Şirketin mal varlığı sadece nakit ve deyne hasredilmiş olmamalı, ayn, menfaat ve haklar da bulunmalıdır.

c) Nakit ve deynler ancak ayn, menfaat ve hakların elde edilmesi için tâbi birer vasıta hükmünde olmalıdır.

d) Ancak hisse senetleri ticari tedavüldeki bir faaliyeti temsil etmeyip ancak mali müessese tarafından sunulan şayi bir mülkiyeti ifade ediyorsa, hisse senedinin temsil ettiği varlıklar mal, menfaat, nakit, alacak gibi şeyleri temsil ediyorsa bu durumda ayn ve menfaatlerin %50’den fazla olması esas alınır.

e) Şirket kuruluş aşamasında ayn ve menfaat üzerine faaliyet alanını belirlemelidir. Eğer nakitle başlamışsa ancak ödenen nakit bedelin peşin alınması ile tedavül mümkün olur.

f) Tasfiye halinde ise artık tedavül durdurulmalıdır.

g) Bu cevaz fetvası hile ile deynin alım satımına vesile yapılmamalıdır. Asıl maksat terkedilip bu iş, borç senetlerinin satış yeri haline gelmemelidir.[637]

Mecmau’l-fıkhi’l-İslami de 188 (3/20) no’lu kararında, nakit ve alacak halindeki varlıklar, asıl kabul edilebilecek bir varlığa tâbi ise ve menkul kıymet asıl varlık üzerindeki mülkiyeti de içeriyorsa bu durumda nakit ve alacak halindeki varlıkların oranına bakılmaksızın söz konusu menkul kıymetlerin tedavülü caiz olur. Nakit ve alacak halindeki varlıkların asıl kabul edilebilecek bir varlığa tâbi olmaması veya menkul kıymetin asıl varlık üzerindeki mülkiyeti temsil etmemesi halinde hangi tür varlıkların daha ağırlıklı olduğu dikkate alınır ve buna göre hüküm verilir.”

AAOIFI, likitide düzeyi hakkında bu ilkelerden hareketle şirketin maddi duran varlıklarının şirket varlığı içinde %30’dan aşağı olmamasını yeterli görmüştür.[638]

Ortaklık hisselerinin piyasada tedavülünden önceki hükmüne gelince; hisse senetleri, nakit, deyn, ayni mallar veya bunların karışımı mallar şeklinde olabilir. Eğer hisseler nakitleri temsil ediyorsa burada sarf hükümleri, deyni temsil ediyorsa burada da alacaklar/borçlar üzerinde tasarruf hükümleri geçerlidir. Sarfta, aynı cins nakitlerde, bedeller eşit miktarda ve peşin olarak değiştirilebilir. Fazlalık veya vadeli olması durumunda faiz olur. Deynde ise, başkasındaki bir alacağını bir kimse başka bir şahsa veya borçlu şahsa ister alacağı cinsinden ister başka cinsten bir bedelle peşin olarak veya vadeli olarak satamaz. Borç ve alacakların satımı caiz değildir. Bu alacağın karzdan veya bir malın vadeli satımından dolayı olması arasında fark yoktur. Deyn ancak karşılığında bir ayni mal olursa satışa konu olabilir. Yani bir kimse, borcu karşılığında alacaklısına bir mal satabilir. Hisselerin temsil ettiği mallar, nakit, deyn, menfaat ve ayni mallarla karışık halde iseler, bedel karşılığı değişimin caiz olabilmesi için temsil edilen malların çoğunun ayni ve menafi türünden mallar olması gerekir.[639] Azlık- çokluğun itibara alınması gereken asıl yer burasıdır.

c) Borsada endeks iniş çıkışlarda değer kaybederken veya kazanırken hisse senetleri bir bütün olarak mı etkilenir yoksa şirketin durumuna göre mi hisse senedinin değeri belirlenir.

Bir şirkete ait hisse senedinin değer kazanma nedeni, şirketin performansıyla eş değer görülmektedir. Yani şirketin kârı, cirosu, piyasa değeri artıyorsa, hisse senedi de değer kazanacak demektir. Aynı zamanda şirketlerin geleceğe yönelik projeleri, sektörel gelişmeleri takip etmeleri, faaliyet gösterdikleri sektördeki başarıları, şirketlerin hisse senetlerini olumlu yönde etkileyecektir. Bir hisse düşerken biri şirketin durumuna göre satıyorsa diğeri neden alır sorusuna, bu yatırımcıların algı farklılığı ve uzun-kısa vadede beklentilerin değişmesiyle ilgili olduğu cevabı verilebilir. Bunun kesin bir formülü yoktur.[640]

3. Yatırımcılar Açısından Sorunlar ve Açıklamalar

a) Hisseyi alan yatırımcıların geneli, şirketle ilgili tafsili bilgiye sahip değildir. İzahnamedeki ve bilançodaki verileri kavramaktan da çoğu kimse mahrumdur. Bu durumda malı alan bir kimsenin malum olmayan görmediği bir malı alması söz konusu olabilir mi?

Şirketle ilgili her türlü tafsilatı bilmek meşakkati yüklemektir. Şirketler her yıl bilançolarını, mal varlıkları, kâr ve sermaye durumlarını yayınladıklarından bunların bilinmesi yeterlidir. “Meşakkat teysiri celbeder” kaidesince aslı itibarıyla malum olan müteferrik meselelerde garara götürmeyen cehaletin mazur görüleceği âlimlerce tasrih edilmiştir. Birçok fakih, gararlı satıma ihtiyaç duyulması veya meşakkat sebebiyle garar içeren akdin sahih olacağını belirtmiştir.[641]

b) Hisse senedi gibi uzun süreli yatırım araçlarına daha çok sigorta, emeklilik fonu gibi şirketler yatırım yapmaktadırlar. Bu tür kurumlar, tahvil, ipotek temelli menkul kıymetler gibi piyasalardan elde ettikleri faiz gelirleriyle de hisse senedi alabilmektedirler. Yine faizle iştigal eden banka, şirket ve kurumlar da hisse senetlerine yatırım yapabilmektedir. Bu durumda haram kazanç elde eden kurumların ortak olduğu bir şirketin hisse senetleri alınabilir mi?

Gelirinin tamamını haram yollarla elde eden kurum veya şahıslarla muamele, bunların hediye ve ikramlarının alınması veya bunlarla ortaklık kurulması caiz değildir. Ancak ticari muamele yapılan kimselerin gelirleri tamamı haram kazançlardan değil de diğer helal kazançlarıyla karışık bulunursa bu durumda hüküm de değişecektir. Bir kurum veya şahıs helal işlerin yanı sıra haram yollarla da gelir elde ediyorsa bu tür yerlerle muamele yapmak, ikram ve hediyesini almak veya ortak olmak gibi hususlarda, gelirinin çoğunun haram ya da helal olmasına göre fakihler farklı kanaatlere ulaşmışlardır. Ancak burada ortaklıktan maksadımız elinde haram karışık mal olan birisiyle meşru bir iş üzerinde ortaklıktır yoksa mahzurlu bir işi yapmak üzere ortaklık değildir. Zira mahzurlu bir işi tek başına veya ortak yapmanın hükmünde bir farklılık olmaz.

Mezhepler, malının çoğu haram olan kimseyle muamelenin, bizatihi muameleye konu olan malın haram olduğu bilinmediği için doğrudan haram olmayacağı ama harama düşme tehlikesi olduğu için en azından kerahet hükmünün bulunacağı görüşünde birleşmişlerdir.[642]

İlerleyen zamanlarda kaçınılması zor ve karmaşık durumlarla karşılaşan fakihler, helal-haram karışık malların olması durumunda genişlik yoluna girmişler en azından ruhsat metodunu işletmeye meyletmişlerdir. Tabi ki bunda zaruret, umûm-i belva ve fesadüzzaman algısının etkilerini görmek mümkündür. Konu bir açıdan vera yönüyle diğer açıdan da kerahet kaydıyla gündeme gelmiştir. Fakihler, haramlık hükmünün mücerred bir ihtimalle sabit olamayacağını ancak malına haramı karıştıran kimseyle muameleden kaçınmanın dini şüphelerden arındırmak açısından ihtiyati bir hüküm olarak kerahet kaydının getirilmesini uygun görmüşlerdir. Kerahet kaydı ise, derecelendirilmiş olup kerahetin şiddetinin artması şüphenin kuvvetine göre belirlenmiştir. Zira bizatihi aynıyla haram olduğu bilinmedikçe haram hükmü verilemez. Veranın derecesi müşterinin elindeki miktarda helal ve haramın derecesine göre değişir. Haram kısmı daha çoksa veranın derecesi de o nispette ziyade olur. Maldaki haramın azlığına ya da çokluğuna göre de kerahet derecesi azalır ya da artar. Zira az da olsa malların haramdan tümden salim olmasının zor olacağını düşünen fakihler, kazançlarının çoğunu helalden elde eden kimselerle muamelenin, bizzat haram kaynaklı taraftan olduğu bilinmedikçe onların ikram ve hediyelerini almanın caiz olacağı kanaatine varmışlardır. Fasid muamelelerde ise, haramlık malın bizatihi aslında değil vasfında takarrür ettiği için fasid muamelelerle malın bizatihi kendisi değil kazanma yönü haram olmaktadır. Bilhassa taayyün etmeyen para, altın vb. nakitlerde kirlilik veya helallik bunların bizatihi aslında değil vasfında yani kazanma yönünde olduğu için iş karşılığı alınan/verilen nakitlerde şüpheye itibar edilmez. Nakitler (para, altın, döviz vs.) taayyün etmediği için bu anaparalardan istifade ile ticaret yapılsa hubsiyet/kirlilik intikal etmez. Zira nakitlerde haram olan miktar tasfiye edilerek helal muamelelere devam etmek imkânı vardır. Bu gibi hususlarda sakınmaya teşvik eden görüşler fetva cihetinden değil vera/takva cihetinden ileri sürülmüştür.[643] Neticede bizatihi haram olduğu bilinmeyen karışık mallarda malın doğrudan haramdan olduğu bilinmedikçe bu mal üzerinde muamele yapmak caizdir. Eğer şüphe durumu kuvvet kazanırsa en fazla kerahet hükmü verilir. Zira bilmeden ikinci bir zimmete geçen haramdan elde edilen kaynak bu ikinci zimmet açısından haramlık hükmünü intikal ettirmez. Üstelik doğrudan bu kazançla ilgisi olmayan üçüncü şahısların yaptıkları meşru işler karşılığında taayyün etmeyen nakitler şeklinde bedel almalarında sakınca yoktur.

Bu durumda malının çoğunu haramdan elde eden kurum veya şahıslarla muameleden kaçınmak kerahetten sakınmak açısından doğru olur. Ancak kazancına helal yanında az bir miktar haram karıştıran bir firma veya şahısla haram olan bir ticari faaliyeti ilgilendirmeyen meşru bir iş üzerinde akid kurarak gelir elde etmek caizdir. Zira haram yolla kazanılan para bunu kazanana haram olur. Bizatihi gasp, hırsızlık gibi başkasının hakkı tahakkuk etmedikçe onun çoğu helal olan helal-haram karışık parasından meşru muamele ve iş karşılığı ücretlerini alan veya muamelede bulunan diğer şahıslar onun bu günahına iştirak etmiş olmaz.

II. KATILIM ENDEKSİ

Borsada meşru olan olmayan birçok iktisadi faaliyetin olması sebebiyle dinî hassasiyete sahip yatırımcılara uygun bir borsa oluşturulması fikri ortaya çıkmıştır. Ancak mevcut şartlarda küresel bir yapı arz eden borsa için mahzurlardan soyutlanmış bir küresel mali piyasa oluşturmak kolay olmadığından mevcut yapı içerisinde eleme usulüyle dinin gereklerine uygun faaliyet yapan şirketlerin tercihine yönelmek gerekmiştir. Binlerce şirketin olduğu bir pazarda bunu takip edip denetleme imkanı zor olacağından bu işi katılım endeksi şeklinde organize eden bir zemine ihtiyaç hâsıl olmuştur.[644] Faizden uzak, risk paylaşımına dayalı ortaklık imkânıyla piyasa şartlarındaki mahzurlarına rağmen dinî hassasiyete sahip bir finans için en uygun yapı hisse senetlerinde bulunmaktadır.[645]

Mudarebe, müşareke, vekâlet usulü yatırımlar ve kira sertifikaları şeklinde şemsiye altına alınan İslami yatırım fonları, küresel piyasada gittikçe yükselmekte, yerini sağlamlaştırmaktadır. Ziraat, Halk, Vakıf, Garanti, Yapı Kredi gibi esasında konvansiyonel bankacılık yapan kurumlar da bu tür fonlara yönelmeye başlamışlardır.[646] Sukuk, hisse senetleri, yatırım fonları ve diğer İslami sermaye piyasası araçları önümüzdeki yıllarda daha çok yaygınlaşacak, bilinirliği artacak ve çok daha fazla yatırımcının ilgisini çekecektir. İslami bir sermaye piyasasında faiz, garar, kumar, spekülasyon, manipülasyon, ihtikar gibi yasak olan işlem ve uygulamalar yer almaz.[647]

Borsa yatırım fonu, borsada işlem gören, bir endeksi baz alan ve bu endeksin performansını yatırımcılara yansıtan katılma belgeli yatırım fonudur. Bu endekste hisse senetlerinin bulunması gerekir.[648] İslami hisse senedi fonları, dinî danışma kurulları tarafından belirlenmiş izleme kriterlerine uyan firmaların hisse senetlerine yatırım yapan fonlardır. Yönetim ve yatırım faaliyetleri fetva kurulları tarafından takip edilen sukuk, altın, hisse senedi vb. endekslerden oluşur.[649] Dünya genelinde bu gibi endeks oluşturan kurumların bir kısmı kendi fetva kurullarına göre hareket ederken bir kısmı AAOIFI ilkelerine göre hareket etmektedir.[650]

Kural olarak, faiz getirili işlem ya da diğer mahzurlu işlemlerle ticaret yapan şirketlere ortak olmak ve bu şirketlerin hisse senetleri ile muamelede bulunmak caiz değildir. Bu konuda doğrudan bu gibi haram işlerle meşgul olanların hisselerine iştirakin caiz olmayacağında ittifak vardır. Bu manada katılım endekslerine; faize dayalı hizmet, finans ve aracılık, alkol, içki, domuz, tütün, silah, gayrımeşru eğlence sektörü, pornografi, kumar, reklamcılık, klonlama, kök hücre, finansal hizmetler, vadeli altın-döviz ticareti, müzik sektörü, otel, sinema, sigorta şirketleri[651] gibi alanlarda faaliyet yapan şirketler alınmamaktadır. Her endeksin alınma ölçütü aynı değildir. Bir kısmı mesela müzik ve sinema sektörünü dâhil ederken bir kısmı dâhil etmemekte, bir kısmı haram işler için kiralanan yerleri belli orana kadar endekse alabilirken diğer bir kısmı bunu almamaktadır. Yine bir kısmı kök hücre çalışmalarını meşru görmektedir. Yine bir kısım şirketler karma yapıda olup meşru olan ve olmayan alanlarda faaliyet göstermektedir. [652] Reklam konusunda da haber kanalları, spor, gazete ve Körfez ülkelerindeki meşru nitelikli reklamcılık alanlarını istisna eden endeksler vardır.[653]

Alınan hisselerde bu gibi haram kazançlar oluşmuşsa bunların elden çıkarılması gerektiğinde ittifak vardır. Yine gelirlerinin tamamı haram olan şirketlerin hisselerine ortaklık ve muamele yapmanın caiz olmadığı da ittifak konusudur. Gelirlerinin çoğu haram olanlar hakkında ise haramlık ve kerahet görüşleri serdedilmiş, kerâhet kaydı öne çıkmıştır. İhtilaf ancak bir miktar haram kazancı olan ve gelirlerinin çoğu helal alanlarla ilgili olan şirketlerle ortaklık konusundadır.

Bir hisse senedinin İslami açıdan uygun olup olmadığı iki esas üzerinden izleme metodolojisinde ele alınır:

1) Şirketin faaliyet alanlarının İslam açısından meşruiyeti

2) Şirketin mali yapısının İslam açısından meşruiyeti

İslam Fıkıh Akademisi, 63 (1/7) no’lu kararında asıl faaliyet alanı meşru olmakla birlikte bazen faizli muamele yapan şirketlerin hisselerine ortak olmanın esasen şer’an caiz olmayacağı belirtilmiş, ardından bununla ilgili kesin kararın daha geniş bir araştırmaya ihtiyaç olduğu, 77 (8/8) no’lu ve 87 (4/9) no’lu kararlarında tasrih edilmiştir. Öte yandan şirketlerin likitide, faiz, alacak (borç) ve caiz görülmeyen alanlardan sağladığı gelirlerin mevcut şirket varlığındaki oranları gündeme getirilmiştir. Fıkıh kurulları, bu tür nakit ve benzeri varlıklarla ticari alacakların toplam varlığa oranla %30-50’yi geçmemesi gerektiği kararına varmıştır. AAOIFI ise, likitide üzerinde bir sınırlama getirmezken maddî duran varlıklarla ilgili aşağıda belirtilecek standartları esasa almıştır. Ancak asıl sorun kâr payı ödemelerini tam olarak yapmayan bir kısmını sermayeye katan şirketler açısından bu oranların netleştirilmesindeki zorluktur.[654]

İzleme tekniklerinde endeks hazırlayıcılar genel geçer bir yaklaşım olmadığından bir kısmı kendi geliştirdikleri izleme standartlarını kullanmakta, bir kısmı şirketin ana sözleşmesine bakmakta, bir kısmı da piyasa algısını da hesaba katan faaliyet alanlarına göre kod kullanmaktadır. BMD, ana sözleşmeyle yetinirken ZP, İslami finans kurumlarının oranlarına da bakmaktadır.[655]

AAOIFI, faizsiz bankacılık standartlarıyla ilgili şu ölçüleri getirmiştir:

c) Şirketin ana sözleşmesinde faiz veya diğer mahzurlu mal ve hizmetlerin ticareti gibi işlemlerde bulunacağına dair bir madde bulunmamalıdır. Ancak böyle bir madde olduğu halde bu tür işlemler yapılmıyorsa titiz bir şekilde şirketin muamelelerinin takibi gerekir.

d) Şirketin aldığı faizli kredinin toplamı tüm hisse senetlerinin toplam değerinin %30’unu aşmamalıdır. Ancak bu durum o şirketin faizden dolayı manevi sorumluluğunu düşürmez.

e) Şirketin faiz geliri elde etmek için faizli bankalardaki vadeli hesaplara yatırdığı paraların toplamı tüm hisse senetlerinin toplam piyasa değerinin %30’unu aşmamalıdır. Yine burada da faizli muamelenin haramlığından sorumluluk şirket açısından düşmez.

f) Şirketin dinen meşru olmayan (faiz, mahzurlu mal satış vs.) işlemlerden elde ettiği gelir, toplam gelirinin %5’ini aşmamalıdır. Bu gelirin haram işlemlerde elde edilen gelir olması ile haram malın bizatihi mülk edinilmesi arasında fark yoktur.[656] Madde b ve c’de bahsedilen konu haram muamele sonucu elde edilen gelir değil haram işlerle ilgili yapılan muamelenin hacmiyle ilgili sınırı ifade eder. Bu maddede ise, haram gelirin bizatihi oranı tespit edilmiştir. Zira haram işlemlerde kullanılan sermayenin kendisi bizatihi haram olmaz. Haram olan bu işlemlerden elde edilen gelirdir.

g) Bu oranların tespitinde şirketin en son bilançosuna bakılır.

h) Bu şekil bir şirketten hisse senedi alanların dönem sonunda haram gelir kadar kısmını toplam gelirinden çıkarması gerekir. Arındırılması gereken kazanç mahzurlu gelirlerin hisse senedi başına düşen miktarıdır. Arındırılması gereken bu mahzurlu kısımdan hiçbir şekilde yararlanılmaz, bu kısım, hayır kuruluşlarına veya amme cihetine sarf edilir. Bu işlem yapıldığı takdirde geri kalan gelir temizdir.

i) Aracı kuruluş/broker ya da başkasından alınacak faizli krediyle hisse senedi almak caiz değildir. (margin/hamiş)

j) Satıcı, “açık satış/short sale” şeklinde mülkiyetinde olmayan hisse senetlerini satamaz.

k) Hisse senetlerinin borç verilmesi caiz değildir. Zira sürekli değişen değerler borç hükümlerine uymaz. Hisse senediyle selem akdi de yapılmaz. Zira selem sözleşmelerinde akit konusu, bir zimmet borcu (deyn) olup belirli bir mal (ayn) değildir. Üstelik bu malın temin edilememe durumu da olabilir. Hisse senetleri kiralanamaz.[657]

l) Hisse senetlerine dayalı olarak future sözleşmeler yapılamaz. Çünkü bu sözleşmeler muayyen bir mal olan hisse senetlerinin (şimdiden satılarak) gelecekte teslimini öngörmektedir. Bu da haram olup caiz değildir. Zira satıcı sahip olmadığı bir şeyi bir tarafın zararına olacak riskle satmaktadır. Hisse senetlerine dayalı olarak opsiyon sözleşmeleri yapılamaz. Bu hak, akitten sonra ortaya çıkar. Akitten sonra oluştuğunda da malla ilgili değildir. Alma ve satma hakkı şeklinde soyut bir şeyle ilgilidir. Mala bağlı olmayan sabit haklar alınıp satılamaz. Ayrıca bundaki belirsizlikler akde zarar verir ve kumar vasfındadır. Hisse senetlerinin kârı üzerine swap sözleşmesi yapmak caiz değildir. Zira bunda bedeller aynı türden olursa hem nesie hem fazlalık faizi, farklı türden olursa neise faizi gerçekleşir. Her iki bedel vadeli olunca da borcun borç karşılığı satımı kuralı ihlal edilmiş olur. Paraların miktarında belirsizlik olup ortalama hisse senedi kârı esas alınıp bu belirsizlik üzerinde kumar oynanmaktadır.[658] Aynı şekilde varrantlar da opsiyon gibi dayanak varlığa sahip olmadan dayanak varlık üzerindeki fiyat hareketlerinden yararlanarak göstergeyi, önceden belirlenen fiyat üzerinden bir vadeye kadar alma veya satma hakkını ifade eden finansal araçtır. Ancak varrant opsiyonun aksine menkul kıymet üzerinden spot işlemleri içerir.[659] Bu da tamamen kumardır. Varrantlar hisse senedine dayalı olduğunda, bu o hisse senedinin içerdiği gerçek bir ortaklığı göstermez. Dolayısıyla kâr payı, rüçhan hakkı, oy, tasfiyedeki pay gibi haklar varrantlarla yatırımcıya geçmez. Geçen yetki sadece pay alma, satma hakkıdır.[660] Bu nedenle kaldıraç etkisine de sahip bu tür finansal işlemler, borsanın meşru çerçevede ve sağlıklı işlev görmesi hedefine aykırıdır.

Katılım endeksleri, fıkha uygun yatırım arayışları için kolaylık sağlama amaçlı oluşturulmuştur. Dünya genelinde çeşitli İslami katılım endekslerinde fıkhî yönden deyn ve mahzurlu işlemlerdeki oranlarla ilgili bazı farklı ölçütler bulunmaktadır. Dow Jones Islamic Market Turkey Index, endekse girebilme kriterlerinde şirket rosyolarının toplam borç, alacak hesabı, nakit ve faize dayalı menkul kıymet değerinin 24 aylık ortalama piyasa değerine göre %33’ü geçmemesini baz almıştır.[661] Standart&Poor ise, bu oranı 36 aylık ortalama üzerinden hesaplamaktadır. Burada kâr payı arındırma rosyosu da yayınlanmaktadır.[662] Kuala Lumpur Islamic Index’e giriş şartı ise; maslahat vurgusu öne çıkarılarak az olmak kaydıyla mahzurlu faaliyetlere bulaşsa da ümmete faydalı olan veya gayrimüslim haklarına uygun şirketler endekse alınabilir. Bu manada umum-i belva gereği, konvansiyonel bankalardaki mevduatlara ödenen faiz %10’u geçmemeli, haram işlerde kullanılan varlıkların kira geliri mevcut gelirin %20’sini geçmemelidir. Borç ve likit oranı ise sınırlanmamıştır. MSCI Barra Global Family of Islamic Indices endeksi ise, alacak hesabını ayrı tutarak bunun toplam varlığın %70’ini geçmemesini benimsemiştir. Bunda da faiz kısmını hesaplayıp arındıran bir rapor tutulmaktadır.[663] Russell-IdealRatings Islamic Global Index Serilerinde ise, nakit toplamı, mevduatlar ve alacakların toplamının son 12 aylık ortalama piyasa değeri, mevcut varlığın %70’ini aşmamalıdır. Thomson Reuters/Idealratings Islamic Index’inde ise farklılık bu oranın %67 olarak belirlenmesidir.[664] Kira gelirleri ve aracı kurumlar noktasında SAC, %20 eşiğini getirmiştir. Ayrıca SAC, tek tip bir eşik değer yerine bir bant kullanmayı tercih etmiş fakat şartlar diğer kurumlara göre revize edilmesini gerektirmiştir. Ayrıca SAC, endeks dışı kalan hisselerin elden çıkarılması zamanını, ilk maliyeti yakalamasına kadar bekletilebileceği görüşünü benimsemiştir.[665] FTSE, Russel ve SAC Malezya, oranların aktif toplamını kullanırken diğer endeks sağlayıcıları 24 veya 36 aylık değer ortalamasını kullanmaktadırlar.[666]

A. Katılım Endeksiyle İlgili Sorunlar

1) Uluslararası geçerliliği olan standart oranın olmaması.

2) Fıkhî danışma kurullarının yeknesak olmaması. Bu endeks sağlayıcıların bir kısmı kendi fetva kurullarına danışırken bir kısmı da dışarıda oluşmuş danışmanlık kuruluşlarından fetva almaktadır.[667]

3) İzleme kriterleriyle ilgili bir sorun da finansal rasyolar hesaplanırken piyasa değerinin mi yoksa toplam varlıkların mı kullanılacağı hususundaki farklı uygulamalardır. Bu durum kısa bir zaman dilimindeki dalgalanma, şirketin eşik değerin altına ve üstüne çıkabilmesi anlamına gelmektedir. Bu nedenle 12, 24 ve 36 aylık ortalama piyasa değeriyle sorun aşılmaya çalışılmıştır.

4) Bir diğer sorun da mali tablolar ve muhasebe politikalarıdır. Yıllık ve dörder aylık periyotlarla yayınlanan mali tablolar, izleme devamlılığı açısından sorunludur. Muhasebe tekniklerinde de bazı meşru menkul değerler konvansiyonel borç gibi değerlendirildiği için endeks dışı kalabilmektedir. Bu nedenle uluslararası geçerliliği olan tasdik edilmiş bir izleme ve denetleme metodolojisi oluşturulmazsa, bu kriterlerin tutarlılığı ve etkisi sorgulanmaya devam edecektir. Bu geçiş döneminden hızlı bir şekilde küresel piyasada yer edinen bir sürece geçmenin yolu uluslararası istikrar ve güveni sağlamaktan geçer.[668]

5) Diğer bir mesele de, şirketlerin faaliyet alanlarının belirlenme ölçüleridir. Bu hususta çoğu endeks kendi yaklaşımlarını ölçü almaktadır. Özellikle sektörel izleme aşamasından sonra finansal kurumların ve şirketlerin izlenmesi de önem arz etmektedir. İzleme kriterleriyle ilgili eleştirilerde şirketin piyasa değeri ile toplam varlık değeri arasında hangisinin dikkate alınacağı, kriz zamanlarında likitte kalmanın tercih edilmesi gibi sebeplerle sınırlamanın zorluk çıkaracağı, hisse senetlerinin nominal değeriyle piyasa değerinden hangisinin esas alınacağı tartışılmaktadır. Zira piyasadaki iniş-çıkışlar şirketi eşiğin altında veya üstünde kalması gibi durumları tekrarlatmaktadır. Mali tabloların ve muhasebe tekniklerinin değişmesi de bu eşiği takipteki engellerdendir. Yine borç oranının doğru tespit edilememesi de aslında kaynak gelirlerin borç olarak kaydedilip şirketin endekse girememesine sebep olmaktadır.[669] Esasen hisse senetlerinde de mudarebede olduğu gibi piyasa değerinin esas alınması uygun olur. Zira kâr-zarar ortaklığının anlamına uygun olan budur.[670]

Bu verilerde de görüldüğü gibi fıkıh kurulları yeknesak değildir. Uluslararası bir standart ve kabul olması gerekir. İslami ölçüleri sadece belirli mahzurlu alanlarla sınırlamak, çevre ve doğal kaynakların korunması, zarar verilmemesi, işçi-işveren ilişkileri, rekabet ahlakı gibi hususlarda da İslamın evrensel ahlak ilkelerinin de dâhil edileceği bir izleme tekniği hem her kesim için faydalı hem de maksadın hâsıl olmasında etkili bir yol olacaktır.[671]

Bu ölçütleri bir bütün olarak ele aldığımızda bu farklılıkların azlık-çokluk, asıl tâbi olma gibi meşruiyet temellendirmesindeki farklı görüşleri esas almaktan kaynaklandığını görüyoruz ki bunları ileride tahlil edeceğiz.

Neticede faaliyet alanı meşru olmakla birlikte bazen mahzurlu işler yapan yukardaki şartlara haiz şirketlerin hisse senetlerinin alım satımı bazı âlimlerce caiz görülmüştür. Ancak aslolan fasit akidlerin izalesi olduğundan bu tür işlemlerden kurtulmak hedeflenmelidir. Zira borsa çok karmaşık yapıda olan ve içerisinde onlarca farklı akid ve sözleşme içeren bir pazardır. İçinde mahzurlu olan mahzurlu olmayanla karışık vaziyettedir. Bu nedenle her muamelenin dine uygunluğunda titiz olunması ve ehline danışılarak hareket edilmesi gerekir.

B. Helal-Haram Karışık Hisselerle İlgili Görüşler

Hisse piyasası hakkında çağımız fakih ve fıkıh kurumları, ana faaliyat alanı helal işler olmakla birlikte kısmî olarak haram muamelelerde bulunan şirketlerle ilgili iki temel görüşe ayrılmışlardır.

Belli şartlar ve kayıtlarla, haramdan gelen kısmın elden çıkarılması şartıyla caiz görenler. Abdullah b. Bih, Ali Karadaği, Abdullah el-Meni, Yusuf Karadavi, Taki Osmani, Nezih Hammad, Muhammed b. Useymin, Racihi şirketinin şer’i heyeti, Albaraka’nın 6. Toplantıda kongrenin kararı, Ürdün İslami Bankası şer’i heyeti, bu görüştedirler. Bu görüştekiler, şirketin öncelikli görevinin bu gibi haram muamelelerden kurtulması için çalışma planı hazırlaması ve şirketi haram muamelelerden kurtarması olduğunu belirterek, böyle bir imkân henüz bulunamamışsa, tüm imkânlarıyla bunu sağlamaya yönelik bir planı tatbike koymak gibi şartları tartışarak görüş beyan etmişlerdir. Bahreyn ve Cidde’de mali piyasalarla ilgili kongrelerde bu kayıtların altı çizilmiştir.[672] Yani imkânlarını şirketin işlemlerini şer’i usullere uymaya zorlamayan şirketlerin hisselerine ortak olmanın caiz olmayacağı zımnen bunların görüşlerine de yansımış olmaktadır.

Bu görüştekiler şart ve kayıtları şöyle belirtmişlerdir:

Bu tür şirketlerin hisselerine ortaklık ancak muamelelerine hiç haram karışmayan şirketler bulunamadığı takdirde caizdir. Zira zaruret ve hacetler kendi miktarınca tayin olacağından bedil (alternatif) şirketler bulunduğu takdirde bu şirkete yönelmeye cevaz verilmez. Ancak başka türlü yatırım fırsatı bulamayan bilhassa yetim, aklı zayıf kimselerin mallarına velayet edenlere de bu malların atıl kalıp telef edilmemesi için bir çıkar yol bulmak gerekmektedir. Bu süreçte ise, mümkün olduğu kadar meşru alana ulaşma ve meşru teşebbüsleri sonuna kadar destekleme esas alınmalıdır.[673]

Bu tür şirketlerle muamele kaçınılmaz olduğunda ise şirketin faiz alma ve borçlanmada kullandığı sermaye toplamı, şirket mevcudunun toplamının %25’inden fazla olmamalıdır. Ancak bu haram muamele ile ilgili sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Bu tür şirketlerin doğrudan faiz, haram malın alım satımı gibi her çeşit haram geliri, şirket gelirlerinin toplamının %5’inden fazla olmamalıdır. Bunların miktarıyla ilgili belirsizlik durumunda ihtiyatla hareket edilmelidir.

Şirkette haram olan hususlar, ister gelir getirici yatırımlarla ister haram malın doğrudan mülkiyetiyle olsun şirketin mevcudat toplamının %10’unu geçmemelidir.

Bu tür şirketler, bu kayıtlara uygun olmayan konumu değiştirmeye başladıktan sonra bu tür hisselerini en fazla 90 gün içerisinde elden çıkarmaya başlamalıdırlar.

Şirketin faaliyetleri ve hisselerine ortaklığın caiz olması için belirlenen sınırların tespitinde şirketin en son bilançosuna bakılır. Bu yıllık olabileceği gibi aylık da olabilir.

Ana faaliyet alanına haram muamelelerin yapılabileceğini tanzim eden şirkete ortak olunması caiz olmaz.[674]

Ebu Gudde, kuruluş amacı şer’i ilkelere uygun ticaret olan ve bunu kuruluş layihasında iltizam eden şirketlerin öncelikli bir gereklilik olduğuna vurgu yaptıktan sonra, şer’i bir hassasiyeti olmayan şirketlerin hisselerinin elde edilmesiyle onun meşru alana çekilmesinin de önemine işraret eder. Nitekim Albaraka’nın, 1989’daki 6. Toplantısında ve Mecmau’l-fıkhi’l-İslami ile Ma’hedü’l-İslami li’l-bühûs ve’t-tedrîb’in 1993’teki ortaklaşa aldıkları kararda bu tasrih edilmiştir. Eğer bir şirket, bazı gayrimeşru muamelelere giriyorsa bu durumda şirketin asıl faaliyet alanına ve kuruluş amacına bakmak gerekir. Eğer bunlar meşru alanda değilse ortaklık caiz olmaz. Eğer şirketin asıl faaliyet alanı meşru olmakla birlikte bazen meşru olmayan muamelelere giriyorsa, bu işlemlerden sorumluluğu kalkmamakla beraber, bu işlemleri benimsememesi, değiştirmek için ivedilikle tedbir alması ve hâsıl olan haram kazancı elden çıkarması şartıyla ortaklık hissesini almak caiz olur.[675]

Çağımız ulemasından önemli bir kısmı, küçük birikim sahiplerinin ticari faaliyet imkânlarının kısıtlılığı yanı sıra insanların ahid ve sözlerinde fesadın şüyu bulması yani fesadüzzaman sebebiyle güvenilir ortak bulmanın zorluğunu dikkate alarak küçük yatırımcılara hisse senedi piyasasının iyi bir kazanç fırsatı sunduğunu ifade ederler. Aksi halde onlar için kazanç kapılarının daraltılması söz konusu olacaktır. Zira piyasada asıl faaliyet alanı meşru olmakla birlikte bazen meşru olmayan muamelelere girmeyen şirket bulmak gerçekten güçleşmiştir.[676] Üstelik kuruluş metninde mahzurlu işlerle ilgili bir kayıt olmadığı takdirde kurucu ortakların şirketi bu tür muamelelerden hem kanunen hem de şer’an menetme imkânları vardır. Böyle bir kayıt olmadığı halde bir şekilde ribevi muameleye girmiş olan şirketlere iştirakin caizliği ise ancak bu işlemlerin mevcut şirket işlem hacmine göre çok küçük olması halinde caiz görülebilir.[677] Ancak bu tür faizli işlemleri terk etmek hedeflenmelidir.[678]

Haram muamelelere karışan şirketlerin hisse ortaklığının caiz olmadığı görüşü: Mecmau’l-fıkhi’l-İslami (Düveli ve Rabıta her ikisi de), Suudi Arabistan ifta heyeti, Kuveyt Mali Piyasası Şer’i Heyeti, Dubai İslam Bankası Şer’i Heyeti, Sudan İslami Bankacılık Murakabe Heyeti, Bahreyn “Evrakı Maliyye” Kongresi Kararı, İslam Kalkınma Bankası ve Mecmau’l-fıkhi’l-İslami’nin ortaklaşa kongreleri bu görüştedirler. Bu kurumlar yanı sıra Abdullah b. Baz, Salih el-Hasin, Şeyh Sellami, Ali Salus, Abdullah b. Bih, Salih el-Merzuki, Ahmed el-Kürdi, Ahmed Muhyiddin, Muhammed Feyzullah, Uceyl en-Neşemi, Abdullah es-Saidi, Ahmed el-Halil gibi çağımız âlimleri de bu görüştedirler. Bunların delillerine baktığımızda,

a) Faizin yasaklığı hakkında sarih nassların olması, azı ve çoğu arasında fark gözetilmemesi esasına dikkat çekilmiştir. Haram muamelelerde bulunan şirketlerin gelirlerinden faizli kısmın çıkarılması, bu ortaklığı meşru kılmaz. Zira faiz hususunda sadece yiyen değil yediren de kınanmıştır.

b) Haram olan kısmın takdiri ve elden çıkarılması, haram bir muamelede ortaklık hissesi almayı caiz kılmaz. Zira bu kısmı, akidden bağımsız hale getirip ayırma imkânı yoktur. Zira borsada bir şirket üzerinde işlemler şirketin bütünü esas alınarak yürütülür. Dolayısı ile şirketin tüm mallarıyla ilgili hukuki özellik kazanır. Bu nedenle bu akid baştan sahih olarak inşa edilmemiş olur. Cevaz verenler ise, şirket hisselerinin şayi hisse olduğu, asıl faaliyet alanı helal olan bir şirketle muamelede akdin konusunun haram mal olduğunun doğrudan söylenemeyeceği itirazını yapmışlardır. Menedenler, haram kısmın takdiri konusunun tahmini olduğunu, tahminin ise helal ve haram hususunda meselenin eşit bir mesafede olmasına mani olduğunu belirtirler. Yasaklık ve mubahlıkta eşit mesafede durmayan, miktarı meçhul bir şey, münabeze ve muhakale akidlerinde olduğu gibi menedilir. Zira borsada ortaklık hissedarlarının çoğu, hisselerin alım satımı arasındaki farklardan istifade ile kâr elde etmeyi amaçlamaktadır. Bu durumda harama tekabül eden miktarı belirlemek çok zordur. Üstelik hisselerin piyasadaki değerlerinin belirlenmesinde banka borçlanma faizleri bakımından şirketin gücü de dikkate alınmaktadır. Öte yandan şirket zarar etse, bu durumda haram olan kısmın takdiri imkânı kalabilir mi? Üstelik hisse senedi ve ortaklık senetleriyle ilgili muamelelere devamlı düşme durumu, işin hangi sınırda duracağının belli olmaması meseleyi daha da karmaşık hale getirmektedir. Caiz görenler ise, miktarların ve işlemlerin artık teknik imkânlarla zabt altına kolayca alındığını bu nedenle karmaşadan söz edilemeyeceğini söyleyerek bu gerekçeye itiraz etmişlerdir. Karşı taraf ise, işlemlerin kolayca zapt edilmesi ve kayda alınmasının günahtan tövbe anlamına gelmeyeceğini, tövbede aslolanın günah olan işlemi terketmek, pişman olmak ve istiğfar etmek olduğunu söyleyerek cevap vermişlerdir. Caiz görenler ise, şirkete ortak olanın bu günahı hedeflemediğini, başta akdedilen ortaklığın meşru bir akid konusu olduğunu, az bir miktar haramın sonradan arızi olarak taalluk ettiğini söyleyerek görüşlerini savunmuşlardır.

c) Yine menedenler, şirket ortaklıklarının vekâlet esası üzere olması hasebiyle hissedarın ya faizli işlemde şirkete vekâlet verdiğini dolayısı ile şirketin işlemlerine katılmıyor denemeyeceğini, zira haram bir tasarrufa vekâlet vermenin caiz olmayacağından[679] sonuçta o mala ortak olacağını vurgularlar.[680] Mesela, iki kimsenin bir kısmı faiz içeren bir akidle ortaklık kurmalarıyla yüzlerce ortağın aynı işte ortak olmaları arasında faiz muamelesine iştirakın hükmü açısından bir fark yoktur. Caiz görenler ise, borsada kurulan akdin klasik bilinen bir vekâlete dayalı ortaklık olmadığını, hissedarların bu hisse senetleriyle gerçekte kanunen mala ortak olmadıklarını, ortaklık hisseleri alınan şirketlerin bağımsız müstakil bir hukuki şahsiyetlerinin olduğunu söylerler. Zira şirket idaresinin mübaşereten yaptıkları muameleler açısından bu hissedarların bir dahli bulunmamaktadır. Diğer bir ifadeyle hisse piyasasındaki ortaklık inan şirketi türü bir ortaklık değildir. Şirket hükmî bir şahıs olarak değerlendirilir ve onun yaptığı bazı mahzurlu işlemlerden sorumlu olan hissedar değil, kendisidir. Hissedar, hisse almakla şirketin tüm mal varlığına ortak olmuş olmaz. Ancak neticede hissedar olduğundan hissesine düşen haram kısmı elden çıkarması gerekir. Zaten hissedarların kasdı bu haram kazanç değil, şirketin meşru işlerinden, piyasadaki ticari faaliyetlerinden istifade etmektir. Bu nedenle buradaki cüzî haram kısım ayni haram değil kesbî haramdır. Hatta denebilir ki, bu haramlık mübaşir olana ait olup tayin ile taayyün etmeyen meseleler gibi düşünülebilir. Sonuçta helal olan kısımda akdin sahihliği devam eder.

Bu gerekçelere karşı menedenler, kanuni olarak mal üzerinde hissedarların mülkiyetinin kabul edilmemesinin şer’î ahkâma aykırı olduğunu, insanın mülkiyetinde olmayan bir şeyi satamayacağını, mülkiyetten bağımsız senetlerin alım satımının ise bir kıymet ifade etmeyeceğini ileri sürerler. Şirket tasfiye edildiğinde hissedarların şirket malvarlığından hisselerini almalarının onların mülkiyetine delalet ettiği açıktır. Sırf müstakil bir şahsiyeti var kabul edilerek şirketin meşru olmayan işlerine geçit vermek tümüyle haram işlerle meşgul olmalarını da sorun olarak görmemeye mesned kılınabilir. Ayrıca haramlara mübaşir olmak nasıl bir sorumluluk sebebiyse, vesile olmak ve günahta dayanışma içerisinde olmak da mesuliyet sebebidir. Şirketin riba işini hissedarın ortaklığından önce yapması sebebiyle böyle vesilelik ve dayanışma olmadığı söylenirse, bu durumun sonradan o haram hisseyi de içine alacak şekilde ortaklıkla gerçekleşeceğini söyleyen menetme taraftarları, daha baştan menetmenin şirketleri bu konuda daha hassas olmaya zorlayacağını ileri sürerler.[681]

d) Diğer bir gerekçede menedenler, ribevi fasid muamelelerin haramlılığının hisselere yayıldığını söylemişlerdir. Onların belirttiği İmam Malik’in, “helal malına az bir kâr için haram karıştıran bu nedenle tüm malını haram eden adamın haline şaşırdığını” belirtirken bundan tüm malının haram olduğunu kastettiği tartışılmıştır. Zira haram kısım çıkarıldığında kalan helal olur. Riba ayetinde bu açıkça belirtilmiştir. İmam Malik’in kastı, bu haram kısım çıkarılmadıkca haramlığın şayi olmasına işaret etmektir.[682] Yani çıkarılmazsa malının her kesitinde haramlık ihtimali şayi olarak duruyor demektir.

Bu durumda bu tür şirketlere ortaklığın menedilmesi, haram mal kesbinde vekâlet temelli bir ortaklık olması sebebiyle asli bir durumdur. Ancak bir hissedar bu şirketteki gayrimeşru muameleyi değiştirmek maksadıyla girerse ve büyük hisse sahibi olarak bunu yapabilecek durumdaysa, hissedarlarda bu hisse senetlerini evrak alım satımı için değil de şirket gelirinden faydalanma amaçlı alıyorsa ve bu durumda mani ortadan kalkar. Öyle ki daha çok amme menfaatine yönelik su, elektrik, demir-çelik, gıda gibi işler bu amaca uygundur. Zira haram karışan bir şirketten başka imkân bulunamazsa bu hususta umumi bir fetva çıkarmadan duruma özel, sınırları belirli çözümler önermek daha isabetli olur.[683]

Bilhassa devletin iktisadi yapısında mühim rol oynayan kilit şirketlerin yabancıların eline geçmemesi gibi bir siyaset gerektiğinde bu tür kısmi ribevi muamelelere bakıp o önemli şirketlerin elden çıkmasına göz yummak siyaset-i şer’iyye açısından isabetli olmaz. Ancak bu yolun tercihi için mefsedetin külli ve galip olması söz konusu olmalıdır. Mesela, devlet tedbir alıp bu şirketlerin yabacıların kontrolüne geçmemesi için yabancı hissedar oranını sınırlayabilir.[684]

Asıl itibarıyla helal alanda iş yapan ama bazen faiz vb. haram muamelelere giren şirketlerin hisselerini almanın caiz olabilmesi için haram muamelelerle ilgili verilen azami oranlar, caiz gören âlimler ve ilmi heyetlere göre farklılık arz etmektedir. Bu durum meselenin ictihadî olduğunu göstermekte, az olma değeri olarak, işlem hacminde %25-%33 arası, haram gelirde ise %5-%15 arasında gidip gelen rakamlar illet birliği taşımayan şer’an vasiyet, zekât, gabn-ı yesir gibi başka meselelerde geçen üçte bir gibi sayılara dayanılarak ortaya konmaktadır. Bu durumda bu rakamların hakikatte kıyasi değil akli olarak teklif edildiğini, temel amacın az olma mantığına dayandırmak olduğunu anlayabiliriz. Nitekim Racihî şirketinin ilmi heyeti, bu sayıların ictihadî olduğunu yeniden gözden geçirilebileceğini kararlarında belirtmiştir.

Yukarıdaki faizli muamelede bulananlarla ilgili belli şartlarda cevaz verilmesinin dayanağı, sıkıntının giderilmesi, umumi belvâ, umumi zorunluluk ve mevcuda göre çokluk- azlık kaideleridir. Zira mallarının çoğu helal olanla muamelede bulunmak cumhura göre caizdir.[685] Ancak borsadaki hisse senetleri ortaklık senedi olarak kabul edildiği takdirde bizatihi muameleye de ortaklık söz konusu olacağından aslolan bu tür haram muamelelere girilmemesi hususunda ortakların sorumluluğu vardır. Zira burada haram kazancı olanla bir mal üzerinde alış veriş muamelesi değil ortaklık muamelesi yapılmaktadır. Bu nedenle ancak bu münkerin değiştirilmesine güç yetirilememesi durumunda ve daha temiz alternatiflerin bulunamaması durumunda ya da alınan fetvalarla hareket edildiği için meşruluğu tartışılan bu gibi ortaklılara girilmişse tümden çıkılması gerekmeyip bu haram olan kısım tasfiye ediliyorsa bu fetvadan yararlanılabilir.[686]

Haram yolla kazanç elde etmekle haram bir muamele sonucu elde edilen borç paranın ticarette kullanılması arasında fark vardır. Birinci yöntemle kazanç sağlayıp bunlarla geçinen veya kazandıklarını biriktirenlerin bu paralarla helal bir ticaret yapıp yapamayacağını inceleyen fakihler, batıl yolla elde edilen bu tür kazançların mütekavvim olsun olmasın haram olduğunda ittifak etmişlerdir. Sözgelimi, faiz geliri, kumar, içki, hile vb. yöntemlerle elde edilen kazançlar böyledir. Haram olduğu kesin bilinen bir mal alınmaz. Maliki mezhebinde bir görüşte, bir kimsenin zimmetini kapsayan muameleler bulunsa da bu haram mal hakkında mübayaası, hibe etmesi, hibe alması, miras olarak alması ve yemeğinin yenmesi caiz olur. Mesela, haram parasıyla mal alan biri bunu üçüncü bir şahsa satsa veya hibe etse bu şahıs açısından sorumluluk yoktur. Sorumlu olan satan ya da hibe eden kimsedir.[687] İkinci durumda ise, harama yani günaha düşmüş olmakla birlikte elde edilen borcun bizatihi kendisinin değil yapılan muamelenin haram oluşu dikkate alınarak farklı hükme tâbi kılınmıştır.[688] Mezhepler, malının çoğu haram olan kimseyle muamelenin, bizatihi muameleye konu olan malın haram olduğu bilinmediği için doğrudan haram olmayacağı ama harama düşme tehlikesi olduğu için en azından kerahet hükmünün bulunacağı görüşünde birleşmişlerdir.[689] Maldaki haramın azlığına ya da çokluğuna göre de kerahet derecesi azalır ya da artar. Malında haram helal karışık olanla muamele malının tümü veya çoğu haram olanla muamele gibi değildir. Üstelik faizde alınan borç değil ödenen faiz kirli para hükmündedir. Bu itibarla temiz sermaye elde eden birisinin faizle borçlanmayı sistematik hale getirmemesi gerekir. Artık bir şekilde krediyle oluşturulan bu sermayeden meşru iş mukabili elde edilen kazanç sermayede kullanabilir. Ancak bu durum, faizli kredi almayı meşru hale getirmeyeceği için onun vebalinden kurtulmak için tövbe etmeli ve bir daha krediye başvurmamaya azmetmelidir.[690]

e) Caiz görenlerin ileri sürdüğü; “Kaçınılması mümkün olmayan şey afv kapsamında”[691] olduğu, çoğu helal olan bir şeye karışan az haramın bu mubahı haram hale getirmeyeceği, Şâri’in çokluk ve azlığı dikkate aldığı, haramın karıştığı ancak çoğu helal olan her şeyin satışının caiz olacağı,[692] çoğun kemal hale hamledileceği[693], nadirin yok hükmünde sayılacağı veya galibe ilhak edileceği[694], akidlerde az olanın çok olana tâbi kılınacağı[695] gibi kaideler, tatbikinde yanlış tutumlara gerekçe olarak gösterilebilmektedir. Oysa bu gibi konularda da ihtilaf alanları füru meselelerle ilgili olup, azlık çokluk sınırını belirlemede de bir ittifak yoktur. Ancak tatbikte hangi olaylarda bu ilkenin geçerli olacağı hususu ictihadî bir mesele olup asli bir ilkenin zedelenmemesine dikkat etmelidir. Bu hassasiyet sağlandıktan sonra münasip ve munzabıt gerekçelerle bu itibarın dikkate alınması mümkündür.

f) “İtibar galibi şayia olup nadire değildir” (Mecelle, Md. 41) ilkesince galibiyet üzere bir hüküm bina olunduğunda bu hüküm, o meselenin tüm içeriğini kapsayacak şekilde genelleşir. İşlemlerin seri olması, spekülatif müdahelelere maruz kalınması işlemin aslına etki etmez. Bu durumda yapılması gereken sistemi sağlam ve meşru esaslara oturtmaktır. Nitekim fesadüzzaman sebebiyle artık şayi hale gelen bir kısım meselelerde hüküm galip olan duruma göre değişim geçirmiştir.[696] Faizle iştigal eden bir şirketten aynıyla haram olan bir şey olmadıkça mubah bir şeyin alınabileceği, karz-ı hasen ve hediyesinin kabul edilebileceği söylenmiştir. Hatta helal bir işte bu şirketle ortaklık da caiz olur. Ama haram olan bir işte ortaklık devamlı sürdürülmez. Faizli muamele yapan bir şirket bunu kendi arzusuyla karıştırmaktadır, böyle bir durum ise, büyük günahı kasten sürekli yapma gibi bir yanlışa götürür. Bunun çıkışı ancak tövbedir yoksa faizleri ayıklamak üzere faizli muamelede şirkete ortaklığa devam değil.[697]

Ancak malının azı haram olan kimse ile muamelenin caizliğini düşündüğümüzde bu kaideden menetme yönü çıkarılmamalıdır. Yani malında haram olan bir kimse ile meşru bir mal üzerinde meşru bir alım satım yapmak farklı, o mal üzerinde şirket hisselerine ortak olmak farklı şeylerdir.[698] Görüldüğü gibi fukahanın zikrettiği bu kaideler mutlak üzere alınmaması gereken hususlardır. Yani fakihlerin tartışmaları genelde helal ve haramlık açısından delillerin eşit olduğu veya tercih sebeplerinin birbirine çok yakın olduğu meseleler üzerindedir. Bu nedenle, maksat ve mealât anlaşılmadan tüm füru meseleleri bu kaideler üzerinden kayıtsız halletme girişimi sağlıklı bir fıkhî yaklaşım değildir.

Edille-i şer’iyyenin kendi bağlantısından koparılarak, dengenin altüst edilmesi ifrat ve tefrite götürebilmektedir. Maslahat, makasıd, aslî ibaha, zaruret, zerâi, ihtiyaç gibi delilleri tek başına öne çıkarıp bağlamlarını gözetmeme hatasına düşülmektedir. Meseleler arasında ortak bağ kurma, mekasıdı kavrama, hukuk nosyonu oluşturma amaçlı küllî kaidelerin, doğrudan hüküm kaynağı olarak kullanılması hatalı hükümlere götürebilir. İslam iktisad sistemi bütüncül bir yapıda düzenlenirse netice verir. İctihad ürünü fıkıh mirasımız meseleler bazında toptancı değil analatik tahlile tâbi tutulmalıdır. Sabit değişken, genel kural, istisnaî kural, ilkelerin tatbikatı ve güncelleştirilmesi vb. hususlara dikkat edilmelidir. Bu husus, günümüzün sosyal, siyasi ve ekonomik zeminine göre; Şâri’in amacını gerçekleştirecek, toplumun maslahatını sağlayacak uygun bir usule oturtulmalıdır.[699]

g) Caiz görenler, Allah Rasulü’nün Yahudilerle müzaraa benzeri ortaklıklar kurmasını, haram işlerden kaçınmadıkları bilindiği halde onları tasarruflarında serbest bırakıp işleri yürütmekte, onlara vekalet vermesini de[700] gerekçe olarak ileri sürmüşlerdir. Karşı tarafa göre ise, onların riba ve rüşvet gibi şeylerden kaçınmadığı bilindiği halde böyle bir ortaklık kurulmasına dayanarak fasid akidlere giren şirketlerle ortaklığa cevaz vermek, tutarlı bir yaklaşım değildir. Zira Allah Rasulü, onlarla meşru bir işte ortak olmuştur yoksa riba ve rüşvet işlerinde ortak olmuş değildir.[701]

h) Bu tür şirketlere ortaklığın, şirketin ribevi muameleleri asıl faaliyet alanına göre tâbi hükmünde olduğu için tâbiye müstakil olandan farklı hüküm verilebileceği[702] gerekçesiyle caiz olacağı delillendirmesi de tartışmalıdır. Dayanılan delil; “satılan kölenin elinde malı varsa alıcı şart koşmadıkça mal satıcıya ait olur; yine aşılı hurma ağacı satıldığında alıcı şart koşmamışsa meyvesi satıcıya ait olur” şeklindeki rivayettir.[703] Zira aslında satılan köledir, malı değildir. Mal köleye tâbi olarak alıcıya intikal etmiştir. Bu sebeple sarf şartları burada cari olmayacak mal köleye tâbi olarak alıcının mülkiyetine girmiş olacaktır.[704] Yani faizli muamele ile malı olan köle arasında bir ilgi yoktur. Eğer maksat köle değil de mal olsaydı zaten bu muamele de caiz olmazdı.[705]

i) Öte yandan cevaz verenlerin, bu tür şirketlere ortak olup yönetim kuruluna girilmezse, oraları şer’i hassasiyeti olmayanların işgal edeceğini, bu nedenle gayrimeşru esaslarla çalışan şirketleri meşru hale çevirerek mefsedetlerini giderme maslahatının temin edilemeyeceğini söylemelerine karşı diğer taraf, bu maslahat algısının ribayı meşru kılmaya uygun düşmeyen mülga maslahat olduğunu belirtmişlerdir. Zira faiz mefsedeti muhakkaktır, ıslah meselesi ise zannî olduğundan muhakkak mefsedet, zannî maslahata takdim edilmez.[706]

Cevaz verenler ise, borsada ortaklık hisseleri tümden menedilirse, ümmetin kalkınması için gerekli projelerin akamete uğramasına ve şirketlere İslam dışı unsurların galebe ederek idarelerini aldıkları şirketleri fısk ve fücur işlerine yönlendirmelerine fırsat verilmiş olacağını, eğer bu şirketlere Müslümanlar el atarsa şirketleri gayrimeşru alandan meşru alana çekmelerinin mümkün olacağını belirtmişlerdir.

Mal ve muamelelerinin çoğu meşru olan şirketle ortaklık caiz olmakla beraber şu hususlara dikkat etmek gerekir:

i) Şirketin idaresinin yani yönetim kurulunun faiz alıp verme gibi haram bir muamelede bulunmaları caiz olmaz. Bihassa artık İslami esaslara göre işlem yapan finans kurumları imkânı olduktan sonra buna bir gerekçe de kalmaz.

ii) Daha önce böyle bir muamelede olan bir şirkete ise öncelikli gereken şey, şirketin çalışma usulünün değiştirilmesi, haram muamelelerden temizlenmesidir. Bu şirket daha önce elde ettiği haram kazançlardan da kurtulmalı, bu tür gelirleri amme cihetine sarf etmelidir.

iii) Şirketlere ortak olmak isteyen Müslümanlar bu açıdan dikkatli olmalı, şüpheli hususlardan sakınmalı, devlet de meşru kazanç yollarını açacak düzenlemeler yapmalıdır.[707]

Görüldüğü gibi caiz görenler de bunu mutlak olarak ele almamış, yönetimde söz sahibi olanlarla olmayanları ayırarak faizli muameleden asıl yönetimdekilerin sorumlu olacağını, onların bu tür mumamelelerden bir an önce kurtulmaları gerektiği kayıdını koymuşlardır. Ayrıca şirketin kuruluş metninde faizli muamelelere izin veren bir kaydın olmamasını şart koşmuşlardır. Zira faizli muamelelere zorunluluk iddiası, alternatif imkânlarla genişlemiş olduğundan “Allah’tan sakınanlara Allah bir çıkış yolu açar ve onu hesap etmediği yerden rızıklandırır” (Talak 2-3) buyruğu üzere hareket etmek isabetli olacaktır.[708] Bu tür işlemlerin mudarabe veya murabaha ıstılahlarıyla desteklenmeye çalışılması da doğru değildir.[709]

Esasen haramın karıştığı bu şirket hisseleriyle ilgili yapılan birçok toplantıya rağmen ittifak edilen bir sonucun halen çıkmamış olması meselenin çok hassas ve ince işlenmesi gerektiğini göstermektedir.[710]

Sonuçta bu meselede ayırt edilmesi gereken husus, harama bir şekilde düşen bir kimsenin (halt) kurtulmak için çabalamakla; harama bilerek girip sonra ondan kendini arındırmak için çabalamak arasındaki ince çizgiyi anlamaktır. İstenmeden tahakkuk eden faizden tasaddukla kurtulmakla, bilerek girilen faizden kurtulmak için tasadduk arasında fark vardır. Bilerek girilende tevbe ve meşru olmayan işten arındırma hedeflenmiştir denilemez. Ancak bir daha yapmamak üzere tövbe ve arınma olabilir. Zira tövbenin şartı o işlemi terketmektir.[711] Bu sebeple caiz görenlerin koydukları kayıtlarda bu işten vazgeçilmesi ve şirketin arındırılması ilzam edilirken tesahüle düşülmesi düşündürücüdür. Şirkete ortaklık için alınan hisselerle, hisse senetlerinin alınıp satılması da birbirinden farklı şeylerdir. Birincisi, şirketin gelirinden istifade için ortaklık kurmayı hedeflediğinden şirketin faaliyet kapasitesine bakar, diğeri ise bu yönle ilgilenmez hisse senedinin piyasada rağbet görüp değerlenip değerlenmediğiyle ilgilenir.[712] Ülev’in; “Fıkıh âlimlerinin büyük bir kısmı hisse senedine yatırım yapılarak elde edilen kazancın bir kısmının kirli olmasına müsaade etmektedirler. Ancak bu kirli kısmın hayır, hasenat, sadaka gibi yollarla temizlenmesi gerekmektedir.”[713] şeklindeki ifadesi de bu tesahüle müsamaha gibi algılanabilir.

j) Hisse senedi piyasasında çoğu şirketlerin gayrimüslimlerin elinde oluşu da tartışılmış, bu şirketlerdeki velayetin gayrimüslimlerde olması da sakınılması gerekli bir durum olarak gösterilmiştir. Fakihler Müslümanın gayrimüslimle ortalığı hususunda tafsilata göre farklı neticelere ulaşmışlardır. Vekâlete ehil olanın şirkete de ehil olması ilkesinden hareketle genel manada gayrimüslimle ortaklık caizdir.[714] Ancak bu mutlak olarak ele alınmamış, belli şartlarla çerçevelenmiştir.[715]

III. HİSSE SENETLERİ HAKKINDA GENEL HÜKÜMLER VE ÖNERİLER

İslam’da ekonomik, iktisadi faaliyetler açısından temel mahzurlu olan hususları, faiz, garar, kumar, haram ürünler üzerinde muameleler (içki, domuz gibi), kâr garantisi, karaborsa, piyasa cehaletini suistimal ederek fahiş kazanç olarak özetleyebiliriz. Hisse senetleri faiz sistemini risk transferine karşılık risk paylaşım esasına dayandığı için İslami finansman modelleri içerisinde faize alternatif olabilecek borca dayanmayan en uygun modeldir. Şirketlerin faizle finansmana yönelmesinin temel nedeni, paylaşmak ve dayanışmak yerine bencil kâr tutkusu ve vergiden kurtulma dürtüleridir. Bankalar ise alınan ve verilen kredi arasındaki farklardan riske girmeden beslenmekte, küresel boyutta artan borç yükü sürekli krizleri tetiklemektedir. Risk paylaşım modelinde ise kaynaklar kârlı projelere yönelecek, ekonomik verimliliği en üst düzeye çıkarma hedeflenecektir. Girişimci ve sermayedar riskleri paylaştığı için krizlerden en az hasarla çıkmak mümkün olacaktır.[716]

Şimdi taraflar açısından standartları oluşturmaya yönelik önerilerimizi şu şekilde belirtebiliriz:

A. Kanun Açısından

İslami sermaye piyasasının etkin bir hukuki çerçeveye, yaptırım ve denetim mekanizmasına sahip olması gerekir. Zira sermayeye ihtiyacı olan müteşebbislerle gelir peşindeki yatırımcıların ümit ve korkuları ancak güçlü ve adil hukuki yapı ve denetimle dengelenebilir. Bu çerçeve bağlayıcı kurallar, esnek uygulama ve değiştirme süreçlerini içermeli ve bunların adilane tatbikine özen gösterilmelidir. (SPK iyi bir örnek model ama banker ve holding skandallarına neden mani olamadı bilmiyorum!)

Borsanın, halkı vergilendirmek için bir fırsat olarak görülmemesi, halkın aleyhine sermayedar ve aracının lehine[717] olacak bir yapıya dönüşmemesi için müeyyideleri etkili kanunî düzenlemenin önemi zirvededir. Borsa, bir tarafın kaybetmesi esasına değil; alıcının da satıcının da kazandığı bir üretim ve ticaret alanı olmalıdır.

Fetva kurulları, muhasebe, vergilendirme gibi hususlar yasayla belirlenip meşru fon kavramı desteklenmelidir. Fetva kurulları, oluşturan ekibi kurum sırları ve çıkar çatışmaları açısından töhmetten uzak tutmak için hukukî standarda kavuşturulmalıdır.[718]

Kurumlar arası fetva farklılıkları, standart dışı uygulamalar, şer’î ilkelere aykırılık gibi riskler, şerî yönetimin önemini ortaya koymaktadır. Bağımsız, objektif, tutarlı ve bağlayıcı olacak şekilde fıkıh, usul, iktisad, hukuk ve muhasebe uzmanlarından oluşan şer’î yönetim, izleme ve denetim kurulu şarttır. Bu kurulun düzenli rapor hazırlaması gerekir.[719] Tek pazar haline gelen dünyada farklı fıkhî görüşlerden istifade ile küresel piyasaya hitap eden standartlar geliştirilmelidir.

Kurumların kendi içerisinde oluşturdukları danışma kurullarının farklı görüşleri veya konuya göre izafî durumları olabilmektedir. Elbette farklı görüşleri tatbik etme hakkına da saygı duyarız. Ancak ilke olarak bağımsız ve kanunla desteklenen bir heyet olursa bu genel bir ölçü olur. İsteyen beyan etmek şartı ile farklı bir görüşü uygulasın. Ancak insanlar bunu bilerek tercih yapsınlar. Bunun için çok etkili bir denetim ve bilgilendirme mekanizmasına ihtiyaç vardır.

Borsa işlemlerinin aracı kurumlarla yürütülmesi ve borsaya kayıtlı olan firmalardan ücret alınması, resmi olarak zorunlu bir husus olup piyasa işlemlerinin yürümesi için meşru bir düzenlemedir. Hisse senedi ihracında işlem masraflarının eklenmesinde mahzur yoktur. Ancak bu masrafların ve prosedürün hafifletilmesi sadece büyük şirketlere değil orta ve küçük işletmelere de uygun hale getirilmesi gerekir.

Faizsiz finans ve kalkınma modellerinin en çok karşılaştığı sorunlar kanuni düzenlemelerin yetersizliği veya engel oluşundan kaynaklanmaktadır. Faizsiz çalışma ilkeleri kanunda yer almadığı takdirde karmaşıklığın ve şüphelerin önünü kesmek mümkün değildir. Bu itibarla gerek borsa da gerek faizsiz finans alanında faizsiz çalışma modellerini tanımlayan, ilkelerini belirleyen ve uygulamayı kolaylaştıran kanunun olması kaçınılmazdır. Özellikle faizli sisteme alternatif olacak hisse senedi piyasasının önündeki dezavantajlar kaldırılmalıdır. Düzenleyici yasalar, etkili müeyyideler ve adaletli mekanizmalar geliştirilmelidir.

Borsa reel sektörle bütünleşip paylaşarak gelişmelidir. Küçük hissedarları koruyan önlemler de alınmalıdır. Tabana ne kadar çok ve sağlıklı yayılırsa toplumsal refaha katkı sağlayacaktır.

Öncelikle İslami bir borsa, kısa vadeli alım satımlarla kazanç elde etme yerine uzun vadeli kazanç anlayışını hâkim kılmalıdır. Borsa küresel bir ağa sahip olduğundan bunu sağlamak zor görükse de[720] uzun vadede İslami borsa anlayışı hâkim kılındığında en aza indirmek hedeflenmelidir.

B. Şirket Yönetimi Açısından

Esas sözleşmede hüküm bulunmak kaydı ile sahiplerine temettü ödemesi, rüçhan hakkı, oy hakkı, tasfiyede öncelik gibi konularda ayrıcalık tanıyan imtiyazlı hisse senetleri ve temettü hisseleri caiz değildir. Ancak yürütme ve idari işlerle ilgili veya sermaye artırımında öncelik hakkı tanıyan ayrıcalık hisseleri caiz olur. Temettü hisseleri, artık bir mal veya hizmet olarak şirketle bağı kalmayan, tazmin sorumluluğu olmayan, piyasa değerindeki hisse senedi saihibine kârdan pay vermek şeklinde sebepsiz kazanç anlamında caiz değildir. Zira kâr-zarar ortaklığında ortaklardan bir kısmına zarara katlanma sorumluluğu vermeden kâr vermek diğerlerine haksızlık ve zarar vermek anlamına gelir. Ancak nominal değeri üzerinden temettü hissesi verilmişse ve bu piyasa değerinden düşükse temettü sahibi, halen şirket varlığı ve ihtiyatî sermayede hak sahibi olduğundan ortakların kuruluşta rızası kaydedilmişse bu hisse ile kâr alması caizdir.[721] Bu itibarla şirketlerin kanunda yeri olsa da bu tür hisselerden kaçınması gerekir. Malezyadaki SAC örneğinde kümülatif olmayan hisse senetleriyle ortaklık mudarebe ve müşarekedeki uyuyan ortağa benzetilerek önceden belirli bir kâr payı alabileceği ileri sürülmektedir. Adî hisse senedi sahipleri onlar adına haklarından tenazül etmektedirler.[722]

Halka arz edilecek hisse senetlerinin tamamının satılacağının aracı kuruluş veya kuruluşlar tarafından ihraçcı şirkete taahhüt edilmesine aracılık yüklenimi denir. İki türlü olur: bakiyeyi yüklenim veya tümünü yüklenim ki her ikisi de yüklenicinin hisse senedini kıymeti üzerinden taahhüt anında bir ücret almadan yüklenmesiyle caiz olur.[723] Taahhüt dışında fizibilite çalışması, pazarlama gibi hizmetler karşılığında ücret alınabilir.[724]

Faizli borç senetleri, hisse senetlerine, sukuk sertifikalarına dönüştürülebilir. Bu durumda fıkha uygun bir dönüşüm yöntemi izlenmelidir.[725]

Şirketin kuruluş aşamasında hisselerin bir kısım bedellerinin taksitle ödenmesinde sakınca yoktur. Hisse senedini teminat göstererek faizli borç almak caiz değildir. Ancak hisse senetleri, ana sözleşmede aykırı madde yoksa rehin olarak verilebilir. [726]

Malik olunmayan bir hisse senedini satmak caiz değildir. Zira satıcı maliki olmadığı ve hasar sorumluluğunu (damân) taşımadığı bir malı satamaz.[727]

Şirketin faaliyet alanı meşru olmakla birlikte bazı haram muamelelere karışması veya kazancına bazı haram kazançlar karıştırması durumunda hisse sahiplerinin bu miktarı, yaklaşık olarak hesaplayıp hayır ve hasenat niyeti olmaksızın, kamu hakkı olarak amme cihetine yahut fakirlere vermesi gerekir. Ancak arındırma işlemlerinde temiz olmayan kazancın hesaplanması ve sermayeye karışan kısımların belirlenmesinin oldukça güç olduğu dikkate alınırsa bu tür mahzurlu faaliyetlerden ve kazançtan tamamen kurtulmak hedeflenmelidir. Zira piyasada şirketler kâr payının tamamını dağıtmak yerine gelişmek fikriyle bir kısmını sermayeye dâhil etmektedirler. Üstelik sürekli el değişen hisse senetlerinde hangi ortağın ne kadar bu mahzurlu kazanca mahal olduğu da karmaşıktır. Bu durumda tam bir arındırmadan bahsetmek zordur.[728] Ayrıca eğer nakit sermayeden de elde edilen (fiyat iniş çıkışlarından kâr elde etmek gibi) kârın olduğu hisse satılmışsa arındırma işine gerek olmadığına, zira alınan faizin taayyün etmiş bir nakdin karşılığı olmadığı şeklindeki görüş isabetli görülmemiştir. Zira neticede arındırma olmadığında oluşan fazlalık hisselere yansıyacaktır.[729]

Şirketlerin usule uygun olarak sermaye artırımına gitmesi caizdir. Ancak şirketlerin en çok sakınması gereken hususlardan biri de, sermaye artırımında küçük hisse sahiplerinin mağdur edilmesine yönelik adımların atılmamasıdır. Özellikle sermaye artırımı konusu şirketin alt şirketlerine para aktarmasıyla batıl yollarla insanların mallarını yemeye götürür. Sermaye artırımı gerçek bir yatırım ve üretim sebebine dayanmalıdır. Sermaye artırımının amacı belli bir pay grubunun menfaatine diğerlerinin aleyhine olacak bir düzenleme olmamalıdır. Gerçeğe uygun adil değer, uzmanların şirket varlıklarını esas alarak yaptıkları değerlemeye göre belirlenir.[730] Kanuni yaptırımların eksikliklerinden veya açıklarından yararlanarak bu hususta suistimal caiz değildir.

Mecamu’l-fıkhi’l-İslami ed-Düveli, 76 (7/8) no’lu kararında; faizli işlemlerden hali olmayan emtia piyasasına alternatif bir piyasanın oluşturulması yanısıra katılım bankalarının murabaha sistemini mümkün mertebe azaltıp asıl üretim ve yatırıma yönelik ortaklıklara ve teşebbüslere yönelmesi istendiği gibi borsa hususunda da İslami bankaların katılım endeksi oluşturmaları, büyük yatırımlar için faizsiz bankaların nakit akışını birlikte organize etmeleri önemle vurgulanmıştır. Mudarebe, müşareke, müzaraa, müsakat, selem, ıstısna, kiralama vb. Bu anlamda faiz kıskacında sürekli kriz üreten dünya piyasasının girdabından kurtulmak için, faizsiz ekonomi modelinin uygulayıcısı olan kurum ve şirketlerin bilhassa kendi aralarında dayanışmaları, karz-ı hasen havuzu oluşturmaları önem arz etmektedir. Yani istişare, dayanışma ve yardımlaşma hususunda merkezi bir heyetin oluşturulması gerekir. Mevcut katılım bankaları birliği bu hususta bir öncü olsa da faizsiz modelin güçlenmesi hususunda yeterli bir inisiyatif aldığı ve öne çıktığı hususu şüphelidir. Hisse senedi için (devlet gibi) üçüncü ve bağımsız bir tarafın garantörlüğü mümkündür.

Hisse senedi ihraç eden bir kurumun hisselerin bir kısmını geri almayı tek taraflı olarak taahhüt etmesinde sakınca yoktur.

C. Yatırımcılar Açısından

Muamelelerde aslolan ibahadır. Bu nedenle meşru alanda faaliyet gösteren bir şirketin ortaklık senedini almak caizdir. Bu hisse senedini alan kimse, şirketin mal varlığına hissesi nispetince ortak olur, kâr ve zararına katılır. Dilediği zaman da hissesini bir başkasına satabilir.

Faaliyet alanları faiz, içki ticareti, karaborsacılık, hile, yalan ve aldatma gibi vb. gayrimeşru alanlarda olan şirketlerin hisselerini almak caiz değildir. Haram bir amaç için şirket kurulması caiz olmadığı gibi buna bağlı (tâbi) olarak ortaklığın oluşumunu sağlayan hisse senetlerinin ihracı da meşru değildir.[731]

Şirket hisselerini faizli işlemler için kullanmak caiz değildir. Aracı yahut bir başkasının hisse senedini rehin vererek faizli karz işlemi için kullanmasında veya satıcının malik olmadığı ancak aracıyla vaadleşerek elde edeceği senedi satması caiz değildir.

İslam Fıkıh Akademisi, bir varlığa dayanmayan endeks üzerinden satışları, hayali olup kumar türünden saydığı için caiz görmemiştir.[732] Hayrettin Karaman da, ilke olarak borsayı caiz görmekle birlikte bir varlığa dayanmayan endeks üzerinden işlemleri makul ve maruf görmemektedir.[733] Borsa spekülasyon yeridir. Gerçek bir yatırım maksadıyla küçük birikimleri değerlendirip hem değer kaybını korumak hem de temettularından faydalanmak için çok iyi bir fırsattır. Ama spekülatörler borsa çarkının mevcut halinden kat be kat hızlı dönmesi için borsadadırlar. Spekülatörler olmasa borsa diye bir sistem kuramazsınız. Bunlar borsanın seri işlemesinin sebebidir. Yoksa eldeki yatırım için olan hisse senetlerini istendiğinde alıcı bulmak zordur. Ancak Sermaye Piyasası Kurulu bu işi halka açık şirketler gibi kurallara bağlamıştır.[734] Bu itibarla AAOIFI, yatırım amaçlı olabileceği gibi fiyat değişimlerinden yararlanma şeklinde ticari gayeyle alım-satımı caiz görür.[735] Hayyat da, nominal değerinden düşük ya da yüksek fiyattan hisse senedinin alım satımının caiz olacağını belirtirken hisse senedinin ödenmiş sermaye yanı sıra ihtiyatî sermaye ve dağıtılmamış kârdan bir pay olduğunu, bunun şirketin başarısı veya başarısızlığı, aynî mevcudatdaki fiyat değişimleri ve piyasa şartları itibarıyla mümkün olduğunu açıklar.[736]

IV. KATILIM ENDEKSİYLE İLGİLİ GENEL HÜKÜMLER VE ÖNERİLER

a) Malı ve kazancında haram olanlarla meşru bir iş üzerinde ortaklık ya da alışveriş meselesiyle meşru olmayan bir işte ortaklık ve alışveriş tamamen farklı hükümlere tâbidir.

b) Malının ve kazancının tamamı haram olanlarla meşru bir iş üzerinde ortaklık, alışveriş ve ikramını almak caiz değildir. Böyle bir kimse ya da kurumun miras ve hibe gibi yollarla helal bir malı üzerinde muamele ilke olarak caiz olmakla birlikte toplumsal algı ve töhmet sebebiyle kaçınmak gerekir.

c) Dinen meşru olmayan kaynak, iş ve işlemlerden gelir elde etmek haram olduğu gibi bu yollarla kazanılan mal veya paranın o kişilerce kullanılması da haramdır. Söz konusu mallar ya da kazançlar, gerçek sahipleri biliniyorsa kendilerine, ölmüşlerse mirasçılarına iade edilmelidir. Sahiplerinin ya da mirasçılarının bilinmemesi veya iade imkânının olmaması halinde ise bu kazançlar, sahipli mallarda onlar adına sahipli olmayanlarda sevap beklemeden fakirlere ve yoksullara dağıtılmalıdır.[737] Bu bir sadaka değil haram kazançtan kurtulmak için başvurulan bir çaredir. Ayrıca tövbe ve istiğfar etmelidir. Bu kapsamdaki gelirlerin ibadet mekânlarına ve diğer dinî hizmetlere sarf edilmesi ise caiz değildir.

d) Dinî hassasiyeti sebebiyle istemediği halde şirket yönetimi tarafından faize yatırılan paranın anapara ve enflasyon miktarı kadar yıpranma değeri hesaplanarak faizden ayrılıp sahibi tarafından helal olarak kullanılabilir. Faiz kısmı ise yukarda belirtilen ölçülere göre sarf edilir. Eğer bu para harcanmış olursa faiz miktarı kadar harcanan miktar bilahare fakirlere verilmelidir.

e) Bir şirket veya kurum, muamelelerinin çoğunda haram işlere giriyorsa bu durumda böyle bir şirketle meşru işler üzerinde ortaklığı sürdürmek fakihlerin çoğunluğu tarafından kerahetle kayıtlanmıştır. Kerahet kaydı ise, derecelendirilmiş olup kerahetin şiddetinin artması şüphenin kuvvetine göre belirlenmiştir. Zira bizatihi aynıyla haram olduğu bilinmedikçe haram hükmü verilemez. Haramlık hükmünün mücerred bir ihtimalle sabit olmaz. Konuya asli ibaha çerçevesinde yaklaşan fakihler, Peygamberimizin, Yahudilerle faizli muamele yaptıklarını, içki alıp sattıklarını bildiği halde onlarla ticaret yapmakta olduğunu söyleyerek delil getirmişlerdir. Burada sorumluluk faizli muamele yapanadır, yoksa mubah bir surette alış veriş yapana değildir.[738]

f) Bizatihi haram olduğu bilinmeyen karışık mallarda haramlık hükmü verilmez. Malın doğrudan haramdan olduğu bilinmedikçe bu mal üzerinde muamele yapmak caizdir. Eğer şüphe durumu kuvvet kazanırsa en fazla kerahet hükmü verilir.

g) Şirket veya kurumun yaptığı muamelelerin çoğu helal işlerden olursa bir kısım meşru olmayan muameleler şirketin tümünü gayrı meşru hale getirmez. Zira az da olsa malların tümden haramdan salim olması çok zordur. Bu gibi durumda en fazla verilebilecek kerahet hükmünün derecesi de haramlık miktarının az ya da çok olmasına göre artar ya da eksilir. Ancak şirket sahiplerinin bilerek doğrudan haram muamelelere girmemeye özen göstermesi gerekir. Bu durumda karışan haram kısım tespit edilip bu kısım şirket malından ayrılarak fakirlere tasadduk edilir ve şirket temiz kazanç üzere devam eder.

h) Özellikle günümüzde çok kolay ve yaygın hale gelen bankacılık ve katılım ortaklıkları ağı sebebiyle havuza giren paraların tamamının helal menşeli olduğunu söyleme imkânı yoktur. Bu kadar yoğun ve hızlı muamelelerin olduğu küresel piyasada haramın karışması kaçınılmazdır. Bu durumda katılım ortaklığı esasıyla çalışan kurumların haram kazançtan elde edildiği kesin bilinen kaynakları kabul etmemeleri gerekir. Genelde helal-haram hassasiyeti olan insanların katılım ortaklığı sistemine yöneldiği düşünülürse katılım fonlarındaki birikimin çoğunun helal olduğunu varsayabiliriz. Ancak bilmeden ve fark edilmeden bir şekilde haram kaynaklı fonlar da havuza girmişse bu durumda çoğunun hükmüne bakarak muamelenin caiz olacağını söyleyebiliriz. Zira bilmeden ikinci bir zimmete geçen haramdan elde edilen kaynak bu ikinci zimmet açısından haramlık hükmünü intikal ettirmez.

i) Fasid muamelelerde ise, haramlık malın bizatihi aslında değil vasfında takarrür ettiği için fasid muamelelerle malın bizatihi kendisi değil kazanma yönü haram olmaktadır. Bu nedenle faizli kredi kullananlar açısından nakitler (para, altın, döviz vs.) taayyün etmediği için bu anaparalardan istifade ile ticaret yapılsa faiz kirliliği intikal etmez. Ancak faizli muamelelerin önünü açmamak, teşvik edici olmamak için siyaset-i şeriyye icabı böyle bir yöntem kaideleştirilip sistematik hale getirilmemelidir. Ancak böyle elde edilen bir anaparayla murabaha veya müşareke yapılması üçüncü şahıs hakkında hükmen bir mani teşkil etmemektedir. Faizde alınan borç değil ödenen faiz kirli para hükmündedir. Artık bir şekilde krediyle oluşturulan bu sermayeden meşru iş mukabili elde edilen kazanç sermayede kullanabilir. Ancak bu durum, faizli kredi almayı meşru hale getirmeyeceği için onun vebalinden kurtulmak adına tövbe etmeli ve bir daha krediye başvurmamaya azmetmelidir.

j) Toplumsal ihtiyacı karşılamada, ekonomik bağımsızlığı sağlamada önemli bir fırsat olan borsada, yeterli sayıda dinî hassasiyete sahip şirket varsa tasarruf sahibi yatırımcıların bunlar üzerinden sistemi güçlendirmeleri gerekir. Cevazın şartı budur. Eğer böyle bir imkân henüz oluşmamış veya küresel ekonomik şartların dayatması sebebiyle bu vasıftaki çoğu şirket veya kurum az da olsa mahzurlu alanlara girmek durumunda kalıyorsa şu tertibe riayet etmek gerekir:

-- Faizli kredi kullanmak durumunda kalanlar açısından ödenen faizden değil alınan borç ve şirketin diğer sermayesi ile ticaret ve yatırım yapılıp kâr elde edildiği için bu kâr haram olmaz, temiz olur. Ancak faizli kredi alma günah ve sorumluluğu düşmez. Bu nedenle zaruretler nasıl kendi miktarlarınca tayin olunuyorsa bu zaruret yerine geçen umumi hâcetler de kendi miktarlarınca tayin olunmalı[739], dinî hassasiyete sahip şirketler acil ve kaçınılmaz durumda bu yola başvururken niyet ve hedefi bu yolu kapatmak, bu yola düşmemek için azami gayret göstermek olmalıdır. Eğer bu hassasiyete sahip kurumlar samimiyetlerini muhafaza ederlerse mutlaka bunun bereketini ve çıkış yolunu elde edeceklerdir. Faize alternatif bir yol, bu husustaki samimi yatırımcı ve müteşebbislerin birbirlerini desteklemeleriyle ancak açılabilir.

--Dinen haram malın ticareti, faiz getirisi, kumar ve garar üzerinden gelir elde edilmesi gibi gayrimeşru alanlardan gelir elde etmenin haramlığı sabittir. Bu durumda hisse senedi çıkaran bir şirketin meşru işi yanında başkaca gayri meşru faaliyetleri varsa ama gayri meşru faaliyetlerini başka şirket adıyla farklı hisse senedi çıkararak yürütüyorsa meşru olandan almakta sakınca olmaz. Eğer her iki faaliyet aynı şirket çatısı altında ise, bu gayrimeşru faaliyeti sonlandırma veya ayırt etme yönünde irade beyanında bulunması endekse alma şartı olmalıdır.

Uluslararası tek pazar haline gelen finans dünyasında ülkeler arası mevzuat, güven, muhakeme ve standart sorunları çözüme kavuşturulmadan küresel İslami finans hedefini gerçekleştirmek zordur. Diyanet İşleri Başkanlığı da halk nezdindeki yeri ve beklentiler gereği resmî olarak taşın altına elini sokmalıdır.[740]

Katılım endeksinin sağlıklı işleyebilmesi için kurumlarla şirketlerin yürütücüleri fıkhî standartlar açısından yayın ve eğitim yoluyla bilinçlendirilmelidir.

SONUÇ

Batıda sanayi devrimiyle hızlanan kapitalizm fırtınasına karşı İslam dünyasında, alternatif iktisadi oluşumlar, projeler ve düzenlemeler geliştirilemediği için kalkınma için sermaye, derlenip toparlanarak yeni proje ve yatırımlara yönlendirilememiş, teknik ve endüstriyel kalkınma sağlanamamış, sosyal kurumlar yenilenememiş, düşük gelir düzeyi, işsizlik ve fakirlik içindeki tabanla yönetici ve aydın arasında ahenk sağlanamamış ve agresif bürokrasiye mahkum kalınmıştır.[741] Artık inancımızın yüklediği, ekonomik yeterliliği ve bağımsızlığı sağlamak vazifesini yerine getirme hususunda bahane kalmamıştır. “Borç alan emir alır” manasınca ekonomik bağımsızlığın siyasi ve kültürel bağımsızlığın şartı olduğunu unutmamalıdır. Artık dünyada silahlı mücadeleden çok ekonomik mücadele öne çıkmıştır. Küresel piyasada yer tutmak, sermaye ve işgücünü verimli değerlendirmek toplumsal bir zorunluluk haline gelmiştir. Sorun kurumların yapısından ziyade insanların ahlakındadır. Bu bakımdan şer’î temel ilkelere aykırı olmadığı sürece yeni oluşturulmuş şirketler veya teşebbüsler, insanların yararına olan işleri kolaylaştıran imkânlar, dinin maksadına uygundur.[742] Karaman’ın ifadesiyle suistimale açık olma, aksayan yönler, haksız kazanç ve menfaat sağlama gibi durumlar olması bu tür olumsuzlukları gidermeye azami gayret gösterme sorumluluğu devam etmek kaydıyla mevcut şartlarda bu tür faaliyetlere kayıtsız kalmamızın gerekçesi olmamalıdır. Ahlaklı, erdemli, emin ticaret ehlinden zaten bu tür mahzurların işlenmesi beklenmez.[743]

İnsanların durumlarında ve ihtiyaçlarında bir durumdan diğerine doğru değişim söz konusu olduğundan fesadüzzaman sebebiyle zaruret bulunmasa da bazen ihtiyaçların zaruret gibi değerlendirilmesi durumu açığa çıkmıştır. İzz b. Abdüsselam da, meşakkatin umûmîleşmesinin zaruret durumuna yol açacağını ifade eder.[744] Diğer taraftan da müctehid, fesadın yaygınlaşması yani fesadüzzaman sebebiyle meşru vesileleri gayr-i meşru maksatları için kullanma noktasında insanlarda umumî bir yöneliş görülürse bu durumda mefsedeti defetme ve harama götüren vesilelerin önünü tıkamak için bunu menetme yoluna gitmelidir.[745] Yapılması gereken ekonomik cihad ve mücadelede başarılı olmak için dinin genel kaidelerine uygun maslahat çerçevesinde endüstriyel ve ticari kuruluşları hukuki, siyasi ve ahlaki altyapıları hazır bir halde küresel alana taşımak olmalıdır. Başarı ancak ulema, siyasi irade, iktisadi sistem ve müteşebbislerin uyum içerisinde hareket etmelerine bağlıdır. Bunun gibi ilmi çevrelerde de dinin doğru anlaşılması hususunda gayret ve anlayışların zayıflamasından yakınılmış, ictihâdî hükümler kendi bağlamları içerisinde değerlendirilmezse, dinî ahkâmın taşıdığı makasıd gözardı edilirse, dinin basiret üzere anlaşılmasının önüne geçileceği üzerinde durulmuştur.[746] Karâfî de, sadece nakillere bakarak selefin ve Müslüman âlimlerin maksatlarını anlamadan sırf bir gruba mensubiyet hamasetiyle, “filan âlimin kitabında kaydedilmiştir” diye, o âlimin zamanın şartlarını dikkate alarak bu görüşe varmasını dikkate almadan taassupla o görüşte diretilmesini eleştirmiştir. [747]

Bir müçtehidin görüşüne tâbi olarak bir akdin sahih olduğuna itikat ettiği için uygulayan kimsenin kazandığı mal helal olur. Bilahare bu ictihadın hatalı olduğunun zahir olmasıyla o maldan elde ettiği kazançları elden çıkarması gerekmez. Gerekli olan artık o muameleyi terk etmesidir. Zira tevil günahı düşüren bir özürdür. Ancak tek şart, bu tevilin bir delile dayanmış olmasıdır.[748] Çok zayıf bir görüşe dayanarak usule aykırı bir şekilde haramlığında ittifak edilmiş olan hususlara muhalefet etmemek kaydıyla müctehidlerin haram ve helalliğinde farklı görüşlerinin olması o meselenin haramlılığının kati olmadığını gösterir. Zira haramlık tevil ihtimali taşımayan kat’i bir nassla veya icma ile yahutta açık, evla veya denk bir kıyasla sabit olur. Tevil ihtimali olursa haramlık derecesinden kerahet derecesine düşer.[749]

Küresel liberal ve kapitalist dünya piyasasının karşısına İslam’ın hassasiyetlerini taşıyan bir piyasa oluşturulması en öncelikli farz-ı kifayedir. Devletler, kurumlar ve tüm fertler bundan sorumludur. Bu gerçekleştirilmediği takdirde faizci piyasa ekonomisine mahkûmiyetten kurtulmak mümkün değildir. Bunun yolu batı piyasasını olduğu gibi taklidi bırakıp inovasyonla bizim ürünümüz olan bize uygun finans modelleri geliştirmektir.

Özellikle belirlenen eşik değerlerin sistematik halde devam ettirilebileceği gibi bir izlenimden kurtulmak gerekir. Bu hususun bir geçiş dönemi olduğu, ivedilikle düzeltilmesinin hedeflenmesi gerektiği tam vurgulanmalıdır. Ayrıca bu eşik değerlerinin bu geçiş sürecinde de çok iyi izlenmesi gerekir. Ticari ilişkilerin karmaşıklığı, süratli ve çok yönlü oluşu bunu gerektirir.

Neticede sermayenin tabana yayılması, helal-haram hassasiyetine sahip kurum ve şirketlerin birbirini desteklemesi gerekir.

[609] Ebu Ömer Dübyan b. Muhammed, el-Muâmelâtü’l-maliyye asâleten ve muâsaraten, Riyad 1432, XIII, 73-74; IV, 544; Ali es-Salus, el-İktisadü’l-İslami ve’l-kadâya’l-fıkhiyye’l-muasıra, Dârü’s-sekâfe, Doha 1998, s. 582-584.

[610] Borsa İstanbul A.Ş, Pay Piyasasına İlişkin Uygulama Usul ve Esasları, İstanbul 2018, s. 12

[611] Ali Özer, “İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nda Hisse Senedi Getirilerini Etkileyen Faktörlerin Belirlenmesi: Panel Veri Analizi”, Atatürk Ün. SBE (Doktora Tezi) 2012, Erzurum, s. 4.

[612] Salih b. Muhammed b. Süleyman es-Sultan, el-Eshüm hükmühâ ve âsarühâ, Dâru İbnu’l-Cevzi, S. Arabistan 2006, s. 14, 15.

[613] http://www.borsaistanbul.com/urunler-ve-piyasalar/urunler/paylar/hisse-senedi-cesitleri, erişim: 01.07.2016.

[614] Salih es-Sultan, Eshüm hükmühâ, s. 17

[615] Mevlüt Camgöz, “İslami Hisse Senedi Yatırımı ve İslami Endekslerin Performansının Değerlendirilmesi”, İstanbul Ün. SBE, (Doktora Tezi) İstanbul 2017, s. 65.

[616] Sıddik Muhammed ed-Darir, “el-İhtiyârat”, Mecelletü Mecmai’l-fıkhi’l-İslami, 7. oturum; Sultan, Eshüm hükmuhâ, s. 92-98.

[617] Ali Bardakoğlu, “Hisse Senedi”, İslam’da İnanç, İbadet ve Günlük Yaşayış Ansiklopedisi (ed. İbrahim Kafi Dönmez), İstanbul 2006, ll, 804-807; Abdülaziz Bayındır, “Türkiye’de Şirket Yapısı ve Borsacılık”, İslam Açısından Borsa, Ensar Neşriyat, İstanbul 1994; Halil Gönenç, “Faiz, Finans ve Borsa ile İlgili Bazı Meseleler” I. Uluslararası İslâm Ticaret Hukukunun Günümüzdeki Meseleleri Kongresi”, Konya 1997, s. 257- 270); Abdülaziz el Hayyat, eş-Şerikat fi’ş-Şeriati’I-İslamiyye ve’I-Kanunu’l-Vad’i, Amman 1983, II, 237, 238; Salih Ülev, “ Borsa İstanbul Katılım Endeksinin Piyasa Faiz Oranları ile İlişkisi ve Performansının Analizi”, Sakarya Ün. SBE (Yüksek Lisans Tezi), Sakarya 2016, s. 37-39.

[618] Hayrettin Karaman, “İslam Açısından Borsa”, İlmî Tartışmalar Dizisi, Ensar Neşriyat, İstanbul, 1994, s. 59-61.

[619] http://www.spk.gov.tr/Duyuru/Goster/2008410/0, “Sermaye Piyasasında Finansal Raporlamaya İlişkin Esaslar Tebliği” 09.04.2008 tarih ve 26842 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

[620] Songül Kakilli Acaravcı, “Finansal Oranlar ve Hisse Senedi Getirisi İlişkisi: Borsa İstanbul Üzerine Bir Uygulama”, Mustafa Kemal Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, SBE Dergisi, 2016, C: 13, Sayı: 35, s. 263-275.

[621] http://www.spk.gov.tr/Sayfa/Index/3/7, 01.03.2019.

[622] Camgöz, “İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 45-47.

[623] Mecmaul’l-fıkhi’l-İslami, 1992 63 (1/7) no’lu karar; Vehbe Zuhayli, el-Fıkhu’l-İslami ve Edilletuhu, Dımeşk, VII, 5197.

[624] Hayrettin Karaman, Günlük Hayatımızda Helaller ve Haramlar, s. 265.

[625] https://www.borsaistanbul.com/data/yonetmelikler/Borsalar-ve-Piyasa-Isleticilerinin-Kurulus- Faaliyet-Calisma-ve-Denetim-Esaslari-Hakkinda-Yonetmelik.pdf, erişim:18.02.2019; Faizsiz Finans Standartları, karar no: 12 (4/1/2/8), s. 335.

[626] Hayyat, eş-Şerikat fi’ş-Şeriati’I-İslamiyye, II, 206 vd.; Ahmet Yılmaz, “Anonim Şirketi ve İslam Hukuku”, Harran Ün. İlahiyat Fak. Dergisi, II, Şanlıurfa 1996, s. 302-303.

[627] Hayrettin Karaman, İslam Açısından Borsa, Ensar Neşriyat 1994, s. 121; Hasan b. İbrahim es-Seyf, Ahkâmü’l-iktitâb fi’ş-Şerikâti’l-müsaheme, Dârü İbni’l-Cevzi 2006, s. 45.

[628] Osman Şekerci, “İslam Şirketler Hukuku Açısından Anonim Şirketler”, Uluslararası İslam Ticaret Hukukunun Günümüzdeki Meseleleri Kongresi, Konya 1997, s. 94-96.

[629] Mecmau’l-fıkhi’l-İslami, 30, 4/5 no’lu karar.

[630] Ali el-Karadaği, Eseru’d-düyun ve Nukûdi’ş-Şerike Evi’l-Mahfaza alâ hükmi Tedâvüli’l-Eshüm ve’s-Sukûk ve’l-Vahedaâti’l-İstismariyye, el-Mahedi’l-İslamî 2003, s. 24.

[631] Karadaği, Eseru’d-düyun, s. 43-47.

[632] Karadaği, Eseru’d-düyun, s. 50.

[633] Takiyyuddin Ahmed b. Abdulhalim el-Harrânî İbn Teymiyye, Mecmuu’l-Fetâva, Thk. Enver el-Bâz-Âmir el-Cezzâr, Daru’l- Vefa, Üçüncü Baskı, Mansûra, 2005, XXIX, 48-49.

[634] Karadaği, Eseru’d-düyun, s. 64-65.

[635] Karadaği, Eseru’d-düyun, s. 75-77.

[636] Karadaği, Eseru’d-düyun, s. 97-98; Mecmau’l-fıkhi’l-İslami, 66, (7/2) no’lu karar.

[637] Mecmau’l-fıkhi’l-İslami, 2018, (10/23) 226 no’lu karar; Karadaği, Eseru’d-düyun, s. 101-102.

[638] Faizsiz Finans Standartları, Karar no: 3/19, s. 559.

[639] Faizsiz Finans Standartları, Karar no: 21 (3/19), s. 559; Salih es-Sultan, Eshüm hükmühâ, s. 18.

[640] (https://borsanasiloynanir.co/hisse-senetleri-neden-duser-yukselir/)

[641] Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes’ûd b. Ahmed el-Kasani, Bedâiu’s-Sanâi‘ fî Tertîbi’ş- Şerâi‘, Dârü’l-Kütübi’l-Arabî, Beyrut 1982, V, 175; Ebu’l-Velid Muhammed İbn Rüşd, Bidâyetü’l-müctehid, Kahire 2004, III, 175; Necmeddin Güney, “Satım Akdi Özelinde İslam Borçlar Hukukunda Garar”, N.E. Ün. SBE, (Doktora Tezi) Konya 2003, s. 268.

[642] Ebu’l-Abbas Ahmed b. Muhammed Şihabeddin el-Hamevi, Gamzu uyûni’l-besâir, Beyrut 1985, I, 193; Ahmed b. İsmail et-Tahtavi, Hâşiyetu’t-Tahtavi alâ Meraki’l-felâh Beyrut 1997, s. 35; Muhammed b. Ahmed b. Arefe ed-Desuki, Haşiyetu’d-Desuki alâ’ş-Şerhi’l-kebîr, Beyrut tz, III, 277; Ebu Abdullah Bedreddin Muhammed ez-Zerkeşi, el-Mensûr fi’l-kavâidi’l-fıkhiyye, Vezaratü’l-evkâf, Kuveyt 1985, I, 325; Ebû Zekeriyya Yahya b. Şeref Muhyiddin en-Nevevi, el-Mecmu Şerhu’l-Mühezzeb, Dâru’l-fikr, tz, IX, 343, 344; XIII, 178; IX. 344; Ebu Abdullah Muhammed Şemseddin İbn Müflih, Kitabu’l-füru’ ve Tashihu’l-Füru’, Thk. Abdullah et-Türki, Beyrut 2003, IV, 390-392.

[643] Zeynüddin b. İbrahim İbn Nüceym, el-Eşbâh ve’n-Nezâir, Thk. Zekeriyya Umeyrat, Beyrut 1999, s. 97; Kasani, Bedâi‘u’s-sanâi‘, V, 144; Muhammed b. Mahmud Ekmeleddin Cemaluddin er-Rûmî el-Baberti, el-İnaye Şerhu’l-Hidâye, Beyrut tz, VI, 473; Osman b. Ali Fahruddin ez-Zeylai, Tebyînu’l-Hakâik, Matbaa Kubra’l-Emiriyye, Bulak, Kahire 1313, IV, 67; Kemâluddîn Muhammed b. Abdulvâhid b. Abdulhamîd es-Sivâsî İbnü’l-Hümam, Fethu’l-kadîr, Dâru’l-Fikr, İkinci Baskı, Beyrut tz, VI, 473, 474; İzzeddin b. Abdisselam, Kavâidu’l-ahkâm fi mesâlihi’l-enâm, Thk. Taha Abdurrauf, Kahire, 1991, I, 84-85; Desuki, Haşiyetü’d-Desuki, III, 277; İbn Rüşd, Mesailu İbn Rüşd, Thk. Muhammed, el-Habib et-Tickani, Beyrut-Mağrib, tz, I, 556; İbnü’l-Arabi, Ahkâmu’l-Kur’ân, I, 325; İbn Müflih, Kitabü’l-furu’ ve Tashihu’l-füru’, IV, 388-391; İbn Teymiyye, Mecmuu’l-fetâva, XXIX, 315-320; İbnü’l-Kayyim el-Cevziyye, Bedâiu’l-fevâid, Beyrut tz, III, 257.

[644] Ülev, “ Borsa İstanbul Katılım Endeksinin Piyasa Faiz Oranları ile İlişkisi”, s. 1-2

[645] Ülev, “ Borsa İstanbul Katılım Endeksinin Piyasa Faiz Oranları ile İlişkisi”, s. 3.

[646] Ülev, “Borsa İstanbul Katılım Endeksinin Piyasa Faiz Oranları ile İlişkisi”, s. 16-19.

[647] Camgöz, “İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 33-34.

[648] Ülev, “ Borsa İstanbul Katılım Endeksinin Piyasa Faiz Oranları ile İlişkisi, s. 20-21.

[649] Camgöz, “İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 62-63.

[650] Camgöz, “İslami Hisse Senedi Yatırımı ve İslami Endekslerin Performansı “, s. 79.

[651] Ülev, “Borsa İstanbul Katılım Endeksi”, s. 58, 66.

[652] Camgöz, “İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 71.

[653] Camgöz, “İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 86.

[654] Camgöz, “İslami Hisse Senedi İzleme Teknikleri”, s. 57-59.

[655] Camgöz, “İslami Hisse Senedi İzleme Teknikleri”, s.62.

[656] Faizsiz Bankacılık Standartları, 21 (3/4) s. 555-556.

[657] Faizsiz Bankacılık Standartları, 21 ( 3/9, 3/11, 3/15), s. 558 ve 566.

[658] Faizsiz Finans Standartları, s. 566-567. Vadeli döviz işlemlerinde vade faizi yasağı ihlal edilmektedir. Opsiyon işlemi; “bir kazananın karşısında mutlaka bir de kaybedenin bulunduğu sözleşme (zero-som-game)” olarak nitelendirilerek opsiyon karşılığında bedel almayı haklı gösteren herhangi bir konu bulunmamaktadır. Öte yandan fıkıhtaki garar, riba ve insanların malını bâtıl yollarla alma yasağı da çiğnenmektedir. Ayrıca borsada gerçekleşen vadeli/türev işlemlerde tarafların amacı mal alım satımı değildir. Gaye fiyatların kendi beklentileri doğrultusunda gerçekleşmesi ve bundan gelir elde etmektir. Meşrû olan ticari faaliyetlerin aksine, bu tür işlemlerde bir tarafın kazancı, mutlaka diğer tarafın kaybı ile gerçekleşmektedir. (Abdullah Durmuş, “Döviz Vadeli ve Emtia Vadeli İşlem Sözleşmeleri”, Tebliğ, II. Uluslararası İslam Hukuku Ticaret Kongresi, Konya 15-18 Ekim 2015, s. 10-18).

[659] https://www.borsaistanbul.com/urunler-ve-piyasalar/urunler/araci-kurulus-varantlari/karsilastirma-varant---opsiyon, 02.03.2019.

[660] https://www.borsaistanbul.com/urunler-ve-piyasalar/urunler/araci-kurulus-varantlari/varantlara-yatirim, 02.03.2019.

[661] Ülev, “ Borsa İstanbul Katılım Endeksi”, s. 52.

[662] Ülev, “Borsa İstanbul Katılım Endeksi”, s. 59.

[663] Ülev, “Borsa İstanbul Katılım Endeksi”, s. 65-66.

[664] Ülev, “Borsa İstanbul Katılım Endeksi”, s. 69-70.

[665] Camgöz, “İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 88-92.

[666] Camgöz, “İslami Hisse Senedi İzleme”, s. 62-63.

[667] Camgöz, “İslami Hisse Senedi İzleme”, s. 62-63.

[668] Camgöz, “İslami Hisse Senedi İzleme”, s. 65-66.

[669] Camgöz, “İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 96-100.

[670] Taki Osmani, Buhûs fî Kadâya Fikhiyye Muâsıra, Dimeşk 2003, s. 238.

[671] Camgöz, “İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 101.

[672] Abdullah b. Muhammed Umrani, el-İstismâr ve’l-mütâcera fi eshümi’ş-şerikâti’l-muhtelita, Riyad 2006, s. 10-11; Dübyan, el-Muâmelatu’l-maliye, XIII, 203; Taki Osmani, an Introduction of Islamic Finance, Karaçi 1998, s. 141 vd.

[673] Abdullah b. Süleyman el-Meni, Bühus fi’l-İktisâdi’l-İslami, el-Mektebü’l-İslami 1996, s. 244-245.

[674] Umrani, İstismâr, s. 10-11.

[675] Abdussettar Ebu Gudde, “el-İstismâr fi’l-eshüm ve’l-vahdâti’l-istismâriyye”, Mecelletü Mecmai’l-

fıkhi’l-İslami, Cidde, c. 2, sayı, 9, s. 115-120.

[676] Meni, Bühûs fi’l-iktisâd, s. 226; Ali Muhyiddin el-Karadaği, “Ba’dü’t-talikât li’l-mûcizîn”,

http://www.qaradaghi.com/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=577:2009-07-14- 09-08-30&catid=92:2009-07-13-13-31-45&Itemid=13, erişim:03.06.2016.

[677] Meni, Bühûs fi’l-iktisâd, s. 246-247.

[678] Ali b. Muhammed el-İsa, Müfâhame havle eshümi’ş-şerikâti’l-müsâheme, Riyad 1993, s. 22-23.

[679] İbnü’l-Kayyim el-Cevziyye, Ahkâmu ehli’z-zimme, Thk. Yusuf el-Bekri-Şakir el-Aruri, Demmam, 1997, I, 560.

[680] Umrani, İstismâr, s. 39-41.

[681] Umrani, İstismâr, s. 43-46.

[682] Ebu’l-Velid İbn Rüşd, el-Beyan ve’t-Tahsil, Thk. Muhammed Haccî, Dâru’l-Garbi’l-İslamî, Beyrut 1988, XVIII, 194.

[683] Umrani, İstismâr, s. 47-50; Ahmet b. Muhammed el-Halil, el-Eshüm ve’s-senedât ve ahkâmuhâ, Dâru İbni’l-Cevzi, S.Arabistan 1426, s. 147; Sultan, el-Eshüm hukmuhâ, s. 64.

[684] Sultan, Eshüm hukmühâ, s. 67.

[685] Kasani, Bedâiu’s-sanâi‘, VI, 144; Zerkeşi, el-Mensûr fi’l-kavâid, II, 235.

[686] Sultan, Eshüm hükmuhâ, s. 69.

[687] Muhammed Yusuf b. Ebi’l-Kasım el-Gırnati, et-Tâc ve’l-iklîl li Muhtasari Halil, Beyrut 1994, VI, 593; İbn Rüşd, el-Beyân ve’t-Tahsîl, XVIII, 564-565.

[688] Hasan b. Ammâr eş-Şürünbülâlî,“Hıfzu’l-Asğarayn an İtikâdi men Zemae Enne’l-Harâm lâ Yeteaddâ lizimmeteyn”, 52. Risale, et-Tahkîkâtu’l-Kudsiyye, DİB Kütüphanesi, Y. No: 00610, v.r 471b.; Nevevi, el-Mecmû, IX, 343; İbn Müflih, Kitabü’l-furû ve Tashihu’l-füru’, IV, 388-391; Malik b. Enes el-Asbahi, Müdevvene, Beyrut 1994, IV, 198; Gırnati, et-Tac ve’l-İklîl, VII, 336.

[689] Ebu’l-Abbas Ahmed b. Muhammed Şihabeddin el-Hamevi, Gamzu uyûni’l-besâir, Beyrut 1985, I, 193; Ahmed b. İsmail et-Tahtavi, Hâşiyetu’t-Tahtavi alâ Meraki’l-felâh Beyrut 1997, s. 35; Desuki, Haşiyetu’d-Desuki, III, 277; Zerkeşi, Mensûr, I, 325; Nevevi, el-Mecmû, IX, 343, 344; XIII, 178; IX. 344; İbn Müflih, Kitabu’l-fürû, IV, 390-392.

[690] Zeynüddin b. İbrahim İbn Nüceym, el-Eşbâh ve’n-Nezâir, Thk. Zekeriyya Umeyrat, Beyrut 1999, s. 97; Kasani, Bedâi‘u’s-sanâi‘, V, 144; Baberti, el-İnâye, VI, 473; Zeylai, Tebyîn, IV, 67; İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-Kadîr, VI, 473, 474; İzzeddin b. Abdisselam, Kavâidu’l-ahkâm, I, 84-85; Desuki, Haşiyetü’d-Desuki, III, 277; İbn Rüşd, Mesailu İbn Rüşd, I, 556; Kadı Muhammed b. Abdullah Ebu Bekir İbnü’l- Arabi, Ahkâmu’l-Kur’ân, Thk. Abdülkadir Ata, Beyrut 2003, I, 325; İbn Müflih, Kitabü’l-furu’ ve Tashihu’l-füru’, IV, 388-391; İbn Teymiyye, Mecmûu’l-fetâva, XXIX, 315-320; İbnü’l-Kayyim el-Cevziyye, Bedâiu’l-fevâid, Beyrut tz, III, 257

[691] Şemsu’l-eimme Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Sehl es-Serahsi, el-Mebsût, Dâru’l- Ma‘rife, Beyrut 1989, I, 86.

[692] Kasani, Bedâi‘u’ssanâi‘, V, 144

[693] Serahsi, el-Mebsût, XXV, 28.

[694] İbnü’l-Kayyim el-Cevziyye, Zâdü’l-meâd fi hedyi hayri’l-ibâd, Beyrut-Kuveyt 1994, V, 378.

[695] Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî el-Maverdî, el-Hâvî fî Fıkhi’ş-Şâfiî, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994, VII, 366.

[696] Yunus Keleş, “Fesadü’z-zaman Algısının Fıkhî Hükümlere Etkisi”, Erciyes Üniversitesi SBE (Doktora Tezi) Kayseri 2013, s. 158 vd.

[697] Dübyan, el-Muâmelatu’l-maliye, XIII, 225; Ahmet Halil, el-Eshüm ve’s-senedât, 154.

[698] Umrani, İstismâr, s. 21-22.

[699] Soner Duman, “Günümüz Fıkhî-İktisadî Problemlerin Değerlendirilmesinde Fıkıh Mirasımız ile İlişki Biçimimiz”, Sakarya Ün. İslam Ekonomisi ve Finans Çalıştayları-3, “İslamî Finansta Ürün Geliştirme ve Fetva Süreçleri”, Sakarya 2014, s. 25-34.

[700] Buhari, Müzâraa, 9.

[701] Umrani, İstismâr, s. 25-26; Ahmet Halil, el-Eshüm ve’s-senedât, s. 147

[702] Mecelle, md. 54.

[703] Müslim, Büyu, 15; Ebu Davud, Büyu (İcare), 42.

[704] Meni, Bühûs fi’l-İktisadi’l-İslami, s. 227.

[705] Salih es-Sultan, s. 30.

[706] Umrani, İstismâr, s. 25-28; Ahmet Halil, el-Eshüm ve’s-senedât, s. 157.

[707] Mecelletu’l-Mecmai’l-fıkhi’l-İslami, 1992, sayı 7, s. 109-111.

[708] Meni, Bühûs, s. 243, 447.

[709] Ali Salus, el-İktisâdü’l-İslami, s. 585-590.

[710] Umrani, İstismâr, s. 8-9.

[711] Sultan, el-Eshüm hukmühâ, s. 62-64.

[712] Umrani, İstismâr, s. 53-58.

[713] Ülev, “Borsa İstanbul Katılım Endeksi”, s. 50.

[714] Kasani, Bedâi‘u’s-sanâi‘, VI, 63.

[715] Abdurrahman b. Ahmed b. Süleyman Gelibolî Şeyhzade, Mecmau’l-enhur Şerhu Mülteka’l-Ebhur, Dâru İhyai’t-turasi’l-Arabi, Beyrut, tz, I, 717; Abdulbaki b. Yusuf ez-Zürkani, Şerhu’z-Zerkani alâ Muhtararı Halil, Thk. Abdüsselam Muhammed, Beyrut 2002, VI, 74; Ebu’l-Abbas Ahmed b. Muhammed İbn Hacer el-Heytemi, Tuhfetu’l- Muhtac fi Şerhi’l-Minhac, Kahire 1983, V, 285; Mansur b. Yunus el-Buhuti, Keşşâfu’l-kına an metni’l-İkna, Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, tz, III, 96; Takiyyüddin Muhammed b. Hamed b. Neccar, Müntehe’l-iradât, Thk. Abdullah et-Türki, Beyrut 1999, III, 5.

[716] Ülev, “ Borsa İstanbul Katılım Endeksinin Piyasa Faiz Oranları ile İlişkisi, s. 26-27.

[717] Cengiz Kallek, “İslam Açısından Borsa” (İlmi Tartışmalar Dizisi), Ensar Neşriyat 1994, s. 134- 135.

[718] Necmeddin Güney, “İslami Finansta Şer’i Yönetim Uygulamaları ve Konuyla İlgili Tartışmalara Genel Bir Bakış”, Sakarya Ün. İslam Ekonomisi ve Finans Çalıştayları-3, “İslamî Finansta Ürün Geliştirme ve Fetva Süreçleri”, Sakarya 2014, s. 52.

[719] IFSB-10 ve 13 (2006-2009) ve AAOIFI’de yönetim standartları hakkındaki no.1.2.3.4 ve 5. bölümler (2205), bu şerî kurul standardını yayınlamışlardır.

[720] Ülev, “Borsa İstanbul Katılım Endeksi”, s. 30.

[721] Mecamu’l-fıkhi’l-İslami ed-Düveli, Karar: 63 1/7, 1992; Faizsiz Finans Standartları, Karar no: 12 (4/1/2/14 ve 4/1/2/15); Servet Bayındır, Fıkhî ve İktisadî Açıdan İslami Finans, İstanbul 2015, s. 78. Mecamu’l-fıkhi’l-İslami ed-Düveli, gerek bu kararında gerekse 2005 yılında da 147 5/16 nolu kararında bazı konularda ve emtia piyasası ilgili derinlikli araştırmaların yapılarak yeniden ele alınması karara bağlandığı halde henüz bu toplantı gerçekleşmemiştir.

[722] Hayyat, eş-Şerikât, II, 224, 225; Camgöz, “ İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 65.

[723] Faizsiz Finans Standartları, Karar no: 6 (7/1), s. 133 ve 63 (1/17), s. 354; Camgöz, “ İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 77-78.

[724] Faizsiz Finans Standartları, karar no:12 (4/1/2/4, 4/1/2/6, 4/1/2/6, 4/1/2/11), s. 334, 336

[725] Faizsiz Finans Standartları, 167.

[726] Faizsiz Finans Standartları, karar no: 12 (4/1/2/5), s. 334 ve 355.

[727] Faizsiz Finans Standartları, karar no: 12 (4/1/2/5), s. 334 ve 355.

[728] Camgöz, “ İslami Hisse Senedi Yatırımı”, s. 77-78.

[729] Taki Osmani, an Introduction of Islamic Finance, s. 145.

[730] Cevdet Aras, “Anonim Şirketlerde Şarta Bağlı Sermaye Artırımı”, Kırıkkale Ün. SBE (Yüksek Lisans Tezi), Kırıkkale 2017; Faizsiz Finans Standartları, karar no:12 (4/1/2/3), s. 333.

[731] Faizsiz Finans Standartları, 21 (Menkul Kıymetler), s. 552.

[732] Mecmaul’l-fıkhi’l-İslami, 1992 63 (1/7) no’lu karar; Vehbe Zuhayli, el-Fıkhu’l-İslami ve Edilletuhu, Dımeşk, VII, 5197.

[733] Hayrettin Karaman, Günlük Hayatımızda Helaller ve Haramlar, s. 265

[734] Muharrem Karslı, “İslam Açısından Borsa” (İlmi Tartışmalar Dizisi), s. 146-148.

[735] Faizsiz Finans Standartları, Karar no: 21 (3/2), s. 554.

[736] Hayyat, eş-Şerikat, II, 216-217.

[737] Muhammed b. Ali Alaeddin el-Haskefi, ed-Dürrü’l-Muhtâr şerhu Tenvîri’l-ebsâr ve Câmii’l-bihâr, Thk. Abdülmünim İbrahim, Beyrut 2002, s. 356; Gazali, İhya, II, 130; Nevevi, el-Mecmû, IX, 351; İbn Recep el-Hanbeli, el-Kavâid, s. 226; İbn Teymiyye, Mecmûu’l-fetâva, XXX, 413.

[738] Ebu’l-Huseyn Yahya b. Ebi’l-hayr el-Umrani el-Yemeni, el-Beyan fi mezhebi’l-İmam eş-Şafii, Thk. Kasım Muhammed en-Nuri, Daru’l-minhac, Cidde 2000, V, 119.

[739] İzz b. Abdisselam, Kavâidu’l-ahkâm fî Mesâlihi’l-enâm, Kahire 1991, II, s. 165; Suyuti, el-Eşbâh ve’n-Nezâir, Beyrut 1990, s. 84.

[740] Suna Akten Çürük, “ İslami Finansın Türkiyede’ki Gelişimi, Mevcut Sorunlar ve Çözüm Önerileri”, Selçuk Ün. SBE, (Doktora Tezi) Konya 2013.

[741] Şekerci, “İslam Şirketler Hukuku Açısından Anonim Şirketleri”, s. 90.

[742] Şekerci, “İslam Şirketler Hukuku Açısından Anonim Şirketleri”, s. 97.

[743] Karaman, İslam Açısından Borsa, Tartışmalı İlmi Toplantı, s. 119.

[744] İbn Abdüsselam, Kavâidu’l-Ahkâm, II, 159.

[745] Halil Mahmud en-Ne‘rânî, Eserü’z-Zarf fî Tağyîri’l-Ahkâmi’ş-Şer‘iyye, Nablus 2003, s. 74-75.

[746] Ebû Bekir Ahmed b. Ali b. Sabit el-Hatîb el-Bağdadî, el-Fakîh ve’l-Mütefakkih, Thk. Ebû Abdurrahman-Adil b. Yusuf el-Azâzî, Dâru İbni’l-Cevzî Riyâd 1996, II, 140, 141.

[747] Şihâbüddin Ebu’l-Abbas el-Karâfi, el-Fürûk envâu’l-bürûk fi envâi’l-fürûk, yz, tz., I, 321.

[748] İbn Teymiyye, Mecmûu’l-fetâva, XXIX, 413; Abbas Ahmed el-Baz, Ahkâmü’l-Mâli’l-haram,

Dârü’n-nefâis, Ürdün 1998, s.113-114.

[749] Süleyman b. Muhammed el-Büceyrimi, Tuhfetü’l-Habib alâ Şerhi’l-Hatîb, Beyrut 1995, I, 406; İbn Teymiyye, Mecmûu’l-fetâva, XXIX, 315.

MÜZAKERELER

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Teşekkür ediyoruz Yunus Hocamıza. Çok önemli noktalara temas etti kendisi, hisse senetleri ile ilgili, anonim şirketler ile ilgili birçok oranın değiştiğini özellikle gördüm, % 30’dan başlayıp % 45 ve 70’lere kadar varan oranlar var ve birbirine karşıt görüşler, ihtilaflı alanlar bulunmakta. Burada tarafları sanki münazara edermişçesine karşılıklı olarak da dinlemiş olduk.

Cuma namazı da yaklaştığı için müzakere kısmına hemen geçelim isterim, fazla vaktimiz yok, hocalarımızdan söz almak, soru sormak veya katkıda bulunmak isteyenlere söz hakkı verelim.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Birkaç hususu netleştirmek istiyorum. Burada yapılan sunumlarda da olduğu gibi genel olarak konuştuğumuz şeylerle ilgili mesela, şu kriterlerde “borç bölü toplam değer”, “alacak bölü toplam değer” hesaplarında. Şimdi aslında dediğim gibi herkes bu sorunun muhatabıdır. Sadece faizli borç mu, faiz doğuran borçlar mı söz konusu? Halbuki biz biliyoruz ki faize konu olmayan borçlar da var. Yani bir şirketin personeline ödemesi gereken, geciktirdiği borçlar da borç olarak gözükür, ama ona bir faiz ödemez. Burada onu netleştirelim.

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

İzleme kriterlerinde kastedilen genel olarak faizli borçlardır. Birçok endeks sağlayıcı kurum, şirketlerin İslami usullere uygun olan borçlarını bilançonun pasif yapısı içinden çıkarmaktadır.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Mesela yine sizin sunumdaki o oranda nakit de var, nakit artı faizli menkul kıymet, neden nakdi de dâhil ediyor?

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Sunumda açıklamaya çalışmıştım aslında. Likidite düzeyiyle ilgili kriterlerin uygulanmasındaki temel gerekçe hisse senetlerinin alım satımının fıkhî durumuyla ilgili. Örneğin, nakit para sadece nominal değeri üzerinden mübadele edilebilir demiştik. Fıkıh âlimleri, hisse senetlerinin bilançonun aktif yapısını da temsil ettiğini düşündüklerinden dolayı, nominal değerden farklı bir fiyatta alınıp satılan bir hisse senedinin bahsettiğimiz ilkeyi ihlal ettiği kanaatindeler. Benim yanlış anlaşılma olarak kastettiğim mesele tam olarak budur.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Hocam, temsil ettiği şeyler deyn midir ayn mıdır, yani satarken deynin satımı mı olacak, sarf akdi kuralları mı uygulanacak, onu tespit etmek içindir biraz da.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN

Mehmet Bey’in kabulüne göre, ayn artı deynin tamamı.

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Teknik anlamda hisse senedi şirket değerinin bir parçasını temsil eder. Ancak şirketin değerinin, şirketin sahip olduğu varlıkların değerinden çok daha farklı bir kavram olduğunu gözden kaçırmamak lazım. Bu hususu dikkate almadığımız zaman başlıyor problem.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN

Şirketin durağan varlığı falan yok, adamın bürosu bile yok yani, dijital yapıyor bu işleri…

Dr. Yunus KELEŞ

Orada asli faaliyet alanına bakılıyor hocam, asıl hedef faaliyet alanı.

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Hocam, örneğin mücevher sektöründe faaliyet gösteren bir şirket tahayyül edelim. Bu tip bir şirket çok fazla duran varlığa ihtiyaç duymaz. Hatta faaliyet alanı gereği oldukça likit bir bilançosu vardır. Burada bir sıkıntı var mıdır hocam?

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Yoktur.

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Başka bir açıdan, sıradan bir şirket düşünelim. Ekonomik kriz dönemlerinde daha likit bir bilançoya sahip olmak isteyecektir. Niye eleyelim böyle bir şirketi?

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Orada ama başka bir kriter gündeme gelecek. Mesela sadece onunla meşgulse o hisse senedini kredili olarak almak caiz olmaz hâle gelecek bir açıdan baktığınız zaman, temsil ettiği şey altın olduğu için, dolayısıyla hisse senedinin alınmasında kredili alımlar da vardı, orada mesela gündeme gelebilir.

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Yok hocam, bahsettiğiniz konuyu kastetmiyorum. Çok daha temel bir konuya değiniyorum. Mücevherat sektöründe çalışan bir firma düşünelim, bu şirketin bilanço yapısı likit olacaktır. Mevcut izleme kriterlerine göre bu şirkete yatırım yapılamayacak. Buradaki sorunu aslında vurgulamaya çalıştım, sunum yaparken de burada fıkıh âlimlerinin konuyu anlama biçiminin çok net olmadığı kanaatindeyim.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN

Şöyle, o ifadelerde varlıklarının çoğu alacaklardan oluşan şirketler diye kayıt vardır, genellikle sizin takıldığınız o noktada. Ama fıkıh tabiri olarak, varlıklarının çoğu durağan varlık veya ayn diyoruz, bir eşya ise onlarda bir problem yok, fıkıhçılar için problem olan borcun alınması ve satılmasıdır.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Sadece faiz doğurma noktasında değil. Bir de bu imtiyazlı hisse senedinin, genel kanaat benim de bilgim o yöndeydi, sabit kâr payı garantisinden dolayı genel kabul görmemesi noktasındaydı ama ona istisna mı getiriyor?

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Ayrıcalıklı hisse senetleri yaygın görüşe göre caiz kabul edilmiyor. Sadece Malezya uygulamasında bazı istisna durumlar mevcut.

Dr. Yunus KELEŞ

Deyn ve alacak oranları ile, nakit oranları ile ilgili Mecmeu’l-fıkhi’l-İslami’nin bir açıklaması var. Hocam şöyle kısaca söyleyivereyim: Nakit ve alacak hâlindeki varlıklar asıl kabul edilecek bir varlığa tabii ise ve menkul kıymet asıl varlık üzerindeki mülkiyeti de içeriyorsa bu durumda nakit ve alacak hâlindeki varlıklarının oranına bakılmaksızın tedavül caizdir, diyor. Ama bir varlığa tabii olmaması veya menkul kıymetin asıl varlık üzerindeki mülkiyeti temsil etmemesi hâlinde hangi tür varlıkların daha ağırlıklı olduğu dikkate alınır, ölçüsü getirilmiş.

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN

O ayırım var yani.

Dr. Yunus KELEŞ

Evet.

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Bazı kurullar likidite kriterlerini dikkate almıyor mesela, hocamın bahsettiği konuları.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Evet, şimdi sorulara geçebiliriz herhalde, soru, katkı, yorum, hocam buyurun, Recep hocam.

Doç. Dr. Recep BİLDİK

Evet, hocalarımıza teşekkür ediyorum, hepsi çok iyiydi. Şimdi, Yunus hocamızın sunumuyla ilgili olarak, bazı eksik ve yanlış bilgiler olduğunu düşünüyorum. Bunlarla da fıkhî açıdan sağlıklı yorum yapmanın çok doğru olmadığını düşünüyorum. Bunları; şirket nedir, hisse senedi neyi temsil ediyor, endeks nedir, endeks ve içindeki hisse senedi ilişkileri, şirket nasıl değerlenir, hisse senedi değerlemesi nasıl yapılır, bunları oturup baştan burada konuşmamız lazım, uzun uzun üzerinde karşılıklı birbirimize anlatmamız gerekiyor ki burada sağlıklı ilerleyebilelim. Yani bunun için şu anda tabii vakit yeterli değil, bunlarla ilgili ayrı çalışma yapmamız zaruri, çok açık görünüyor bu, yoksa kafa karışıklığına neden olacak çok ifade gördüm orada.

Mehmet Hocam, Mevlüt Hocamızın sunumlarıyla ilgili olarak, ayrıca araştırmanız için teşekkür ederim. Özellikle bu alanda empirik araştırma çok çok az, hele ülkemizden çıkan, o anlamda çok değerli buluyorum, emeklerinize sağlık. Bunu eminim ki yayın için hazırlıyorsunuzdur. Bizim Borsa İstanbul’un da Borsa İstanbul Review dergisi ki uluslararası alanda endekslere giren bir dergi, orada da yayın için dikkate alırsanız memnun oluruz. İslami finansla ilgili çok sayıda yayın orada yapılıyor.

Artı, bizim, benim dün yaptığım sunumda bahsettiğim bir konu vardı. İslam İşbirliği Teşkilatı Borsalar Formu’nda ki Borsa İstanbul onun sekretaryasını yürütüyor, orada Cumhurbaşakınımızın da verdiği iki tane proje var, bir tanesi İslam ülkeleri arasında bir endeks oluşturmak ve endekse dayalı bir ürün yaratmak. Bu endeks zaten hâlihazırda var şu anda, COMCEC ve S&P tarafından yayınlanan bir endeks. Siz de ne mutlu ki onu çalışmanızda ele almışsınız. Onunla ilgili olarak özellikle, biz bugünlerde o çalışmayı ürüne dönüştürmek, o endeksi ürüne dönüştürmek için çalışıyoruz, farklı kurumlarla da görüşüyoruz. Eylül, Ekim ayına kadar da buradan bir ürün çıkartmak için çalışıp çabalamaya devam edeceğiz. Bu endeksin analizi ile ilgili bilgileri de yaptığınız çalışma bulgularını da bizimle paylaşabilirseniz bu yönde de bir işbirliği yaparsak çok memnun oluruz. Teşekkürler.

Dr. Yunus KELEŞ

Recep Bey’in endeks, şirket, hisse senedi gibi hususlardaki tanımlama hassasiyeti doğrudur, ancak bizim konumuzun boyutu bu hususların tanımlamasına değil sonuçlarına odaklı olduğu için bahsettiği hususlarda ayrıntıya girme imkânımız yoktu. Zaten şirket, hisse senedi ve tabii seyri içindeki endeksle ilgili farklı düşünmediğimizi belirtmek isterim. Ancak endeks kavramı tek anlamda kullanılan bir kavram değil. Hisse senedi alım-satımlarından oluşan fiyat endeksi ile mesela forexte oluşan endeks farklı şeylerdir. Birincisi zaten fetva kurullarında da görüleceği üzere işin tabiatı gereği olması gereken bir endekstir. Bu ikincisinde ise, gerçek bir emtia alım satımı yapılmadığı halde fiyat iniş çıkışları üzerine yapılan tahminlere dayalı bir endeks oluşmaktadır ki bu tür sanal ve hayali endekslerin eleştirildiğini söylemek isterim.

Veysel ERASLAN

Mehmet Hocamın çalışmasının ekonomik kısmı ile alakalı bir yorum yapmak istiyorum ben de. Burada, kullanılan yöntem anladığım kadarıyla statik bir nedensellik, Granger Causality yöntemi, bu dinamik olsa daha iyi olabilir. Neden dinamik olsun? Çünkü statik bir yöntem incelediğiniz zaman dilimi arasındaki kabaca ortalama nedensellik yönünü veriyor ama volatil zamanlarda nedenselliğin yönü değişmiş olabilir. Ortalamada nedenselliğin yönü mesela faizden borsaya doğru olabilir ama çok volatil zamanlarda nedenselliğin yönü ciddi şekilde farklı yönlere değişmiş olabilir. Ayrıca katılım endeksi ile diğer endeksler aralarındaki dinamik korelasyona bakmak yine statik olana göre daha iyi bir sonuç verecektir diye düşünüyorum.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Tabii çok teşekkür ederim. Bu bahsettiğinizi ilk önceki çalışmamıza atıfla söylediniz değil mi, o statik, ilk Katılım 30, BİST 100 ve faiz arasındaki..?

Veysel ERASLAN

Evet.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Evet, yani bir başka çalışmamızda katılım bankalarının kâr payı oranlarıyla faizler arasındaki ilişkiye bakarken o bahsettiğiniz dinamik yöntemi kullandık. Orada ayrı ayrı yapacaksınız, o dönemleri ayrı ayrı statikleri yani bölerek yapmak da bir başka seçenek tabii.

Doç. Dr. Recep BİLDİK

Hocam, çok kısa konu ile ilgili bir şey ekleyebilir miyim?

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Buyurun.

Doç. Dr. Recep BİLDİK

Biraz dönemi, tabii neticede önceden başlayan bir doktora çalışması herhalde, 2011- 2014 gibi data öyle mi? Tabii ne kadar uzatabilsek o kadar iyi. Ama bir yandan da Türkiye ile ilgili sonuçlar dönemsel olarak çok iç açıcı olmasa da en azından biraz önce benim bahsettiğim S&P COMCEC 50 Sharia endeksi, Sharpe rasyosunda 4. sıradaydı, 19 sanırım endeks içerisinde, gayet iyi bir performans gösterdiği görülüyor. Bu da bu endeksin içerisinde 19 ülkeden ağırlıklı olarak 4-5 ülkeden, İslam ülkesi hepsi bunların, biraz daha öbür endekslerden farklı hisse senetleri var, o açıdan da farklılık arz ediyor.

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Mehmet Hocam veya Mevlüt Bey cevaplandırabilirler. BİST 100, Katılım 50, Katılım 30 arasındaki, İslamî olup olmaması açısından ne fark bulunmaktadır? Bunların hangisini İslami endeks kabul edebiliriz. Bir de Recep Bey’e sormak istiyorum. Bir vatandaş, borsada ben tamamen İslami endeks üzerinden yatırım yapmak istiyorum dese, yapabilir mi, bunun şu anda imkânı var mı?

Doç. Dr. Recep BİLDİK

En doğru cevabı bu işi yapan Avşar Bey verebilir diye düşünüyorum, bizzat bu konuda çalışan…

Avşar SUNGURLU

Maalesef kısıtlı, şimdi şöyle, söz alıp ben de söyleyecektim çünkü lafı geçti dün Mustafa Çakır Bey de bahsetti. Bu borsa yatırım fonlarının farkı nedir yatırım anlamında? Endeks alıp satma uygun değildir dedi. Çünkü alıp sattığınız fiziki bir şey yoktur. Şimdi doğru, endeksleri farklı yönlerde sertifikalarla vesair işte alıp satabiliyorsunuz, ama hepsi sonuçta karşılığında bir fiziki varlık temsil etmiyor. Sadece fiyatlarını esas alıyor ama Borsa Yatırım Fonu burada devreye giriyor, endeksteki hisse senetlerine, endeksteki oranları ile yatırım yapıyor sizin verdiğiniz para ile. Dolayısıyla Borsa Yatırım Fonu aldığınızda o endeksi almış gibi oluyorsunuz. Çünkü sizin ödediğiniz parayla gidip o senetleri satın alıyor Borsa Yatırım Ffonu. Dolayısıyla Borsa Yatırım Fonu yoluyla en azından burada konuşulanlardan çıkarttığım, katılım esaslarına göre endeks alım satımı daha doğrusu, endekse yatırım yapma imkânı var.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Endekstekilerin mülkiyeti geçiyor mu hocam?

Avşar SUNGURLU

Geçiyor, yani borsa yatırım fonu gidiyor, o parayla o senetleri fiilen alıyor borsadan, hem o anda alıyor ve aldığı senetler de takas günü borsa yatırım fonunun hesabına geçiyor.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Gösterge değil, mülkiyete dayalı.

Avşar SUNGURLU

Değil, değil, fiilen.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Katılım endeksi için de bu geçerli mi?

Avşar SUNGURLU

Katılım endeksi için de bu geçerli. Şimdi borsada bir Katılım Endeksi Borsa Yatırım Fonu var hatta biz kurmuştuk onu ama şimdi maalesef çok ilgi gören de bir ürün değil, şu anda halen işlem görüyor mu, onu bile bilmiyorum, yani ne kadar etkilidir? Yani imkân var, bu ürünleri yapma imkânı var ama maalesef çok böyle ilgi gören, çalışan ürünler değil.

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Az önce Katılım 30’un diğerlerine göre en azından getiri anlamında geri olmadığını Mehmet Bey söyledi, yoksa yanlış mı anladık.

Avşar SUNGURLU

Doğru, getiri anlamında daha iyi bir getirisi var.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Bir arkadaşımız da oradan söz alıyor, isminizi de söylerseniz.

Cafer DENİZ

Tekrardan sunumlar için teşekkür ederim. Mehmet Hocama sorum olacaktı. Hocam, 88 tane endeksten 19 tanesini seçiyorsunuz, orada mesela dönem başlangıç tarihi var, endekslerin başladığı tarih, bazılarında yanlış hatırlamıyorsam 2004, bazılarında 2011, peki orada veriyi, datayı analiz ederken hepsi için standart yıl mı belirlendi? Mesela işte sadece 2011’den 2018’e kadar mı yoksa 2005’te başlayan bir endeksin analizi 2005 ile 2018 arasında mı yapıldı. Çünkü hepsinin ortak zaman aralığında bir analizi yapılırsa sonuç daha da farklı olabilirdi, belki de yapmışsınızdır, bilmiyorum, sadece merak ettim.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Bunun devamında yapacağımız analiz o şekilde olacak. Bunlar tabiri caizse preliminary bulgular, yani ilk bulgular. Asıl olan çalışmanın ortak zaman kesitine oturtulması. Ama Sharpe oranı hesaplanırken zaten ilgili yılın faizsiz risksiz getiri oranı dikkate alındığı için orada bir kafa karışıklığı olmasın. O paralellik tabii farklı aralıklarda uzunluk açısından olsun, o dönemlerin risk profilinin farklılaşması açısından olsun onların tabii bir daha gözden geçirilmesi lazım.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Başka sorusu olan? Buyurun hocam.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Mevlüt Bey’e bir sorum var, ben mi yanlış anladım, şöyle bir şey geçti sanki. Hisse senedi değeri değiştiğinde alış fiyatından daha yüksek olarak satılamıyor falan diye. Normalde aldığım fiyat değiştikten sonra satışı mümkün. Ama yanlış mı anlaşıldı, böyle bir bilgi var mı yani hisse senedi değeri değiştiğinde alış fiyatından daha yüksek fiyattan satıldığı için buna gerekçelendirdiniz de yani uygun olmadığı için işler iyi gitmiyor gibi anladık...

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Hayır hocam, kastettiğim mesele tam olarak bu değil.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Somut bir örnek olabilir mi mesela, neyi kastediyoruz? Normalde biz yani hisse senedinin değeri değiştiğinde onda satış caiz, yani sıkıntı yok çünkü mal el değiştiriyor, fiyat yükselmiş olabilir, 5 liraya aldığım şey 7 liraya çıkabilir.

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Bu söylediğiniz çok olağan bir durum. Hiçbir sıkıntı yok.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Bizde yani fıkıhta bu caiz, yani fıkıhda bu caiz değildir, buna dayalı ben bir gerekçelendirme anladım, eğer gerekçelendirme böyleyse fıkıhta bunun bir engeli yok.

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Tam olarak öyle hocam. Benim bahsettiğim likidite ile ilgili kriterlerin altında yatan gerekçeler. Yani bazı fıkıh kurulları hisse senedinin aynı zamanda şirketin nakdi varlıklarını, borçlarını temsil ettiğini düşünüyor, dolayısıyla nakdi varlıkların ve borçların nominal değerinden farklı bir değerle alınıp-satılmasının fıkhi açıdan sakıncalı olduğunu söylüyor.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Yani bu hisse senedinin fiyatı arttığında satılmasına imkân sağlasın diye olabildiğince nakit ve borç alacağın olabildiğince düşük tutulması lazım ki o yasağa girmesin.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Hisse senedi aldığımızda, diyelim nominal değer diyelim 10 lira üzerindendi, aradan iki yıl geçti, hisse senedinin değeri arttı, o artış caiz yani bizde fıkıhta bir engeli yok bunun.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Farklı bir görüş var herhalde ona işaret ediyor.

Dr. Arş. Gör. Mevlüt CAMGÖZ

Şimdi hocam şöyle anlatayım, mesele çok daha farklı. Kusura bakmayın iyi ifade edemiyorum. Örneğin faizle ilgili bir kriterimiz var değil mi hocam, şirketin faizli borçlarının toplam piyasa değerinin % 33’ünden daha küçük olmasını istiyoruz. Bunun sebebi ne? Şirketin faiz ödememesi, yani faiz almak haram olduğu gibi, ödemek de haram. Yani buna bir kısıtlama, sınırlama koyuyoruz. Bunun sebebi, siz illet diyorsunuz bildiğim kadarıyla, faiz değil mi, bunun altında yatan illet. Nakit ve benzeri varlıklarla ilgili kriterlerin illeti de bu bahsettiğim nakdi paranın ve borçların nominal değerden farklı bir değerle alınıp satılamama meselesidir.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Yani nakit oranı, borç oranı, alacak oranı fazla olduğu zaman, deyn ve sarf hükümleri cari ya hocam, o hükme girdiği anda farklı fiyattan ziyade ribe’l-fadl’a girmesin diye böyle söyleniyor.

Dr. Yunus KELEŞ

Şöyle bir örnek verilebilir belki, diyelim ki hissenin değeri 10 lira, bunun 7 lirası nakde veya borca tekabül ediyor, deyne tekabül ediyor, 3 lirası mal varlığına tekabül ediyor. Bu 3 lirası değer kazanır ama öbürü değer kazanmaması gerekiyor. Doğru mu?

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Aynı fiyattan olması lazım, eşit olması gerekiyor.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Bir de yine Mevlüt Bey’in sunumunda geçen bir husus vardı, bir dakikaya bitiriyorum. Malezya Ulusal Fetva Komisyonu kurmuş, helal standartları gözeterek cevap veriyor, Müslüman halk merak ettiği helal standardını öğrenebiliyor. Bir öneri olarak bizim ülkemizde de benzer bir uygulama olabilir. Recep Bey’in ifadesiyle Borsa’da özelikle helal alış-veriş yapmak isteyen finans çevreleri için helal paket çalışması var. Diyanet İşleri Başkanlığımız, SPK ile de bağlantılı olarak bu standartları gözeten bir komisyonu kurup çalıştırır ve halka tanıtımı yapılabilirse helal çerçevede bu piyasaya giriş artar diye düşünüyorum. Böyle bir şey oluşturulabilirse, bu bir öneri, değerlendirilirse güzel olur.

Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ (Oturum Başkanı)

Peki, çok teşekkür ediyoruz ve oturumu burada sona erdiriyoruz.

DÖRDÜNCÜ OTURUM:
KIYMETLİ MADENLER PİYASASI İŞLEMLERİ - BORSA KAYIT VE TAKAS İŞLEMLERİ

OTURUM BAŞKANI

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ
İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi

SUNUM
Kıymetli Madenler Piyasası İşlemleri

Bülent ŞAHİN
Borsa İstanbul Kıymetli Madenler ve Taşlar Piyasası

MÜZAKERELER

SUNUM

BORSADAKİ KAYIT VE TAKAS İŞLEMLERİ

Dr. Özgür UYSAL
Merkezi Kayıt İstanbul Veri Depolama ve
Raporlama Bölümü

MÜZAKERELER

KAPANIŞ KONUŞMASI

Dr. Ekrem KELEŞ
Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı

Raportörler

Doç. Dr. Ülfet GÖRGÜLÜ
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Salih ŞENGEZER
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Murat PEÇE
Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ (Oturum Başkanı)

Değerli katılımcılar, değerli hocalarım, programımızın son oturumuna başlıyoruz. Bu oturumda, “Kıymetli Madenler Piyasası İşlemleri” ve “Borsadaki Kayıt ve Takas İşlemleri” konularında müzakereler gerçekleştireceğiz. Sunumlarını yapmak üzere Borsa İstanbul’dan Sayın Bülent ŞAHİN ve Merkezi Kayıt İstanbul Veri Hesaplama ve Raporlama Müdürü Sayın Özgür UYSAL Beyefendiyi davet ediyorum.

Özgür Bey yolda gerçekleşen küçük bir trafik kazası sebebiyle gecikeceği için Bülent Bey ile başlayalım, kendisi geldiğinde sahnedeki yerini alır.

Evet, yine öncelikle değerli katılımcıların sunumlarını dinledikten sonra bir yarım saat müzakereye tahsis edeceğiz ve bilâhare genel bir değerlendirme için Ekrem KELEŞ Hocamızı buraya davet edeceğiz ve kapanış oturumu için programımızı tamamlamış olacağız.

KIYMETLİ MADENLER PİYASASI İŞLEMLERİ

Bülent ŞAHİN

Borsa İstanbul Kıymetli Madenler ve Taşlar Piyasası

Selam ediyorum herkese. Bülent Şahin, Borsa İstanbul Kıymetli Madenler Piyasası Kıdemli Uzmanı olarak çalışıyorum.

Kıymetli madenler deyince şunu anlamamız gerekiyor: Periyodik tabloda soy metaller olarak görünüyor, biz bunlara kıymetli madenler diyoruz. Yani kıymetli madenler deyince reaktif maddelerle olabildiğince az etkileşen altın, gümüş gibi ve platinyum grubu platin, paladyum gibi madenleri anlamamız gerekiyor. Tabi ki en başta aklımıza gelen şey, altındır. Altının biliyorsunuz o tabloda simgesi “Au/aurum” ya da İngilizcesi “Aura”, yani sabah seherde güneşin o ilk ışıkları anlamına gelir. Gerçekten altını böyle toplu halde gördüğünüz zaman, ışıl ışıl bambaşka bir şey olduğunu anlıyorsunuz, yok olmaz, bozulmaz, oksijenle, nemli havayla bir etkileşimi yoktur. İşte bu altın, babamız Hz. Âdem’den beri bilinen bir şeydir. Anadolu’da -insanlığın alın yazısının yazıldığı yer, belki de insanlığın eşyaya dair her bir şeyi öğrendiği bir coğrafya- altın ve ilk para, bildiğimiz Lidyalılar tarafından basılmıştır.

Şimdi altın ekosistemi, altınla ilgili şunu söyleyeyim. JP Morgan denen adamın şöyle bir sözü var: “Altın paradır, diğerleri kredi, borç senedidir.” JP Morgan kimdir? Derseniz, Amerika’yı Amerika yapan adamdır. 20. yüzyılın başında yenidünya düzeni için merkez seçilen Amerikaya Rothschild’ler olarak dünyanın bütün servetini, altınlarını taşıyıp FED’i kuran adamdır. Şu an yaklaşık bir buçuk katrilyon dolarlık bir fona sahip bankanın da kurucusu… Yenidünya düzenini yüzyılın başında kuran bu adam 1913’te öldü fakat tabi ki kurucusu olduğu zihniyet devam ediyor.

Altın ekosistemini; altın piyasaları, ticari bankalar, madencilik firmaları, rafineriler, İngiltere yani Londra külçe piyasası, kuyumculuk sektörü gibi özetleyebiliriz.

Dünyada önemli altın piyasalarına baktığımız zaman dünyada en önemli altın piyasaları, öncelikle tabi ki Londra’ yı söylemek gerekir, burası 17. yy’dan beri dünyanın altın ticaret merkezidir. 17 yy’dan itibaren 19 yy’a kadar sömürge düzeni sayesinde dünyanın ekonomik düzeni Londra’nın kontrolü altındadır. Ta ki nihayet, yirminci yüzyılın başlarında New York dünya kapitalist sisteminin merkezi haline gelene dek... Dünyanın bütün altınlarını mümkün olduğunca toparlamayı başardılar. O zamanlardan beri Londra altın için dünyada merkez kabul edilmektedir. Yani o kadar ki, Londra Külçe Piyasası (LBMA) uluslararası piyasalarda temel fiyat belirleyicidir.

İsviçre’nin ne ehemmiyeti var? İsviçre’nin esasında hiçbir kıymetli maden varlığı yok, ama gelişmiş bir finans sektörü ve bankacılık sektörü var. O yüzden Zürih’te bu işe dâhil olmuş, hatta şöyle bir sebebi var; Londra bir dönem piyasa olarak kapanıyor, Avrupa’da 1967-1968 yıllarında yaşanmış birtakım spekülatif krizlerden dolayı Londra Borsası itibar kaybedince, Londra’dan rol çalmış bir piyasa... Ayrıca malum İsviçre bir vergi cennetidir. Bunun yanı sıra, konum itibariyle altına talebi yüksek olan ülkelere çok yakın. Dubai de bu konuda söz sahibidir. Dubai de, serbest bölge ve tabii vergi cennetidir.

Spot borsalar var; bizim borsamız, Hong Kong ve Shanghai borsaları, bize benziyorlar ama Hong Kong’un ve Shanghai’ın şöyle bir avantajı var: Avrupa piyasaları kapalı olduğu zaman bu piyasalar Asya’da açık olduğu için fiyat konusunda uluslararası piyasalara etki eder güçleri var.

Türev piyasalar yani kâğıt altın, kâğıt gümüş, altının kâğıdı gümüşü olmaz ama ben öyle diyorum, spot ve türev piyasaların toplam işlem hacimlerine baktığımız zaman, türev piyasalarının ağırlığını görüyorsunuz… Tüm hacmin tamamına yakını bu piyasalarda gerçekleşiyor. Bu piyasalar da altını, gümüşü, ilgili emtiayı hiç görmeden, taşıma ve saklama gibi herhangi bir maliyete katlanmadan, kağıt üzerinde alım satım işlemi yaparak spekülatif kâr elde edilmektedir. Altın borsalarında işlem hacimlerinde Borsa İstanbul’un da yıllara göre artan bir hacmi var: 2015 yılında 25,6 milyon TL den 2018 yılında 50 milyon TL’lik iki katı bir hacim.

Ülkelerin mücevher, bar ve sikke talebi, belirsizliklerin hakim olduğu ekonomik ortamlarda, bir yatırım ve değer saklama aracı olarak altının cazibesinden dolayı artmaktadır. Türkiye mücevher talebinde dünya sıralamasında sekizinci, bar sikke talebinde de beşinci sıradadır. Çin ve Hindistan başı çekmektedir. Tüketici bazında talebin en yüksek düzeyde gerçekleştiği ilk 5 ülke; Hindistan, Çin, ABD, Türkiye ve Almanya olarak sıralanmaktadır. Tüketici nezdinde altın talebinin kültürle, coğrafya ile çok yakından ilişkisi vardır. Dünyada kişi başına düşen altın oranı en yüksek ülke Türkiye’dir. Bu şu demek; olası bir savaşta, bir krizde halkın bir imkânı olacak demektir ve gerçekten bu çok iyi bir şeydir. Bu topraklarda onca acıyı tecrübe edinmiş bir millet olarak bizlerin kazandığı birşeydir.

Dünyada altın maden üretimine baktığımızda 2017 yılı itibarıyla 3246 ton altın üretimi gerçekleşmiştir. Çin, Avusturalya, Rusya ve Amerika üretimde başı çekiyorlar. Altın konusunda özellikle 2008 krizinden sonra ve Çin’den Londra’ya bir kuşak, bir yol projesi o güzergâh üzerindeki ülkeler, çılgınca altın biriktirmeye başladılar. Rusya, Çin başı çekiyor, biz de o kulvardayız. Dünya toplam altın arzı 2017 yılında 4415 ton olarak gerçekleşmiş, bunun %55’i mücevher sektörünün talebi olarak gerçekleşmiştir. Üretim sektörünün talebi 10 yıllık süreç içerisinde %10-12 seviyelerinde, yatırımcıların payı ise %35-45 seviyelerinde gerçekleşmiştir. Altın sadece yatırım amaçlı değildir, endüstriyel değeri ve medikal kullanım alanları da vardır. Hatta bu tablodaki istatistiklerde endüstriyel, medikal talep oranlarının gittikçe yükseldiğini de görebiliyoruz. Mücevher sektörü kaynaklı altın talebi, küresel ekonomik gelişmelerden ve altın fiyatlarındaki değişimlerden, talep yaratan diğer sektörlere göre daha az etkilenmektedir.

Dünyada yeraltındaki toplam altın rezervinin 57 bin ton olduğu söyleniyor. Türkiye’de de 6 bin 500 ton altın olduğu söyleniyor, ama bunun çıkartılabilmesi için 12 milyar dolarlık bir yatırım gerekiyor. Bu istatistikleri, altın madencileri derneği sitesinden aldım. Türkiye her yıl ortalama 22 ton altın üretiyor ve ilk yirmi beşte yer alıyor. Türkiye’de 2001 yılında başlayan altın madenciliği ilk yılında 1,1 ton altın üretimi gerçekleştirirken, 2018 yılında altın üretimi 2017’e göre %15 oranında yükselerek 27 tona ulaşmıştır. Böylece, 10 yılda toplam çıkarılan altın madeni 261 tonu aşmıştır. Hazine Müsteşarlığı tarafından yayımlanan Kıymetli Maden Standartları ve Rafinerileri Hakkında Tebliğin (Tebliğ No: 2006/1) 13 üncü maddesine göre, yurt içinde cevherden üretilen dore bar, granül ve diğer şekillerdeki kıymetli madenlerin; rafinaj işleminin tamamlanmasını müteakip yedi iş günü içinde KMTP takas merkezine teslim edilmesi ve KMTP’de alım satımının gerçekleştirilmesi veya Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü veya bu kurumun belirleyeceği kuruluşlarca düzenlenecek ayar raporunda yer alan net miktarlara göre işlem yapılmak suretiyle KMTP’de alım satımının gerçekleştirilmesi ve KMTP’ye teslimi zorunludur.

Resmi altın rezervleri; Dünya Altın Birliği sıralamasına göre 2017 yılına ait en son listede biz ilk onundayız ve onuncu sıradayız, 565 tonla başı Amerika çekiyor. Merkez bankalarının 2017 başından itibaren gerçekleştirdiği altın alım miktarında Rusya 383.3 tonla ilk sırada yer aldı. Türkiye ise 2017 başından bu yana altın rezervlerini en hızlı artıran ülkeler sıralamasında Rusya’nın ardından 125.8 tonla ikinci oldu. ABD’nin başlattığı ticaret savaşları küresel piyasaları rahatsız etmekte, ayrıca Orta Doğu’da jeopolitik risklerin artışı da ortaya çıkabilecek sorunlara karşılık “finansal tedbir” amacıyla merkez bankalarının altın talebini artmaktadır.

Altın ekosisteminde altın rafinerileri; altın madenlerinden elde edilen altınları, yurtiçinden veya yurtdışından ithal edilen külçe altınları, yurtdışından rafine edilmek üzere gönderilen altınları işlemden geçirerek saf altın haline getiriyor. Bu altınların saflık derecesini külçenin üzerine basıyor ve uluslararası kabul gören bir saflık belgesi veriyor. Toplamda 5 altın rafinerimiz var, bunlardan ikisi LBMA onaylıdır. LBMA onaylı ne demek? LBMA Londra Külçe Piyasası rafineri listeleri hazırlar ve ilan eder. Bu, rafinerin güvenirliliğini anlatan bir şeydir. Ülkemiz rafineri konusunda çok iyi konumdadır. Yurt dışından rafinaj işlemleri için altın gelmektedir. Avrupa ile rekabet eden bir rafineri piyasamız var. Piyasayla ilgili diğer istatistikler Türkiye de bu sektörün ne kadar canlı olduğunu görebiliyoruz. Mesela, resmi sikke üretiminde (darphane) dünyada birinciyiz. Mücevher üretiminde, Çin ve Hindistan’ın ardından üçüncü sırada, tüketiminde ise Çin, Hindistan, ABD, BAE ardından beşinci sıralardayız. Türkiye kuyumculuk sektöründe ülkemizde 250 binden fazla istihdam, 5 binden fazla üretim ünitesi var. Üretimin yarısı ihraç ediliyor ve yine yarısı yabancı turistlere satılıyor. Biz altın ve gümüşte ithalatçı konumundayız, çünkü içeride talep çok fazla ve üretim az. 2018 yılı sonu itibariyle 202 ton altın ihracatı, 231 ton da altın ithalatı yapmışız.

Şimdi tabii biz, pay piyasası gibi derinlikli bir piyasa değiliz. Bu bizim piyasamızın doğasından kaynaklanıyor. Bizde 2018 yılında ortalama aylık 22 ton altın işlem görmüş (4 milyar TL), bunlar aylık ortalama rakamlar, 4 milyar TL işlem hacmi var ve işlem sayısı da sadece 950, pay piyasasının sadece günlük işlem hacmi 7-8 milyar TL’dir. Gümüşte oranlar daha da düşüktür.

Kıymetli madenler ve taşlar piyasası, 1993 yılında gerekli mevzuat hazırlanıyor ve 1995 yılında İstanbul Altın Borsası olarak hayata geçiyor. Altın, gümüş ve platinin devreye alınmasıyla artık kıymetli madenler piyasası diyoruz. Kıymetli madenler piyasası üç alt piyasadan oluşuyor; Borsa İstanbul bünyesinde kıymetli madenlere ve kıymetli taşlara ilişkin olarak standart, standart dışı, cevherden üretim altın, gümüş, platin ve paladyum üzerine spot işlemlerin yapıldığı Kıymetli Madenler Piyasası, ödünç ve sertifika işlemlerinin yapıldığı Kıymetli Madenler Ödünç Piyasası… Son olarak Kuyumculuk sektörüne uluslararası bir kimlik kazandırmak, kredi imkânlarının artmasını sağlamak, elmas ve kıymetli taş işlemleri yapan dünyadaki kişi ve kuruluşlarla organize bir yapıda ticaret imkânı sağlamak üzere Elmas ve Kıymetli Taş piyasamız var. Biz, kanunen standart ve işlenmemiş kıymetli madenlerin ithalatına yetkili bir piyasayız. Bizimle beraber Merkez Bankası yetkilidir. Üç iş günü içerisinde, dışarıdan ithal edilmiş altınların bizim kasamıza gelmesi gerekiyor. Yurt içinde maden firmaları tarafından üretilen cevher de aynı şekilde rafinaj işlemlerinden sonra borsa kasasına teslim edilmek durumundadır. Bunun dışında, fon işlemlerine konu olan altınlar kasamızda ve onların alım satım işlemleri gerçekleşiyor. Ayrıca biz rafineri listesi hazırlıyoruz, yani Türkiye’de kurulu olan rafinerileri denetliyoruz, uluslararası başvurular olması durumunda işte LBMA gibi yardımcı oluyoruz.

Ayrıca bankaların zorunlu karşılık yükümlülükleri var biliyorsunuz, TL olarak bankalar % 35’e kadar altın bulundurmak durumunda ve onlar Merkez Bankası hesabı altında bizde bulunmaktadır.

Ham elmas ticaretinin düzenlenmesi ve denetlenmesi süreci var, o sürece dâhiliz ve Türkiye’deki otoriteyiz. Yani kanlı elmas, Güney Afrika Cumhuriyeti’nin öncülük ettiği bir süreç bu, elmas ya da pırlanta sertifikalandırılıp networka dâhil ediliyor, biz o süreçte Türkiye otoritesiyiz.

İşlem emir ekranlarında neler var, bahsetmek istiyorum: Metal tipi dediğimiz şey bizde işlem gören altın, gümüş, platin, paladyum. Para birimi olarak TL, Dolar ve Euro, bar tipi standart külçe dediğimiz bir kiloluk külçeler, mini külçe 5 gramdan 500 grama kadar değişiyor. Large Bar diyoruz, belli bir standardı yok, yani 11 kilodan 13 kg’a kadar var. Granül dediğimiz, toz ve gümüş için geçerli olan bir şeydir. Standart dışı ve cevher, bunlar alım satıma konu olan şeylerdir. 995 ve altı bizde standart dışıdır, gümüşte de, 99,906 yine standart dışıdır.

İşlem valörleri, T+0’dan T+120’ye kadardır. Şöyle bir istatistik aldım; uluslararası piyasalarda T+2 spot kabul edilir kıymetli maden için, çünkü altının bir yerden bir yere nakli güvenlik, emniyet, sigorta, vasıta gibi şeylerden dolayı zor bir şeydir. T+2 o yüzden standart kabul edilmiştir, spot diyoruz biz buna. Bizim piyasamızda T+0 ve erken takas da var, yani saat 15.00 veya 17.00’ye kadar takas yükümlülüklerini gerçekleştirmiş alıcı ve satıcının elinde kıymetli maden el değiştirebiliyor. Fiziki takas dediğimiz şey, kasaya giriş, rafinerinin verdiği sertifika seri numarası üzerinden kıymetli madenler saklama kasasına alınıyor, çıkış da aynı şekilde yine aynı seri numarası üzerinden ve rafineri bazında gerçekleştiriliyor. Altın işlem komisyonları standart altında on binde 1 iken standart dışı altında on binde 0,5 olarak gerçekleşiyor. Saklama komisyonumuz on binde 1 ve çekme komisyonumuz on binde 2 olarak gerçekleşiyor.

Ödünç piyasamız; kıymetli maden arz edenler ve kıymetli maden talep edenlerce fiyatın, vadenin ve ödünç miktarının serbestçe belirlendiği, asıl değerin ve ilave değerin vade tarihinde fiziki olarak geri verildiği/ödendiği, işlemlere ilişkin takasların takas merkezi gerçekleştirildiği işlemlerdir.

Elmas ve kıymetli taş piyasamızdan yine kısaca bahsetmemiz gerekirse piyasamızda, Kimberley süreci dediğimiz sürece dâhil ham elmaslar, her türlü parlatılmış elmaslar, 32 sayılı kararda tanımlı kıymetli taşlar, safir, zümrüt, yakut gibi ham doğal taşlar, parlatılmış doğal taşlar, parlatılmış ve fiziksel veya kimyasal işlem görmüş doğal taşlar, ham sentetik taşlar, parlatılmış sentetik taşlar işlem görmektedir. Burada işlemler çoğunlukla dışarıda yapılıyor, ithal yoluyla gelen elmas İstanbul Gemoloji Enstitüsü’nde değerleniyor, ayar raporu, değerleme raporu, alım satım tutarları bize de bunun bildirimi yapılıyor. Çünkü vergi avantajları var.

Piyasamızda kimler işlem yapabilir? Bireysel yatırımcı işlem yapabilir mi? Yapamaz, ancak bir aracı kurum üzerinde hesap açtırabilirse yapabilir. Bankalar, Yetkili müesseseler, kıymetli maden aracı kurumları, kıymetli maden üretim ve pazarlamasında bulunan kuruluşlar, yurt dışında yerleşik şirketlerin Türkiye’deki şubeleri işlem yapabilir. Kıymetli Madenler Piyasası’na üye olmanın ön şartı, Hazine Müsteşarlığı’ndan “Faaliyet İzni” alınmış olmasıdır. Kıymetli Taş Piyasasında ön şartımız ise Ticaret Odası ya da Kuyumcular Odasından belge getirilmesidir. Üyelik aidatlarımız faaliyet aidatı, ki piyasaya ilk girişte alınmaktadır, Kıymetli Madenler piyasası için 150 bin TL ve Kıymetli Taş piyasamız için 20 bin TL dir.

Hızlı bir şekilde sunumu tamamlamaya çalıştım, teşekkür ederim.

MÜZAKERELER

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ (Oturum Başkanı)

Teşekkür ederiz Bülent Bey. Altın ve Kıymetli Madenler Piyasası ile ilgili, etraflı bir bilgi paylaştı. Şimdi tabii hemen bu kayıt ve takas işlemleri konusu ile devam etmemiz lazım ama bu sunumun müzakeresi ile devam edelim. Değerli katılımcılara soru, cevap ve yorumları için söz hakkı vermeye başlayabiliriz. Buyurun.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

İşlemler, T-2’den başlıyor, T-120’ye kadar süresi var dedik. T-120 ile bir altın işlemi gerçekleştiğinde, yani diğer piyasalarda genellikle T-2 geçerli ama altında daha uzun ve peşin sayılır diye ifade ettiniz.

Bülent ŞAHİN

T-2’ye kadar stabil ve peşindir.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

T-100 örneğini veriyorum, yani T-100 ile bir işlem yaptığında taraflar, fiyatta farklılaşma oluyor mu yoksa 100 gün öncekini 100 gün sonrasını nasıl dengeliyorlar?

Bülent ŞAHİN

Fiyatta farklılaşma oluyor kesinlikle, LIBOR faiz oranları üzerinden (dünyanın en güvenilir bankalarının kısa vadeli borçlanma için birbirlerine uyguladıkları referans faiz oranları) bakıyorlar, üzerine faiz konarak işlem gerçekleşiyor.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Örneğin; bugün işlem yapıldı, gram fiyatı üzerinden konuşalım, faraza gram 225 lira olsun, 100 gün sonra gram fiyatı 230 lira oldu ama faize baktık 227 lira, şimdi satış spot fiyat değişti. Yani şu anda biz 100 gün önce işlem yaptığımız için o bahsedilen LİBOR’a göre mi fiyatlandırma oluyor yoksa piyasanın rayiç bedeline göre tekrar bir fiyatlama oluyor mu?

Bülent ŞAHİN

Tabi ki LIBOR’a bakılarak belli bir faiz oranı ile fiyat giriliyor.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Necmettin Hocam buyurun.

Dr. Öğr. Üyesi Necmettin GÜNEY

Bülent Bey’e sunumu için teşekkür ediyorum. Katılım bankalarının altın-depo hesapları ile ilgili bir sorum olacaktı. Sizinle yaptıkları işlemler, benim bildiğim kadarıyla fiziki teslim ve altın külçelerin üzerindeki seri numaraları üzerinden tahsisli işlemler şeklinde. Bu uygulamalarla ilgili bilginiz varsa detaylı bilgi verebilir misiniz? Teşekkür ederim.

Bülent ŞAHİN

Yani çok detaylı bir bilgim yok, ama fonlarla ilgili şunu söyleyeyim. Mesela ödünç piyasası işlemediği için katılım bankasından gelen bir talep oldu, yatırım vekâleti sözleşmesi dedik biz ona. Henüz yürürlükte ya da güncelde bir şey yok. İşte biz ona vade tutarı demeyeceğiz de kâr oranı diyeceğiz, ama orada da bu İslami finansın şeyleri devreye girdi. Acaba başlangıçta fonlar üzerinden, yani o atıl duran fonları nasıl daha aktif hâle getirebiliriz gibi bir şeyler söz konusu oldu.

Dr. Öğr. Üyesi Necmettin GÜNEY

Şunu merak ediyorum. Katılım bankalarının depo hesaplarındaki altınlar belli oranda Merkez Bankası’nda karşılık olarak da kabul ediliyor, siz de Merkez Bankası adına bunları saklıyorsunuz, oradaki süreç nasıl işliyor? Saklanılan altın, külçe altın olarak mı yani seri numaralı olarak tahsisli mi tespit edilmiş oluyor yoksa daha serbest bir sistemle mi?

Bülent ŞAHİN

Merkez Bankası işi çok sıkı tutuyor, yani biz sırf bu yüzden bir analiz birimi oluşturduk, zorunlu karşılık olarak gelen altınların sertifikası, rafineri, güvenirliliğine vs. rağmen biz analiz ediyoruz mesela, o saflığı kontrol ediyoruz.

Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Bende şöyle bir bilgi var; katılım bankalarından burada dostumuz varsa o da katkıda bulunsun. Şimdi altın hesabı açmak üzere ilgili şubeye gittiğinizde, isterseniz belli zamanlarda somut altınınızı alıyorlar. Tabi ki bu ayrı bir meseledir. Somut altınınız yok, TL’niz ya da bir başka para biriminden paranız varsa, o para biriminizin karşılığında o günkü kur üzerinden ne kadar altına tekabül ediyorsa o kadar altını size o an itibariyle satıyorlar ve anlık iletişimle de, altın borsasından bu kadar işlemi sizin adınıza yapmış oluyorlar kaydî olarak. Ama altın borsasında somut altın da var, fakat o altın orada dururken, belki yine orada durmakla beraber emaneten hesap itibariyle ilgili katılım bankası hesabına geçerken ben de bir altın hesabı sahibi olarak, paramla şu kadar somut altın alarak hesabı açmış oluyorum.

Katılım bankaları da, açtığım altın hesabındaki altını katılım havuzlarında kullanırlarken onu başka para birimlerinden havuza katıyorlar, kullanıyorlar, belli bir miktarını da zorunlu karşılık olarak Merkez Bankası’nda tutuyorlar. Bunlar, tabiatıyla al buradan götür oraya tarzında somut altın intikalinden ziyade kayıt üzerinden yapılıyor, ama her birinin arkasında kimin sahipliğinde olduğu apaçık olmak üzere, net olarak belirten hesaplar, kayıtlar var.

Hatta birkaç tanesi şöyle bir şey de söylüyor; eğer siz, belli bir miktarın üzerinde altın hesabına sahipseniz ve çıkmak istediğinizde ben altınlarımı almak istiyorum demişseniz, size bu altını somut olarak birkaç gün içerisinde teslim ediyorlar, tabi ki belli bir miktarın üzerindeki altınları teslim ediyorlar. Ama küçük miktarları, ayrıldığınız gündeki kur itibariyle TL karşılığını veriyorlar.

Özetle, Necmettin Bey’in sorduğu sorunun karşılığı biraz burada var gibi. Birkaç ayrı katılım bankasının genel müdür düzeyindeki yetkileri ile yaptığımız görüşmelerden aldığım bilgi budur ve büyük ölçüde de bu son zamanlarda -kaç ay veya yıl oldu bilemiyorum- Merkez Bankası’ndaki zorunlu karşılıkların altın olarak da tutulabilme yetkisi verilmiştir. Herhalde yakın zamanda oldu bu, değil mi? Bu, büyük ölçüde kendilerini rahatlatmış, çünkü sıcak parayı Merkez Bankası hesaplarında tutmuyorlar, zaten altın rezerv olarak duruyordu, zorunlu karşılık olarak onu gösteriyorlar, bu tarafta o likidi de katılım havuzlarında kullanıyorlar. Bendeki bilgi bu şekildedir.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Evet, burada hakikaten, güzel, faydalı bir açıklama sağlamış olduk. Bu konuda müzakerede bulunmak isteyen, Recep Bey.

Doç. Dr. Recep BİLDİK

Müzakere değil, ben de öğrenmek için, kıymetli taşlar da saklanıyor mu bizim kasada?

Bülent ŞAHİN

Yok, yok, kasamızda hiç saklanmadı.

Doç. Dr. Recep BİLDİK

Sadece altın mı?

Bülent ŞAHİN

Yani onun için bütün teknik işler, ihtiyaçlar karşılandı ama hiç olmadı.

Doç. Dr. Recep BİLDİK

Gümüş var mı?

Bülent ŞAHİN

Yüklüce bir gümüş var kasamızda, yani gümüş var, dolu dolu altın da var.

Doç. Dr. Recep BİLDİK

Elmas var mı?

Bülent ŞAHİN

Elmas yok. Bir şey söylemek istiyorum, şimdi esasında bu para sisteminin büyük resmi kavramadan zor olacak bizim için her şey. Mesela 17. yüzyıllar, Avrupa’ya tıkılmış Avrupalıların, denizaşırı ülkeler, kıtalar dolaşıp dünyanın altınını elde etmeleri, sonra belli bir plan dâhilinde Amerika, yeni dünya düzeni, I. ve II. Dünya Savaşları, yorgun, bitkin düşmüş dünya milletleri, dolarizasyon/altından koparılmış dolar ve dolayısıyla başımıza gelen birçok şey. Yani para altından koparıldıktan sonra, her şey manipülasyon, spekülasyon vs. Mesela bitcoin dijital paralar, işte gelecek büyük resimde görünen şey, belki Diyanet’in içerisinde işte bu parayı, tarihi, bütün bu parametreleri büyük resmi görecek şekilde anlamlandıracak biri olsa, yani daha kalıcı işler çıkar gibi geliyor bana.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

İktisadi ve finansal faaliyetlerin İslami açıdan değerlendirilmesinde dönüp dolaşıp geldiğimiz temel mesele, paranın tanımıdır. Para nedir? Parayı nasıl tanımlayacağız, nasıl üreteceğiz, meselesidir. Bu Nisan ayında geleneksel olarak onuncusu yapılacak zannediyorum, İKAM Çalıştay serisinin bu yılki teması da “para”, fakat öyle bu parayı çözmeden galiba birçok meseleyi de çözemeyeceğiz, paranın üretilmesi noktasında. Recep Bey’in bir sorusu vardı galiba?

Doç. Dr. Recep BİLDİK

Anladığım kadarıyla Dünya Altın Konseyi’nin AAOIFI ile birlikte altın piyasalarına bir sertifika verme durumu var, yanlışsam düzeltin, siz biliyorsunuz, onun için bir lokal danışma kurulundan da fetva almamız gerekiyor. O konuda biraz bilgi verebilir misiniz? Onu da biz alırsak altın piyasamızda caizdir diye rahat rahat belki uluslararası alanda da söyleyebiliriz.

Bülent ŞAHİN

Mesela biz, katılım bankalarının fetva kurullarında böyle birtakım sunumlar yaptık ve dedik ki, bizde bir sorun yok, yani T-0 ve T-2’ye kadar işlemlerde hiçbir sorun görünmüyor. O zaman bu konuda İSFA galiba, yani oradan bir sertifikalandırma süreci yaşayabilir miyiz girişimi oldu, ama yönetimler değişince vs. yürümedi. Yani bir uyumluluk sorunumuz yok gibi görünüyor, bilmiyorum.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

İsterseniz vakit kaybetmeden hemen sizi dinleyelim.

Doç. Dr. Soner DUMAN

Soner Duman, Sakarya İlahiyat. Bu para meselesinin netleştirilmesi ile ilgili düşünce gündeme geldi. Şu anda Sakarya Ünv. İlahiyat Fakültesi ve İSEFAM (İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırma Merkezi) ortaklaşa olarak “İslam İktisadında Para ve Günümüzdeki Para Sistemleri” ismiyle bir TÜBİTAK projesi müracaatı yapmak üzereyiz. Abdullah Durmuş Hocam da projeye dâhildir. İnşallah bu meselelerin netleştirilmesine hizmet edeceğini düşünüyoruz.

Bülent ŞAHİN

Evet, bu da güzel bir haber oldu, doğrusu dediğim gibi bütün meselenin çözümü için önce parayı halledeceğiz galiba biz.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Şimdi Özgür Bey de bize, Borsa Kayıt ve Takas işlemleri ile ilgili bir sunum yapacak.

Bülent ŞAHİN

Bitcoin hususunda Diyanet çok hızlı davrandı, ben kripto paralarla özellikle ilgileniyorum, finansın yüzü değişiyor, yani çok hassas ve önemli konular, ben buna inanıyorum. Bitcoin ve kripto paralar dolara alternatif, dolarla karşı iki cephe falan değildir. Bizzat paranın sahipleri tarafından tasarlanmış ve uygulamaya geçecek olan şeydir.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Belirsizlik aşılamıyor, yani mesela 19 dolar olan bitcoin bir anda akşama 1 dolar olabiliyor. Saklanması, güvenirlik, garanti altına alınması vs. sıkıntı yaşanıyor.

Bülent ŞAHİN

Şöyle bir şey söyleyeyim; altın fiyatları, dolar, altın rasyosuna yani ne demek bu, dünyada dolaşımdaki dolar miktarı, altın miktarı, altının 70’li yıllardan beri ne kadar baskılandığını, 80’li yıllarda işte Chicago borsası kâğıt altın, kâğıt gümüş icat ediyor. Şimdi bitcoine de aynı işi yaptılar.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Bir soru: Sabah 19 lira olan bir altın çok üzerinde oynasalar bile akşama 1 dolar olma ihtimali var mı? Yani Amerika bunu istese, tüm büyük güçler istese bile 19 dolar olan altın bir anda 1 dolara iner mi? İsteseler, hatta irade etseler, mümkün mü?

Bülent ŞAHİN

Ama istemezler, bu zor bir durumdur.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Mümkün değil ancak bu bitcoinde mümkün oldu, yaşandı.

Bülent ŞAHİN

Evet.

Nuri AKAR

Kendim bilgisayar mühendisiyim. Bitcoini teknolojik anlamda aslında değerlendirmek lazım. Bitcoin bir ödeme aracı veya bir yatırım aracı değildir. Doğası gereği % 3’lük, 5’lik veya 10’luk hareketleri olabilir. Şimdi biz, yatırım araçlarında % 1’lik, 2’lik hareketlere aşina olduğumuzdan dolayı bitcoindeki daha fazla piyasa hareketlerine aşina değiliz ve bunu kendi doğasında değerlendiremiyoruz. Aslında bitcoin, bir teknolojidir. Bunun arkasında yatan sebep de; şimdi bir arazi var diyelim, siz orada bir proje yapacaksınız, şu an tamamen hayali olarak o araziyi satın alıyorsunuz, yani bitcoinde tamamen merkezileştirme dışında, zincirleme mantığı ile işleyen, bir işlem yaptığınızda herkesin o işlemin gerçek olduğuna dair bir onay verdiği bir şeydir. Yani noteri devre dışı bırakan, merkez bankalarını devre dışı bırakan, EFT sistemleri, bankacılık sistemlerini tamamen devre dışı bırakan bir teknolojidir. Şu an kullanım alanı olmadığından dolayı böyle çok spekülatif hareketler olabiliyor. 5-10 yıl içerisinde daha da iyi anlaşılacaktır. Google gibi mesela, hani ilk başta denildi ya, proje oluştuğu zaman 1 milyon dolara satamamışlar ve 750 bin dolar vermişler. Teklif kabul görmeyince satmamışlar, şu an milyarlarca dolar belki trilyonlarca dolar ediyor. Bitcoini de o şekilde değerlendirmek gerekir. Bunun kullanım alanı eğer gelişmeye başlarsa —ki başlaya da bilir, başlamaya da bilir— bu bir teknolojidir, bir fikirdir. Çünkü ülkeler de buna yatırım yapıyor. Mesela biz Borsa İstanbul olarak Takasbank ile bitcoin teknolojisi üzerine bir sistem geliştirdik ve yavaş yavaş bunları da kullanmaya başlıyoruz. Bitcoini bir ödeme aracı, para aracı veya ekonomik sistemde bir değer olarak düşünmemek lazımdır. Teknolojik olarak bitcoin ve blogcoin beraberdir. Zaten para birimi olarak karşılığı bitcoindir. Ondan sonra etheryumlar vb. başka şeyler de çıktı.

Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Hocam müsaade ederseniz son bir şey söylemem lazım, şimdi dostumuz Diyanet biraz acele etti dedi. Fakat bizim Kurulumuzun, -Başkanımız da burada, ben hadsizlik ettim belki ondan önce sözü aldım- kripto paralar caiz değildir diye bir fetvası olmadı. Din İşleri Yüksek Kurulu’nun, bence çok yerinde ve güzel bir fetvası oldu. Belli şartlar öne sürdü ve bu şartları taşımayan kripto paralar caiz değildir dedi. Fetvamız şöyle:

“Kullanıcılar arasında değişim ya da kıymet ölçüsü olarak genel kabul gören, kaynağı itibariyle kullanıcılara güven veren her türlü paranın kullanımı caizdir.

Bu noktada önemli olan husus, para olarak bilinen değişim aracının kendi özünde yani üretim şeklinde, sürüm aşamalarında ve muhataplık niteliğinde büyük belirsizlik (garar) içerip içermemesi, bir aldatma (tağrir) aracı olarak kullanılıp kullanılmaması ve belli bir kesimin haksız ve sebepsiz zenginleşmesine vesile olup-olmamasıdır.

Son yıllarda ortaya çıkan ve birçok çeşidi bulunan, dijitalkripto paralardan her birini kullanmanın hükmünü yukarıdaki genel ilkeler doğrultusunda değerlendirmek gerekir.

Buna göre kendi özünde ciddi belirsizlikler taşıyan, aldanma ve aldatma riski ileri düzeyde olan, dolayısıyla herhangi bir güvencesi bulunmayan ve kamuoyunda saadet zinciri olarak bilinen uygulamalar gibi belirli kesimlerin haksız ve sebepsiz zenginleşmesine yol açan dijital-kripto paraların kullanımı caiz değildir.”

Dolayısıyla bu şartları taşır hâle gelirse zaten sorun yoktur. Bugün burada yapılan olumsuz konuşmalar zaten şartları taşımaması üzerine yapılan yorumlardır. O bakımdan Kurul’un son derece dengeli ve işin esasına doğrudan temas eden bir fetvası oldu, onun da hakkını teslim edelim.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Şimdi Özgür Bey’i dinlemeye hazır mıyız? Buyurun.

BORSADAKİ KAYIT VE TAKAS İŞLEMLERİ

Dr. Özgür UYSAL

Merkezi Kayıt İstanbul Veri Depolama ve Raporlama Bölümü

Öncelikli olarak çok çok özür diliyorum. İstanbul’un malum trafiği, yarım saat gösteren yere 1,5 saatte geldik. Vefa Bozacısı’ndan beri yürüyorum. Allah’tan İstanbul Üniversitesi’nde okuduğum için burayı biliyorum, en azından yürüyerek çabuk geldim.

İkinci olarak, sunumda maalesef bir yanlışlık olmuş, arkadaşlar yanlış sunumu koymuşlar, o yüzden irticalen konuşacağım.

Şimdi, iki günden beri anladığım kadarıyla yoğun bir gündemle toplandı bu Kurul. Baktığımda çok değerli konuşmacılar, çok değerli fikirlerini sunmuşlar.

Şimdi dün, genel anlamda borsa işlemleri üzerine konuşulmuş. Bugün de aslında borsa işlemleriyle birlikte yürüyen, borsada gerçekleşen işlemlerin takasının yapıldığı, aynı zamanda ilgili menkul kıymetlerin saklamasının yapıldığı hizmetleri anlatacağım. Neticede Borsa İstanbul’da muhtelif pay senetleri, kira sertifikaları, borçlanma araçları üzerine işlemlerimiz oldu. Şimdi bu işlemler yapıldıktan sonra neticede bir el değiştirmesi gerekiyor, yani menkul kıymete alıcı olan taraf, o menkul kıymete ilişkin parasını bir yere teslim etmesi gerekiyor. Menkul kıymeti satan taraf da, sattığı menkul kıymeti bir yere teslim etmesi gerekiyor.

Geçmiş yüzyıllarda bunlar aslında borsaların kapılarında veya başka bir yerlerde, dışarılarda takas olarak gerçekleşen işlemler. Şu an itibariyle artık organize şirketlerde gerçekleşiyor. Türkiye’de de, Borsa’da yapılan bütün işlemlerin takası, Takasbank’ta gerçekleşiyor. İlgili menkul kıymetlerin saklaması ise Merkezi Kayıt Kuruluşunda (MKK) gerçekleşiyor. Borsa İstanbul grubunu üçlü bir yapı olarak düşündüğümüzde, işlem tarafları Borsa İstanbul’da, menkul kıymetin işlem sonrası tarafları ise Takasbank ve MKK’da gerçekleşiyor.

Takasbank ile ilgili ben çok fazla bir şey anlatmayacağım, daha çok Merkezi Kayıt Kuruluşu’nu anlatacağım.

Merkezi Kayıt Kuruluşu, Türkiye’de sermaye piyasalarında işlem gören bütün menkul kıymetlerin yatırımcı bazında ve elektronik ortamda saklandığı bir şirkettir. 2005 yılından beri faaliyet gösteriyor. Ana görevi, elektronik ortamda bütün menkul kıymetleri saklamaktır. Bunun dışında muhtelif görevleri de vardır. Türkiye’deki bütün sermaye piyasasında işlem yapacak bütün hesapların açıldığı yer Merkezi Kayıt Kuruluşu’dur.

Bunun dışında, Elektronik Genel Kurul Sistemi’nin, yani borsada işlem gören şirketlerin genel kurullarının sadece fiziki ortamda değil de elektronik ortamda da yapılması zorunludur. Elektronik ortamda bu sistemi sağlayan yine Merkezi Kayıt Kuruluşu’dur.

Büyük ortağımız Takasbank, ikinci ortağımız Borsa İstanbul’dur. Ama Takasbank’ın da büyük ortağı Borsa İstanbul olduğu için, Borsa İstanbul’un da % 72’si Türkiye Varlık Fonu olduğu için aslında biz bir kamu kuruluşuyuz. Ana görevimiz zaten kanunla bize verilmiş durumda ve bütün sunduğumuz hizmetler, elde ettiğimiz gelirlerin hepsi, kamu otoritesi olan Sermaye Piyasası Kurulu tarafından onaylanıyor. Dolayısıyla aslında biz de sizler gibi bir kamu görevi ifa ediyoruz.

Şimdi, MKK olarak yatırımcı bazında Türkiye’de yaklaşık 25 milyon yatırımcının 46 milyon hesabını elektronik ortamda tutuyoruz. Herhangi bir aracı kurumda veya katılım bankasında hesap açtığınız zaman, o hesabın aynısını ilgili kurumlar gelip Merkezi Kayıt Kuruluşu’nda açıyorlar. Hesap açıldıktan sonra burada herhangi bir şekilde bir pay senedi aldığınız zaman ya da özel sektör veya kamunun çıkarttığı kira sertifikası aldığınız zaman veyahut da katılım şemsiye fonları aldığınız zaman MKK’da ilgili menkul kıymetler sizin hesaplarınızda gözüküyor.

MKK’nın özel bir portalı var “e-yönet portalı”, oraya TC. kimlik numaranızı ve e-devlet şifrenizi girerek menkul kıymetlerinizi, gerçekleşen hareketleri günlük olarak takip edebiliyorsunuz. Böyle bir alt yapıya sahibiz.

Genel anlamda, Türkiye’de sermaye piyasalarında özellikle faize hassas kesimlerin yatırım yapabileceği enstrüman sayısı özellikle 2013’ten sonra oldukça arttı. Bunları ben kısaca saymak istersem; pay senetleri, bunlara ilişkin biraz sonra birtakım açıklamalar yapacağım. Devletin çıkarttığı, altına dayalı hazine kira sertifikası, yine dövize dayalı hazine kira sertifikası, özellikle bunu 2018’de çıkarttı ve oldukça da rağbet gören bir üründür. Gayrimenkul yatırım fonu ve katılım şemsiye fonu, özellikle katılım bankalarının veya katılım portföy yönetim şirketlerinin çıkarttığı katılım şemsiye fonu ve bunun dışında da aslında kira sertifikaları, yani alım satıma dayalı, kıymetli madenlere dayalı, sahipliğe dayalı, ortaklığa dayalı ve yönetim sözleşmesine dayalı kira sertifikaları sermaye piyasalarımızda işlem görüyor ve son zamanlarda çok ciddi anlamda rakamlar yükselmiş durumdadır. Kamunun çıkarttığı kira sertifikaları yaklaşık 8-9 milyarı, özel sektörün çıkarttığı kira sertifikaları da yaklaşık 3-4 milyarı bulmuş durumdadır.

Bunun dışında bir de, MKK’da menkul kıymetlerin dışında, elektronik ürün senetleri de saklanıyor. Elektronik ürün senedi olarak, Türkiye’de çiftçilerimizin veya tacirlerimizin lisanslı depolara yani özel tarım depolarını teslim ettikleri, belirli ürünlerin karşılığında Merkezi Kayıt Kuruluşu’nda elektronik ürün senedi sertifikası çıkartılıyor ve bunlar da aynı biraz önce saydığım kira sertifikaları gibi, pay senetleri gibi yine yatırımcı bazında saklanıyor. Önümüzdeki dönemde, tahminen 2 ay sonra bunun resmi açılışı yapılacak ama tahminen yıl sonuna doğru işlem görmeye başlayacaktır. Ankara’da Ürün İhtisas Borsası kuruluyor. MKK da, Borsa İstanbul da, Takasbank da bu kurumun ortaklarından olacak ve bu kurumda elektronik ürün senetleri alım satıma konu olabilecektir. Yani aslında Türkiye’de yeni bir ürün daha sermaye piyasalarına çıkıyor.

Şimdi, özellikle pay senetlerinde katılım endeksi dediğimiz Bizim Menkul Değerler A.Ş.’nin sermaye piyasalarına kazandırdığı iki tane borsa yatırım fonu var. Bir katılım endeksi hesaplanıyor, bu katılım endeksine ilişkin olarak da birtakım kurallar var. Borsa İstanbul’da her işlem gören pay senedini katılım endeksine dâhil etmiyorlar, birtakım özel kriterleri var. Örneğin, alkollü içecek, finans, faize dayalı finans ürünü, tütün mamulleri veya vadeli altın, gümüş, döviz ticareti yapan kurumlar bu endekse giremiyor.

Yine aynı şekilde, toplam faizli kredileri piyasa değerinin % 30’undan fazla ise yine bu endekse giremiyor.

Katılım endeksinde yer alan birtakım pay senetlerini sayacak olursak; Aksu Enerji, Albaraka Türk, -yani yukarıdaki kriterlerin dışında kalan ve her altı ayda bir değişen bir endeks bu-, Aselsan, BİM mağazaları, Denizli Cam, Ereğli Demir Çelik, Halk Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı, Konya Çimento, Mavi Jeans, Özdemir Gayrimenkul, Selçuk Ecza gibi.

Bunun dışında bizim muhtelif sermaye piyasalarına sunduğumuz hizmetler var. Tahminen futbolla ilgisi olan dinleyicilerimiz vardır, futbol transfer haberleri bizim işlettiğimiz Kamuyu Aydınlatma Platformu’nda yoğun bir talep alıyor, özellikle bu sene sağ olsun Galatasaray serverlarımızı ciddi anlamda şey yaptı…

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ

Arızaya mı uğrattı?

Dr. Özgür UYSAL

Arızaya uğratmadı ama % 99’a kadar CPU’yu yukarıya fırlattı. Ondan sonra Kamuyu Aydınlatma Platformu da MKK’nın bünyesinde MKK tarafından işletiliyor. Yine elektronik genel kurul sistemi dediğim, -bu arada burada anladığım kadarıyla ciddi anlamda akademisyen dinleyicimiz de var-, özellikle sermaye piyasalarında kira sertifikaları veya faizsiz enstrümanlara ilişkin araştırma yapmak isteyen arkadaşlarımız varsa her zaman veri desteğine hazırız, açığız bu konuda, projemiz de bunu kapsıyor, sermaye piyasalarında oluşan verilerin akademisyenlerce paylaşılması yönünde, o açıdan bu konuda da desteklerimiz var.

Ben sunumumu burada bitireyim, zaten geç kaldım biraz, herkese çok teşekkür ediyorum.

MÜZAKERELER

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ (Oturum Başkanı)

Peki, Teşekkür ederiz Özgür Bey. Şimdi bu konuyla ilgili eğer müzakeremiz, soru veya yorum varsa buyurun.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Elektronik Ürün Sertifikalarını “ELÜS” olarak mesela diyelim, buğday üzerine yapılan bir satış oldu, elektronik sertifika üretildi. Bahsettiğiniz bu yıl sonuna doğru açılması planlanan İhtisas Borsası’nda da ikinci el olarak dönmeye başlayacak, anladığım kadarıyla. Peki, bu ürün sertifikası dolaşıyorken teslim almadan yani ürün depoda hazır bekliyorken sadece sertifikalar dolaşacak ve kaydı MKK tarafından tutulacak, ilgili taraflar da kârlarını ona göre düşecekler, yani kaydî bir sistemle işleyecek bu doğru mudur?

Dr. Özgür UYSAL

Aslında şu an itibariyle zaten dokuz tane ticaret borsasında bu elektronik ürün senetleri işlem görüyor. Aynen söylediğiniz gibi. Elektronik Ürün Senedi (ELÜS) karşılığındaki ürünlerimiz lisanslı depolarda saklanıyor. Buna karşılık çıkartılan Elektronik Ürün Senetleri aynıdır. Borsa İstanbul’da alım satım gerçekleştiğinde menkul kıymetler nasıl karşılıklı el değiştiriyorsa aynı şekilde elektronik ürün senetleri de yine el değiştiriyor. İlgili elektronik ürün senedi hesabında bulunan mudimiz veya çiftçimiz gidip lisanslı depoya ilgili Elektronik Ürün Senedini hesaben teslim ettikten sonra ilgili ürünü fiziken çekebiliyor.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Fiziki teslim yok normalde. Yani ikinci elde dolaşıyor ki İhtisas Borsası’na geldiğinde fiziki teslim devreden çıkmış olacak o hâlde.

Dr. Özgür UYSAL

Şöyle bir durum var, neticede borsada işlem gören araçlar Elektronik Ürün Senetleri, ama siz Elektronik Ürün Senedine sahip bir tüccarsınız ve buğdaya ihtiyacınız var, un fabrikasına satacaksınız. İlgili Elektronik Ürün Senedini borsadan alıp, kamyonunuzu lisanslı depoya çekip buğdayları fiziken teslim alıp un fabrikasına teslim edebiliyorsunuz.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Yani türev ürünlerinden farkı olacak mı? İkinci elde sürekli dolaşıyorken, türev ürünlerinde fiziki teslim yok, kayıt üzerinden oluşan fiyatta teslim var.

Dr. Özgür UYSAL

Yok, fiziki teslim olarak var.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Oluşan fiyatı piyasa belirliyor yani burada da bir müddet sonra oluşan fiyat piyasada neyse depoda sürekli duracak. Hani emtia borsalarına çinko, demir duruyor ama fiyat üzerinden vadeli alım satımlar yapılıyor. Bu da o forma dönüşmez mi yani?

Dr. Özgür UYSAL

Yok, burada vadeli işlem olarak değil, bu spot olarak yani spotta peşin ve karşılıklı Ürün İhtisas Borsası’nda işlem gördüğü zaman hemen takası gerçekleşecek, yani alışveriş o sırada gerçekleşecek.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Kayıt olarak tutacak, depoda ürün bekleyecek…

Dr. Özgür UYSAL

Depoda ürün bekleyecek. Ne zamanki ilgili elektronik ürün senedini satın alan mudi veya yatırımcı ona ihtiyacı var, bir ticari, ekonomik faaliyette kullanacak, gidip onu fiziken çekip işlemini yapacak.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Teşekkür ederim.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ (Oturum Başkanı)

Evet, başka bir müzakerede, yorumda, mülahazada bulunmak isteyen katılımcımız varsa buyurun.

Dr. Öğr. Üyesi Aytaç AYDIN

Bu ihtisas borsalarında vadeli işlemlere dair çalışma yürütülecek mi? Açılması düşünülen müstakbel bir zamanda.

Dr. Özgür UYSAL

Şimdi şu an itibarıyla tabi ki vadeli işlemlere ilişkin çalışmalar olacak. Zaten şu an itibarıyla Borsa İstanbul’da da yanlış bilmiyorsam pamuk ve buğday üzerine vadeli kontratlar var, yani beklenti vadeli kontratların olması üzerine, spot piyasa olsun ki vadelisi de olsun diye, ama Ürün İhtisas Borsası’na sadece spot işlemler girecek, Borsa İstanbul Vadeli İşlem Piyasası’na vadeli yeni bir enstrüman eklenecek. Görev dağılımı yapılmış olacak, teşekkürler.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ (Oturum Başkanı)

Hem sunumlarından dolayı değerli panelistlere ve müzakerelerinden dolayı siz değerli katılımcılar çok teşekkür ediyoruz. İsterseniz artık yavaş yavaş son değerlendirme ve kapanış oturumuna geçelim. Doğrusu belki ona geçmeden çok kısa bir iki fikrimi paylaşayım, gerçekten ihtiyaç duyduğumuz bir diyalog sürecinin önemli bir halkası burada, çok daha sık bir araya gelinmesi gereken bu meselenin gerçekten dertlileri, ilgileri, paydaşları diyelim, bu tür vesilelerle kavramlar ve süreçler hakkında daha net bir sonuca, çözüme ulaşacaktır.

Türkiye’nin gerçekten buna ihtiyacı var. Türkiye’nin gerçekleri ile örtüşen iktisadi çözümlere ihtiyacı var. Bu uzun yıllardır Türkiye’nin ihmal ettiği bir şey, artık tabi ki telafi sürecindeyiz. Bu tür etkinlikler akademik anlamda Türkiye’de son derece hızlı bir artış gösteriyor. İşte üniversiteler, programları açıyor ki bizim İstanbul Üniversitesi de bu anlamda Türkiye’deki öncü üniversitelerden birisi fakat meselenin gerçekten hayata dokunur hâle gelmesi, ete kemiğe bürünmesi, iş planlarına, eylem planlarına dönüşmesi için esas şimdi biraz daha gayret sarf etmemiz gerekiyor. Her ne kadar genel anlamda bir siyasi irade ortada ise de bunun gerçekten operasyona dönüşmesi için şimdi onu gerçekleştireceğiz inşallah.

Benim naçizane bir önerim. Bu etkinliklerin formatını biraz daha Çalıştay formatına döndürmek. Ki, zannediyorum ilk fikir o şekildeydi. Hani ön hazırlıkları, daha net çıktılara yönelik, daha müzakere ağırlıklı belki bir formatla devam edilebilir bu seriye. Zaten Kurul’un bir teamülü var, bu çalışmalardan sonra ürettikleri yayınlar olacak. Önemli olan bunu dediğimiz gibi icraya taşıyabilmek, gerçekten zemine, sahaya taşıyabilmektir. Tabi ki burada ilgili tarafların samimiyeti de her yönden önemlidir. İnşallah bunu başaracağız. Ben kapanış değerlendirmesini yapmak üzere değerli Ekrem Keleş Hocamızı davet etmek istiyorum. Hocam sizi dinliyoruz, buyurun.

KAPANIŞ KONUŞMASI

Dr. Ekrem KELEŞ

Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı

Hepinize çok teşekkür ediyorum. Hem Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu Üyeleri ve Uzmanlarımız, hem Borsa İstanbul bütün desteğini vererek buraya katıldı. İstanbul Üniversitesi ve diğer kuruluşlardan katılan bütün temsilcilere huzurunuzda teşekkür ediyorum. Ayrıca tertip ettiğimiz Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantısı, hocamın da ifade ettiği gibi, önceden bir çalıştay düzeyinde düşünülmüştü ancak programı görünce çalıştayın hacmini çok aştığını gördük ve daha sonra bir istişare toplantısına dönüştürülmesine karar verildi. İstişare toplantımıza bu vesile ile katkı sunan bütün hocalarımıza, uzmanlarımıza ve katılımcılara tekrar teşekkür ediyorum.

Şimdi burada Menkul Kıymetler Borsası ile ilgili konuşulanları, yapılan işlemleri gördükten sonra biraz da espri ile ifade edeyim; hakikaten böyle öğrenmek isteyip de şu dünyadan öğrenmeden gideceğimiz ne kadar önemli şeyler varmış, gerçekten büyük bir iştiyakla dinledik. Hamdolsun, hani hep özlemini çektiğimiz bir husus var, bu bazen bir söyleme de dönüşür; iktisadı iyi bilen fıkıh hocalarımıza ve fıkhı bilen iktisatçılarımıza ihtiyaç var diye... Şu anda her ikisini de burada müşahede etmek mümkün oldu, hamdolsun.

Hocamın işaret ettiği özellikle İstanbul Üniversitesi’nde bu alanda açılan programlar ve diğer üniversitelerimizdeki programlar, geleceğe yönelik olarak gerçekten çok büyük ümitler vaat ediyor.

Muhterem hocalarım, değerli katılımcılar, belki amatörce bir ifade olacak ama şunun özlemini bir mümin olarak öteden beri çeken, yaşayan bir insanım. Yıllardır katılım bankaları, faizsiz sistemler ve bunlarla ilgili olarak zihnimde hep şöyle bir özlem var olmuştur. Faizsiz olarak kurduğumuz sistemler öyle bir sistem olmalı ki -faizli sistemler, sömürü sistemleri, bir sömürü aracı olarak kullanılıyor diye bunları dile getiriyoruz- sadece insanların inancından, imanından, Allah korkusundan dolayı meşgul olmak mecburiyetinde olduğu veya başvurmak zorunda olduğu bir sistem olmaktan çıkmalıdır. Parasını değerlendirmek, daha iyi kazanç, daha iyi gelir elde etmek isteyen herkesin başvurabileceği bir sisteme dönüşmeli. İşte o zaman sanırım bu alanda muvaffak olduğumuzu söyleyebiliriz.

Bununla ilgili olarak dün şu anda ismini hatırlayamadığım bir hocamız “bu alandaki fıkhî metinlerinin üretilmesi emekleme dönemindedir” demişti. “Mürteza Hocam” evet bunu ifade etmişti. Hakikaten bu alandaki metinlerin üretilmesi, oluşturulması büyük önem arz ediyor.

Değerli hocalarım, arkadaşlarımız bir taraftan raporlarını tuttular. Bir taraftan da kayıtlara alındı konuşmalar. Bunlar inşallah en kısa sürede deşifre edilerek sizlerle paylaşılacaktır. Ancak bunun ötesinde biz Din İşleri Yüksek Kurulu olarak buradan ne tür fetvalar üretebiliriz, nasıl kararlar alabiliriz, bunun da hesabını yapmaya başlayacağız. Az önce hocamın işaret ettiği hususun da son derece önemli olduğunu düşünüyorum. O da, bunu burada bırakmamak, istişare toplantısının akabinde belki daha spesifik, daha dar çerçevede alan uzmanlarının katılımıyla bir dizi çalıştay ile bazı meseleleri tek tek ele alıp daha ayrıntılı bir şekilde görüşmektir. Bu da önem arz ediyor.

Geçmişte yaşadığım bir hatıramla ilgili bir hususa işaret etmek istiyorum. 1986 yılında Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanlığı görevine atandım. Göreve başladığımda önüme şöyle bir soru geldi; yatırım fonundan hisse almak caiz midir değil midir? Yatırım fonunu burada itiraf edeyim ilk defa duymuştum. Yatırım fonu nedir? Bunu araştırmaya başladım. İlk önce iktisat ansiklopedilerine vs. baktım fakat pek bir şey anlamadım. Sonra bir bankaya giderek bankadaki uzmanlardan bilgi aldım. A tipi, B tipi yatırım fonu vs. konuyu öğrenmeye çabalayarak cevap oluşturmaya çalıştım. Allah’a hamdolsun ki, şu anda geldiğimiz noktada Din İşleri Yüksek Kurulumuz ihtisaslaşmaya çok önem veriyor. Elbette Kurulumuz üniversitelerimizde üretilen bilgilerden istifade edecektir. Çünkü Kurul’un kendi başına her şeye yetmesi mümkün değildir. Özellikle iktisadî, tıbbî ve birtakım sosyal konularda üniversitelerde üretilen bilgilere başvuruyoruz, bunun için de sık sık istişare toplantıları, çalıştaylar vs. yapıyoruz. Ama iktisadi hayat, milleti doğrudan ilgilendirdiğinden, milletin cebini ilgilendirdiği için son derece önemlidir. Bize sorular geliyor, belli hassasiyeti olan insanlar sorular yönetiyorlar. Bu soruların cevaplarını biz sağlıklı bir şekilde üretebilmek için bizzat bu alanı iyi bilen uzmanların bilgisinden yararlanmamız gerekiyor. Meseleyi doğru bir şekilde anlayıp kavrayamazsak doğru bir şekilde cevap üretmemiz de mümkün olmaz. İlk önce doğru bir şekilde anlayacağız ki buna göre cevap üretebilelim. Şimdi Bülent Bey’in ifade ettiği para konusu, bizim geçmişten beri kitaplarımızda ifade edilen husustur. Yani altın, para meselesi; eskiden gümüş de para olarak kullanılıyordu, şimdi ise gümüş biraz o niteliğini kaybetmiş gibi, ileride altında da böyle bir şey olur mu bilemiyorum, ama şu anda altın bizzat para olarak işlem görüyor. Para olarak değerlendirdiğinizde ona göre cevabı üretmelisiniz, ticaret malı olarak değerlendirmeniz durumunda ise ona göre cevabı üretmelisiniz. Birbirinden farklı durumlardır. Bu bakımdan bu konuları etraflı bir şekilde bilmek çok önemlidir.

Burada genç akademisyenler sunumlar yaptılar, gençlerimizin bu işe büyük bir heyecanla katıldığını görmek gerçekten onur verici bir durumdur. İleride Türkiye’nin bu alanda söz sahibi olacağının ve bu alanda önemli gelişmeler kaydedeceğinin en önemli işaretlerinden birisidir. Bu bakımdan gayretlerinden ve çalışmalarından dolayı gençlerimizi tebrik etmek istiyorum.

Arkadaşlarımız birtakım notlar aldılar, raportörlerimiz notlar tuttular. Ben o konuların hepsini burada size aktarmak istemiyorum ama birkaç tanesine işaret ettim.

“Finansal piyasanın % 93’ünü para piyasaları, kalan kısmını ise sermaye piyasaları oluşturmaktadır” şeklinde bir tespit burada dile getirildi. “Faizli sistemlerin vazgeçilmezi olan para piyasaları kısa vadeli iken İslam ekonomisine daha uygun bir yapı olan sermaye piyasaları daha uzun vadeli olmaktadır” tespiti yapılmış. Sermaye piyasalarını güçlendirmek ve geliştirmek ülkemizin gelişmesi açısından da önemlidir. Zira “bu iki piyasa iki kanat gibi bir eksiklik ve zayıflık olduğunda gelişim gerçekleşemez” denmiş.

Sermaye piyasalarının, borsanın çok ufak bir parçasını teşkil ettiği söylendi. Daha önceki konuşmalarımda da vatandaştan gelen sorulara istinaden “borsa oynamak” tabirine işaret etmiştim. Bu algının ortadan kaldırılması için Borsa’da bir helal pazar oluşturulması ve bu helal pazara tamamen helal enstrümanların yerleştirilmesi gerekir. Bu da eğer sağlıklı bir kontrolden geçer ve milletin zihninde bir tereddüt uyandırmazsa ben oraya önemli bir talebin olacağını düşünüyorum. Yani vatandaşlar sorduğu zaman bunun caiz olduğunu, helal olduğunu söylediğimiz zaman iş yürüyecektir.

Şimdi, belki küçük adımlarla başlayan bu faizsiz sistemler, bütün eleştirilere rağmen Allah’a hamdolsun belli bir mesafe almış vaziyettedir. Gelinen mesafeyi, atılan adımları yok etmemek gerekiyor. Atılan adımlar yok edildiği zaman bir başka adım atma imkânı olmaz. Varsa eksikler, kusurlar bunların telafi edilmesi gerekir. Esasen teori olmadan bazı şeyleri pratiğe dökemeyiz. Bu bakımdan teorinin oluşturulması büyük önem arz ediyor.

Değerli hocalarım, muhterem katılımcılar, hepinize bu ilginizden, alakanızdan ve katılımlarınızdan dolayı çok teşekkür ediyorum. Hakikaten hem Borsa İstanbul’a hem de İstanbul Üniversitesi’ne bu güzel salonları bize tahsis ettikleri için teşekkür ediyorum. Üniversite ortamında, ilmi bir ortamda huzur içerisinde iki gün boyunca bu istişare toplantımızı gerçekleştirdik. Katkılarınızdan dolayı hepinize tekrar teşekkür ediyorum. Cenabı Hakk’ın çabalarınızı karşılıksız bırakmamasını niyaz ediyorum.

Her alanda bütün müminlerin ümidi hâline gelmiş olan ülkemizin bu alanda da artık kendisine yaraşır bir şekilde ümit vaat eden ve öncü rol oynayan bir konuma gelmesi hususunda bu çabaların, bu genç ilim adamlarının çabalarının, hocalarımızın çabalarının büyük katkısı olacağını düşünüyorum. Geçmişte Diyanet İşleri Başkanlığı “İslam ve Ekonomik Hayat” ismiyle bir eser yayınlamıştı. Ahmet TABAKOĞLU Hocamıza bu kitabı yazdırmıştık, küçük bir kitap, gençlerin böyle bir rehber kitaba çok ihtiyacı var. Himmet sahibi hocalarımıza duyurmak istiyorum. Bu şekilde bir el rehberine, gençlerin okuyabileceği bir kitaba da ihtiyacımız var, bu vesileyle onu da ifade etmiş olayım.

Hepinizden Allah razı olsun. Teşekkür ediyoruz, dua ediyoruz. Allah yolunuzu açık etsin inşallah.

Prof. Dr. Mehmet SARAÇ (Oturum Başkanı)

Biz de tekrar değerli Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığımıza, Borsa İstanbul’a ve tüm katılımcılara teşekkürlerimizi arz ediyoruz. Tekrar hayırlı vesilelerle verimli toplantılarla görüşmek üzere, Allah’a emanet olun.