DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI: 1671
İlmî Eserler: 244

Yayın Yönetmeni
Dr. Fatih KURT

Yayın Koordinatörü
Lokman ARSLAN

Tashih
Alişan BAŞGÖNÜL

Grafik&Tasarım
ALEF Tanıtım Yayıncılık ve Org. San ve Tic. Ltd. Şti.

Baskı Hazırlık
Samed YILMAZER

Baskı
İleri Basım Matbaacılık AŞ.
B. Evler Mahallesi F. Çakmak 2 Caddesi
Güzelşehir Sitesi 22 Villa No: 1 ANP/22
Büyükçekmece/İstanbul
Tel: 0212 454 35 10
Sertifika No: 41157

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 12.06.2019/12
1. Baskı, Ankara 2019
2019-34-Y-0003-1671
ISBN: 978-605-7730-47-3
Sertifika No: 12931

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel.: (0312) 295 72 93-94
Faks: (0312) 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

T.C.
CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI
DİN İŞLERİ YÜKSEK KURULU

GÜNCEL DİNİ MESELELER İSTİŞARE TOPLANTISI - VII

Faizsiz Finans ve Tasarruf Sistemleri
ile İlgili Güncel Uygulamalar

(12-14 EKİM 2017)

KIZILCAHAMAM

ANKARA 2019

Bilim Kurulu

Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Prof. Dr. Murteza BEDİR

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Dr. Muhlis AKAR

Dr. Mehmet CANBULAT

Rıfat ORAL

Editörler

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Dr. Mustafa ÇAKIR

TAKDİM

Din İşleri Yüksek Kurulumuz tarafından “Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı VII” başlığıyla 12-14.10.2017 tarihinde Kızılcahamam’da düzenlenen toplantıda gerçekleştirilen sunumlar ile hazırlanan tebliğ ve müzakere metinlerinin daha geniş kitlelerin istifadesine sunulmak üzere basılmasını Kurulumuz adına ilmî bir sorumluluk olarak telakki etmekte ve bundan dolayı mutluluk duymaktayız.

Bilindiği üzere Din İşleri Yüksek Kurulumuzun, İslam dininin temel bilgi kaynaklarını ve metodolojisini, tarihi tecrübesini, güncel talep ve ihtiyaçları dikkate alarak dini konularda karar vermek, görüş bildirmek ve dini soruları cevaplandırmak gibi bir görevi vardır.

Kurulumuz belli aralıklarla güncel dini meselelere dair istişare toplantıları tertiplemekte ve bu toplantılarda toplumu yakından ilgilendiren konuların dini boyutu ele alınmaktadır. Bu toplantılar kapsamında ele alınan konularla ilgili daha sağlıklı kararlar verilebilmesi amacıyla akademik birikim ve alan uzmanlarının bilgi ve tecrübelerinden de istifade edilmektedir.

Günümüzde tartışılmakta olan en önemli konulardan biri de finansman ihtiyaçlarının temini ve yatırım faaliyetleri kapsamında geliştirilmekte olan yöntem ve uygulamaların meşruiyeti meselesidir. Gelinen noktada oldukça karmaşık bir hale bürünmüş olan ticari ve iktisadi konularda, İslam fıkhının çözüm odaklı dinamik yapısı ve metodolojisi de göz önünde bulundurularak toplumun bu alandaki dini bilgi ihtiyacının sağlıklı bir şekilde giderilmesi önem arz etmektedir.

Güncel iktisadi meselelerin ele alındığı bu toplantıda ana konuları itibariyle; Tasarrufa dayalı faizsiz finansman sistemleri, Elbirliği sisteminde uygulanan yeni bazı yatırım araçları, Gayrimenkul sertifikası ve TOKİ konut edindirme yöntemi, Birim değer – hesap değer uygulaması ve katılım fonları, Alternatif kredi kartları, Teverruk uygulamaları ve Kira sertifikası başlıkları üzerinde durulmuştur.

Bahse konu hususların ilmi açıdan ele alındığı VII. Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı’nın kitaplaştırılması, bu alandaki bilgi ihtiyacının giderilmesine katkı sağlayacak bir kaynak olmasının yanında, kurumsal hafızanın oluşmasını sağlayan tarihi bir vesika özelliğine sahip olacaktır.

Kurulumuzun İktisadi Hayat ve Sağlık Komisyonu başta olmak üzere, böyle bir toplantının gerçekleşmesinden kitaplaştırılmasına kadar emeği geçen herkese teşekkür ederken, bu kitabın da hayırlara vesile olmasını Cenab-ı Hak’tan niyaz ediyorum.

Dr. Ekrem KELEŞ

Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı

AÇILIŞ KONUŞMALARI

Sunucu:

Dr. Yaşar Seracettin BAYTAR

Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Muhterem Diyanet İşleri Başkanım, Muhterem Kurul Başkanım, çok değerli hocalarım, saygıdeğer katılımcılar.

12-14 Ekim 2017 tarihleri arasında gerçekleştirilecek olan ve içeriğinde iktisadi konuların ele alınacağı VII. Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısına hoş geldiniz.

Programımızın açılışında Kur’an-ı Kerim tilavet etmek üzere Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı Davut KAYA hocamızı mikrofona davet ediyorum.

(Kur’an-ı Kerim Tilaveti)

Sunucu:

Dr. Yaşar Seracettin BAYTAR

Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Şimdi de açılış Konuşmalarını yapmak üzere Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanımız Sayın Dr. Ekrem Keleş hocamızı mikrofona arz ediyorum. Buyurun hocam.

Dr. Ekrem KELEŞ

Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı

Bismillahirrahmanirrahim. Elhamdülillahi Rabbil âlemin, vessalâtu vesselâmu alâ rasûlinâ Muhammedin ve alâ âlihi ve eshâbihî ecmaîn.

Sayın Başkanım, değerli protokol mensupları, saygıdeğer ilim adamları, kıymetli misafirler; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulunca tertiplenen ve üç gün boyunca sürecek olan Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantımıza hoş geldiniz. Teşrifiniz için hepinize şükranlarımı arz ediyorum.

Sözlerime başlarken Cenabı Haktan yedincisini düzenlediğimiz “Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantı”mızı bereketli kılmasını niyaz ediyorum.

Değerli misafirler; önce Kurulumuzla alakalı çok kısa bilgi sunmayı önemli görüyorum.

Din İşleri Yüksek Kurulu, Başkanlığımızın dini konularda en yüksek karar ve danışma organı olma niteliği taşımaktadır. İslam dininin temel bilgi kaynaklarını ve metodolojisini, tarihi tecrübesini, güncel talep ve ihtiyaçları dikkate alarak dini konularda karar vermek, görüş bildirmek ve dini soruları cevaplandırmak gibi bir görevi vardır. Ayrıca, dini konularda telif, tercüme, inceleme ve araştırmalar yapmak, yaptırmak, ihtiyaç duyduğu konularda inceleme ve araştırma grupları oluşturmak, bu hususta yurt içi veya yurt dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan yararlanmak, gerektiğinde bu alanlarda hizmet satın almak ve sonuçlarını Başkanlığa sunmak görevi yine Din İşleri Yüksek Kurulunun asli görevleri arasında bulunmaktadır. Yurt içinde ve yurt dışında İslam dinine mensup farklı dini yorum çevrelerini, dini sosyal teşekkülleri ve geleneksel dini kültürel oluşumları incelemek, değerlendirmek; bu konularda bilgi bankaları oluşturmak, ilmi ve istişari toplantılar, konferanslar düzenlemek ve çalışmalar yapmak; yurt içinde ve yurt dışında İslam diniyle ilgili gelişmeleri, dini ve ilmi faaliyetleri, neşriyatı ve dini propaganda mahiyetindeki çalışmaları takip etmek, bunları değerlendirmek ve sonucunu Başkanlığa sunmak yine Din İşleri Yüksek Kurulumuzun görevleri arasında yer almaktadır. Bunun yanında, Başkanlıkça kendisine tevdi edilen görevleri yapmak gibi bir sorumluluk taşımaktadır.

Din İşleri Yüksek Kurulu bünyesinde çalışma alanlarına göre farklı komisyonlar bulunmaktadır. Kurulumuz, çağın ihtiyaçlarını ve alanda ihtisaslaşmayı göz önünde bulundurarak yeni bir yapılanmaya gitmiş, bu bağlamda “İnanç ve Dini Oluşumlar Komisyonu”, “İbadetler Komisyonu”, “Sosyal Hayat Komisyonu” ve “İktisadi Hayat ve Sağlık Komisyonu” adları altında dört farklı komisyon oluşturulmuştur ki bu toplantımızın gündemi de İktisadi Hayat ve Sağlık Komisyonunca belirlenmiştir.

Değerli misafirler; Hepinizin malumları olduğu üzere, Başkanlığımız belli aralıklarla güncel istişare toplantıları tertiplemektedir. Daha önce altı istişare toplantısı tertip edilmişti:

Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı I (15-18 Mayıs 2002)-İSTANBUL “Dini Metinlerin Doğru Anlaşılıp Yorumlanmasında Gelenekçi ve Modernist Yaklaşımlar ve Toplumsal Yansımaları”, “Çağdaş Dünyada Kadın Problemleriyle İlgili Dini Tartışmalar”, Hac ibadeti ile ilgili Tartışmalar”, “İbadetlerle İlgili Güncel Dini Tartışmalar”

Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı II, (16-18 Kasım 2007)-Kızılcahamam/ANKARA “Sosyal Hayatla İlgili Problemler”, “Dini Açıdan Problem Oluşturan Tıbbi Meseleler”, “Ticari ve İktisadi Kaynaklı Dini Problemler”

Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı III, (10-12 Aralık 2010) AFYONKARAHİSAR “Banka İşlemleri”, “Faiz ve Faiz-Enflasyon İlişkisi”, “Katılım Bankası İşlemleri”, “Borsa ve İnternet Üzerinden Ticaret”, “Altın İşlemleri İle İlgili Dini Sorular”, “Sigorta Konusu”

Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı IV (26-28 Kasım 2011) AFYONKARAHİSAR “Helal ve Haramın Belirlenmesinde Yöntem Sorunu”, “Genetiği Değiştirilmiş Gıdalar”, “Katkı Maddeleri ve Dini Hükmü”, “Hormonlu Gıdalar”, “Modern Kesim Yöntemlerinin Değerlendirilmesi”, “Modern Besi ve Kesim Yöntemlerinin Dini Açıdan Değerlendirilmesi”, “Helal Gıda Standardizasyonu”

Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı V (30.11.2012-02.12.2012) AFYONKARAHİSAR “İbadet Vakitleri İle İlgili Bazı Meseleler”, “Kadınların İbadet Hayatı İle İlgili Bazı Meseleler”, “Aile Hayatı İle İlgili Bazı Meseleler”

Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı VI (13-15 Aralık 2013) AFYONKARAHİSAR “Zekat”, “Evlilik”, “Kadınların İbadet ve Sosyal Hayatı İle İlgili Farklı Bazı Görüşlerin Yeniden Değerlendirilmesi”

Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı VII (12-14 Ekim 2017) Kızılcahamam/ANKARA

Bu defa istişareye açtığımız konular “Katılım Bankalarına Ait Bazı İşlemler”, “Tasarrufa Dayalı Faizsiz Finansman Sistemi”, “TOKİ Uygulamaları ve Kira Sertifikası”ndan oluşmaktadır.

Başkanlığımızın ve Kurulumuzun bu toplantılara ihtiyaç duymasının nedeni şudur: Din İşleri Yüksek Kurulu olarak üzerinde en çok yoğunlaştığımız hizmet alanı vatandaşlarımızın ve yurt dışındaki millet varlığımızın dini konularda yaşadığı sorunlara ve karşılaştığı problemlere çözüm üretmektir. Yani toplumumuzun gereksinimlerine, ihtiyaçlarına cevap verebilme anlamında fetva ve danışmanlık hizmetleridir. Bu toplantılar marifetiyle bir yandan din hizmeti veren personelimizin tecrübelerini diğer yandan bu alanda bilimsel çalışmalarıyla tanınmış bilim adamlarının bilimsel birikimlerini ve toplantımızın konularıyla doğrudan ilgili resmi kurumların tespit ve tecrübelerini bir araya getirmeyi, meseleleri çok yönlü olarak müzakere etmeyi ve çözüm önerileri üzerine tartışmalar yapılmasına zemin hazırlamayı amaçlıyoruz.

Kıymetli misafirler; Kurulumuza yurt içinden ve yurt dışından yöneltilen soruların önemli bir miktarı istişare toplantılarımızda ele aldığımız konularla ilgilidir. Günümüzün oldukça karmaşıklaşmış, dünden bu güne yapısı değişmiş ve girift hale gelmiş olan konularda yöneltilen sorulara verilecek cevapların önce kendi zihnimizde billurlaşması, berraklaşması gerekir. Özellikle bu toplantımızda ele alacağımız gün geçtikçe yaygınlaşan yeni sistemlerle ilgili daha önce Kurulumuzun çalışmaları olmuştur. Ancak konunun karmaşık yapısından kaynaklı bazı muğlak alanların vuzuha kavuşturulabilmesi için böyle bir toplantıya ihtiyaç duyulmuştur. Zira söz konusu alanlarda yöneltilen sorulara cevap üretebilmek için fıkıh müdevvenatına, kaynak ve usul bilgilerine vakıf olmanın yanında hakkında çözüm teklif edilecek konuların mahiyetleri hakkında da doğru ve yeterli bilgiye sahip olmak elzemdir.

Malumunuz Katip Çelebi, Mizânu’l-Hak Fî İhtiyâri’l Ehakk isimli eserinde hendese bilen müfti ile hendese bilmeyen müfti, hendese bilen kadı ile hendese bilmeyen kadı arasındaki farkı izah ederken az önce söylediğimiz hususa yani fetvaya konu olan meseleyi ilgilendiren ilim dalları hakkında kafi derecede bilgi sahibi olmanın zaruretine işaret etmiştir.

Katip Çelebi’nin söz konusu farkı izah sadedinde verdiği misaller şunlardır:

Birinci Madde: Hendese bilen müfti ile hendese bilmeyen müftinin fetvasıdır.

Bir kimse boyu, eni ve derinliği dört zira bir kuyu kazmak için birini sekiz akçeye tuttu. O da boyu, eni ve derinliği iki zira olan bir kuyu kazdı; karşılığında dört akçe istedi. Fetva ettirdiler, hendese bilmez müfti dört akçe hakkıdır, dedi. Hendese bilen müfti hakkı bir akçe diye fetva verdi; doğrusu da budur, çünkü iki zira kuyu, dört zira kuyunun sekizde biridir, ücretinde sekizde bir olması gerekir.

İkinci Madde: Hendese bilen kadı ile hendese bilmeyen kadının hükmüdür.

Bir kimse boyu ve eni yüz zira olmak üzere bir tarlayı başkasına satıp teslim edeceği zaman boyu ve eni ellişer zira iki tarla verdi. Aralarında uyuşmazlık çıkıp bir kadıya vardılar ki hendese bilmezdi; hakkı budur diye hükmeyledi. Sonra hendese bilen bir kadı bulup dinlettiler, yarım hakkıdır dedi; doğrusu da budur. Bunların aslını bilmek isteyen riyaziyat[matematik] görmeye heves eyleye. (Katip Çelebi, Mîzânü’l – Hakk Fî İhtiyâri’l – Ehakk (Türkçeleştirenler: Orhan Şaik Gökyay / Süleyman Uludağ), s.22-23, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2008)

Günümüzün karmaşıklaşmış iktisadi gelişmeleri dikkate alındığında fıkıhta uzmanlaşmanın gereği ortadadır. Zira bir konunun detaylarını ve pratikteki uygulama biçimlerini iyice bilmeden verilen hükümler çoğu zaman isabetli olamamaktadır. Bu türden verilen fetvaların sıklıkla yeniden ele alınıp değiştirilme gereği hissedilmesi de söylediğimiz hususa işaret etmektedir. Günümüzde iktisat bilen fıkıhçılara ihtiyaç olduğu kadar fıkıh bilen iktisatçılara da ihtiyaç olduğu gerçeğiyle karşı karşıyayız. Bu nedenle biz, bu toplantımıza daha önceki toplantılarımızda olduğu gibi ilahiyatçı meslektaşlarımızla birlikte konunun uzmanlarını da davet ettik.

İstişareye konu edindiğimiz meseleler hakkında doğru ve yeterli bilgilenmeden kastımız konu hakkında ancak o alanın uzmanlarının sahip olmaları gereken teorik bilgileri edinmek değildir. Asıl amacımız, konunun mahiyeti hakkında fetvaya esas olacak pratik sonuca götürecek bilgiler edinmektir.

Muhterem misafirler; Bilgi bir fayda temin ettiği sürece anlamlıdır. Aksi takdirde, fayda gözetilmeksizin sadece bilgi üretmek için yapılan çalışma spekülasyondan öteye geçmeyecektir. Bu hakikat fıkhî bilgi için de geçerlidir. Ne var ki, zaman zaman üretilen fıkhî bilgi bireysel ya da genel kabule mazhar olmasına rağmen, pratiğe aktarılırken sıkıntıyla karşılaşılmakta, dolayısıyla da umulan yararı tam olarak sağlayamamaktadır. Bu itibarla istişare toplantılarımızın sonuçları kurullarımızda tekrar değerlendirilecek ve Din İşleri Yüksek Kurulumuz daha sonra konuyla ilgili mütalaalar hazırlayıp topluma sunacaktır.

Bugün ele alacağımız konuların fetva ile ilgili iki yönü vardır. Başka bir deyişle karşımızda bu konuyla ilgili olarak iki tip müsteftî bulunmaktadır. Bunlardan ilki, konumuzla ilgili sistem ve müesseselerle çalışan, bu müesseseler vasıtasıyla yatırımda bulunan fertlerdir. Nitekim bu konuda Kurulumuza önemli sayıda soru gelmektedir. Bu konudaki ikinci tip müsteftî ise bizzat bu müesseselerin kendileridir. Bu müesseseler yaptıkları iş ve işlemlerin İslam’a uygunluğu noktasında ilim adamlarının bilgisine başvurmak durumundadır. Kuşkusuz, soruların iki taraflı olması, bu müesseselerin kendilerini yenilemelerine ve daha güçlü bir yapıya kavuşmalarına da vesile olacaktır.

Gün geçtikçe, yatırım, teşebbüs, harcama gibi kavramların daha çok gündemimize girdiği çağımızda faize bulaşmadan, helalinden iktisadi hayata katılma ihtiyacı ve talebi artmaktadır. Gerek hukuki hükümler gerekse dini hükümler bireylerin tasarrufları için sınırlar koyar. Bu sınırlar, helaller ile haramlar arasını ayıran sınırlardır. Bu sınırların içinde kalan kısım helal alanı; dışında kalan kısım ise haram alanı ifade eder. Bu sınırın delilsiz, hüccetsiz ve keyfi bir şekilde genişletilmesi Allah’ın hakkına (hukukullah) tecavüzken, daraltılması ise kulun hakkına (hukuku’l-ibad) tecavüzdür. Bu açıdan Yüce Allah tarafından konulan sınırların yerinin değiştirilmemesi son derece önemlidir. Maalesef bu konuda zaman zaman itidalden uzak iki farklı yaklaşımla karşı karşıya kalabilmekteyiz. Bunlardan ilki sedd-i zeria prensibinin aşırı bir şekilde uygulanmasıdır. Harama giden yolların kapanması adına, zaman zaman helal olan şeylerden vazgeçildiği, hatta bunun fetva marifetiyle tamim edildiği görülmektedir. Bu yaklaşımın neticesinde zanlar, şüpheler hatta vehimler zihinlere yön verebilmektedir. Bu durumdan kurtulabilmenin yolu zannı, şüpheyi ve vehmi, ilme hatta yakîne dönüştürebilmekten geçmektedir. İşte bu görev ilim adamlarına düşmektedir.

Bu yaklaşım tarzının karşı tarafında başka bir yaklaşım daha vardır ki; o da ticari konuları ele alırken, ihtiyaç ve zaruret kavramlarını aşırı bir şekilde kullanmaktır. Bu durumda ticari konular hakkındaki manzara sisli, puslu ve muğlak kalmaktadır.

Fıkhın, çağın gereklerine uygun çözümler üretmesi önemlidir. Ancak fıkhın temel ilkelerinin çağın gereklerine ve bir takım dünyevi kaygılara heba edilmemesi gerekir. Fıkıh kitaplarındaki kazuistik meseleleri günümüzdeki olaylara doğrudan tatbik etmek çok anlamlı olmayacaktır. Böyle yapıldığı takdirde yeni meseleleri kitabına uydurmak gibi bir durumla karşılaşılmış olur. Cevaz bulunmak istenen bir mesele için fıkıh kitaplarındaki “müfta bih” görüşler görmezden gelinip sadece bir kavil aramak ve “işte buldum” kolaycılığına kaçmamak gerekir. Bu şüphesiz fıkhın araçsallaştırılması anlamına gelir. Yapmamız gereken fıkhın ruhuna ve ana ilkelerine uygun çözümler üretebilmektir.

Burada, toplantımızın adında da geçen “güncel” ifadesine özellikle dikkat çekmek istiyorum. Güncellik kavramı değişimle ilişkilidir. Yani, sorunlar eski olmakla birlikte yeni mahiyetler, yeni formlar, yeni yönler kazanmaktadır. Bugün yapmamız gereken şey işte bu değişimi iyi takip etmek ve bu değişime yokmuş gibi yaklaşmamaktır.

Değerli katılımcılar; Faiz bir sömürü aracıdır. Fakat ilim adamları olarak hepimiz “Acaba niçin faizsiz sistemler faizli sistemler karşısında insanlara cazip gelmiyor?” sorusunu kendimize sormak zorundayız. İnşallah üç gün sürecek olan bu toplantımızın sonunda faizsiz alternatifleri gerçek bir alternatif olarak kullanılabilir şekilde insanlara sunacak sonuçlar hâsıl olur.

Üç gün sürecek olan toplantımızın ilk gününde tasarrufa dayalı faizsiz finansman sistemleri, ülkemizde faizsiz ev ve araba alma konusunda bir alternatif olarak gösterilen ve kamuoyunda “elbirliği” sistemi olarak bilinen uygulama, gayri menkul sertifikası ve ev alma konusunda bir diğer alternatif olan TOKİ konusu ele alınacaktır. Zikredilen konularla ilgili olarak Kurulumuzun fetva ve mülahazaları olmakla birlikte meselelerin gelişme göstererek yeni boyutlar kazanması Kurulumuzu tekrar bu konuları ele almaya sevk etmiştir.

İkinci gün tamamıyla katılım bankalarının temel işleyişi ve bazı uygulamaları ele alınacaktır. Toplantımızın son gününde ise kira sertifikası konusu kapsamlı bir şekilde değerlendirilecektir.

Burada şu konuya da değinmek istiyorum; malumunuz olduğu üzere BDDK tarafından hazırlanan ve ilgili kurumlarla ve paydaşlarla istişare edilen “Faizsiz Finans Kanun Taslağı” bu günlerde yoğun bir şekilde tartışılmakta ve ilgili kişi ve kurumlardan gelecek raporlar çerçevesinde son şekli verilip kanunlaşması için TBMM’ye gönderilecektir. Bu safhaya gelinmesi bile tek başına bu alanlarda ne çok mesafe kat ettiğimizin göstergesidir. Bu vesileyle kanunun hazırlanmasında emeği geçen herkese çok teşekkür ediyorum.

“Faizsiz Finans Kanun Taslağı”nı tartıştığımız bu dönemde istişare toplantımızın özellikle ikinci günündeki konuların tamamıyla kanunda yer alan konularla ilgili olması, yine bu gün ele alınacak konularla ilgili bir başka kanunun hazırlık aşamasında olması ve son olarak toplantımızın son gününde ele alacağımız konunun “Altına Dayalı Kira Sertifikası” adı altında kamuoyunun gündemine oturması toplantımızın önemini daha da artırmaktadır. Ancak söz konusu kanunların her yönüyle güçlü bir şekilde ve beklentileri karşılayacak şekilde çıkması önemlidir. Bazı istatistiklere göre (Dünya Bankası Türkiye Masası’nın yaptığı araştırma) katılım bankalarına olan %7 oranındaki güvensizliğin %21 seviyesine çıkmasının sebepleri iyi irdelenmeli ve güvensizliğin sebeplerini ortadan kaldırmaya yönelik çalışmalar yapılmalıdır. Açıkçası bizim Din İşleri Yüksek Kurulu olarak katılım bankalarının yaptığı bazı iş ve işlemlerle ilgili olarak daha önce çeşitli platformlarda kendilerine de ifade ettiğimiz hassasiyet gösterilmesi gereken alanlar mevcuttur. Dolayısıyla söz konusu kanunlar çıkmadan önce gerekli inceleme ve değerlendirmeler en geniş şekilde yapılmalı ve mümkün mertebe en güçlü haliyle çıkarılmalıdır. Din İşleri Yüksek Kurulu olarak eleştirilerimizi, çekincelerimizi ve tekliflerimizi bir rapor haline getirdik ve inşallah bu toplantı sonunda ortaya çıkacak görüşler de dikkate alınarak son şeklini verip BDDK’ya sunacağız.

Muhterem misafirler; Burada ifade edilen bütün görüş ve değerlendirmeler sesli ve görüntülü olarak kayda alınacak daha sonra da bu kayıtlar çözülerek önceden olduğu gibi kitaplaştırılacak ve kalıcılığı sağlanacaktır.

Sonuç olarak iktisadi hayatta görülen yeni gelişmelerin dini bilgi ışığında nasıl ele alınacağını konu edinen bu toplantının ortak akıl ve sağduyumuza önemli katkılar sağlayacağını ümit ediyor, hayırlara vesile olmasını diliyorum. Hepinize ayrı ayrı teşekkür ediyorum. İnşallah buradan hayırlı neticeler alacağız. Bütün katılımcılara saygılar sunuyorum. Allah’ın selamı, rahmeti, bereketi üzerinize olsun.

Sunucu

Dr. Yaşar Seracettin BAYTAR

Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Değerli Kurul Başkanımıza konuşmalarından dolayı teşekkür ediyoruz. Şimdi de konuşmalarını yapmak üzere Sayın Diyanet İşleri Başkanımız Prof. Dr. Ali Erbaş hocamızı mikrofona arz ediyorum. Hocam buyurun.

Prof. Dr. Ali ERBAŞ

Diyanet İşleri Başkanı

Bismillahirrahmanirrahim. Elhamdülillahi Rabbil âlemin. Vessalâtü vesselâmu alâ rasûlina Muhammedin ve alâ âlihi ve sahbihi ecmaîn.

“Ve ehallellâhü’l-bey’a ve harreme’r-ribâ” hükmüyle tüm insanları faiz yoluyla haram kazançtan uzaklaştırıp helal kazançla gıdalanmayı, yaşamayı, meşgul olmayı emreden rabbimize hamdolsun.

Veda hutbesinde, “Ey insanlar! Faizin her türlüsü haramdır, ayağımın altındadır” çağrısıyla bütün insanlığı faiz yoluyla haram kazançtan uzaklaştırıp helal kazanca davet eden, çağıran, teşvik eden Hz. Muhammed Mustafa’ya salat ve selam olsun.

Din İşleri Yüksek Kurulumuzun Muhterem Başkanı, önceki başkanımız, Kurulumuzun muhterem üyeleri, uzmanları, çeşitli üniversitelerden üç gün boyunca burada Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısında fikirlerini serdedecek olan, katkı sağlayacak olan çok değerli hocalarım. Hepinizi saygı ve muhabbetlerimle selamlayarak sözlerime başlamak istiyorum.

Diyanet İşleri Başkanlığımız, halkımızı din konusunda aydınlatma görevini Din İşleri Yüksek Kurulumuzun ürettiği bilgiler ışığında yapmaktadır. Başkanlığımızın dinî konularda en üst ilim, istişare ve karar organı olan Din İşleri Yüksek Kurulu da bu çerçevede zaman zaman istişare toplantıları tertip ederek, toplumu yakından ilgilendiren önemli meselelerin dinî boyutu hakkındaki kanaatini olgunlaştırmak için akademik birikimden, ilim adamlarının görüş ve mütalaalarından istifade etmektedir. İştirak ettiğimiz bu güncel istişare toplantısında da katılım bankalarının işleyiş tarzı ve faaliyetleri, tasarrufa dayalı faizsiz finans sistemleri, elbirliği sistemi, gayrimenkul sertifikaları, alternatif kredi kartları, teverruk ve kira sertifikası uygulamaları gibi meseleler ele alınacaktır. Bu meseleler birikimini helal dairesi içerisinde değerlendirmek, ihtiyaçlarını karşılayabilmek için dînen meşru kabul edilen ölçüler içerisinde finans temin etmek isteyen her mümin için hayati önem taşımaktadır. Bu toplantının neticesinde ilgili meseleler hakkında önemli sonuçlara ulaşılmasını umuyorum.

“Eşref-i mahlûkât” olarak yaratılan ve üstün yeteneklerle donatılan insan sosyal bir varlık olarak toplum içinde yaşamak zorundadır. İnsanın hemcinsleriyle ve toplumla ilişkilerinin en önemli alanlarının başında ise ekonomik ilişkilerin yani iktisadi faaliyetlerin geldiği hepimizin malumudur. Ancak Mecelle’de ifade edildiği üzere “her şahıs kendine mülâyim olan şeyi talep ve müzâhim olan şeye gazap eder olduğundan” (Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Madde 1) insanlar arasında düzen ve adaletin sağlanabilmesi için gerek iktisadi faaliyetleri gerekse ailevi münasebetleri düzenleyen normatif kurallara ihtiyaç duyulmuş, fıkhın “muâmelât” ve “münâkehât” sahasını tanzim eden hükümleri böylece vücuda getirilmiştir. İnsanın ihtiyaçlarını karşılamak için gereksinim duyduğu ekonomik faaliyetleri yerine getirirken, helal/haram sınırına riayet etmesinin dindarlık derecesiyle doğrudan ilişkisi bulunmaktadır. Yüce Allah birçok ayet-i kerime de bizlere ihtiyaçlarımızı helal yolla temin etmeyi emretmektedir. Hz. Peygamber de helal kazançla geçinmeyen kişilerin dualarının makbul olmayacağını, ibadetlerinden lezzet alamayacaklarını ifade ederek bütün müminleri uyarmıştır. Dolayısıyla ekonomik faaliyetlerde helal/haram sınırına riayet etmek takvânın, yani Allah’a karşı saygılı ve emirlerine karşı duyarlı olmanın en bariz göstergesidir. Nitekim fıkıh âlimlerimizin eserlerindeki “ticaret bahislerini” aynı zamanda bir “zühd” konusu olarak ele aldıklarını ifade etmeleri oldukça önemlidir.

Diğer açıdan Hâdimî ve Saçaklızâde gibi Osmanlı âlimlerinin de haramdan kaçınmak için fıkhın ticaretle ilgili hükümlerini öğrenmenin vacip olduğunu, bundan dolayı ticaret ehlinin ulema ile sıkı bir irtibat halinde olması gerektiğini ifade etmeleri, meselenin taşıdığı hayati önemi ortaya koymanın yanında, halkımızın dini hayatına rehberlik eden Başkanlığımızın ve özellikle Din İşleri Yüksek Kurulumuzun da mesuliyetini ortaya koymaktadır.

Değerli ilim adamları; 18. yüzyıldan bu yana İslam dünyasının karşı karşıya kaldığı problemler, bunlardan kaynaklanan değişim olgusu, birçok alanın yanında ekonomik düşünce sahasında da kendisini göstermiştir. Özellikle ekonomik alanda yaşanan hızlı ve köklü değişimler karşısında İslam dünyasında da “İslam iktisadı” ve “İslam ekonomisi” kavramları konuşulmaya başlanmıştır. Bilhassa batı tarafından geliştirilen bankacılık sisteminin bütün dünyayı etkisi altına alması, İslam dünyasındaki ilim adamlarını konu ile ilgili araştırmalar yapmaya, alternatifler üzerinde çalışmaya sevk etmiştir.

Çünkü modern öncesi dönemlerde İslam toplumlarında, finans ihtiyacını karşılamak için kurulan, beytülmal, cehbezler ve sarraflar, para ve avârız vakıfları, eytâm ve esnaf sandıkları, mudârebe vb. yapılar işlevselliğini kaybetmiştir.

Neticede19. yüzyıldan itibaren İslam âleminde alternatif olarak faizsiz bankalar ve finans kurumlarının teşekkülü gündeme gelmiştir. Konuyla alakalı teorik çalışmalar ve uygulamalar neticesinde 1970’li yıllardan itibaren faizsiz finans ve bankacılık uygulamaları İslam dünyasının muhtelif bölgelerinde yaygınlaşmaya başlamıştır. Ülkemizde ise faizsiz finans sektörü 1980’lerde faaliyete geçmiş, 1990’larda artış kaydetmiş, son on beş yıl içerisinde de bütün dünyada görülen gelişmelere paralel olarak büyük bir ivme kazanmıştır. Faizsiz finans sektörünü teorik açıdan besleyen İslam İktisadı araştırmaları da Türkiye’de yarım asrı aşkın bir zamandır devam etmektedir. Şu anda bünyesinde İslam İktisadı konusunda çalışma yapan araştırma merkezleri ve enstitüler barındıran üniversitelerimiz mevcuttur. İslam dünyasında da konuyla ilgili çalışma ve araştırma yapan kuruluşların varlığı malumunuzdur.

Faizsiz finans uygulamalarının sağlıklı bir şekilde geliştirilmesi, toplumda bu uygulamalara yönelik bilinçli bir talebin oluşması için, İslam İktisadı çerçevesinde dile getirilen değerler manzumesi ve dünya görüşünün etkinlik kazanması gerekmektedir.

Faizsiz finans sektöründe görülen büyümeyle birlikte, konuyla ilgili yasal düzenleme yapılma aşamasına gelinmesi memnuniyet verici bir gelişmedir. Açılışını yaptığımız toplantının, yasal düzenleme hazırlıklarının hız kazandığı bir zaman diliminde gerçekleşmesi, bu toplantıyı ve toplantıda sarf edilecek ilmî mesaiyi daha da anlamlı hale getirmektedir.

İslam dünyasında faizsiz bankacılık adı altında gerçekleştirilen uygulamaların bir standarda bağlanabilmesi, bu hususta ortak bir yöntem geliştirilebilmesi ilgili sektörün en önemli meseleleri içerisinde yer almaktadır. Bu bağlamda ülkemizde yapılması düşünülen yasal düzenleme çerçevesinde kurulması planlanan “Faizsiz Finans Standartları Kurulu” veya benzeri başlıklı bir yapılanma; finans sektörünün işleyişini düzenleme ve kontrol işlevinin yanında, faizsiz finansın neden gerekli olduğu hususunda toplumun bilinçlendirilmesi noktasında da gayret göstermelidir. Zira gerçek anlamda faizsiz bir finans sektörü ancak, İslam iktisadı kavramıyla ifade edilen dünya görüşü ve bu görüşün desteklediği bir iktisadî-ahlakî zihniyet çerçevesinde hayata geçebilir.

Eğer İslam’ın iktisadî ilkeleriyle faizsiz finans uygulamaları arasında sağlıklı bir ilişki kurulamazsa, bu uygulamaların konvansiyonel finans sektörünün gördüğü işlevleri görecek bazı enstrümanları meşrulaştıran birer araç haline dönüşme riski söz konusu olacaktır. Onun için meselenin teorik boyutundan, sistemsel altyapısına, ilmi boyutundan uygulama sahasına kadar bütün açılardan oldukça titiz ve ciddi bir şekilde ele alınması gerekmektedir.

Finans alanıyla ilgili istisna sayılabilecek bazı fetvaların genelleştirilmesi veya oldukça kompleks ve hareketli olan bir alanda standart fetvaların oluşturulması hususunun mahzurları da müzakere edilmelidir.

Değerli katılımcılar; faizsiz finansın temel ilkelerinin toplumda yaygınlık kazanabilmesi için, gerekli hukukî, idarî ve ekonomik düzenlemelerin yapılmasına şiddetle ihtiyaç duyulduğunun hepimiz farkındayız. Bunun yanında faizin neden insanın ve toplumun hayrına olmadığı yalnızca dinî saiklerle değil, iktisadî açıdan makul söylemlerle anlatılarak faizsiz finans hakkında toplum üzerinde bir bilinç oluşturulması için çaba sarf edilmelidir. Tanzimat sonrası süreçte yaşanan kanunlaştırma hareketleriyle birlikte, mevcut bankacılık sistemi toplum üzerinde önemli bir etkinlik kazanarak varlığını güçlendirmiştir. Bu sistemin alternatifi olabilecek sağlıklı faizsiz finans enstrümanları, bilinçli bir iktisadî tavırla desteklendiği takdirde varlık sahasına çıkabilir. Aksi takdirde yalnızca bazı şekli farklılıklara indirgenebilecek uygulamalar, zihinlerde istifham bırakacak ve tartışılır olmaya devam edecektir. Bu bağlamda İslam iktisadıyla ilgili çalışmaların yalnızca finans sektörü üzerinde yoğunlaşmasının da İslam iktisadının kurucu ahlakî temellerinin ihmaline yol açma riski gözden uzak tutulmamalıdır. Dolayısıyla “faizsiz finansın temel ilkeleri” konusunda toplumun aydınlatılması, bu ilkelerle alakalı somut bazı kriterlerin de hazırlanacak olan yasal metinde yer alması son derece önem taşımaktadır. Bu konuda toplumun motive edilmesi farklı açılardan, ancak topyekûn gerçekleştirilecek faaliyetlerle mümkün olacaktır.

Sonuç itibarıyla günümüzde, gerek birikimlerini değerlendirmek isteyen gerekse gayrimenkul veya taşıt edinmek için nakit ihtiyacı içerisinde olan, ancak ihtiyaç duyduğu finans desteğine helal sınırlar içerisinde ulaşmaya çalışan çok sayıda vatandaşımız bulunmaktadır. Din İşleri Yüksek Kuruluna bu alanlarda yöneltilen sorular, ilgili arayışın boyutlarını gözler önüne sermektedir. Bu toplantıda ele alınacak konular ve gerçekleştirilecek müzakereler neticesinde ulaşılacak sonuçların söz konusu arayışlara katkı sağlayacağını ümit ediyorum. İnanıyorum ki, herkesin görüşlerini serbestçe ortaya koyacağı, ciddi müzakerelerin yapılacağı ve önemli sonuçların ortaya çıkacağı bir toplantı olacaktır.

Üç gün sürecek olan bu toplantının hayırlı neticelere vesile olmasını Cenab-ı Allah’tan niyaz ediyor, çalışmalarınızda başarılar diliyorum.

BİRİNCİ OTURUM:
TASARRUFA DAYALI FAİZSİZ FİNANSMAN SİSTEMLERİ

OTURUM BAŞKANI:
Prof. Dr. Mürteza BEDİR, Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

SUNUM
Tasarrufa Dayalı Faizsiz Finansman Sisteminin İşleyişi
İlker KOÇ, BDDK

TEBLİĞ
Tasarrufa Dayalı Faizsiz Finansman Sisteminin Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi
Dr. Fatih Mehmet AYDIN, Moritanya Din Hizmetleri Müşaviri

MÜZAKERE
Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN, Kocaeli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

TEBLİĞ
Tasarrufa Dayalı Faizsiz Finansman Sistemine Yeni Yaklaşımlar
Prof. Dr. Hasan HACAK, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

MÜZAKERE
Doç. Dr. Süleyman KAYA, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

RAPORTÖRLER
Dr. Yaşar Seracettin BAYTAR, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Mustafa ÇAKIR, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Durmuş Reğaib YILMAZ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Açılışta hocamızın okuduğu ayetler ve bu ayetler temelinde gelişmiş olan bir takım fıkhî şer’î uygulamalar ve düzenlemeler çerçevesinde Müslümanların faizle ilişkisi meselesi, tarih boy unca hep bir şekilde sorular ve sorunlar ortaya çıkardı. Bu sorular ve sorunların çözülmesi yönünde çeşitli düzenlemeler, düşünceler ve fikirler ortaya konuldu.

Öncelikle faiz yasağının İslam’da büyük günahlardan olduğu, üzerinde ittifak edilen bir yasak olduğu ve bununla ilgili hiçbir kimsenin, hiçbir müminin söz söyleme hakkının olmadığını biliyoruz. Fakat diğer taraftan, aynı şekilde finansman dediğimiz bir ihtiyaca binaen insanlar, bir şekilde parayla ilişkilerini borç temelinde yürütmek durumundalar. Bu ilişkinin çok çeşitli nitelikleri var. Mesela kişisel borçlanma diyebileceğimiz borçlanmalar var, ticari amaçlı borçlanmalar var. Ticari amaçlı borçlanmalarda zorda kaldığı için ticari olarak borçlanma ihtiyacı var. Yahut daha yeni bir kavram olarak çokça gündemimize giren yatırım yapma amaçlı, sermayeyi büyütme amaçlı borçlanma dediğimiz bir başka teknik daha gelişti. Bunun, son 300-400 yılda kapitalizmin doğuşuyla beraber çok farklı bir mecraya, farklı bir alana doğru gittiğini ve hatta faizi, ekonomik düzenin temeline oturtan bir sisteme dönüştüğünü biliyoruz. Kapitalizm dediğimiz sistem, sermayeyi büyütmek üzerine odaklanıyor ve diyor ki; ne kadar büyük sermaye olursa o kadar büyük bir ekonomik gelişme olur, o kadar fazla kâr maksimize edilir ve yatırım yapacak sermaye de o kadar büyük sermaye olur vs. … sermayeyi daha da büyütme, daha da büyütme … şeklinde bir formülasyonla… ve bunu da sağlayacak yöntem, milyonlarca insanın tasarrufunun bir şekilde bir yerlerde odaklanarak, toplanarak bunun kullanılması. İlla kötü anlamda değil, yani yatırıma dönüştürülmesi anlamında kullanılması şeklinde bir sistemin dünyada ortaya çıktığını biliyoruz.

İslam tarihi boyunca borçlanma veya finansman meselesine baktığımızda ilginç bir biçimde kesinlikle وأحل الله البيع و حرم الربا ayetindeki ilke gereği bey’ helal, riba haram düşüncesi üzerinden bir sistem kuruluyor. Bey’ helaldir. Riba haramdır. Bu ikisi iki ilkeyi temsil ediyor. Bu iki ilkenin arasında bir takım düzenlemelerle borçlanma ve ticari hayatın yürütülmesi sağlanmaya çalışılıyor. Yani temel olarak aslında İslam tarihi boyunca Müslümanlar, ister kişisel borçlanma olsun ister yatırım yapma amaçlı borçlanma olsun, ister ticari amaçlı borçlanma olsun bütün bunlarda bunu esas alıyorlar.

Şimdi naslarda mevcut, ya da en azından Hz. Peygamber ve sahabe döneminde mevcut olan uygulamada da bu ikisinin arasında ne çıkmıştır diye baktığımızda vadeli satışın caiz olduğunu görüyoruz. Ama bu, asıl ilke olan bey’ satışına bir istisna olarak vadeli satış caiz görülüyor. Selem, caiz görülüyor biliyoruz. Peygamberimiz, seleme izin veriyor. Halbuki aslında İslamî ilke açısından o da sorunlu ama Peygamberimiz burada ihtiyaca binaen izin veriyor. Ve bu yüzden de fakihler buna bir yerde ruhsat adını veriyorlar. Yani istihsanen izin verilmiştir gibi bir ifadede bulunuyorlar.

Peygamberimiz sonrasında gelişen bazı yöntemlere baktığımda ise daha çok yine istisnai yöntemler olarak işte “bey’u’l-îyne” olsun, daha sonra “muamele-i şeriyye” adını da alacak veya “muhatara” adını alacaktır Mâlikî dünyasında, Mâlikî çevrelerde. Ve nihayet Buhara, Semerkant bölgesinde geliştirilip Osmanlının çok ciddi anlamda uyguladığı bir yönteme dönüşüyor bu “muamele” dediğimiz işlemler. Bunun yanında bir de bey’ bi’l-vefâ, bey’ bil istiğlâl var. Şimdi bütün bunlara baktığımızda temel olarak aslında kredi borçlanma sisteminde hep bir “hîle” ye başvurulduğunu görüyoruz. Buna Hîle-i şeriyye diyor bizim fıkıh kitapları. İstisna olarak sisteme dahil ediliyor. Ve belirli bir formülasyonla mevcut borçlanmada muhtemel faiz olarak nitelenecek yapı, bu şekilde faizli olmaktan çıkarılarak bir yönteme dönüştürülüyor.

Modern zamanlarda da kapitalizmin, faizi sistemin merkezine yerleştirmesi ile beraber artık bütün ekonomik araçlar, hem iktisadi araçlar hem de daha sonra ayrı bir alan olan finans alanı olarak ortaya çıkan alan bütünüyle sistem olarak faiz üzerine kurulu ve bütün enstrümanlar, yani finans sistemi içerisindeki hemen hemen tüm enstrümanlar faiz temelinde sistemi kurgulamaktalar. İşte Müslümanlar böyle bir bağlamda biraz da ekonomik olarak geri kalmanın da getirdiği soruna çözüm olmak üzere; 1840’tan itibaren faizi, önce Osmanlı devleti ve muhtemelen o dönemde mevcut olan başka İslam devletlerini de sisteme dahil ediyorlar. Mesela 1840 tarihli ticaret kanunu, faizin sisteme resmen dahil edilmesinin başlangıcı olarak da alınabilir. Faiz yasağının kaldırıldığına dair bir kural tabi konuşulmuyor, tartışılmıyor. Muhtemelen itiraz edenler de bulunmuş olabilir ama biz çok fazla bilmiyoruz. Burada birazda zaruret var. Devletin tercihi, belki de beka sorunu sebebiyle böyle bir tercihte bulunduğu söyleniyor. Sonra zaman içerisinde bu ticaret kanunuyla gelen yapı, hemen hemen bütün hukuk sistemini dönüştürecek, 1926’nın sonrasında faiz artık resmen de hukuken de Türk hukuk sisteminin bütününü yöneten bir iktisadi enstrüman olarak yer alacaktır.

İslam dünyasında bu gelişmeler prensip olarak bu faiz yasağının kabul edilemez prensibinden kaynaklı olarak tepkiler, karşı çıkışlar ve yeni arayışlar devam etti. İslam iktisadı, en azında bizim gençliğimizde okul yıllarımızda çokça konuştuğumuz, işte “ne kapitalizm, ne komünizm işte İslam” formülasyonumuzun en temel unsurlarından birisi de; İslam faizi yasaklıyor ama mülkiyeti yasaklamıyor. Dolayısıyla biz kapitalizmle komünizmi dengeleyen bir sistemiz şeklinde bir İslam iktisadı argümanı geliştirdik. Ama bu daha çok teorik kaldı. Masa başında yapılan bir şeydi. Hiçbir zaman bunun uygulamada nasıl olacağına dair bir örnek ortaya çıkmadı ta ki bu, 1970’lerden itibaren körfez sermayesinin de yardımıyla ve tabii ki İslam ülkelerindeki bazı riba/faiz karşıtı arayışların, hareketlerin arayışı sonunda bugün ülkemizde katılım bankası olarak düşünülen alan ortaya çıktı. İslamî finans, –İslam iktisadı değil finansı anlamında- alanı şu anda pratikten İslam hukuku ve İslam iktisadı tartışmalarını temelden yönlendiren ve yöneten bir konuma geldi. Yani tersi değil, İslam iktisadından finansa gelmedik, şu anda pratikteki İslam finansı uygulamaları biraz da körfez sermayesinin de büyük bir oranda bu alana yönelmesi sebebiyle büyük bir ekonomik güç alanı olarak ortaya çıktı. Şu anda da işte 2 trilyon doları aştığı söyleniyor dünyadaki İslamî finans alanındaki yatırımlar. Bunların da yaptıkları temel enstrümanlara baktığımızda temel olarak aslında ortaklık temelinde bir yapı kurma amacıyla yola çıkılmış olsa da İslam iktisadının ilk ilkesi olarak, fakat zaman içerisinde ortaklıktan çok “murabaha” dediğimiz bir yönteme yöneldi. Bu da yine bizim daha önceki para vakıflarının ve diğer finansman tekniklerinin tarih boyunca uyguladığı yöntemlerden biri olarak duruyor. Yani bir-iki işlemle normalde faiz olarak nitelenebilecek bir işlemin ortadan kaldırılarak faizsiz bir işleme dönüştürülmesi işlemi anlamında yine hile-i şeriyye kapsamına dahildir. En azından bunun fıkhî görünümü budur. Murabaha, sukuk ve diğer enstrümanlar aşağı yukarı yine bu temelde konuyu faiz yasağı kapsamından nasıl çıkarıp da meşru bir finansman tekniğine dönüştürebiliriz noktasına odaklanıyor. Ama buna çözümlerin, ilginç bir biçimde hep fıkıhtaki hîle olarak nitelenen tanımlamanın kapsamına girmesi herhalde bir tesadüf değil, olamaz. Çünkü tarih boyunca hemen hemen bütün yöntemlerde böyle bir niteliğin mevcut olduğunu en azından konuyu yakından inceleyenler görüyordur.

Son İstanbul Üniversitesinde BDDK’nın mevzuatıyla ilgili yapılan bir toplantıda yine burada olan bir arkadaştan duydum, bizim de konuşmacımız bugün İlker Bey. Malezya, yani İslami katılımın önde gelen yapılarından birisi, murabahayı da bugün terk etmiş. Terk etmiş derken; devam ettiriyor ama büyük ölçüde katılım bankacılık işlemlerinde teverruka yöneldiğini görüyoruz ki; teverruk da aslında tarihte Müslümanların özellikle muamele-i şeriyye kapsamında çokça uyguladıkları yöntemlerden birisi.

Bütün bu tarihsel arka plan çerçevesinde bugün burada konuşacağımız ve yasa tasarısı da hazırlanan konu, tasarrufa dayalı faizsiz finansman tekniği ise –mutlaka Almanya’da, başka ülkelerde de benzeri yapılar olduğu sonradan görüldü ama- Türkiye’de ortaya çıkmış olan “Elbirliği” sistemi de denilen bir sistemin, önce tasarruf toplayıp sonra o tasarrufun, katılanların topladıkları kredinin yine bu tasarrufu yapanlar tarafından kullandırılması tekniği üzerine kurulu bir sistem. Şimdi bugün bunu tartışacağız. Bunun ne kadar bir alternatif sistem, model olup olamayacağına dair görüşleri dinleyeceğiz. Ben sözlerimi biraz uzattım ama bu girişi yapmanın da zaruri olduğuna inanıyordum. Bu temelde konuşması için öncelikle birinci konuşmacımız BDDK’dan Bankacılık Baş Uzmanı İlker Koç Bey’e sözü veriyorum.

SUNUM:
TASARRUFA DAYALI FAİZSİZ FİNANSMAN SİSTEMİNİN İŞLEYİŞİ

İlker KOÇ

BDDK Başuzmanı

Sayın Başkanım, değerli hocalarım, kıymetli misafirler! Ben bugün tasarrufa dayalı finansman sisteminin finansal açıdan işleyişini, ayriyeten kurumumuz bünyesinde hazırlanmış olan düzenleme alt yapısı taslağının genel yapısı hakkında bilgi vereceğim.

2015 yılının aralık ayında aramızda temsilcileri de bulunan firmalarımızın faaliyetlerine ilişkin bir inceleme çalışmamız söz konusu oldu. Bu inceleme çalışması neticesinde söz konusu firmalarımızın bir finansal aracılık faaliyetinde bulunduğunu ve mutlaka kamu otoritesi tarafından düzenlenip denetlenmesi gerektiği konusu gündemimize geldi. Ondan sonra hem sektör temsilcileriyle hem akademik dünyayla hem de diğer kamu kurumlarıyla birlikte bu sektörü nasıl düzenleyeceğimize dair çeşitli çalışmalar gerçekleştirdik. Bu konunun tekrar Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu tarafından gündeme getirilmesinden dolayı da ayrıca teşekkür etmek istiyorum.

Başlangıçta ben bu tasarrufa dayalı finansman sistemlerine ilişkin bir temel kavramsal konuyu açıklığa kavuşturmak istiyorum. Tasarrufa dayalı finansman sistemleri aslında tek bir sistem değil, bu sistemin altında finansal kooperatifler, kredi birlikleri, yardımlaşma sandıkları ve yapı tasarrufu sistemi gibi sistemler, kuruluşlar ve uygulamalar bulunmaktadır. Bunların hepsinin ortak dayanağı bir müşterinin finansman sağlamadan önce belirli bir süre tasarruf yapmasıdır. Temel nitelikleri budur.

Biz şu anda bugün üzerinde konuşacağımız sisteme dünyadaki örneklerinden de hareketle “tasarruflu yapı tasarrufu sistemi” adını verdik. Kanun taslağımızı da bu şekilde hazırladık. Ancak buna “tasarrufa dayalı finansman sistemi” denilmesinde de bir mahsur yok, nihayetinde üst bir kavram olarak kullanılabilir. Ben sunumumda “yapı tasarrufu sistemi” olarak anlatacağım. Yapı tasarrufu sistemi, esas itibariyle 1920’li yıllarda Almanya’da uygulanmaya başlanmış olan bir sistem. Şu anda Almanya’da 29.6 milyon adet sözleşmeye, 876 milyon Euro’luk toplam ciroya ve konut piyasasının %23 pazar payına ulaşmış durumda. Romanya, Estonya, Letonya, Macaristan ve Çin’in de arasında bulunduğu 9 farklı ülkede uygulanmakta olan bir sistem. Bu sistem milli tasarruf oranlarının arttırılması –ki ülkemizde ne yazık ki istediğimiz tasarruf oranlarında değiliz- milli tasarruf oranlarının arttırılmasında çok faydalı bir sistem, aynı zamanda dar gelirlilere uygun maliyetli konut finansmanı sağlanması için oldukça etkili bir sistem ve yüklü bir yatırım aracı olarak kullanılabiliyor.

Ayrıca ülkemizde tüm dünyadan farklı olarak bunu, faizsiz esasa dayalı ve İslamî esasa uygun olarak olarak sürdürülmesi de söz konusudur. O açıdan da Türkiye olarak dünyaya Uniq bir İslamî ürün sunma imkanımız olacak. Türkiye’deki pazar payının da dünyadaki örneklerine baktığımız zaman 50 ile 60 milyar TL arasında olduğunu yani, neredeyse bireysel emeklilik sistemine yakın bir pazar büyüklüğünün olduğunu öngörüyoruz. Dünyadaki örneklerine baktığımızda yapı tasarrufu sisteminin özellikle konut kredisi piyasasının % 30’una kadar büyüdüğünü görüyoruz. Bizde de 160 milyar TL’lik bir konut piyasası var, bunun da üçte biri yaklaşık 50 ile 60 milyar TL arasında yapıyor.

Türkiye’de biz bu yapıyı nasıl tasarlıyoruz? Bu faaliyeti özel amaçlı bir bankacılık faaliyeti olarak düşünüyoruz. Özel amaçlı bankacılık faaliyeti dünyada çok yaygın olmakla birlikte ne yazık ki ülkemizde yok. Ülkemizde hem katılım bankalarımız hem de konvansiyonel bankalarımız universal bankacılık yapmakta yani her konuda kredi verebilmekte, finansman sağlayabilmekte. Özel amaçlı bankalar ise mesela sadece tarım sektörüne kredi veren veya sadece konut finansmanına kredi veren bankacılık faaliyeti olarak tanımlanabilir. Bizim taslağımızda hem konvansiyonel olarak hem de faizsiz, İslamî ilkelere uygun şekilde yapı tasarrufu faaliyetinin sürdürülmesi öngörülmekte. Ancak hem katılım bankalarımız hem de mevduat bankalarımız bizatihi bu işi gerçekleştiremeyecekler. Mutlaka iştirak kurmaları gerekiyor. Mevcut firmalarımız ise lisans alarak faaliyetlerine devam edebilecekler.

Sistemin işleyişine gelince: Türkiye’deki uygulamasında iki tane temel sistemimiz var. Bunlardan birincisi; çekilişli sistem. Bu, elbirliği yöntemi, grup yöntemi veya başka isimlerle de adlandırılabilmektedir. Buradaki temel özellik, tasarruf eden müşterinin finansman elde etme hakkını grup içerisindeki bir sıralamayla ya da çekilişle belirlemesidir.

İkincisi ise; bireysel yöntem. Bireysel yöntemde bir grup mantığı yok. Müşteri baştan hangi dönemde finansman sağlayacağını sözleşme çerçevesinde belirliyor. Bunun da vade ortası, peşinatlı, ara ödemeli gibi değişik versiyonları var. Ama genelde sistemi iki başlık altında inceleyebiliriz.

Çekilişli sisteme baktığımız zaman, 20’lik, 40’lık, 60’lık veya 100 kişilik gruplar oluşturulduğu, çekilişle her ay bir kişiye para ödemesi yapıldığını, bunun “altın günü” mantığıyla çalıştığını, bu çekilişlerin 10 ayda bir gerçekleştirildiğini, yalnızca para ödemesi yapıldığını, kesinlikle konut veya taşıt satışı olmadığını, ancak konut, gayrimenkul veya taşıt alımı olmadan da bir ödeme yapılmadığını yani böyle nakdi bir finansman da olmadığını görüyoruz.

Vade ortasına gelindiğinde; çekilişli sistemde firma kendiliğinden bütün çekilişte çıkmamış üyelere ödeme yapıyor. Yani vade ortasına geldiğiniz zaman işte 60 aylık grup düşünün, 30’uncu aya geldiğinde bu ana kadar çekilişte çıkmamış olan bütün üyelere finansman sağlanıyor. Bu da ciddi anlamda bir cazibe katıyor sisteme. Parasını, teslimatını erken alıp ev sahibi olanlar, daha geç sahip olanlara bir nevi kira ödemesinde bulunuyor. Böylece erken alanlarla geç alanlar arasında nisbi bir denge sağlanmış oluyor.

Bu sistemi daha iyi anlatabilmek açısından bir şema hazırladık. Üç tane grubumuz, üç tane yapımız var: Üyelerimiz, firmamız ve elbirliği havuzu. Üyeler kendi aralarında bir elbirliği sözleşmesi imzalayarak bir havuz oluştururlar. Bu havuza ilişkin yönetim hakkı bir vekâlet sözleşmesiyle firmaya bırakılır. Daha sonra bu vekâlet için firmaya bir sisteme katılım ücreti veya vekâlet ücreti ödenir. Üyeler peşinat ve taksit ödemelerini havuza yatırırlar. Burada bir fon fazlası oluşur. Bu fon fazlası firma tarafından kullanılır. Vade ortasına gelindiğinde, ödemeden dolayı havuzda para kalmadığı zaman havuzun finansmanı, firma tarafından sağlanır. Bu havuzdan teslimat ödemeleri gerçekleştirilir ve üyeler arasında kira yardımı ödemesi ve hibe işlemi gerçekleştirilir. Genel olarak sistemin işleyişi bu şekilde. Şunu da söylemem gerekir ki bu dediğimiz sözleşmeler, akitler aslında zımnen oluşur. Yani gerçekte biz inceleme yaptığımız zaman bu tür sözleşmeler görmedik. Tek bir sözleşme vardı firma ile müşteri arasında şarta bağlı borç sözleşmesi söz konusuydu. Biz bunların zımnen oluştuğunu ortaya koyduk. Hocalarımız da bu modelden hareketle fıkhî olarak sağlıklı bir alt yapı kurmaya çalıştılar. Bu sistemin nakit akışları, parasal akışları açısından işleyişine bakacak olursak örneğin üyeler, vekâlet ücreti olarak 98.500 TL’lik bir parayı firmaya yatırıyorlar. Toplamda 1.970.000 TL’lik bir havuza para yatırılıyor. Bu havuzda 350.000 TL’lik ortalama bir fon fazlası oluşuyor, sürekli girenler çıkanlar. Bu 350.000 TL firma tarafından serbestçe kullanılıyor. Vade ortası dönemi geldiğinde havuzda para kalmadığı zaman 180.000 TL’lik bir açık var bu da firma tarafından karşılanıyor. Daha sonra teslimat ödemeleriyle yine üyelere 1.970.000 TL’lik bir ödeme yapılıyor. Kira yardımı ödemesi şeklinde de üyeler birbirlerine 163.100 TL’lik bir ödeme yapıyorlar. Bu rakamlar çok net rakamlar. Çünkü biz bunları başlamış ve bitmiş bir grubun ödemelerinden çıkarttık.

Nakit akışlarının bakiyelerine bakacak olursak dönem başında 350.000 TL’lik bir fon fazlası para oluşuyor. Dönem ortasına kadar ödemelerden ve teslimatlardan dolayı müşterilere verilen finansmandan dolayı havuz azalıyor. Dönem ortasına gelindiğinde şu kırmızı alanda, havuzda para kalmıyor. Bu dönemde firma buranın finansmanını sağlıyor. Ancak firma da bunu kendi öz kaynağıyla sağlamıyor, aynı anda birden fazla grup olduğundan dolayı diğer gruplardan gelen paralarla buradaki finansman açığı kapatılıyor. Şu mavi alanlarda ise firmanın elinde serbestçe kullanabileceği nakit fazlası, fon fazlası bulunuyor. Firmanın zaten iki tane geliri var, biraz önce söylemiş olduğum o, sisteme giriş ücreti veya vekalet ücreti olarak adlandırabileceğimiz ücret; bir de bu fon fazlasının kullanılması.

Çekilişli yöntemde bazı uygulamalar var, bunlar:

1. Joker uygulaması; Örn. 60 kişilik bir grupta 5 tane üye gelmedi veya bulunamadı, bu durumda firma, kendisini gerçekten üyeymiş gibi o sisteme dahil ediyor, çekilişlere giriyor, tabi ödeme yapmıyor veya almıyor ama biz bunu finansal açıdan incelediğimiz zaman üyelere herhangi bir zararının olmadığını hatta grubun erken bir şekilde faaliyete geçmesi açısından faydalı olduğunu gördük.

2. Taksit dondurma ve teslimatı erteleme şeklinde bir uygulama var; müşteri eğer zor durumdaysa birkaç aylık taksitini ödeyemeyecekse taksitini dondurabiliyor, herhangi bir ceza vs. uygulanmıyor, ancak ödemesini aynı oranda geç yapıyor. Yani iki aylık taksit dondursa, iki ay teslimatını geç alıyor.

3. Biraz önce kira ödemesi ve yardımından bahsettim. Bu nisbi bir denge sağlıyor.

4. Gecikme cezası uygulaması var. Sözleşmede var ama fiiliyatta uygulanmadığı söylendi bize. Sistemden ayrılma durumunda müşteriler, paralarını almak için 6 aya kadar bekliyorlar. Bu firmaya likidite açısından ciddi bir avantaj sağlamakta ama 6 aya kadar beklemek ne kadar makul, onu bilemiyoruz. Uygulamada da 2,5 aylık bir süre bekleme süresinin olduğu söylenmişti.

5. Ayrılma durumunda anaparanın haricinde herhangi bir ücret ödemesi söz konusu değil. Kâr payı veya enflasyon farkı gibi bir şey ödenmiyor. Müşteri bu güne kadar ne kadar para yatırmışsa aynı parayı alarak sistemden çıkıyor.

6. Erken ödeme durumunda; çekilişte çıkıp, paranızı aldıktan sonra, erken kapatma durumunda kira ödemelerinin iptali söz konusu değil.

Bireysel yönteme bakacak olursak burada bir grup sistemi yok, müşteri ile firma arasında bir ilişki var. Burada da yine aynı şekilde konut veya taşıt satışı söz konusu değil. Firmayla müşteri arasında karşılıklı bir finansman durumu söz konusu.

Peşinatlı sistemde; müşteri başlangıçta çok daha büyük miktarda bir parayı peşin olarak yatırıyor. Bundan dolayı teslimatını ya da ödemesini daha erken alıyor.

Vade ortası sistemde de; vadenin yarısına kadar müşteri para biriktiriyor, yarısından sonra finansmanını sağlıyor. Bu aslında Almanya’da görmüş olduğumuz yapı tasarrufu sandığı sistemiyle neredeyse bire bir aynı.

Bireysel yöntemin nakit akışları da; görüldüğü üzere vade ortasına kadar, mavi alanda müşteri tasarruf ediyor. Kırmızı alanda ise kendisine finansman sağlanıyor. Bu mavi alanda yani bu tasarruf döneminde bir mudarebe akdi, kırmızı dönemde, finansman döneminde ise azalan müşareke artı icare şeklinde bir formülasyon var.

Burada biraz da Alman modelinden bahsetmek istiyorum. Alman sistemi de aynı finansman ve tasarruf yapısını öngörüyor. Ancak onlar da –tabi faizli bir sistem olduğundan dolayı- dönem başında faizler fixleniyor, netleştiriliyor. Ve bunlar genelde piyasa faiz oranlarının bir hayli altında oluyor.

Türkiye örneğinde bunu ele alırsak konut kredisi faiz oranlarının şu anda % 14, mevduat faiz oranlarının % 10 olduğunu düşünürsek burada Alman sistemi diyor ki; ben senden % 6 ile mevduatı alırım, üç yıl sonra yani finansman dönemi geldiğinde % 8 ile bu krediyi sana kullandırırım. Üç yıl sonra piyasa faiz oranlarının –konut kredisinde % 18’e çıktığını düşünelim- müşteri yine % 8’den kredisini alır. Burada müşteri ciddi anlamda avantajlı. Neden? Çünkü faiz farkı marjı % 2. Normalde piyasada % 4. Müşteri avantajlı. Firma da avantajlı. Çünkü piyasanın çok altında bir orandan mevduat topluyor ve bunu hazine kağıtlarında vs. diğer yatırım alanlarında değerlendirerek çok ciddi kârlar elde etme imkanına sahip oluyor. Bu Alman sistemini anlatmamın iki sebebi var:

1. Alman sistemi müşteriler açısından ciddi şekilde cazip bir sistem. Ve önümüzdeki dönemlerde de muhtemelen bizim büyük konvansiyonel bankalarımızda yurt dışındaki yatırımcılar da bu sisteme girecekler. Bu işi faizsiz bir şekilde gerçekleştirecek olan kuruluşlarımızın, bu sistemle yarışabilecek cazip bir yapı, bir model geliştirmeleri gerekiyor.

2. Biz Alman sistemini incelerken faizli olmasını geçiyorum bu bizi çok ilgilendirmiyor ama risk yönetim modelleri ve özellikle kurumsal yapı açısından bize çok güzel bir alt yapı sundular. Biz de mevzuat taslağını hazırlarken Alman sisteminden bir hayli faydalandık.

Şimdi yapı tasarrufu sistemine ilişkin projeksiyonumuz nedir? Öncelikle şu anda kanun taslağımız hazır. Kurumumuzun düzenleme dairesinden görüş alım süreçleri devam ediyor. Zannediyorum yakında kurum içi görüşler bitecek, kurum dışına açılacak. Daha sonra taslağın Başbakanlığa gönderilmesi, ondan sonra da Meclise gönderilerek yasalaşması söz konusu olabilecek. Bilahare alt düzenlemelerin çıkartılması, lisanslama ve intibak süreci başlayacak.

Burada ben sözlerime son verirken, aramızda halihazırda bu faaliyeti sürdüren firmanın da temsilcileri de varken beş tane önemli konuyu ifade etmek istiyorum:

Biraz önce bahsettiğim bu projeksiyon, yasalaşma süreci ne yazık ki bizim kurumumuzun uhdesinde olan bir durum değil. Buna Meclis karar verecek. Fakat finansal aracılık faaliyetinde bulunan bir kuruluşun düzenleme ve denetim yapısı altında olmaması bizim açımızdan ciddi bir risk teşkil etmektedir. Ve eğer biz bu faizsiz yapıyı, faizsiz modeli sağlıklı bir şekilde oluşturabilirsek hem Türkiye’de hem dünyada bunu “Turkish sparkasse” Türkische yapı tasarrufu sandığı modeli diye tüm dünyaya örnek bir model olarak sunma imkânımız var. Yani ciddi bir fayda var ancak bu kuruluşlarımız finansal açıdan zor duruma düşerlerse, yükümlülüklerini finansal olarak yerine getiremeyecek duruma gelirlerse bütün bu çalışmalarımızın hiçbir anlamı kalmayacaktır. O yüzden beş önemli konuyu ben buradan kendilerine arz etmek istiyorum.

1. Risk yönetimi. Ne yazık ki mevcut kuruluşlarımızın risk yönetim modelleri son derece pirimitiv. O yüzden de mutlaka ölçüm modelleri geliştirmeleri, bununla ilgili gerekirse danışmanlık hizmetleri almaları ve fiyatlamalarını bu modellere göre yapmaları son derece önemli.

2. Sermayenin güçlendirilmesi. Ne yazık ki mevcut firmalarımızın sermayeleri, finansal aracılık faaliyeti sürdürmek için yeterli bir sermaye değil. Biz eğer bu taslak, hayata geçip kanunlaşırsa onlardan ciddi oranda sermaye isteyeceğiz. Benim kendilerine tavsiyem bunu beklemesinler, sermayelerini güçlendirsinler.

3. Bilançoların mutlaka likidleştirilmesi gerekiyor. Eğer sizin yükümlülükleriniz, varlıklarınız likid değilse bir müddet sonra batarsınız. Buna son derece dikkat etmek gerekiyor.

4. Müşteri haklarına riayet edilmesi. Bu çok önemli. Özellikle teslimat noktasında. Teslimat zamanı gelmiş müşterilere paralarının ödenmesi konusunda çok hassasiyet gösterilmesi gerekiyor.

5. Yıkıcı rekabet sadece rakiplere değil, bütün sektöre zarar verir. Buna da dikkat edilmesi gerekiyor.

Teşekkür ediyor, saygılar sunuyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Meseleyi çok güzel özetledi, umarız katılım bankaları yasa tasarısı yanında bir başka yasa tasarısı ile BDDK öncülük edecek, daha farklı yeni enstrümanlar da inşallah iktisadi hayatımıza girecek ve bu anlamda özellikle faize alternatif model arayışları biraz daha kurumsal bir temel bulma yolunda hızla ilerleyecek diye düşünüyoruz. Teşekkür ediyoruz. Şimdi, birinci tebliğe geçiyoruz. Fatih Mehmet AYDIN, Moritanya Din Hizmetleri Müşaviri. Tasarrufa dayalı faizsiz finansman sisteminin fıkhî açıdan değerendirilmesi. Buyurun.

TEBLİĞ:
TASARRUFA DAYALI YARDIMLAŞMA USULÜ FİNANSMAN MODELLERİ VE FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Moritanya Din Hizmetleri Müşaviri

GİRİŞ

Günümüzün sosyo-ekonomik şartları gereği ihtiyaç olan ev veya otomobil edinmenin önünde birkaç yol olduğu herkesin malumudur. Özellikle bu ihtiyacı tasarruf ederek, faizsiz giderebilmek için geliştirilen ve piyasada uygulama alanı bulan yollardan biri de “Tasarrufa Dayalı Yardımlaşma Usulü Finansman Modelleri”dir. Şöyle ki; bu sistem tek başına ev veya otomobil satın almada zorlanan kişilerin tasarrufla meydana getirdikleri finansal güçlerini birleştirerek bu temel ihtiyaçlarını giderebilmelerine fırsat verir.

Bu sistemin kuruluş mantığı, kadınların kendi aralarında uyguladığı “altın günleri” benzeri bir organizasyona dayanır. Hali hazırda uygulanan şekliyle bu benzetme yetersiz kalmaktadır. Bu organizasyonlar, değişik gelir gruplarından kişileri bir araya getirip, tasarruflarıyla birbirlerine sistem içinde destek olarak her ay aralarından bir kişiye temel ihtiyaç olan konut veya araba alınmasını sağlarlar. Bu organizasyon kuruluşları ise, sundukları hizmet karşılığında hizmet/çalışma bedeli alır.

Bu mantıkla ülkemizde 90’lı yılların başında otomobil alımında uygulanmasıyla başlayan sistem, 2005 yılından itibaren konut alımında da uygulanmaktadır. Bu sistem ve yöntemleri kullanarak ev veya otomobil sahibi olmak isteyenler için hizmet alabilecekleri birkaç şirket faaliyet yürütmektedir. Bu şirketler, toplumdan aldıkları dönüşlere göre zamanla farklı açılımlar yapmışlardır. Aynı doğrultuda farklı yöntemler geliştirerek hizmete sunmuşlardır.

Bu organizasyon şirketleri, kişilere doğrudan ev veya araba satmadıkları gibi normal şartlarda satın da almazlar. Organizasyona dâhil olan bireyler, tasarruf yaparak katıldıkları yöntemler vasıtasıyla birbirlerinin ev veya araba satın almalarına yardımcı olurlar. Başka bir ifade ile bu tür organizasyonlar aracılığı ile oluşturulan birliğin amacı, kişilere doğrudan ev veya otomobil satın almak değil; bireylerin bütçelerine göre tasarruf yapmalarını sağlayıp, diledikleri yerden istedikleri gayrimenkul veya arabayı alabilmelerine imkân oluşturmaktır.

Bu sebeple ilgili şirketler kişilere sunduğu organizasyon karşılığı aldıkları ücret nedeniyle katılanlara “müşteri” dese de, biz çalışmamızda bu kişileri sisteme dâhil olan diğer bireylerle olan ilişkileri yönüyle “üye” ifadesiyle tanımlayacağız. Ayrıca bu şirketlerden bazılarının katılımcı ile yaptıkları sözleşmelerde, “müşterinin şirketten ev veya araba satın alması” şeklinde kullandıkları ifadeyi ise, “ev veya araba satın almak için toplanan veya sağlanan parayı teslim alması” şeklinde kullanacağız. Zira bu şirketler herhangi bir ev veya araba satmadığı gibi üyeler de böyle bir satın alma işleminde müşteri olmamaktadır.

Toplumda bu tür organizasyonlar aracılığı ile ev veya otomobil almak isteyen ve almak için sistemlere dâhil olmuş kişiler, zaman zaman uygulanan yöntemlerdeki fıkhî uygunluğu araştırmaktadırlar. Bu amaçla ele alınan çalışmamızın ilk bölümünde tasarrufa dayalı yardımlaşma usulü finansman sisteminde uygulanan yöntemleri tanıtıp, ikinci bölümde de bu yöntemleri fıkhî açıdan değerlendirmeye tabi tutmaya çalışacağız.

BİRİNCİ BÖLÜM

TASARRUFA DAYALI YARDIMLAŞMA USULÜ FİNANSMAN SİSTEMİNDE KULLANILAN YÖNTEMLERİN TANITIMI

Tasarrufa dayalı yardımlaşma usulü finansman sisteminde kullanılan yöntemleri, sektörde bulunan şirketler farklı isimler ile adlandırmaktadır. Biz yirmiye yakın başlıkta sunulan bu yöntemleri dört ana başlık altında toplamaya çalıştık. Bu ana başlıklarda sunulan isimler tarafımızdan verilmekle birlikte, şu anda sektörde bulunan şirketlerin kullandıkları isimleri de yeri geldikçe zikrettik.

Ayrıca bu yöntemlerin hepsinde uygulanan ortak konuları da bir başka başlık altında toplamaya çalıştık.

Bu yöntemlerin tanıtılmasında; sektörde fiilen işlem yapan şirketlerin web siteleri, bu şirketlerin yöneticileri ile e-mail üzerinden yaptığımız yazışmalar ve diğer sınırlı sayıdaki dokümanlar kaynak teşkil etmiştir. Zira sistem üzerinde ortaya konulmuş elle tutulur bir çalışma henüz bulunmamaktadır. Öte yandan söz konusu şirketlerin dönem dönem kendilerini yenilemeleri, bu şekilde bir usul takip etmemize sebep olmuştur.

A. UYGULANAN YÖNTEMLER

Tasarrufa dayalı yardımlaşma usulü finansman modeli, genelde dört temel yönteme göre işlemektedir:

1. KİRA YARDIMLI ÇEKİLİŞLİ YÖNTEM:

Bu yöntem, sektörde genellikle; çekilişli sistem[1], sabit yardımlı çekilişli sistem, kira yardımlı kampanya, sabit kira yardımlı kampanya, esnek kampanya[2] adlarıyla ifade edilmektedir. Ancak biz bu yöntemlerin aralarındaki küçük ayrıntıları dikkate almadan, özellikle esas amacı ifade eden “kira yardımlı çekilişli yöntem” başlığını kullandık. Sektörde bulunan Birevim kira yardımlı sistemi hiçbir surette uygulamadığını beyan etmektedir[3].

Bu yönteme göre;

1. Organizatör şirketin bir araya getirdiği grup üyeleri kendi aralarında noter çekilişi ile belirlenen sıralamaya göre her ay bir kişiye ev veya bir gayrimenkul almak konusunda şirket tarafından organize edilerek belli bir miktarda parayı şirket nezdindeki hesaba yatırırlar. Kira yardımlı çekiliş yönteminde üyeler sistem tarafından, konut seçeneğinde 40, 60, 80, 100, 120 kişilik gruplar halinde bir araya getirilir. Tercih edilen grup tamamlanmadığında çekiliş bir sonraki aya ertelenir; grup tamamlanınca çekiliş yapılır.

2. Gruplarda %10 veya daha az oranda boş yer kaldığında gerekli sayının bir an önce tamamlanarak işlemlerin başlayabilmesi için şirket, katılımcı olarak grupta yer alır ve gerekli finansı sağlar.

3. Kira yardımlı çekilişli yöntemde; parasını erken alanlar, ödedikleri taksite ilaveten, kendisinden sonra alacak olanlara “kira yardımı/bağış/hibe/yardım” adı ile bir miktar daha ödeme yaparlar.

4. Kira yardımlı çekilişli yöntemde şirket; tercih edilen gruba tanınan taksit süresinin ortasında, şirket nezdindeki üyelerin tasarruflarının muhafaza edildiği hesaptan veya ihtiyaç halinde kendi bütçesinden, henüz parasını almamış olan üyelere bütün taksitlerin ödenip bitmesi halinde birikecek paranın tamamını ödemek suretiyle onların da evlerini almalarını sağlar. Mesela 100 kişilik bir grupta ilk 50 ay boyunca çekiliş sonucu her ay bir kişi parasını teslim alır. 51. aya gelindiğinde, geriye kalan 50 kişi de sırası geldikçe parasını teslim almak durumundayken, şirket geriye kalan bu 50 üyeye paralarının tamamını 51. ayda teslim eder. Bu üyeler de şirketin diğer yöntemlerini kullanan ya da başka grupların hesaplarında biriken paralarla verdiği bu borç desteği ile daha fazla beklemeden paralarını teslim alarak evlerini satın alırlar. Şayet başka gruplarda ve başka yöntemlerde yeterli miktarda para yoksa şirket bu tutarı kendi bütçesinden karşılar.

5. Ancak bu durumda şirket, dönem ortasında yapmış olduğu erken teslimatlar karşılığında, başka bir ifade ile borç para verme karşılığında guruptaki üyelerin; normal işleyişte birbirlerine ödemeleri gereken kira yardımlarının tamamını kendisi almaktadır.

6. Çekiliş yönteminde parasını teslim alan üye bir gayrimenkul satın almak durumundadır. Buna göre üye beğendiği bir evi kendi adına satın almak üzere belirlemesiyle, ev satın aldığı kişi veya kuruma parası şirket tarafından teslim edilir.

7. Bu yöntemde, teslimat sırası noter huzurunda belirlenenler ara ödeme yapsalar bile, bu üyelerin paralarını teslim alma tarihleri değiştirilemez. Ancak paralarını teslim alma tarihi belirlenmemiş olan kişilerin verecekleri ara ödeme miktarına göre, teslimat tarihleri öne alınabilir.

8. Öte yandan bir üyenin, kalan borcu bir seferde ödemek istemesi halinde, daha sonra ödemesi gereken kira yardımlarının bir kısmı alınmaksızın, ödenmesi gereken kira yardımında indirime gidilerek borcu kapatılabilir. Bu konuda şirketler farklı uygulamalarda da bulunabilmektedir. Şöyle ki diğer bazı şirketler belirlenmiş bir süre sonunda borç kapatmak isteyen üyelere indirim uygulamayabilmektedir.[4]

2. KİRA YARDIMSIZ ÇEKİLİŞLİ YÖNTEM:

Bu yöntem sektörde; sıra tespitli yöntem, sıra tespitli yöntem versiyon 2[5], maliyetsiz kampanya[6] ve kısaltılmış vadeli çekilişli sistem[7] adlarıyla sunulmaktadır. Bu çalışmada biz bu yöntemlerin esas amacını dikkate alarak “Kira Yardımsız Çekilişli Yöntem” ismini kullanmayı uygun gördük.

Bu yönteme göre;

1. Üyeler ev almak için ihtiyacı olan tutarı ve ödeyeceği aylık taksitleri belirttikten sonra, varsa ne kadar peşinat ödeyeceğini belirtir. Peşinat ödenmesi durumunda verilen miktar, alınmak istenen evin toplam değerinden düşülür ve geriye kalan kısım üyenin ödemek istediği aylık taksit tutarına bölünür. Böylelikle kaç ay taksit yapılması gerektiği ortaya çıkar. Taksit sayısı belirlendikten sonra üye, şirket tarafından organize edilen bir grup içerisine dâhil edilir. Gruplar -şirketlerin uygulamalarına göre değişkenlik gösterdiği gibi- ; 20, 30, 40, 60, 80, 100, 120, 140 ve 160 kişiliktir. Taksit sayısı grup sayısıdır. Mesela, üye 100 ay taksit ödeyecekse 100 kişilik grubun içerisine, 160 ay taksit ödeyecekse 160 kişinin bulunduğu gruba alınır.

2. Üyelerin bu yöntemle parasını teslim alacağı tarihler noter huzurunda yapılan (şirketlerin farklı isimlendirmesi ile) kura/çekiliş/sıra tespiti ile belirlenir. Bu belirleme yöntemden ilk defa yararlananlar için her ay yapılır; ancak bir grupta bulunan kişilerin tamamının teslim tarihleri yapılan bu ilk sıra tespitinde belirlenmez. İlk etapta 1, 6, 10 gibi değişen sayılarda kişinin teslim tarihi belirlenir. Teslim tarihi belirlenmemiş kişiler içinse, tekrarları ya her ay yeniden yapılır veya altı, on ay gibi dilimlerde yapılır.

3. Bu yöntemin en önemli özelliği, teslimat sırası gelen üyenin taksitleri, alacağı toplam tutarının binde dördü/beşi/altısı oranında artırılarak yeniden düzenlenir. Böylelikle üyenin taksit sayısı başlangıçta belirlenen taksit sayısına göre azalır. Bir taksitte ödenecek miktarın belirlenen oranda artması, evin toplam maliyetine etki etmez yani üyenin teslim aldığı toplam tutarın üstüne çıkmaz. Şöyle ki üye, 100 bin TL değerinde bir ev için hiç peşinat vermeden 120 ay taksit yaptırdıysa ve evini yapılan sıra tespitinde ilk ay almaya hak kazandıysa, evini teslim aldıktan sonra taksitleri (mesela, binde dört oranında) artırılmasıyla birlikte, geriye kalan borcunu 119 ayda değil de 81 ayda öder. Şu kadar var ki üye, başlangıçta belirleyerek almak istediği evin toplam değeri dışında fazladan herhangi bir ödeme yapmaz. Başka bir ifade ile üye, ödeyeceği son taksitleri küçük dilimler halinde, parasını teslim aldığı aydan itibaren mevcut taksitlerine ekleyerek ödeyince, borcunu erkenden bitirmiş olur. Ancak şirkete vereceği çalışma/hizmet bedeli bunun dışındadır.

4. Bu şekilde yapılan çekiliş sebebiyle kendisine erken ödeme yapılan ve evini satın alan üyelerin, sonradan ödeyecekleri taksitlerin bir kısmını önceden ödemeleri sebebiyle; kendilerine henüz teslimat yapılmamış olan üyeler, girdikleri grubun son ayını beklemeden paralarını daha erken aylarda teslim alırlar. Örneğin 100 bin TL değerinde ev almak isteyen bir üye hiç peşinat vermez ve toplam tutarı 120 ayda ödemek isterse, bu üyeye en son teslim tarihi 63. aydır[8].

5. Bu yöntemde uygulanan “Sıra Tespitli Yöntem Versiyon 2”nin farkı ise üyeler almak istedikleri ev için 240 aya kadar taksit yaptırabilirler. Bu yöntemde üyeler paralarını alsın veya almasınlar, 240 kişilik grupta bulunan üyelerin tamamı için aylık ödenecek taksitlerde yılda bir defa % 8 oranında artış yapılır. Örneğin; Ocak ayında bu yöntemi tercih eden bir üye, her ay 1000 TL taksit ödüyorsa bir sonraki yıl Ocak ayında taksitleri %8 artarak 1080 TL olacaktır. Taksit tutarında yapılan artışlar üyenin son taksitinden düşülür. Böylelikle artışlar neticesinde evin toplam maliyeti artmadan üyenin seçmiş olduğu 240 ay vade kısalır, toplam borç bitiş tarihi öne gelir. Taksitlerde her yıl yapılan düzenlemenin amacı, kişinin toplam borcunun erken bitmesi olmasının yanında toplanan ödemelerle diğer üyelere daha erken teslimat yapabilmektir.

6. Ayrıca bu yöntemde parası teslim edilen her üyenin taksitleri yıllık artıştan bağımsız olarak başlangıçta belirlenen toplam tutarın binde dördü oranında artırılarak yeniden düzenlenir. Böylelikle üyenin taksit sayısı başlangıçta belirlenen taksit sayısına göre daha da azalır. Ancak bu taksitlerin binde dört oranında artması, toplam ödenecek miktarı değiştirmez.

7. Mesela üye 100 bin TL değerinde bir ev için hiç peşinat vermeden 240 ay taksit yaptırdıysa ve evini yapılan sıra tespitinde ilk ay almaya hak kazandıysa, evini teslim aldıktan sonra taksitleri binde dört oranında artırılır ve yıllık yapılan %8 artışla birlikte borcunu 102 ayda bitirmiş olur. Ancak üye, başlangıçta belirlemiş olduğu almak istediği evin toplam değeri dışında şirkete vereceği çalışma bedeli hariç fazladan herhangi bir ödeme yapmaz[9].

8. Otomobil seçeneğinde de kira yardımsız çekilişli yöntem esastır. Bu yöntemde organizatör şirketin 10, 20, 30, 40 kişilik gruplar halinde bir araya getirdiği grup üyeleri kendi aralarında noter ve katılımcılar huzurunda belirleyecekleri sıralamaya göre her ay bir kişiye otomobil almak konusunda şirket tarafından organize edilerek, belli bir miktarda parayı şirket nezdindeki hesaba yatırırlar. Otomobilini erken alanlar daha sonra alacak olanlara her hangi bir şekilde fazladan ödemede bulunmazlar.

Otomobil çekilişli yöntemde, şirket tarafından vade ortasında her hangi bir şekilde ön teslimat yapılmamakta, bu sebeple de şirket, üyelerden çalışma/hizmet ücreti dışında her hangi bir ek para almamaktadır[10].

3. ÇEKİLİŞSİZ YÖNTEM

Bu yöntem sektörde; vade ortası teslim, peşinatlı sistem[11], peşinatlı erken teslim sistemi, ara ödemeli erken teslim sistemi[12], ve serbest planlı yöntem[13] adlarıyla sunulmaktadır. Şu kadar var ki bu yöntemlerdeki esas amaç, üyenin teslim tarihini kendi ödeme planına göre belirlemesidir. Noter huzurunda herhangi bir çekiliş/ sıra tespiti yapılmaz. Üye bu yöntemde, teslim tarihini ve ödemelerini serbest olarak planlayabilir.

Bu yöntemdeki uygulama şöyledir;

1. Bu yöntem kişilerin, şirket nezdindeki üyelerin tasarruflarının muhafaza edildiği hesaba taksitler halinde borç para vermesi esasına dayalıdır. Üyeler; şirket nezdindeki hesaba verdikleri bu borç paraların, şirket tarafından sırasıyla üyeler arasında sevk organizasyonunun yapıldığını bilmektedirler.

2. Bu yöntemde kişi; hiç peşinat vermeden, bütçesine göre ne miktarda ev veya otomobil tutarı tasarruf edeceğini ve ne kadar taksit ödeyeceğini baştan kararlaştırır. Bu durumda kişinin ödeyeceği taksit miktarı, almak istediği ev veya otomobilin fiyatının, ödemek istediği taksit sayısına bölünmesiyle belirlenir.

3. Üye, başlangıçta ödeme yapmayı planladığı sürenin tam ortasına geldiğinde, bütün taksitlerin ödenip bitmesi halinde tasarruflarıyla yöntemde biriktireceği paranın tamamı kendisine teslim edilir. Şirket bu parayı nezdindeki üyelerin tasarruflarını muhafaza ettiği hesaptan veya kendi imkânlarıyla karşılar. Üye bundan sonra kalan taksitleri ödemeye devam eder. Buna göre bu yönteme üye olan kişi; teslimatını alıncaya kadar şirket nezdindeki üyelerin tasarruflarının muhafaza edildiği hesaptan alacaklı, teslimatını aldıktan sonra ise borçludur. Bu sistemde her üye belli grubun içinde yer almayıp müstakil bulunduğu ve doğrudan şirkete muhatap olduğu için çekiliş yapılmaz.

4. Bu yöntem, peşinatlı veya ara ödemeli erken teslim şeklinde de yapılır. Bu durumda da uygulama vade ortası teslim yöntemi ile aynıdır. Sadece peşinatlı yöntemde üye; sisteme girerken belli bir miktar peşinat verir. Bütün taksitlerin ödenip bitmesi halinde birikecek paranın tamamından bu peşinat düşüldükten sonra geriye kalan miktar, bir önceki yöntemde olduğu gibi, üyenin ödemek istediği taksit sayısına bölünerek aylık taksit miktarı belirlenir. Yani bir gayrimenkul veya otomobil almak üzere, bütün taksitlerin ödenip bitmesi halinde tasarrufla birikecek olan paranın teslim tarihi, verilen peşinat miktarına göre belirlenir. Peşinat ne kadar yüksek ise, toplam miktarın üyeye teslimi o kadar erken yapılır.

5. Ayrıca yapılacak ara ödemeler taksit sayısını veya taksit tutarını düşürür ve meblağı vade ortasından daha önce teslim almasına sebep olur. Buna göre üyeler ara ödemeler yapmak suretiyle paralarını daha erken teslim alabilirler. Yapılan ara ödemelere bağlı olarak taksitlerin sayısı ve ödeme miktarı azalıp çoğalabilir. Ancak, toplamda üyelerin birbirine verdiği borç para, eksik veya fazla olmaksızın aynen geri alınır.

6. Dikkat edilirse çekilişsiz yöntemde, üye ister peşinatlı ister peşinatsız, ister ara ödeme yaparak ister yapmayarak serbest bir plan üzere, almak istediği eve veya arabaya göre, ödeyeceği aylık taksitlere kendisi karar verir. Ancak bu yöntemde üye, başlangıçta belirlemiş olduğu toplam değerin dışında fazladan herhangi bir ödeme yapmaz. Yani üye tarafından toplamda diğer üyelere verilen borç para, aynen geri alınır. Ancak, şirkete ödeyeceği çalışma/hizmet bedeli bunun dışındadır.

7. Ne var ki bu yöntemde parasını teslim alan üye bir gayrimenkul veya otomobil satın almak durumundadır. Buna göre üye beğendiği bir ev veya otomobili kendi adına satın almak üzere belirlemesiyle, ev veya otomobili satın aldığı kişi veya kuruma parası teslim edilir.[14]

4. KONUT DEĞERİNİ VE TAKSİTLERİ ENFLASYON VEYA KONUT DEĞER ENDEKSİNE GÖRE BELİRLEME YÖNTEMİ

Bu yöntem, sektörde genellikle; TÜFE endeksli kampanya[15], Konut Değer Endeksli Yöntem[16] ve değer artışlı sistem[17] adlarıyla ifade edilmektedir. Bu yöntemde esas olan üyenin ödeyeceği taksitlerin ve buna bağlı olarak konut değerinin, baştan belirlenmeden, enflasyon veya konut değer endeksine göre aylık olarak belirlenip artışın veya azalışın ödenen taksitlere değil, gelecek taksitlere yansıtılmasıdır.

Sektörde bulunan şirketler, bu yöntemde üyelerin taksit değerini ve buna bağlı olarak konut değerini belirlemede şu kıstaslara dayanmaktadırlar;

1. Tüfe Endeksli Belirleme Yöntemi: Bu yönteme göre; şirket tarafından 40, 60, 80, 100, 120, 140 ve 160 kişilik gruplar halinde bir araya getirilen üyelerin sahibi olacağı meblağ, her ay noter huzurunda yapılan çekilişlerle belirlenmektedir. Bu yöntemde oluşturulan ödeme planındaki ana taksit, alınması düşünülen konut değerinin vade sayısına bölünmesiyle bulunur.

Ancak bu ödeme planı her ay Türkiye İstatistik Kurumu tarafından açıklanan Tüketici Fiyat Endeksinin (TÜFE) açıkladığı yıllık yüzde değişim oranına göre aylık olarak değişiklik gösterebilir. Buna göre açıklanan endekse göre taksitlerin tutarı artar ya da azalır.

Bu şekilde elde edilen değer geriye yönelik olarak üyelerin kalan borçlarına yansıtılır. Buna bağlı olarak satın alınması düşünülen konutun tutarı da zaman geçtikçe Tüketici Fiyat Endeksine göre artar. Bu yöntemde teslim tarihi geldiğinde, kişinin alacağı konut bedelini korumuş olur[18].

2. Konut Değer Endeksli Yöntem: Bu yöntemi bir öncekinden ayıran nokta, ana taksit miktarının, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın her ay düzenli olarak sadece konut satışlarından hesaplayarak yayınladığı geçmiş aylara dayanarak hazırlanan konut fiyat endeksi esas alınarak düzenlenmesidir.

Bu yöntemde üye almak istediği evin değerini ve ödeyebileceği taksit miktarını şirkete söyler. Bu yöntemde hiçbir üyeden peşinat ve ara ödeme istenmez. Taksit sayısı ayarlandıktan sonra üye organize edilen bir grup içerisine alınır. Gruplar; 20, 30, 40, 60, 80, 100, 120, 140, 160, 180 ve 240 kişilik olabilir. Şayet üyeye 100 ay taksit yapıldıysa 100 kişilik grubun içerisine, 160 ay taksit yapıldıysa 160 kişinin bulunduğu gruba alınır.

Bu yöntemde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın her ay yayınlamış olduğu konut fiyat endeksindeki artışlar üyenin toplam taksit sayısına bölünerek sadece ödemediği taksitlere eşit oranda yansıtılır. Ödenen taksitlere yansıtılmaz. Mesela kişi, evini 100. ay alırsa, 100 bin TL değil, konut fiyat endeksinin aylık ortalaması %1 olduğu varsayılırsa 220 bin TL değerinde bir ev almış olur. Şayet, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın her ay yayınlamış olduğu konut fiyat endeksinde artış yerine azalış olmuşsa aynı işlem yapılarak ödenmemiş taksitler azalır.

Grupta bulunan diğer kişilere veya şirkete, çalışma bedelinden başka fazla ödeme yapılmaz. Bu yöntemde, vadenin yarısına gelindiğinde kalan üyelere toplu halde teslimat yapılmadığı gibi erken teslimatta bulunmamaktadır. Grupta bulunan her üye sıralamada teslim tarihi hangi ay olarak belirlenmişse o ay evini teslim alır[19].

3. Sektörde uygulanan “Değer Artışlı Sistem” her ne kadar önceki iki yöntem gibi konutun değerini korumak amacıyla bir değer artırımı öngörmüşse de bu artışın TÜFE veya Konut Değer Endeksi gibi bir esasa bağlanmamıştır. Bilakis kira yardımlı çekilişli yöntemde olduğu gibi, şirket tarafından belirlenen kira yardımına benzer bir meblağ ile olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca şirketin bu değerlendirmeyi her ay yeniden mi yoksa organizasyonun en başında mı yapacağı hususu muğlaktır[20].

B. SİSTEMDE UYGULANAN YÖNTEMLERDEKİ ORTAK HUSUSLAR:

1. Çekilişli yöntemlerde, organizatör şirketin bir araya getirdiği grup üyelerinin paralarını teslim alacağı tarihler, noter huzurunda yapılan (şirketlerin farklı isimlendirmesi ile) kura/çekiliş/sıra tespiti ile belirlenir.

2. Sistem içinde uygulanan her yöntemde, konut veya otomobil almak amacıyla birikim yapmak üzere başvuranlardan bir defaya mahsus olmak üzere, yöntemden yönteme ve talep edilen toplam meblağın değerine göre farklılık arz eden oranlarda “organizasyon ücreti/çalışma bedeli” alınmaktadır.

3. Taksitler ödenirken geçici sıkıntılar yaşandığında üye, taksit atlatma (dondurma/öteleme) hakkını kullanabilir. Evini teslim almamış üyeler bu imkândan yararlanabilir. Bu durumda kişi bir ay taksitini ödemediğinde, o ayın taksiti, en son taksitten sonraki aya eklenir ve toplu ödeme yapmaz, gecikmeden dolayı da her hangi bir ceza ödemez. Çekilişli sistemde taksit gecikmesinden dolayı üyenin grubu değiştirilmez. Üye ödemelerine kaldığı yerden/aydan devam eder. Bir üye kaç ay taksit atlatmışsa atlattığı süre kadar teslim tarihi ötelenir.

4. Sistemin yapacağı ödemeyi alarak sisteme borçlandıktan sonra taksitini zamanında ödeyemeyen üyeler, şirketin veya diğer üyelerin uğrayacağı paradaki değer kaybını, enflasyon oranı üzerinden telafi ederler.

5. Bir gayrimenkul veya otomobil almak için henüz parasını teslim almamış olan üyeler, belirlenen vadeden önce sistemden çıkmak isterlerse;

a. Şirket; vade ortası, peşinatlı yöntem, serbest planlı yöntemlerde organizasyon ücretinin yarısını, çekilişli / sıra tespitli yöntemde ise tamamını iade etmeme hakkına sahiptir.

b. Üyeler, o zamana kadar yaptıkları aylık ödemeleri, varsa peşinat ve ara ödemelerin tümünü geri alırlar.

6. Sistemden ayrılan üyeye yapılacak geri ödeme, otomobil seçeneğinde 3 ay sonra, konut seçeneğinde ise 6 ay sonra şirketin belirleyeceği bir tarihte yapılır. Sektördeki şirketlerden Birevim ise yapılan ayrılma işlemlerinde konut veya otomobil ayrımı yapmaksızın 2 ay içerisinde belirlenen bir tarihte iade işlemini gerçekleştirir.

7. Sistem, grupta bulunan diğer üyeleri güvence altına almak için, teslimatı yapılan üyenin kalan borcu kadar, gösterilen gayrimenkul üzerine ipotek / satılamaz işlemi yapar. Borcun bitmesi ile ipotek kaldırılır.

8. Kendini güvence altına almak isteyen üyelere, şahsın adına yazılı şirket senedi veya masrafını kendisi karşılamak şartı ile banka teminat mektubu verilebilmektedir.[21]

İKİNCİ BÖLÜM

TASARRUFA DAYALI YARDIMLAŞMA USULÜ FİNASMAN MODELLERİNİN FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

İslam Hukuku, yeni gelişmeler karşısında ortaya çıkan durum ve şartlara cevap verebilecek özelliğe sahiptir. Hz. Peygamber (s.a.v.) ve Hülefâ-i Raşidîn döneminde bulunmayıp daha sonra ortaya çıkan ticari akitler için de bu durum geçerlidir. Bu akitler, İslam hukukunun esaslarına muhalif bir unsur ihtiva etmez; akdin mevzuu, irade beyanı, karşılıklı rıza gibi şeran aranan bütün unsur ve şartları taşırsa sahih olur.

Tasarrufa dayalı yardımlaşma usulüyle ev veya otomobil edinme sistemi de mahiyet itibariyle birebir İslam’ın ilk dönemlerinde olmayan ve klasik fıkıh kaynaklarında yer almayan, ancak bir takım ihtiyaçlar sebebiyle günümüzde ortaya çıkmış bir akittir. Bu itibarla bu yeni sistemi de; nasslardaki genel ilkeler, dinin maksatları ve klasik fıkıhtaki benzerleri doğrultusunda değerlendirmek gerekir.

Müslümanların ihtiyaçları doğrultusunda ortaya çıkan konular, değişen şartlara göre bir çözüme kavuşturulması gerekir. Şöyle ki farklılaşan şartlardan dolayı her dönemde insanlar, ihtiyaçlarını giderebilme noktasında bir çıkış yolu aramışlardır. İslam alimleri de bu noktalarda insanlara yol göstermişler, sıkıntıya düştükleri noktalarda onlara belli ölçüler dahilinde şer’î çıkış yollarını açıklamışlardır.

Mesela İslam’ın ilk dönemlerinde olmadığı halde, hukukî bir çare olarak bey bi’l-vefâ; zamanla gelişen şartlar karşısından ribâdan korunmak, borcu teminat altına almak, borç para bulmak veya bir borcu erteleyebilmek için caiz görülmüş ve örf haline gelmiştir[22]. Bu akit, “tarafların kendi aralarında anlaşarak, semen/satış bedelinin geri ödenmesiyle, mebi’/malın da geri ödenmesi” esasına dayandırılmıştır[23]. Fakîhlerin çoğu ise, bey bi’l-vefâ şeklindeki satım akdini caiz görmüşlerdir[24].

Günümüzde de yine be’y-bil vefa akdinde ileri sürülen gerekçelerle ortaya çıkarak belli bir yaygınlık kazanan, özellikle de Din İşleri Yüksek Kurulu’na meşruiyeti hususunda onlarca soru yöneltilen “Tasarrufa dayalı yardımlaşma usulüyle ev veya otomobil edinme modelleri” hakkında çağdaş araştırmacılar bazı fikirler ileri sürmüşlerse de, sistem ile ilgili detaylı bir çalışma yapılmamış ve dinî hükmü yeterince açıklanamamıştır. Şu kadar var ki zaman içerisinde gelişerek örf haline gelen bu tür akitler hakkında, “İmkan ölçüsünde, şer-i şerîfe uygun bulunan şarta uymak gerekir.”[25] hükmü, esas alınmalıdır.

Bu açıdan çalışmamızın bu bölümünde, söz konusu sistemi fıkhî açıdan değerlendirebilmek için, öncelikle sistemle alakalı problemli gözüken hususlar İslam Hukuku çerçevesinde tahlil edilecek, daha sonra da genel bir değerlendirme yapılacaktır.

A. SİSTEMDE UYGULANAN YÖNTEMLERİN FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ:

Söz konusu sistem incelendiğinde görülecektir ki; sistemde kullanılan yöntemler; “ivazlı/karşılıklı hibe”, “borç para verme/karz” ve “sarf akdi” ile ilişkilendirilerek açıklanabilir. Ayrıca bu yöntemlerin hepsinin; icare, emanet/vedia ve diğer akitlerle de bir şekilde alakası kurulabilir. Ancak biz bu çalışmada; genel olarak çekilişli yöntemleri “ivazlı hibe” ve “borç para verme/karz” kapsamında, çekilişsiz yöntemleri ise sadece “borç para verme/karz” akdi kapsamında ele alacağız. Ancak yer yer ilişkili olması halinde bey/sarf akdi de konumuza doğrudan müdahil olacaktır. Bu açıdan bahsi geçen yöntemlerin tek tek ele alınarak incelenmesi doğru olacaktır.

1. KİRA YARDIMLI ÇEKİLİŞLİ YÖNTEM

1. Kira yardımlı çekilişli yöntemde, iştirakçilerden önce teslimatını alan üyelerin diğerlerine veya şirkete kira yardımı adı altında yaptıkları fazla ödeme gözardı edilerek konuyu incelemeye çalışırsak; belli bir sayıda kişinin bir grup oluşturmak suretiyle, her ay birbirlerine bir miktar para hibe ederek veya borç vererek, topladıkları para ile grupta bulunan birisine ev veya araba almalarında bir sakınca yoktur. Zira bu husus esas itibariyle karşılıklı borç verme olarak değerlendirilebilir. Ancak çağdaş alimler bu durumu daha çok karşılıklı hibe akdi olarak değerlendirmişlerdir[26]. Zira taahhütte bulunma ve va’dleşmek suretiyle karşılıklı hibede bulunmak caizdir. Şöyle ki ivazlı/karşılıklı hibe; bir mal karşılığında başka bir malı vermektir. Bu her ne kadar kabz/teslim alındıktan sonra alış-veriş/bey’e benzese de; başlangıç itibariyle hibe hükümleri geçerli olur. Zira böyle bir hibe ile verilen bir mal, alış-veriş (bey’)in hilafına, ancak kabzdan sonra hibe edilen kişinin mülkiyetine geçer[27]. Buna göre bir kimse başkasına bir ivaz/karşılık üzerine hibede bulunsa ve bunlar karşılıklı olarak hibe ettikleri şeyleri teslim alsalar, yapılan bu işlem caiz olur[28].

Ayrıca kendisine hibede bulunulan kişi bu malı kabzetmeden önce, hibe eden kişi yapmış olduğu hibeden dönebilir. Ancak ivazlı/karşılıklı hibede, kendisine hibe edilen kişinin malı teslim almasıyla, artık hibede bulunan kişi hibesinden vazgeçemez[29]. Zira insanların ihtiyacı olan konularda bir akit esnasında verilen söz/va’d bir sebebe bağlanmış ve karşı taraf da bu va’d sonucu bir külfete girmiş ise, bu va’d bağlayıcı olur[30]. Bu durumda bağlayıcılığın hükmü, ya va’din aynen ifası ya da va’di mazeretsiz ifa etmeme sebebiyle meydana gelen zararın tazmin edilmesidir[31].

Kısaca tasarrufa dayalı yardımlaşma usulü finansman organizasyonu, bir yardımlaşma veya ortak hedefli sözleşme olduğundan, üyelerce yapılan işlem, “mal şirketi” değildir. Bilakis üyelerin verdiği aidat/taksit, ivazlı/bedelli hibe hükmündedir[32]. Zira üyeler her ay aralarında topladıkları paraları, yapacakları çekiliş ile kime vereceklerini belirler ve o kişiye teslim ederler.

2. Şu kadar var ki kira yardımlı çekilişli yöntemde, çekiliş sonucu paralarını önce teslim alan üyelerin; enflasyon farkı dışında, teslimatını daha sonra alacak olanlara, hibe, bağış, kira yardımı veya başka bir ad altında fazladan para ödemeleri faizli işlem olacağından caiz değildir. Zira üyeler birbirlerine ister ivazlı hibe (karşılıklı hibe), isterse de şartlı karz (karşılıklı borçlanma) kapsamında ödeme yapsınlar; sonuç itibariyle üyelerin birbirlerine farklı miktarlarda ödemede bulunmaları “riba’l-fadl/fazlalık faizi” olacağından caiz değildir.

Şöyle ki organizasyona üye olanlar, bir ivaz/karşılık şartıyla hibede bulunurlarsa, Hanefilere göre hibe edilen şey kabz (teslim) edilmedikçe, hibe hükümleri geçerli olur. Bu durumda yapılan akit teberru hükmünde bir muamele akdidir. Akdi yapan istediği anda hibesinden vazgeçebilir. Ancak hibe edilen şeyin taraflarca kabz edilmesinden sonra artık muavazalı akit hükmünü alır. Yani kabzdan sonra bey’ (alış-veriş) akdine dönüşür ve bundan sonra bey’ hükümleri geçerli olur. Bu durumda hibe eden, hibe ettiği şeye rücu edemez (dönemez). Bu malı bir başkasına tasadduk edemez, vasiyet edemez. Kabzedilen malda bir ayıp bulunursa, ayıp muhayyerliği hakkı oluşur[33]. Öte yandan İmam Muhammed ve Şafiî’ye göre ise; ivazlı hibe, ibtida ve intihası itibariyle bey’ (alım-satım) olduğundan muavazalı akit[34] hükümleri geçerli olur.

İster başlangıç isterse sonuç itibariyle muavazalı akit olsun bir ivazlı hibe akdinde kabz gerçekleştikten sonra, şayet hibe edilen bedellerin her ikisi de para olursa, bu akit sarf akdine dönüşür. Sarf akdini faizden ayıran temel prensip; akde konu olan bedellerin cinsleri farklı ise, yapılan işlemin peşin peşin (yeden biyedin) olmasıdır. Şayet bedeller aynı cins ise bu kuralın yanı sıra birde bedellerin aynı miktarda (mislen bi mislin) olması gerekir. Aksi halde faiz oluşacağından yapılan uygulama caiz olmaz[35].

Çekilişli konut seçeneğinde de ivazlı hibe kapsamında grupta bulunan üyelerin birbirlerine farklı miktarlarda (kira yardımı) ödemede bulunmaları bu gerekçelerden dolayı caiz değildir.

Başka bir tahlil ile üyeler çekilişli konut sisteminde birbirlerine şartlı karz (karşılıklı borçlanma) kapsamında farklı miktarlarda (kira yardımı) ödeme yaparsalar, bu işlemin caiz olmayacağı ortadadır. Zira bir karz akdinde temel şart; borç verenin, verdiğinden daha az geri almaması veya borç alanın, aldığından daha fazla ödememesidir. Aksi halde, faiz gerçekleşir[36]. Sözkonusu yöntemde, organizasyona üye olanların bu kapsamda verdikleri borçlarına karşılık birbirlerine fazlalık ödedikleri bilinmektedir.

3. Öte yandan “kira yardımlı çekilişli” yöntemde; henüz teslimatını alamayıp, daha sonraki aylarda diğer üyelerden hibelerini (veya verdikleri borçlarını) alacak olan katılımcılara, şirketin kendi imkanları ile grupta belirlenen vadenin ortasında ön teslimat yapması, tarafların karşılıklı rızası ile mümkün olabilecek bir işlemdir. Burada yapılan işlem; belli bir tarihte hibe etmeyi va’d eden bir kişinin hibe va’dini yerine getirmesinden önce, bu kişiye, şirketin kendi imkanları ile ön teslimat yapmasıdır. Bu durumda şirketten ön teslimat alan üye, alacağı hibeyi kendisine önceden ödeyen kişi veya kuruma karşı borçlanmış olur. Olaya karz akdi çerçevesinde bakarsak, üye ile şirket arasında bir karz/borç akdi kurulmuş, üye şirkete borçlanmış olur.

Şu kadar var ki; vakti gelmeden üyelere ön teslimatta bulunan şirketin, bundan sonra üyelerin tamamından, taksitlerin dışında bağış/kira yardımı/hibe adında fazlalık para alması caiz olmaz. Şöyle ki şirketin kendi imkanları ile vadesi gelmeyen üyelere ön teslimatta bulunması karşılığında, borç veren sıfatıyla bu yardımları kendisinin alması, sarf akdi çerçevesinde paradan para kazanma sayılacağından faiz olur ve böyle bir işlem caiz olmaz[37].

Bu yöntem ile alakalı olarak Din İşleri Yüksek Kurulu, 28.03.2013 tarihinde vermiş olduğu mütalaasında şöyle demektedir; “Yardımlaşma usulüyle ev veya otomobil edinme sisteminde grup çekilişli yöntem uygulanıyor ise çekiliş sonucu parayı önce teslim alan üyelerin, parayı daha sonra alacak olanlara kira yardımı veya başka bir ad altında yapacakları ödemeler, geriye dönük olarak hesaplanan enflasyon farkından fazla olmamalıdır. Zira sözleşme yapılırken enflasyon oranının üzerinde bir ödeme öngörülmesi veya geleceğe yönelik tahmini enflasyon oranında ödemenin şart koşulması riba olacağından caiz değildir. Organizeyi yapan kurumun organizasyon süresinin ortasında henüz sırası gelmemiş olanlara yapacağı ödemeler karşılığında onlardan dönem sonunda enflasyon farkı dışında kira yardımı veya başka bir adla fazladan para alması riba sayılacağından caiz değildir.”

4. Böyle bir durumda, şeran caiz olmayan bir işlem yapmaktan uzak durmak isteyen organizasyon şirketi; ya vade ortasında ön teslimatta bulunmaktan vazgeçerek sisteme müdahale etmez, üyeler zamanı gelince teslimatlarını alırlar. Buna göre herkes sırası geldiğinde erken veya geç teslimatını alarak ev sahibi olur. Veya vade ortası geldiğinde şirket, üye ile birlikte ortaklaşa olarak bu evleri peşin olarak alıp, kendi hissesini vadeli olarak üyelere satar. Ya da üye olan kişilere vade ortasında borç veren organizasyon şirketi, verdikleri karz/borcu; altın, döviz gibi bir değer ile verir, üyeler de bu değerler üzerinden borçlarını öderler[38].

2. KİRA YARDIMSIZ ÇEKİLİŞLİ YÖNTEM:

1. Kira yardımsız çekilişli yöntem, yukarıda fıkhî tahlili yapıldığı üzere; ister ivazlı hibe isterse de şartlı karz kapsamında değerlendirilsin, doğru uygulandığı sürece caizdir. Zira belli bir sayıda kişinin bir grup oluşturmak suretiyle, her ay birbirlerine bir miktar para hibe ederek veya borç vererek, topladıkları para ile grupta bulunan birisine ev veya araba almalarında bir sakınca yoktur. Bu yöntemde uygulanan şartlı karz hususu ise “çekilişsiz yöntem” bağlığı altında ayrıca incelenecektir.

Esas itibariyle yukarıda bahsi geçtiği üzere kira yardımlı çekilişli yönteminde sıkıntılı görülen husus; üyelerin karşılıklı borç vermeleri veya karşılıklı hibede bulunmaları değil, birbirlerine veya şirkete taksit dışında kira yardımı adı altında bir fazlalık vermeleridir. Bu yöntemde ise böyle bir durum söz konusu değildir. Şöyle ki bu yöntemde üye, başlangıçta belirleyerek almak istediği evin toplam değeri dışında fazladan herhangi bir ödeme yapmaz, sisteme yatırdığı meblağın aynısını eksik veya fazla olmaksızın geri alır.

2. Öte yandan kira yardımsız çekilişli yöntemde; teslimatını erken alan üyenin, son taksitlerini küçük dilimler halinde, parasını teslim aldığı aydan itibaren mevcut taksitlerine ekleyerek ödemesinin ve böylece borcunu erkenden bitirmesinin şeran bir sakıncası yoktur[39]. Bu bağlamda teslimat sırası gelen üyenin taksitlerinin, alacağı toplam tutarının binde dördü/beşi/altısı oranında artırılarak yeniden düzenlenmesi veya yıllık olarak taksitlerin % 8 oranında artırılması caizdir. Önemli olan üyenin ödediği taksit sayısının başlangıçta belirlenen taksit sayısına göre azalması durumunda, alacağı evin toplam maliyetine etki etmemesi ve sistemden aldığı teslimat kadar, sisteme ödemede bulunmasıdır.

3. Bu kapsamda “çekilişli” yöntem ile araba alımında, iştirakçilerin birbirlerine fazla bağış yapması ve vade ortasında şirket tarafından ön teslimatın yapılması söz konusu olmadığından, böyle bir yöntem ile araba sahibi olmakta bir sakınca olmaz.

3. ÇEKİLİŞSİZ YÖNTEM

1. Tasarrufa dayalı yardımlaşma usulüyle ev veya otomobil edinme sistemindeki vade ortası teslim, peşinatlı, ara ödemeli erken teslim ve serbest planlı yöntemlerinde; borç para verme/karz işlemi uygulanmaktadır[40]. Bu yöntemde uygulanan borç/karz işleminde dikkat edilecek en önemli husus; bu işlemin faize dönüşmemesine dikkat etmektir.

Bir karz akdi ise iki şekilde faize dönüşür;

a. Bunlardan birisi; borç akdinde vade bağlayıcılığının olmamasıdır. Aksi halde, yani vadenin bağlayıcı olması halinde; hiçbir fazlalık ileri sürülmese bile riba’n-nesie (veresiye ribası) gerçekleşir[41]. Şu kadar var ki; bir fazlalık şart koşulmadığı sürece, karz akdinde sırf vade belirlenmesi faize yol açmaz. Fakat belirlenen bu vade, borç veren açısından bağlayıcı olmadığı gibi kişinin öngörülen süreye riayet etmesi de hukuken şart değildir[42]. Ancak borcun söz konusu sürenin bitiminde istenmesi ve böylece tarafların sözünde durması ahlâki bir görevdir. Bu konuda birçok ayet mevcuttur[43]. Zira müslümanlar genel olarak verdikleri va’di/sözü yerine getirir ve ahitlerine vefa gösterirler. Hükümler de bu genel duruma göre verilir[44].

Söz konusu yöntemde teslimatı henüz yapılmayan üyelerin sistemden çıkma haklarının bulunması ve onlara ödedikleri bütün meblağın sistem tarafından geri verilmesi, üyeler arasında cereyan eden karz akdinde vadenin bağlayıcılığının olmadığını göstermektedir. Kendilerine teslimat yapılan üyeler ise akit esnasında verdikleri söz/va’dleri, bir ev veya araba alınması gibi bir sebebe bağlanmış olduklarından ve karşı taraf da bu va’d sonucu bir külfete girdiğinden artık bu va’d bağlayıcı olur[45]. Bu durumda bağlayıcılığın hükmü, ya va’din aynen ifası ya da va’di mazeretsiz ifa etmeme sebebiyle meydana gelen zararın tazmin edilmesidir[46]. Bu durumda teslimatını alan üyeye gereken, va’d ettiği meblağı ödeme noktasındaki sözünü yerine getirmesi ve taksitleri ödemesidir.

b. Borç akdini faizden ayıran ikinci husus ise; borç verenin, verdiğinden daha az geri almaması veya borç alanın, aldığından daha fazla ödememesidir. Aksi halde, riba’l-fazl (fazlalık ribası) gerçekleşir[47].

Önceki bölümde yapılan açıklamalardan anlaşıldığı üzere çekilişsiz yöntemde üyeler sisteme verdikleri kadar meblağı geri almaktadırlar. Buna göre borç akdi ile alakalı bu iki şarta uymak şartıyla; kişinin, bir gerçek veya tüzel kişiliğe borçlanmasında; anlaşma dâhilinde almak istediği toplam tutarda, taksit sayısında ve taksit rakamlarında çok ödeyerek ya da az ödeyerek yükseltme veya düşürme yapmasında; borç verdiği parasını alıp farklı yatırımlarda bulunmasında bir sakınca yoktur. Ayrıca borç veren ve borç alanın karşılıklı rızası ile borçlu olan kurumun teslimatı erken veya geç yapmasında bir beis olmaz. Önemli olan toplamda ödenen paranın, misliyle geri alınmasıdır.

2. Şu kadar var ki fıkıh bilginleri, كل قرض جر منفعة فهو ربا “Menfaat getiren her borç verme, ribâdır.”[48] rivayetine dayanarak yukarıda anlatılan -riba’l-fazl veya riba’n-nesie olmasa da-, kişilere fayda veren karz işlemlerini mekruh kabul etmişlerdir. Bu kabilden olmak üzere; kişinin yolculuk esnasında malının korunma menfaatini sağlayan süftece işlemi mekruh görülmüştür. Bu işlem; bir kimsenin bir tüccara belli miktar parayı, başka bir beldedeki alacaklısına veya arkadaşına ödemesi için, yol riskini düşürmek üzere karz olarak vermesi şeklinde icra edilmekteydi[49]. Bu hadis metruk ve münker olarak kabul edilse de[50], menfaat celbeden karzdaki kerâhetin asıl sebebi, şart koşulan veya örf haline getirilen menfaatlerdir[51].

Bu tahlile göre; kişilerin kendi aralarında veya bir kurumla gerçek kişiler arasında; birbirlerine farklı zamanlarda borç vermeleri şartı ile yaptıkları sözleşmeler de mekruh olmaktadır. Zira bu işlemlerde de bir menfaat söz konusudur.

Ancak faizli işlem yapmak gibi haram olan hususlardan kaçınmak için, ihtiyaç durumlarında -bey’ bi’l-vefa örneğinde görüldüğü gibi-, kerahetle amel etmek caiz görülmüştür. Zira bir zararın derece bakımından kendisinden daha düşük olan bir zarar ile izalesi caizdir. Yine bir kimse, iki şerden birisini işlemeğe mecbur kalsa, hafif olanını işleyip diğerini terk eder[52].

4. KONUT DEĞERİNİ VE TAKSİTLERİ ENFLASYON VEYA KONUT DEĞER ENDEKSİNE GÖRE BELİRLEME YÖNTEMİ

1. Esasen bir çekilişli yöntem olan konut değerini ve taksitleri enflasyon veya konut değer endeksine göre belirleme yöntemi, başlangıç itibariye kira yardımsız yönteme, sonuç itibariyle ise taksitlerdeki artış sebebiyle kira yardımlı yönteme benzemektedir. Ancak bu yöntemi diğerlerinden ayıran husus; üyelerin ödeyeceği taksitlerin ve buna bağlı olarak konut değerinin, baştan belirlenmeden, enflasyon veya konut değer endeksine göre aylık olarak yeniden belirlenip artışın veya azalışın ödenen taksitlere değil, geriye yönelik olarak üyelerin kalan borçlarına yansıtılmasıdır. Bu durumda bu yöntemde uygulanan “taksitlerin enflasyon veya konut değer endeksine” göre yeniden düzenlenmesinin fıkhî durumunu incelemek gerekir.

Şöyle ki belli bir sayıda kişinin mesela 100 aylık bir dönem için bir grup oluşturmak suretiyle, her ay birbirlerine bir miktar para borç vererek, topladıkları para ile grupta bulunan birisine ev veya araba almalarında bir sakınca olmadığı hususu yukarıda açıklanmıştı. Ancak bu üyelerden son aylarda teslimatlarını alacak olanların alacakları meblağda ve bu meblağ ile almayı düşündükleri konutun değerinde gözle görülür bir değer düşüşünün olacağı hususu herkesin kabul edeceği bir durumdur. İşte bu sorunu giderebilmek için geliştirilen bu yöntemde, üyenin ödeyeceği taksitlerin ve buna bağlı olarak konut değerinin, baştan belirlenmeden, enflasyon veya konut değer endeksine göre aylık olarak belirlenip artışın veya azalışın ödenmiş taksitlere değil, henüz ödenmemiş taksitlerine yansıtılması ön görülmüştür. Bu durumu, parada meydana gelen değer kaybı, dolayısı ile enflasyon yıpranması kapsamında incelemek gerekir.

2. Enflasyon, metal paradan kağıt paraya geçişin getirdiği proplemlerden birisidir. Acak tedâvülden tamamen kalkmış manasındaki “kesat”, piyasada bulunmama manasında “inkıtâ”, madeni paranın değerinin düşmüş veya yükselmiş olması manasında “rahs ve ğalâ” ifadeleri çerçevesinde fıkıh kitaplarında da buna benzer durumlar tartışılmıştır. Bu kapsamda madeni paranın alım gücünün korunmasını ön gören Ebu Yusuf’un konu ile ilgili görüşü şöyledir; “felsler veya mağşuş paralarla alış veriş yapılır veya borç alınır da sonra paranın değerinde düşme veya yükselme olursa, borçlunun, alış verişin yapıldığı yahut borcun alındığı günkü değer üzerinden ödeme yapması gerekir[53]. Yine Ebu Yusuf’a göre; “ödünç alınmış mislî malların kıymetleri, fiyatların yükselmesi veya başka bir sebeple artar veya eksilirse bunların, borç alma günündeki kıymetlerini ödemek icap eder.”[54] Ebu Yusuf’un bu görüşü, Hanefî mezhebinde müftâ bih olan yani tercih edilerek fetva verilen görüştür.

Bu sebeple enflasyonist ortamlarda borcun geri ödenmesinde parada meydana gelen değer kaybına dikkat eden fıkıhçılar, Ebu Yusuf’un yukarıdaki görüşünü esas alarak; paraya gösterilen itibarın, onun alım gücünü yani değerini korumakla olabileceğini ifade etmektedirler. Zira alım gücü korunamayan para haksızlığa ve zulme yol açar. Bu sebeple borç ödemede temel prensip, yapılacak ödemenin borcun alındığı dönemdeki paranın alım gücüne denk olmasıdır. Zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Müminler, mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin”[55]. Hz. Peygamber (s.a.v.) de şöyle buyurmuştur: “İslam’da, zarar verme ve zararı zararla karşılama yoktur.”[56] Şöyle ki paranın alım gücü düştüğü hâlde, borcu aynı rakamla ödemek alacaklıya zarar vermektir. Buna göre kâğıt para ile olan borcu, eksiği ve fazlası olmadan ödemenin tek yolu, para değerini dikkate almak, verilen para ile borçlanılan para arasında eşitliği sağlamaktır. Yüce Allah faiz ile paranın değerini koruma noktasındaki bu ince çizgiye şu ayetinde işaret etmektedir; “Eğer faizcilikten vazgeçerseniz anamallarınız sizindir. Böylece ne (fazla alarak) haksızlık edersiniz, ne de (noksan alarak) haksızlığa uğrarsınız.”[57]

Bu durumda meydana gelen enflasyona yenilmemek için; bu ayetteki ولكم رؤس اموالكم “size ana sermayeniz vardır” hükmünün gereği olarak, borçlanmalarda ra’sül mal esas alınırsa faiz olmaz. Ancak ra’sül mala neyin ölçü olacağı, paranın alım gücünün ne ile korunacağı ise tartışmalı bir konudur. Bu hususta birkaç yol ileri sürülmüştür. Altın, gümüş, döviz ve Türkiye İstatistik Kurumu tarafından aylık açıklanan TEFE ve TÜFE oranlarına göre hesap etmek bunlardan bazılarıdır. Günümüz fıkıhçılarının kâhir ekseriyetine göre; borçlanılan anaparayı ödeyebilmek için, parada meydana gelen değer kaybını enflasyon oranına göre hesaplamak en uygun yoldur. Yani enflasyon kaybı kadar parayı, kağıt paranın üzerindeki rakama eklemek gerekir.[58]

3. Bu temellendirmeye göre, konut değerini ve taksitleri; enflasyon veya konut değer endeksine göre belirleme yöntemi, esas itibariyle caiz olan bir modeldir. Din İşleri Yüksek Kurulu’nun “tasarrufa dayalı yardımlaşma usulü finansman sistemi” ile ilgili bahsi geçen mütalaasında ve konu ile ilgili sorulan sorulara verdiği cevaplarda üyelerin taksitlerini ödemelerinde parada meydana gelen değer düşüşünde enflasyonun dikkate alınabileceğini ifade etmesi[59] bu yöntemde de enflasyonun dikkate alınabileceğine işaret etmektedir.

4. Bu yöntemde dikkat edilmesi gereken hususlar; gruptaki üyelerden peşinat veya ara ödeme alınarak borçlular arasındaki dengenin bozulmaması, endekslemenin baştan belirlenmeden geçmiş aylara göre yapılması, bütün üyelerin girdikleri grup içinde belirlenen sıraya göre teslimatlarını almaları yani erken teslimatta bulunulmamasıdır.

Öte yandan endekslemenin organizatör şirketi tarafından değil de, herkesçe kabul edilen ve taraflar arasında nizaa götürmeyen bir kriter aracılığı ile olması gerekir. Bu durumda baştan belirlemek kaydıyla, TÜFE oranlarını veya TCMB tarafından aylık açıklanan konut fiyat endeksini ya da piyasada herkesçe kabul edilen sabit bir değeri esas almakta bir sakınca olmaz. Burada önemli olan iştirakçileri sonradan sıkıntıya sokacak durumlardan uzak kalmaktır.

B. SİSTEMLE İLGİLİ ORTAK HUSUSLARIN FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ:

1. Tasarrufa dayalı yardımlaşma usulü ile ev veya konut edinme sistemindeki bazı yöntemlerde uygulanan “çekiliş/kur’a/sıra tespitinin” İslam hukuku açısından herhangi bir sakıncası bulunmamaktadır. Zira ister karz ister hibe yoluyla olsun, katılımcılar tarafından toplanan paranın kime verileceğinin, her ay noter huzurunda grupta bulunan kişiler arasında yapılan çekiliş/kur’a/sıra tespiti sonucunda belirlenmesi, işin tabiatı gereği nizayı önleme yöntemidir. Şöyle ki, iştirakçilerin arasında oluşabilecek tartışmayı yok edecek ve onlar arasında rızayı oluşturacak, kur’a yönteminin uygulanmasında bir sakınca olmaz[60].

2. Sistemi organize eden şirketlerin vermiş olduğu hizmet karşılığında “organizasyon ücreti/ çalışma bedeli” adı altında aldığı ücret, piyasa şartlarına göre ma’kul olduğu müddetçe caizdir. Zira dinen helal olan bir malın veya hizmetin alım satımında aracı olan (simsar) kişi veya kurum, yaptığı hizmetin karşılığında alıcı veya satıcıdan yahut her ikisinden tespit edilen oranda ücret alabilir[61]. Şöyle ki vekâlet akdinde ücret şart koşulur, vekil de akdin gereğini yerine getirirse ücret almaya hak kazanır[62]. Nitekim fakihler, ücret karşılığında yapılan vekâlet akdini, icare akdi kapsamında değerlendirerek caiz görmüşlerdir[63]. Bu açıdan bir kişi veya kurumun verdiği hizmetinin karşılığı olarak makul masraflarını tahsil etmesinde ise bir sakınca görülmemiştir[64].

3. Taksitler ödenirken geçici sıkıntılar yaşandığında sisteme üye olan kişinin, karşılıklı rıza ile taksit atlatma (dondurma/öteleme) hakkını kullanması ve bu taksidini en son taksitten sonraki ay ödemesinin fıkhî açıdan bir sakıncası yoktur[65].

Ancak henüz teslimatını almadığı halde, sisteme ödemesini zamanında yapmayan üyelere, herhangi bir şekilde gecikme cezası uygulanması caiz değildir. Zira sisteme borç veren veya hibede bulunan üyelerin, zamanında borç vermediği ya da hibede bulunmadığı gerekçesi ile, onlardan bir fazlalık talep edilmesi hukukî olmadığı gibi mantıkî de değildir. Çünkü tek taraflı ve teberru nitelikli olan hibe ve karz akdinde hibe eden ve borç veren kişinin cezalandırılması düşünülemez.

Ayrıca kendisine organizasyon çerçevesinde teslimatı yapılarak sisteme borçlanan kişinin, kendisine verilen borcu geri ödemesinde, ileri sürülen her türlü fazlalık veya getiri sağlayan menfaat, faiz olacağı için caiz olmaz[66]. Şu kadar var ki; alınacak olan anaparanın alım gücüne itibar edilerek, bütün yöntemlerde vadesinde ödenmeyen alacakların tahsilinde, yukarıda açıklandığı üzere enflasyon oranında meydana gelen kaybın anaparaya ilave edilmesinde bir sakınca yoktur. Bu sebeple parada vuku bulacak değer kaybından doğan zararı önlemek için borçlanmanın misliyle değil kıymetiyle (borçlanıldığı gündeki alım gücüyle) ödenmesi[67] uygun olur. Şöyle ki İslam’da taraflardan birine zarar veren, diğerine de haksız kazanç sağlayacak olan bütün işlemler yasaktır[68].

Buna göre -geride geçtiği üzere- parada oluşacak muhtemel değer kaybının tespiti için, resmî olarak açıklanan yıllık enflasyon oranı baz alınarak, teslimatını aldığı halde borç ödemesini geciktiren kişilerden her ay gerçekleşecek enflasyon farkı tahsil edilebilir. Zira baştan faiz sözleşmesi yapmamış olmak şartıyla, alacaklının meblağı enflasyon sebebiyle değer kaybetmişse, bu kişi tahsil esnasında enflasyon farkını borçludan isteyebilir. Çünkü enflasyon, paranın değerinin düşmesine yol açan bir olaydır. Enflasyonist ortamlarda kişinin alacağının reel değerinden bir eksilme söz konusu olduğu için, geçmiş borçlanmalar tahsil edilirken; paranın, borçlanma esnasındaki yahut da enflasyona uğradığı andaki alım gücü tahsil edilebilir. Paranın reel değeri, verildiği andaki enflasyona uğramamış değeridir. Bu meblağ, sahibinin gerçek parasıdır.

4. Üyelerin yaptıkları anlaşmadan vazgeçerek sistemden çıkmaları durumunda, organizasyon şirketinin organizasyon ücretinin bir kısmını veya tamamını iade etmemesinde bir sakınca yoktur. Zira aracı durumunda olan kişi veya kurum kendisinden istenen hizmeti sunmuş, üye olan kişi de tek taraflı olarak bu hizmetten faydalanmak istememiştir.

5. Sistemin bütün yöntemlerinde adı ister hibe olsun ister karz olsun sonuç itibariyle gerçek kişilere veya sisteme borç veren üyelerin teslimatlarını henüz almadan sistemden ayrılmak istemeleri halinde, verdikleri peşinatları, yaptıkları ara ödemeleri ve o ana kadar yaptıkları aylık ödemeleri yani kişi veya kuruluşa verdiği borcun tümünü geri alması gerekir. Çekilişli yöntemlerde de durum böyledir. Zira bu yöntemler, sonuç itibariyle yukarıda geçtiği gibi, ister ivazlı hibe isterse karz akdi olarak değerlendirilsin, iştirakçinin vazgeçme durumunda, o ana kadar ödediği tüm bedelin geri almasına ruhsat vermektedir.

Kendilerine teslimat yapılan üyeler ise akit esnasında verdikleri söz/va’dleri, bir ev veya araba alınması gibi bir sebebe bağlanmış olduklarından ve karşı taraf da bu va’d sonucu bir külfete girdiğinden artık bu va’d bağlayıcı olur[69]. Bu durumda bağlayıcılığın hükmü, ya va’din aynen ifası ya da va’di mazeretsiz ifa etmeme sebebiyle meydana gelen zararın tazmin edilmesidir[70]. Bu durumda teslimatını alan üyeye gereken, sistemden ayrılmak değil, va’d ettiği meblağı ödeme noktasındaki sözünü yerine getirmesi ve taksitleri ödemesidir.

6. Şu kadar var ki mevcut uygulamaya göre sistemden ayrılmak isteyen üyeye ödemenin; otomobil seçeneğinde 3 ay, konut seçeneğinde ise 6 ay içerisinde veya her ikisinde de 2 ay içerisinde, şirketinin belirleyeceği bir tarihte yapılması şeklinde verilen söz diyaneten geçerli olsa da, bu şekilde bağlayıcı bir hukuki akdin yapılması “riba’n-nesie/veresiye faizi” olacağından caiz değildir[71]. Zira borç veren kişi, alacağını geri istediği anda borçlu ödemek durumundadır. Aksi halde gâsıb hükmüne düşer[72].

Ayrıca şirketin geç ödeme hususunu bir kural gibi teamül haline getirmesi caiz değildir. Ancak ödeme güçlüğü bulunan bir borçluya süre vermek Allah’ın ve Rasûlü’nün tavsiyelerindendir[73]. Bu nedenle sistemden ayrılmak isteyen üyelere yapılacak ödemenin; şirketçe tek taraflı olarak belirlenen bir tarihte değil de, tarafların karşılıklı rızaları ile belirleyecekleri bir tarihte yapılması uygun olur. Bu durum taraflar arasında yapılacak sulh ile çözülebilir.

7. Sistemin bütün yöntemlerinde, organizatör şirketin, üyelerin izni olmadan, havuzda toplanan paraları kendi adına sistem dışında kullanması ve onlardan menfaatlenmesi caiz değildir. Zira Hanefilere göre emanet (vedia) edilen mal, sahibinin izni olmadan kullanılamaz. Şayet kullanılır ve malda herhangi bir zarar oluşursa, emanet alan bu zararı tazmin eder[74]. Şafiîlere göre ise, mal sahibinin izni olmadığından emaneti alan her halükârda bu malı tazmin etmekle yükümlü olur[75]. Ayrıca emanet edilen maldan emanetçinin yanında iken elde edilen menfaat, mal sahibine aittir. Emanet alan, bunlardan yararlanamaz[76].

8. Sistem içinde bulunan üyelerden teslimat sırası gelene, kalan borcu kadar “ipotek/rehin” işleminin yapılması caizdir. Zira borç/karz akdi tazmin edilebilen bir işlemdir[77]. Öte yandan teslimatını alıp da geriye kalan borcunu ödemeyen üyenin, ipotek olarak gösterdiği gayrimenkul veya otomobili satarak kalan borcunu kapatması gerekir. Şu kadar var ki; ipotek koyduran kişi veya kuruluşun alacağının ödenmesi için, ipotekli malı doğrudan satması caiz olmasa da; borcunu ödememekte ısrar eden kişiye karşı alacaklının yasal yollara başvurma hakkı bulunmaktadır[78]. Bu durumda söz konusu şirketin, teslimatını aldıktan sonra borcunu ödemeyen kişinin rızasıyla ipotekli malını satması veya borçludan bu malı satmasını istemesi ya da alacağını tahsil için yasal yollara başvurması caizdir.

9. Sisteme dâhil olmak isteyen üyelerin; oluşabilecek muhtemel problemler karşısında kendilerini güvence altına almak için masrafını kendileri karşılamak şartı ile banka teminat mektubu alınması caizdir. Zira günümüzde büyük meblağlı alacakların teminat altına alınma yollarından biri de teminat mektubudur. Günümüzdeki bazı İslam âlimleri; bir nev’i kefalet veya vekalet akdine benzeyen teminat mektubu verme hizmeti karşılığında, ilgili kurumun bu hizmetinin karşılığı olarak ma’kul masraflarını tahsil etmesinde bir sakınca görmemişlerdir[79].

C. DİN İŞLERİ YÜKSEK KURULU’NUN SİSTEMLE İLGİLİ MÜTALAASI

Din İşleri Yüksek Kurulu, 28.03.2013 tarihinde toplanmış ve “Yardımlaşma Usulüyle Ev Veya Otomobil Edinme Sistemi” konusunu görüşmüştür. Söz konusu bu konuda Kurul tarafından kabul edilen mütalaa şöyledir;

“Günümüzde bazı ihtiyaç sahipleri kendi imkânlarıyla ev veya otomobil satın almada zorlandıkları için güçlerini birleştirmeye ihtiyaç duymaktadırlar. Bu amaçla tercih edilen yollardan biri de; bir organizatör aracılığıyla kişilerin birbirine yardımcı ve destek olmasıyla gruplar oluşturularak konut veya otomobil ihtiyacının giderilmesidir.

Böyle organizasyonların hedefi, kişilere doğrudan ev veya otomobil satmak ya da satın almak değil; bütçelerine göre tasarruf yapıp, diledikleri yerden istedikleri gayrimenkul veya otomobili yardımlaşma yöntemiyle alabilmelerini sağlamaktır.

Bu tür organizasyonlarda yapılan işlemlerin dini açıdan caiz olabilmesi için aşağıdaki hususlar dikkate alınmalıdır:

1. Yardımlaşma usulüyle ev veya otomobil edinme sisteminde grup çekilişli yöntem uygulanıyor ise çekiliş sonucu parayı önce teslim alan üyelerin, parayı daha sonra alacak olanlara kira yardımı veya başka bir ad altında yapacakları ödemeler, geriye dönük olarak hesaplanan enflasyon farkından fazla olmamalıdır. Zira sözleşme yapılırken enflasyon oranının üzerinde bir ödeme öngörülmesi veya geleceğe yönelik tahmini enflasyon oranında ödemenin şart koşulması riba olacağından caiz değildir.

2. Organizeyi yapan kurumun organizasyon süresinin ortasında henüz sırası gelmemiş olanlara yapacağı ödemeler karşılığında onlardan dönem sonunda enflasyon farkı dışında kira yardımı veya başka bir adla fazladan para alması riba sayılacağından caiz değildir.

Yukarıdaki hükümlere riayet eden organizasyonlar aracılığıyla ev veya otomobil sahibi olmakta dini açıdan sakınca olmadığı mütalaa olunmuştur.”

D. GENEL DEĞERLENDİRME:

Sözkonusu sistem ile alakalı olarak yapılan teknik ve fıkhî incelemeler sonucunda aşağıdaki hususlar söylenebilir:

1. BİR SAKINCA TEŞKİL ETMEYEN HUSUSLAR:

1. Kira yardımsız çekilişli yöntem, yukarıda fıkhî tahlili yapıldığı üzere; ister ivazlı hibe isterse de şartlı karz kapsamında değerlendirilsin, iştirakçilerin birbirlerine veya şirkete fazla bağış yapmadığından, bu yöntem aracılığı ile ev veya otomobil satın almak caizdir. Zira belli bir sayıda kişinin bir grup oluşturmak suretiyle, her ay birbirlerine bir miktar para hibe ederek veya borç vererek, topladıkları para ile grupta bulunan birisine ev veya araba almalarında bir sakınca yoktur. Bu yöntemde; teslimatını erken alan üyenin taksitlerin rakamsal değerinin belli bir oranda artırılarak yeniden düzenlenmesi veya yıllık olarak taksitlerin yine belli bir oranında artırılması caizdir. Önemli olan üyenin akdin başında bu durumu bilmesi ve ödediği taksit sayısının azalmasına rağmen, sistemden aldığı teslimat kadar, sisteme ödemede bulunmasıdır.

2. Çekilişsiz yöntemlerin tümü aracılığı ile üyelerin ev veya otomobil satın almaları caizdir. Bu yöntemde üyeler sisteme verdikleri kadar meblağı geri aldıklarından; borçlanmalarının toplam tutarında, taksit sayısında ve taksit rakamlarında çok ödeyerek ya da az ödeyerek yükseltme veya düşürme yapmalarında; teslimatını alıp farklı yatırımlarda bulunmasında bir sakınca yoktur. Ayrıca borç veren ve borç alanın karşılıklı rızası ile borçlu olan kurumun teslimatı erken veya geç yapmasında bir beis olmaz. Önemli olan toplamda ödenen paranın, misliyle geri alınmasıdır.

3. Konut değerini ve taksitleri enflasyon veya konut değer endeksine göre belirleme yönteminde, üyelerin ödeyeceği taksitlerin ve buna bağlı olarak konut değerinin, önceden belirlenmeden, enflasyon veya konut değer endeksine göre aylık olarak yeniden belirlenip artışın veya azalışın ödenen taksitlere değil, geriye yönelik olarak üyelerin kalan borçlarına yansıtılmasında bir sakınca yoktur. Ancak bu yöntemde; gruptaki üyelerden peşinat veya ara ödeme alınarak borçlular arasındaki dengenin bozulmaması, endekslemenin baştan belirlenmeden yeri geldikçe yapılması, bütün üyelerin teslimatlarını erken almamaları, endekslemenin organizatör şirketi tarafından değil de, herkesçe kabul edilen ve taraflar arasında nizaa götürmeyen bir kriter aracılığı ile olması gerekir.

4. Sistemdeki bazı yöntemlerde uygulanan “çekiliş/kur’a/sıra tespitinin” şeran bir sakıncası yoktur.

5. Sistemi organize eden şirketlerin vermiş olduğu hizmet karşılığında “organizasyon ücreti/ çalışma bedeli” adı altında aldığı hizmet bedeli, piyasa şartlarına göre ma’kul olduğu müddetçe caizdir.

6. Taksitler ödenirken geçici sıkıntılar yaşandığında henüz teslimatını teslim almamış olan üyenin, karşılıklı rıza ile taksit atlatma (dondurma/öteleme) yapması ve bu taksitini en son taksitten sonraki ay ödemesinin fıkhî açıdan bir sakıncası yoktur.

7. Üyelerin yaptıkları anlaşmadan vazgeçerek sistemden çıkmaları durumunda, organizasyon şirketinin organizasyon ücretinin bir kısmını veya tamamını iade etmemesinde bir sakınca yoktur.

8. Sistemin bütün yöntemlerinde adı ister hibe olsun ister karz olsun sonuç itibariyle gerçek kişilere veya sisteme borç veren üyelerin teslimatlarını henüz almadan sistemden ayrılmak istemeleri halinde, verdikleri peşinatları, ara ödemeleri ve o ana kadar yaptıkları aylık ödemeleri yani kişi veya kuruluşa verdiği borcun tümünü geri alması gerekir.

Ancak kendilerine teslimat yapılan üyelerin aldıkları teslimat ile bir ev veya araba almaları sebebiyle, başlangıç itibariyle borç/karz akdi de olsa, sistemden ayrılmak yerine va’d ettikleri meblağı ödeme noktasındaki sözlerini yerine getirmeleri ve taksitlerini ödemeleri gerekir.

9. Sistem içinde bulunan üyelerden teslimat sırası gelene, kalan borcu kadar “ipotek/rehin” işleminin yapılması caizdir.

10. Sisteme dâhil olmak isteyen üyelerin; oluşabilecek muhtemel problemler karşısında kendilerini güvence altına almak için masrafını kendileri karşılamak şartı ile banka teminat mektubu alınması caizdir.

2. CAİZ OLMAYAN HUSUSLAR:

1. Kira yardımlı çekilişli yöntemde, belli bir sayıda kişinin bir grup oluşturmak suretiyle, her ay birbirlerine bir miktar para hibe ederek veya borç vererek, topladıkları para ile grupta bulunan birisine ev veya araba almalarında bir sakınca yoktur. Ancak çekiliş sonucu paralarını önce teslim alan üyelerin; enflasyon farkı dışında, teslimatını daha sonra alacak olanlara, hibe, bağış, kira yardımı veya başka bir ad altında fazladan para ödemeleri faizli işlem olacağından caiz değildir.

2. Yine “kira yardımlı çekilişli” yöntemde; henüz teslimatını alamayıp, daha sonraki aylarda diğer üyelerden hibelerini (veya verdikleri borçlarını) alacak olan katılımcılara, şirketin kendi imkanları ile grupta belirlenen vadenin ortasında ön teslimat yapılması, tarafların karşılıklı rızası ile mümkün olabilecek bir işlemdir. Ancak üyelere ön teslimatta bulunan şirketin, bundan sonra üyelerin tamamından, taksitlerin dışında bağış/kira yardımı/hibe adında fazlalık para alması caiz olmaz.

3. Taksitler ödenirken geçici sıkıntılar yaşandığında sisteme üye olan kişiye taksit atlatma (dondurma/öteleme) hakkı tanınmasında bir sakınca olmasa da, henüz teslimatını almadığı halde, sisteme ödemesini zamanında yapmayan üyelere, herhangi bir şekilde gecikme cezası uygulanması caiz değildir.

Ancak kendisine teslimatı yapılarak sisteme borçlanan kişinin, kendisine verilen borcu geri ödemesinde, ileri sürülen her türlü fazlalık veya getiri sağlayan menfaat, faiz olacağı için caiz olmasa da, bu tür vadesinde ödenmeyen alacakların tahsilinde, enflasyon oranında meydana gelen kaybın anaparaya ilave edilmesinde bir sakınca yoktur.

4. Sistemden ayrılmak isteyen üyeye ödemenin; 2, 3 veya 6 ay içerisinde şirketinin belirleyeceği bir tarihte yapılması şeklinde verilen söz diyaneten geçerli olsa da, bu şekilde bağlayıcı bir hukuki akdin yapılması “riba’n-nesie/veresiye faizi” olacağından caiz değildir. Bu nedenle sistemden ayrılmak isteyen üyelere yapılacak ödemenin; önceden yapılan bağlayıcı bir akit çerçevesinde değil de, tarafların karşılıklı rızaları ile sulh ederek yapılmasında bir sakınca olmaz. Zira ödeme güçlüğü bulunan bir borçluya süre vermek doğru olandır.

5. Sistemin bütün yöntemlerinde, organizatör şirketin, üyelerin izni olmadan, havuzda toplanan paraların tamamını veya bir kısmını, kendi adına veya sistemde bulunmayan kişi ya da kurumlara vererek, sistem dışında kullanması ve onlardan nemalanması/ menfaatlenmesi caiz değildir.

SONUÇ

Günümüzde orta gelir sahibi bireylerin tek başlarına aylık taksitlerle en önemli temel ihtiyaçlarından olan ev veya araba almalarının çok zor olduğu bir gerçektir. Şöyle ki; kişiler ihtiyaçlarını gidermek için karz-ı hasen kabilinden borç para da bulamadıklarından genellikle faizli kredilere başvurmaktadırlar. Bu işlem ise hem dinen caiz değildir hem de kredinin geri ödemesinde insanlar aşırı bir şekilde sömürülmektedir. Bu sebeple tasarrufa dayalı yardımlaşma usulü ile insanların konut veya araba sahibi olmaları hem günahtan hem de sömürülmekten uzaklaştırır.

Ancak söz konusu şirket/kurumların yukarıda detaylı bir şekilde anlatılan yöntemlerde ifade edilen hususlara dikkat etmeleri, zikredilen şartlara uymaları, caiz olmayan hususlardan uzak durmaları, teklif edilen hususları göz ardı etmemeleri gerekir. Bu tür organizasyonlara katılacak olan iştirakçilerinde, girmek istedikleri yöntemi iyice anlamaları, olumlu ve olumsuz yönlerini araştırmaları gerekir. Bu bağlamda katılımcıların gerekirse bu kapsamda çalışan şirketleri uyarmaları, yukarıda zikredilen meşruiyet şartlarının oluşup oluşmadığını iyice tespit etmeleri gerekir.

Ayrıca tasarrufa dayalı yardımlaşma usulü ile organizasyon yapan şirketlerin, uyguladıkları yöntemler hakkında bir çerçeve hukuki mevzuatın oluşturulması, organizasyonlara üye olacak kişilerin haklarının korunması açısından gerekli yasal dayanakların çıkarılması elzemdir. Bu bağlamda bu şirketlerin kullandıkları yöntemlerden aynı olanları aynı başlıkta sunmaları, aralarında ortak bir çalışma yaparak, aynı dili kullanarak bu yöntemler ile ilgili şirketlere danışan iştirakçilerde oluşabilecek kafa karışıklığını gidermeleri gerekir.

Yine çalışmamızda detayları açıklandığı üzere şeran caiz olmayan yöntemleri uygulayan şirketlerin bu uygulamalardan vazgeçmeleri ve bu yöntemler ile organizasyona giren üyelere meşru bir çözüm geliştirmeleri ve onları sahih olan yöntemler ile organizasyona devam etmelerini sağlamaları gerekir.

Son olarak bu tür organizasyon yapan şirketlerin, hem hali hazırdaki yöntemlerindeki işleyişini denetleyecek hem de bundan sonra geliştirmek istedikleri yeni yöntemleri fıkıh ve hukuk açısından inceleyecek ortak bir bağımsız komisyon kurmaları bu tür yapıların devamiyeti açısından kaçınılmazdır.

KAYNAKÇA

Aktan, Hamza, “Ticaret Hukukunun Yeni Bazı Meseleleri Üzerine İslam Hukuku Açısından Bir Değerlendirme”, I. Uluslararası İslam Ticaret Hukukunun Günümüzdeki Meseleleri Kongresi, Konya, 1997.

Ali Efendi, Fetâvâ, yy., tsz., (I-II)

Ali Haydar, Düreru’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm, Beyrut, tsz., (I-IV).

Aydın, Fatih Mehmet, Metodoloji Ve Sosyal Vakıa Açısından İstihsan, Erzurum, 2005.

Beyhakî, Ahmet b. Hüseyn, Sünenü’l-Kübra, Haydarâbâd, 1344, (I-X).

Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuk-i İslamiyye ve Istılahât-ı Fıkhiyye Kamûsu, İstanbul, 1988, (I-VIII).

Birevim, Blog Yazıları ve Merak Ettikleriniz, yy., tsz.

Birevim, Fıkhî Uygunluk, yy., tsz.

Buharî, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail, Sahîhu’l-Buharî, İstanbul, tsz., (I-IV).

Din İşleri Yüksek Kurulu Mütalaaları ve Dini Soruları Cevaplandırma Komisyonu Kararları.

Döndüren, Hamdi, Günümüz Ekonomik Problemlerine İslamî Yaklaşımlar, İstanbul 1988.

Gözübenli, Beşir, Bey’ bi’l-Vefa (vefaen satış) ve Bey’ bi’l-İstiğlal, b.ç., tsz., Erzurum.

İbn Abidin, Seyyid Muhammed Emin, Haşiyetü Reddi’l-Muhtar, Beyrut, 2000, (I-VIII).

İbn Cüzey, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed, el-Kavânînu`l-Fıkhiyye, Daru’l-Fikr.

İbn Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel, Thk.: Şuayb Arnavut, Âdil Mürşid, I-50, Müessesetü’r-Risâle, 1995.

İbn Mâce, Ebu Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvinî (ö. 275/888), Sünenü İbni Mâce, thk. M. Fuat Abdulbaki, Daru’l-İhyai’l-Arabî, yy., 1975, (I-II).

İbn Nüceym, Zeynu’d-din, Bahru’r-Râik, Beyrut, tsz., (I-VIII).

İbn Nüceym, Zeynu’d-din, Eşbâh ve’n-Nezâir, Beyrut, 1980.

Malik, b. Enes, Muvatta, Beyrut, 1985.

Ka’sanî, Alauddin, Ebu Bekir b. Mes’ud, Bedaiu’s-Sanâi’ fi Tertibi’ş-Şerâi’, Beyrut, 1986, (I-VII).

Karaman, Hayrettin, Elbirliği Dergisi, İstanbul, 2011, Sayı 9.

Karaman, Hayrettin, Enflasyon kadar faiz, Yeni Şafak, 28.05.2006.

Komisyon, Fetâvây-ı Hindiyye, Daru’l-fikr, 1991, (I-VI).

Komisyon, İslam Konferansı Teşkilatı, İslam Fıkıh akademisi, Kararlar ve tavsiyeler, İstanbul, 1995.

Komisyon, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye

Komisyon, Mecmeu’l-Fıkhî’l-İslamî Kararları “Mevsûatu’l-Kadâyâ el Fıkhiyye el Muâsıra, Beyrut, 2008” adlı eserin içinde.

Merginanî, Burhanuddin Ebu’l-Hasan, Hidaye, Beyrut, tsz., (I-II).

Mevsilî, Abdullah b. Mahmud b. Mevdud, İhtiyar li-Ta’lili’l-Muhtar, İstanbul, tsz.

Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. Haccac, Sahihu Müslim, thk. M. Fuat Abdulbaki, Daru’l-İhyai’l-Kütübi’l-Arabî, yy., 1995, (I-V).

Oral, Rıfat, Elbirliği Sistemi Üzerindeki Değerlendirmeler, “01.06.2012 tarihli e-mail”.

Serahsi, Ebubekir Muhammed b. Ahmed, Mebsut, 2.Baskı, Beyrut, 2000, (I-XXX).

Zeylai, Abdullah b. Yusuf Ebu Muhammed, Nasbu’r Râye, yy., 1393/1973, (I-IV).

Zeylaî, Abdullah b. Yusuf Ebu Muhammed, Tebyînu’l-Hakâik, Kahire, tsz., (I-VI).

www.birevim.com

www.eminevim.com

www.fuzulev.com/Kampanyalar

e-mail olarak, sistemle alakalı Eminevim şirketine 03.02.2012 tarihinde sorulan sorular ve 06.03.2012 tarihinde şirket tarafından verilen cevaplar

e-mail olarak, sistem ile alakalı 16.04.2012 tarihli hazırlanan dosyadaki bilgilerin doğruluğuna dair Eminevim şirketinden 18.04.2012 tarihinde gelen yazı

e-mail olarak, sistemle alakalı Eminevim şirketi tarafından 07.05.2012 tarihinde gönderilen dokümanlar

e-mail olarak, sistem ile alakalı 21.09.2017 tarihli hazırlanan dosyadaki bilgilerin doğruluğuna dair Birevim şirketinden 22.09.2017 tarihinde gelen yazı

[1] www.eminevim.com

[2] www.fuzulev.com/Kampanyalar

[3] e-mail olarak, sistem ile alakalı 21.09.2017 tarihli hazırlanan dosyadaki bilgilerin doğruluğuna dair Birevim şirketinden 22.09.2017 tarihinde gelen yazı

[4] Bkz. www.eminevim.com; www.fuzulev.com/Kampanyalar; e-mail olarak, sistemle alakalı Eminevim şirketine 03.02.2012 tarihinde sorulan sorular ve 06.03.2012 tarihinde verilen cevaplar; e-mail olarak, sistem ile alakalı 16.04.2012 tarihli hazırlanan dosyadaki bilgilerin doğruluğuna dair Eminevim şirketinden 18.04.2012 tarihinde gelen yazı; e-mail olarak, sistemle alakalı Eminevim şirketi tarafından 07.05.2012 tarihinde gönderilen dokümanlar

[5] www.birevim.com

[6] www.fuzulev.com/Kampanyalar

[7] www.eminevim.com

[8] Bkz. www.eminevim.com; www.birevim.com; www.fuzulev.com/Kampanyalar; Birevim, Fıkhî Uygunluk, 13-21; Birevim, Blog Yazıları ve Merak Ettikleriniz, 3-30

[9] Bkz. www.birevim.com; Birevim, Fıkhî Uygunluk, 13-21; Birevim, Blog Yazıları ve Merak Ettikleriniz, 3-30

[10] Bkz. www.eminevim.com; www.birevim.com; www.fuzulev.com/Kampanyalar

[11] www.eminevim.com

[12] www.fuzulev.com/Kampanyalar

[13] www.birevim.com

[14] Bkz. www.eminevim.com; www.fuzulev.com/Kampanyalar; www.birevim.com; e-mail olarak, sistemle alakalı Eminevim şirketine 03.02.2012 tarihinde sorulan sorular ve 06.03.2012 tarihinde verilen cevaplar; e-mail olarak, sistem ile alakalı 16.04.2012 tarihli hazırlanan dosyadaki bilgilerin doğruluğuna dair Eminevim şirketinden 18.04.2012 tarihinde gelen yazı; e-mail olarak, sistemle alakalı Eminevim şirketi tarafından 07.05.2012 tarihinde gönderilen dokümanlar; Birevim, Fıkhî Uygunluk, 13-21; Birevim, Blog Yazıları ve Merak Ettikleriniz, 3-30; e-mail olarak, sistem ile alakalı 21.09.2017 tarihli hazırlanan dosyadaki bilgilerin doğruluğuna dair Birevim şirketinden 22.09.2017 tarihinde gelen yazı

[15] www.fuzulev.com/Kampanyalar

[16] www.birevim.com

[17] www.eminevim.com

[18] Bkz. www.fuzulev.com/Kampanyalar

[19] Bkz. www.birevim.com; Birevim, Fıkhî Uygunluk, 13-21; Birevim, Blog Yazıları ve Merak Ettikleriniz, 3-30

[20] Bkz. www.eminevim.com

[21] Bkz. www.eminevim.com; www.fuzulev.com/Kampanyalar; www.birevim.com; e-mail olarak, sistemle alakalı Eminevim şirketine 03.02.2012 tarihinde sorulan sorular ve 06.03.2012 tarihinde verilen cevaplar; e-mail olarak, sistem ile alakalı 16.04.2012 tarihli hazırlanan dosyadaki bilgilerin doğruluğuna dair Eminevim şirketinden 18.04.2012 tarihinde gelen yazı; e-mail olarak, sistemle alakalı Eminevim şirketi tarafından 07.05.2012 tarihinde gönderilen dokümanlar; Birevim, Fıkhî Uygunluk, 13-21; Birevim, Blog Yazıları ve Merak Ettikleriniz, 3-30; e-mail olarak, sistem ile alakalı 21.09.2017 tarihli hazırlanan dosyadaki bilgilerin doğruluğuna dair Birevim şirketinden 22.09.2017 tarihinde gelen yazı

[22] Ali Efendi, Fetâvâ, I, 300

[23] Gözübenli, Bey’ bi’l-Vefa (vefaen satış) ve Bey’ bi’l-İstiğlal, s. 1-2

[24] Bilmen, Istılâhât-ı Fıkhıyye, VI, 126-127

[25] Mecelle Md. 83

[26] Karaman, Elbirliği Dergisi, Sayı 9, s. 16

[27] Ka’sânî, Bedai, V, 153; VI, 118-119

[28] Serahsi, Mebsut, XXIV, 204

[29] Mevsilî, İhtiyar, III, 398; Ka’sânî, Bedai, V, 130-131

[30] Zeylaî, Tebyîn, V, 184; İbn Abidin, Haşiyetü Reddi’l-Muhtar, V, 277; Mecelle Md. 84

[31] İslam Konferansı Teşkilatı, İslam Fıkıh Akademisi, Karar Sayısı 2-3, s. 96

[32] Oral, Elbirliği Sistemi Üzerindeki Değerlendirmeler, s. 1

[33] Serahsi, Mebsut, XXIV, 204; Ka’sânî, Bedai, V, 153; VI, 118-119; VI, 129-131; Mevsilî, İhtiyar, III, 398

[34] Bkz. Ka’sânî, Bedai, VI, 118-119; Nevevî, Minhâc, s. 325-326

[35] Merginanî, Hidaye, II, 61-63

[36] Merginanî, Hidaye, II, 61-63

[37] Merginanî, Hidaye, II, 61-63

[38] Oral, Elbirliği Sistemi Üzerindeki Değerlendirmeler, s. 2

[39] İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, V, 82

[40] Karaman, Elbirliği Dergisi, Sayı 9, s. 17

[41] Merginanî, Hidaye, II, 61-63

[42] Kâsânî, Bedâi, VII, 396

[43] Mâide, 5/1; İsrâ, 17/34

[44] Ali Haydar, Düreru’l-Hukkâm, II, 59

[45] Bkz. Zeylaî, Tebyîn V, 184; İbn Abidin, Haşiyetü Reddi’l-Muhtar, V, 277; Mecelle Md. 84

[46] İslam Konferansı Teşkilatı, İslam Fıkıh Akademisi, Karar Sayısı 2-3, s. 96

[47] Merginanî, Hidaye, II, 61-63

[48] Beyhaki, Sünenü’l-Kübrâ, IV, 349-350

[49] Mevsılî, el-İhtiyâr, II, 209

[50] Zeylai, Nasbu’r Râye, IV, 60

[51] Bkz. Zeylai, Nasbu’r Râye, IV, 60; Döndüren, Günümüz Ekonomik Problemlerine İslamî Yaklaşımlar, s. 92

[52] Bkz. İbn Nüceym, Eşbâh ve’n-Nezâir, s. 85-89; Mecelle Md. 27-29

[53] Fetâvây-ı Hindiyye, I, 310, III, 225

[54] Bilmen, Istılahâtı Fıkhiyye, VI, 96

[55] Nisa 4/29

[56] İbn Mâce, Ahkâm, 17; el-Muvatta’, Akdiye, 31; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, V, 327

[57] Bakara 2/279

[58] Bkz. Karaman, Enflasyon Kadar Faiz, 1; Aydın, Metodoloji Ve Sosyal Vakıa Açısından İstihsan, 163-165

[59] DİYK, 28.03.2013 tarihli mütalaası ve Dini Soruları Cevaplandırma Komisyonunun 29.01.2009, 23.01.2012 tarihli kararları

[60] İbn Nüceym, Bahru’r-Râik, VIII, 173, 536

[61] Serahsî, el-Mebsût, XIII, 154; Fetâvây-ı Hindiyye, III, 162

[62] Mecelle Md. 1467

[63] Mevsılî, el-İhtiyâr, II, 230; İbn Cüzey, el-Kavânînu`l-Fıkhiyye, 281; Bilmen, Istılâhât-ı Fıkhiyye, VI, 328

[64] Mecmeu’l-Fıkhî’l-İslamî, 108 ve 139 nolu kararlar, s. 765-767

[65] Bkz. Mevsilî, İhtiyar, II, 184

[66] Kâsânî, Bedâi, VII, 395

[67] Zeylaî, Tebyîn, IV, 143-144

[68] Bkz. Bakara, 2/278-279; İmam Malik, Muvatta, Ekdiye, 31; İbn Mace, Ahkâm, 17

[69] Bkz. Zeylaî, Tebyîn, V, 184; İbn Abidin, Haşiyetü Reddi’l-Muhtar, V, 277; Mecelle Md. 84

[70] İslam Konferansı Teşkilatı, İslam Fıkıh Akademisi, Karar Sayısı 2-3, s. 96

[71] Merginanî, Hidaye, II, 61-63; Kâsânî, Bedâi, VII, 396

[72] Mevsılî, el-İhtiyâr, III, 403-404

[73] Bkz. Bakara, 2/280; Müslim, Zikr, 38

[74] Merğînânî, el-Hidâye, III, 209; Mevsılî, el-İhtiyâr, III, 374

[75] Nevevî, Minhâc, 360, 362

[76] Mevsılî, el-İhtiyâr, II, 241; Mecelle Md. 798

[77] Mevsilî, İhtiyar, II, 239

[78] Mevsilî, İhtiyar, II, 244

[79] Mecmeu’l-Fıkhî’l-İslamî, 108 ve 139 nolu kararlar, s. 765-767; Aktan, “Ticaret Hukukunun …” s. 221.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Teşekkür ediyoruz. Şimdi, bu tebliği müzakere etmek üzere Kocaeli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanı Abdullah KAHRAMAN hocamıza söz veriyoruz. Buyurun hocam, 15 dakika.

MÜZAKERE:
“TASARRUFA DAYALI YARDIMLAŞMA USULÜ MODELLERİ VE FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ” ADLI TEBLİĞİN MÜZAKERESİ

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

Dr. Aydın, tebliğinde ülkemizde faaliyet göstermekte olan ve tasarrufa dayalı faizsiz finansman yöntemini uygulayan Eminevim, Fuzulev vze Birevim gibi şirketleri ve yaptıkları işlemleri dikkate alarak fıkhî değerlendirmesini yapmaya çalışmıştır. Ancak daha çok Birevim’i incelediği anlaşılmaktadır.(4.-7. sayfalarda verilen bilgilerden anlaşılan budur).

21 sayfalık tebliğin 3 sayfası Din İşleri Yüksek Kurulu’nun sistemle ilgili mütalaasından oluşmaktadır. 1 sayfalık Giriş’ten sonra tebliğ iki kısma ayrılmıştır. Birinci kısımda “Tasarrufa dayalı yardımlaşma usulü finansman sisteminde uygulanan yöntemler” tanıtılmış, ikinci kısımda ise bu yöntemler fıkhî açıdan değerlendirilmeye çalışılmıştır. Tebliğ sahibi kendine göre bir tasnif yaparak bu sistemde kullanılan yöntemleri dört ana başlık altında toplamıştır. Bu başlıklar şöyledir:

1. Kira Yardımlı Çekilişli Yöntem

2. Kira Yardımsız Çekilişli Yöntem

3. Çekilişsiz Yöntem

4. Konut Değerini ve Taksitleri Enflasyon veya Konut Değer Endeksine Göre Belirleme Yöntemi.

Tebliğ sahibi, yöntemlerin hepsinde uygulanan ortak konuları da bir başka başlık altında toplamaya çalıştığını da ifade etmektedir. Kaynak olarak da, ilgili şirketlerin Web sitelerini, şirket yöneticileri ile e-mail üzerinden yaptığı yazışmaları ve diğer sınırlı sayıdaki dökümanı kullandığını ifade etmektedir(s, 2). Sistemle ilgili detaylı çalışma ve değerlendirme yapılmadığını söyleyen tebliğ sahibi, Konya’da II. uluslararası İslam Ticaret Hukuku Sempozyum’unda Doç. Dr. Süleyman Kaya tarafından sisteme yapılan eleştiri ve değerlendirmeleri hiç görmemiştir. Ayrıca Sakarya’da Tasarrufa Dayalı Faizsiz Finans Sistemi Sempozyumunda bu sistemle ilgili sunulan tebliğlerden ve yapılan değerlendirmelerden de yazarın haberi olmadığı anlaşılmaktadır.

Tebliğ sahibinin değerlendirmelerinden dikkat çeken bazı başlıklar özetle şöyledir:

-Kira yardımlı çekilişli yöntemde, çekiliş sonucu paralarını önce teslim alan üyelerin; enflasyon farkı dışında, teslimatını daha sonra alacak olanlara, hibe, bağış, kira yardımı veya başka bir ad altında fazladan para ödemeleri faizli işlem olacağından caiz değildir.

-Vade ortası sistemi uygulama çerçevesinde, vakti gelmeden üyelere ön teslimatta bulunan şirketin, bundan sonra üyelerin tamamından, taksitlerin dışında bağış/kira yardımı/hibe adında fazlalık para alması caiz olmaz. Yani şirketin, henüz vadesi gelmeyen üyelere kendi imkanları ile ön teslimatta bulunması/onları finanse etmesi karşılığında, borç veren sıfatıyla kira yardımını kendisinin alması, sarf akdi çerçevesinde paradan para kazanma sayılacağından faiz olur ve böyle bir işlem caiz olmaz. Çünkü Din İşleri Yüksek Kurulu’nun, 28.03.2013 tarihli mütalaasına göre alınan kira bedeli faizdir.

-Kira yardımsız çekilişli yöntem (Sıra Tespitli Yöntem ), ister ivazlı hibe isterse şartlı karz kapsamında değerlendirilsin, doğru uygulandığı sürece caizdir. Zira belli bir sayıda kişinin bir grup oluşturmak suretiyle, her ay birbirlerine bir miktar para hibe ederek veya borç vererek, topladıkları para ile grupta bulunan birisine ev veya araba almalarında bir sakınca yoktur.

-Sistemi organize eden şirketlerin vermiş olduğu hizmet karşılığında “organizasyon ücreti/ çalışma bedeli” adı altında aldığı ücret, piyasa şartlarına göre ma’kul olduğu müddetçe caizdir.

-Taksitler ödenirken geçici sıkıntılar yaşandığında sisteme üye olan kişinin, karşılıklı rıza ile taksit atlatma (dondurma/öteleme) hakkını kullanması ve bu taksitini en son taksitten sonraki ay ödemesinin fıkhî açıdan bir sakıncası yoktur.

-Üyelerin yaptıkları anlaşmadan vazgeçerek sistemden çıkmaları durumunda, organizasyon şirketinin organizasyon ücretinin bir kısmını veya tamamını iade etmemesinde bir sakınca yoktur.

- Sistemin bütün yöntemlerinde, organizatör şirketin, üyelerin izni olmadan, havuzda toplanan paraları kendi adına sistem dışında kullanması ve onlardan menfaatlenmesi caiz değildir.

- Sistem içinde bulunan üyelerden teslimat sırası gelene, kalan borcu kadar “ipotek/rehin” işleminin yapılması caizdir.

- Sisteme dâhil olmak isteyen üyelerin; oluşabilecek muhtemel problemler karşısında kendilerini güvence altına almak için masrafını kendileri karşılamak şartı ile banka teminat mektubu alınması caizdir.

Tebliğin Geneli ile İlgili Değerlendirmemiz:

Öncelikle şunu ifade etmek gerekir ki, tebliğ bu sistemlerin değerlendirilmesi noktasında orijinal değerlendirmeler yerine, genellikle daha önce yapılan değerlendirmeleri özetlemekle yetinmiştir. Tebliğde tasarrufa dayalı yardımlaşma usulü finansman modellerinin bazı işlemleri dikkate alınarak genel bir özet yapılmış fıkhî değerlendirmeler de buna göre ortaya konulmuştur. Sistemlerin tamamının bir kısım ortak işlemlerine değinilmiş olsa da daha çok Birevim’in işlemleri üzerinde durulmuş gözükmektedir. Hatta üsluptan, ele alınan konuların seçiminden, bazı konulara verilen öncelikten ve varılan sonuçlardan bu şirketin uygulamalarını meşru gösterme gayreti içinde olunduğu sezilmektedir. Buna göre Birevim’in yaptığı uygulamalar şer’i ve meşru, diğerlerinin yaptıkları ise gayrimeşru gibi bir izlenim verilmektedir.

Özellikle fıkhî değerlendirmeler, birkaç nokta hariç, Din İşleri Yüksek Kurulu’nun daha önce yapmış olduğu değerlendirmenin tekrarından ibaret gözükmektedir. Özellikle Din İşleri Yüksek Kurulu Üyelerinden bazılarının mailde verdikleri bilgileri referans göstermesi bilimsel olarak hem garip hem de yazarın fazla zahmete katlanmadığının bir göstergesidir.

Tebliğ sahibi, sistemleri değerlendirirken, aslında çözüm arayıcı bir üslup kullanmış, yeni gelişen iktisadi işlemlerin İslam hukukuna uymayan yönlerinin ta’dil edilerek yürürlüğünün sağlanmasından yana bir tavır sergilemiştir. Bu sistemlerde yapılan işlemlerin tekbir fıkıh müessesesi veya kavramıyla açıklanamayacağını da ifade etmiştir. Genel yaklaşım itibariyle tebliğ olumlu, ancak fıkhî değerlendirmeleri itibariyle sathî bir görünüm arzetmekte olup isabetsiz yaklaşım ve değerlendirmeler taşımaktadır.

Sonuç kısmında ise sonuç adına hiçbir şey yer almayıp bazı öneriler sıralanmıştır.

Tebliğin Fıkhî Değerlendirmeler Kısmıyla İlgili Değerlendirmemiz

Tebliğ sahibi, fıkhî değerlendirme konusunda, organizasyon ücreti/çalışma bedeli hariç, hemen hemen bütün hususlarda daha önce yapılan değerlendirmeleri aktarmış gözükmektedir. Aslında tebliğin sonuna ilave edilen Din İşleri Yüksek Kurulu değerlendirmesi genel olarak geriye doğru tebliğe yedirilmiş durumdadır. Buna göre yazar, söz konusu sistemlerin yaptıkları finansman işleminin tek bir fıkıh konusu ve kavramıyla ifade edilemeyeceğinin farkında olduğunu ifade etmekle birlikte (s. 9) yine de, sistemin bütünü bakımından, aralarında işlem bazında farklılıklar olan ve çağdaş bir uygulamayı gösteren şirketleri, klasik fıkhın genelde iki kişilik bireyler arasında yapılan ortaklıkları bazında ele almakta ve tek bir akit gibi mütalaa edilmektedir. Tebliğ sahibi de sözkonusu sistemlerde birden fazla yöntem kullanıldığını kabul etmekle birlikte (s. 9, A başlığı 1. paragraf) yine de sistemi tek akit gibi ifade etmektedir (s. 9, 2. paragraf). Halbuki bu işlemler artık tek bir akit çerçevesinde değerlendirilemeyecek kadar karışık ve kompleks olup bunları mürekkep mali akitler açısından değerlendirmek daha isabetlidir. Bunun için yazar, aralarında en azından bazı işlemler bakımından farklılıklar bulunan bu şirketleri teker teker inceleyip ortak işlemleri ise ayrı bir başlık altında değerlendirse daha isabetli sonuçlara varılabilirdi.

Bu sistemlerde yapılan işlemler tek bir akit ile ifade edilemeyeceğine göre, işlem bazında ve bir işlemin aşamaları dikkate alınarak her bir safhanın fıkıhtaki adı konularak gidilse daha net ve isabetli sonuçlara varılabilirdi.

Böyle önemli bir konuyu tebliğ konusu yapan yazarın yazışmalar yoluyla elde ettiği bilgiler yerine, şirket yetkilileri ile bizzat görüşüp, sistemin işleyişini yakından görüp örneklerle de anlatsa daha sağlıklı bir analiz yapılmış olurdu.

Ötedenberi bu sistemleri fıkhî açıdan değerlendirenler, sistemi kurup uygulayanların ticari maksat ve motivasyonlarını, faizli bir sistem içerisinde, imkân dahilinde faizden kaçınarak bir alternatif geliştirmek istediklerini fazla dikkate almamakta ve sisteme bir bütün olarak bakmamaktadırlar. Elde hazır bulunan karz, faiz, garar, sarf, hibe...gibi şablonları aceleci bir şekilde sisteme uygulayarak hemencecik “haramdır ve caiz değildir” sonucuna ulaşmak istemektedirler. Ancak bu işin kolay tarafıdır. Yani sistemi çağdaş bir fıkıh problemi olarak görmek yerine, klasik fıkıh kalıplarından birine oturtup o şekilde cevaplamayı tercih etmek aslında fıkhın yapı ve hedefi ile de örtüşmemektedir. Çünkü fıkıh sadece bir şeye helal, haram, caiz vs. demek değildir. Bir meselenin veya işlemin nasıl caiz ve helal olduğunu göstermek de fıkıhtır, hatta esas fıkıh budur. Fıhkın problem oluşturmak ve iyi niyetli müteşebbislerin önünü kesmek yerine problem çözücü vechesini ortaya çıkarmak ancak bu şekilde mümkün olabilir. Nitekim tebliğ sahibinin isabetle verdiği beybi’l-vefâ örneği değerlendirilirken fukahâ bu yolu izlemiştir. Onlar da, klasik bilgilere uymadığını söyleyerek bu işlemin câiz olmadığını çok rahat söyleyebilirlerdi. Nitekim böyle söyleyen fakihler de olmuştur. Ancak câiz olduğunu söyleyip bunu fıkhî olarak temellendirenler değerlendirmeleri ile müslüman tüccar ve müteşebbislerin önünü açmışlardır. Çünkü bir hukukî işlem sadece lafız ve kalıpları ile değil, sebep, sâik ve maksatları açısından da değerlendirilebilir. Nitekim Mecelle’de yer alan fıkhî kâideye göre: “Ukudda itibar elfaz ve mebaniye değil, maksat ve meaniyedir”(md.3)

Yazarın değerlendirmeleri, bu sistemlerin iyi niyetle, faizden kaçınmak için ortaya çıktığını, fıkha uygun olmayan bazı yönleri olsa da bunlar revize edildiğinde meşru olacağı yönünde ise de, sonuçta sistemi bir bütün ve içerden gören esaslı değerlendirmelerden yoksundur. Mesela yazar önceki değerlendirmelere uyarak sistemin bütününü ıvazlı hibe, borç para verme/karz olarak tasvir etmektedir. Her ne kadar bu noktada çekilişli yöntem ve çekilişsiz yöntem ayırımı yapıldığı söylense de genel şablon aynıdır. Ayrıca yer yer sarf akdinin de ilişkili olduğu yerlerde konuya müdahil olacağı ifade edilmektedir(s. 9-10). Bu yaklaşım, sisteme bir bütün olarak bakılmadığının, herbir safhasının ayrı ayrı değerlendirilmediğinin ve yazarın değerlendirmesini netleştirmediğinin bir göstergesidir. Ayrıca sistemleri bu şekilde tasvir etmek isabetli de değildir.

Yazar, çekilişli sistemi Hayrettin Karaman’a referansla ıvazlı hibe olarak isimlendirmekte ve câiz olduğunu söylemektedir. Çünkü taraflar hibe ettiklerine karşılık almaktadırlar. Ayrıca Din İşleri Yüksek Kurulunun değerlendirilmesi esas alınarak(s. 11), böyle bir sistemde tarafların veya evini önceden teslim alanların diğer üyelere enflasyon farkı dışında bir şey vermeleri câiz olmadığından ödenen kira bedeli, faiz olacağı gerekçesiyle meşru görülmemektedir(s. 10, md.2).

Halbuki, bu işlemi esas câzip ve câiz kılan kira işlemidir. Sistem isabetsiz olarak ıvazlı hibe şeklinde tanımlanınca peşinden kira parasını faiz olarak değerlendirmek kaçınılmaz olmaktadır. Nitekim başkaları da bunu tamamen karz olarak değerlendirerek kira bedelini faiz kapsamına sokmaktadırlar. Halbuki sistem bir ortaklık olarak görülüp evini önce alanların kendi payına isabet eden noktada malik, diğer ortakların payında ise kiracı olduğu düşünülebilse, sistem bu şekilde revize edilebileceği veya tanımlanabileceği düşünülse rahatlıkla kira bedelinin faiz olmadığı sonucuna ulaşılabilir. Ancak tebliğ sahibi, Rifat Oral’ın mail’den verdiği cevaba referansla bu sistemin mal şirketi olarak değerlendirilemeyeceğini söyleyerek ıvazlı hibe değerlendirmesinde ısrar etmiştir. Halbuki sistemi klasik fıkıh doktrinine göre “müşâreke” yani “sermaye ortaklığı”, yapılış tarzı itibari ile de “inan şirketi”nin bir türü olarak ele almak mümkündür. Daha net ifade edersek çekilişli sistem “azalan müşareke” yöntemine daha çok benzemektedir. Burada kira bedelinin meşru olmadığını söylemek yerine, kira bedelinin belirlenme usulüne itiraz edilebilirdi ve bunun belirlenmesinin standart hale getirilmesi teklif edilebilirdi.

Tebliğ sahibi, çekilişli sistemdeki kira bedeline olan itirazını, vade ortasındaki kira bedeline de yapmakta ve bunun da caiz olmadığını söylemektedir. Halbuki çekilişli sitemde üyeler kira bedelini birbirlerine öderken, çekilişli sistemin vade ortası sisteme dönüşmesinde kirayı şirkete ödemektedirler.

Tebliğ sahibi, sistemi ıvazlı hibe olarak değerlendirince, ona göre klasik fıkıhtaki hükümleri sıralamaktadır. Halbuki en başta bunun klasik fıkhın tek bir kavramı veya müessesesi ile izah edilemeyeceğini söylemişti. Ancak ıvazlı hibe şartları dikkate alınarak bugün uygulanan sözkonusu finansman sistemin nasıl yoluna devam edeceği karşılaştırılmayıp bir takım teklifler yapılmaktadır. Bu teklifler ilgili şirketi tamamen devredışı bırakıp üyelerin kendi aralarında anlaşıp yollarına devam etmelerini önerir gibidir. Nitekim tebliğ sahibi Rifat Oral’dan alarak şöyle bir teklif yapmaktadır: “Böyle bir durumda şeran caiz olmayan bir işlem yapmaktan uzak durmak isteyen organizasyon şirketi; ya vade ortasında ön teslimatta bulunmaktan vaz geçerek sisteme müdahale etmez, üyeler zamanı gelince teslimatlarını alırlar. Buna göre herkes sırası geldiğinde erken veya geç teslimatını alarak ev sahibi olur. Veya vade ortası geldiğinde şirket, üye ile birlikte ortaklaşa olarak bu evleri peşin olarak alıp, kendi hissesini vadeli olarak üyelere satar. Ya da üye olan kişilere vade ortasında borç veren organizasyon şirketi, verdikleri karz/borcu; altın, döviz gibi bir değer ile verir, üyeler de bu değerler üzerinden borçlarını öderler”.(s. 11-12).

Burada, ortaklık üzerinden yeni bir ortaklık teklif edilirken bunun şirketler açısından nasıl uygulanabileceğinin ne kadar araştırıldığı belli olmadığından, bunun teorik bir yaklaşım olduğunu düşünmekteyiz.

Bu değerlendirme de yine sistemin yanlış temellendirilmesinin bir sonucudur. Çünkü şirketin karz verdiği düşünülmekte ve ortaklık akla getirilmemektedir. Ayrıca vade ortası sistemin şirketten çok üyelere cazip geldiği de gözden kaçırılmaktadır.

Tebliğ sahibi, s. 12’de kira yardımsız çekilişli sistemin doğru uygulandığı sürece, ister ıvazlı hibe, isterse şartlı karz kapsamında değerlendirilsin caizdir, derken, s. 13’te “menfaat sağlayan her karz ribadır” prensibine göre bu işlemin mekruh olduğunu ifade ederek çelişkiye düşmüş olmaktadır.

Çekilişsiz yöntemi karz işlemi olarak nitelendiren tebliğ sahibi, faize düşülmediği sürece bunun da caiz olduğunu söylemektedir(s.12-13). Ancak bu yöntemin karz olarak değil de azalan müşareke ve yatırılan fonların firma tarafından kullanılmasını ise mudarebe olarak değerlendirmek kanaatimizce daha isabetlidir. Çünkü burada firma ile evini erken alanlar arasında bir azalan müşareke ortaklığı kurulmakta, bu ortaklığın kurulması konusunda firmaya vekalet vermekte toplanan fonların kullanılması konusunda ise firma ile mudarabe akdi yapmaktadırlar. Bunun için de mudarabe akdinin gereği olarak elde edilecek kârdan üyelere de yansıtılması gerekecektir.

Tebliğ sahibi, konut değerinin ve taksitlerinin enflasyon veya konut değeri endeksine göre belirlendiğini ve belirlenmesi gerektiğini söylemektedir(s. 6). Ancak inceldiği sistemlerin hepsi bu sistemi uygulamamaktadır. Mesela Eminevim’de böyle bir sistem yoktur. Bu sisteme cevaz verilmesinin garar içermesi sebebiyle problemli olması bir tarafa, Kiptaş tarafından uygulanmak istenen bu sistem başarılı olmamış ve bildiğim kadarıyla Tüketici Koruma Kanunu da bunu yasaklamıştır.

Sonuç

Tasarrufa dayalı faizsiz finans sistemi uygulayan şirketlerin yaptıkları işlemler fıkhî açıdan bazı revizelere ihtiyaç gösterseler de, bütünüyle gayri meşru olarak değerlendirilmeyi hak etmemektedirler. Çok genel ifade edersek, çekilişli yöntemde üyeler ev ve araba almak üzere ilgili şirkete vekalet vermekte, bu vekalet ise ücretli olmaktadır. Organizasyon ücreti adı verilen ve meşru olan bu vekalet ücretinin âdil ve dengeli olması gerekir. Vekalet ile başlayan sistem ilgili firma tarafından azalan müşareke esasına göre gruplar oluşturulmasını sağlamaktadır. Azalan müşarekede ise ilk alınan konut bütün ortakların ortak malı olup ilk alan kimse kendi payı bakımından malik, diğer üyeler bakımından ise kiracı durumdadır. Şirketin yaptığı işlemlerde hibe anlayışı hiç yoktur. Elbirliği, yardımlaşma, birbirini finanse etme ve ortak olarak bir hedefe varma anlayışı daha baskındır. Özellikle grup mantığının yer aldığı çekilişli sistemi ortaklık dışında bir anlayışla izah etmek zordur.

Sistemi ıvazlı hibe olarak tasarlayan görüşe katılan tebliğcinin gözden kaçırdığı bazı hususlar vardır. Buna göre; ıvazlı hibe sonuçta(kabz gerçekleşince) bey akdine dönüşmektedir. Ivazlarını karşılıklı olarak alan kimselerin ayrıca organizasyon ücreti ödememesi gerekir. Yani o zaman organizasyon ücretini de bu sistemden ayrı düşünmemek gerekmektedir. En azından joker uygulamalar olunca hibe işleminin bir tarafı şirket olmaktadır. Bu durumda alınan organizasyon ücreti akit dışı bir fazlalık olmaz mı? Tebliğ sahibi, başka türlü de yorumlanması ve bu yoruma ve temellendirmeye göre meşru sayılabilecek kira bedelini faiz ve gayri meşru sayarken, aynı mantıkla gayri meşru sayılabilecek organizasyon ücretini nasıl meşru saydığını temellendirememiştir. Bu durum, tebliğ boyunca belli bir şirketin yaptığı işlemlerin meşru diğerlerinin yaptıklarının ise gayri meşru olduğunu ispat gayretine girildiğini ihsas ettirmektedir.

Tebliğ sahibinin esasen “kira yardımlı sistemi” hedef seçtiği ve daha çok bunun meşru olmadığını ispat gayreti taşıdığı çok net bir şekilde anlaşılmaktadır. Zira onun, “Birevim kira yardımlı sistemi hiçbir surette uygulamadığını beyan etmektedir” (s. 2) şeklindeki ifadesinden hem bu uygulamayı hedef aldığı, hem de Birevim’in yaptığını meşru gösterme gayreti içine girdiği gözlemlenmektedir. Zira çekilişli sistemde ve çekilişli sistemin vade ortasına dönüşmesinde de ortaklık anlayışı devreye sokulup, erken ödemede bulunan şirketin alınan evlerde bulunan hisselerine karşılık kira yardımı aldığını düşünmek pek ala mümkün olabilir.

Burada şu hususa dikkat çekmek gerekir; vade ortası sitem iki şekilde uygulanmaktadır. Birisi, çekilişli sistemin vade ortası sisteme dönüşmesi şeklinde olup kira bedeli burada sözkonusudur. Diğer vade ortasında kira bedeli yoktur. Çekilişli sistemin vade ortasına dönüştüğü uygulamada alınan kira bedeli ile ilgili şöyle bir değerlendirme de yapılabilir:

İlave fonun sağlanmasında ilk fonu oluşturan çekilişli yöntem içindekiler zaten kira bedeli ödemekte veya almakta olduğu için sistemin işleyişinde bir sorun görülmez. Burada sadece şu husus belirtilebilir. Mesela, 40 kişilik bir grup içinde yirmi birinci aya kadar azalan müşâreke, sadece bu 40 kişilik kapalı grup içinde düşünüldüğü için bu aya kadar finansmanına kavuşan üyelerin verdiği kira bedelleri tümüyle grup içindeki üyelere verilmekte ve grubun kendi içinde aldığı ve verdiği kira bedelleri birbirine eşit olmaktadır. Başka bir deyişle grup üyelerine dışarıdan bir finansman sağlanmamaktadır. Yirmi birinci aydan sonra ise artık kira bedelleri mudarebe ile işletilen bir fondan geldiği için kira bedellerini de bu fon almaktadır. İşte bu noktada konut finansmanını daha geç alan kişiler daha az ödeme şeklinde bu fondan istifade edebilirler. Bu yöntem konutunu ilk olarak alan kişi ile son olarak alan kişinin avantajlarının birbirine yakınlaştırılması ve dengelenmesi için önemlidir. Başka bir deyişle sistemde konut almadan diğer üyeleri finanse ederek daha uzun süre kalan kişiler, finansmanına daha önce kavuşan kişilere göre belirlenecek bir oranla gittikçe artan bir şekilde daha fazla gelirden istifade edebilir. Böylece, sistemde konut finansmanı almadan uzun süre kalan kişiler daha fazla kira bedeli alacağından belirli bir avantaj elde etmiş olacakları gibi, kira bedelinin yanında mudârebe sözleşmesiyle de diğer gruplara sağlanan finansman yoluyla ilave bir gelirden de istifade edebilecektir. Bu geliri firma farklı usullerle üyelere yansıtabilir. Bunun bir yolu, üyelerden alınan organizasyon ücretlerinin bir kısmının bu orantıya göre geri ödenmesi olabileceği gibi, aylık ödemelerin kademeli olarak azaltılması veya son taksitlerin alınmaması şeklinde de olabilir.

Vade ortası yöntemde de firma ile üyeler arasında ücretli vekalet ilişkisi söz konusudur. Ayrıca firma ortaklardan topladığı fonun kullanılması ve işletilmesi için ortaklarla mudarabe işlemi yapabilir. Hatta bu yöntemde de çekilişli yöntemdeki gibi kira uygulamasına gidilebilir.

Bütün bu değerlendirmelerin yapılabilme imkânı varken tebliğ sahibinin, tek taraflı bir bakışla Birevim şirketinin uygulamalarını alternatif ve meşru olarak sunma gayreti içine girdiği dikkatlerden kaçmamaktadır. Ancak bu şirketin uygulamalarını meşru olarak sunarken, bunların ne kadar tutarlı ve fiilen de uygulanabilirlik payı hakkında bilgi vermemektedir. Sitem içerisine girip uzun vadeli uygulaması görülmeyen düzenlemelerin ideal çözümler olarak sunulmasının isabeti her zaman tartışılabilir. Gerçek şu ki, faizli sistem içerisinde faizsiz bir alternatif oluşturmaya gayret eden bu şirketlerin yaptıkları işlemlerin bir kısmı en azından bazı yönlerden fıkha tam olarak uygun olmayıp bir takım revizelere ve yorumlara ihtiyaç göstermektedirler. Sistem ve sınırlar belli olduğuna göre, firmaların yaptıkları işlemlerin fıkıhtaki isimleri, firmalar tarafından genel olarak ifade edilmemiş olsa da, yapılan incelemelerde bu işlemlerin bazı düzeltmelerle fıkha uygun olduğu söylenebilir. Bu, sektörde çalışan bütün şirketler için böyledir.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Şimdi gerçekten zaten geç başladığımız için, öğlen arasına çok yaklaştık. O yüzden ikinci tebliğe hemen geçmek durumundayız. O yüzden ben hemen konuşmacıları yerlerine alacağım, ikinci tebliğci ve müzakereciyi buraya davet edeceğim. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden Prof. Dr. Hasan HACAK, hocam buyurun. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden Doç. Dr. Süleyman KAYA. Aynı konuda bir başka tebliğ ve yine bir müzakere dinleyeceğiz. Şu anda saat 12.00, bizim yarım saat önce genel müzakereye başlamamız gerekiyodu. Dolayısıyla yarım saatte herhalde Hasan hocam, özetleyebilirseniz… Yarım saatten de önce bitirebilirseniz tabi memnun oluruz. Buyurun.

TEBLİĞ:
TASARRUFA DAYALI FAİZSİZ FİNANSMAN SİSTEMİNE YENİ YAKLAŞIMLAR

Prof. Dr. Hasan HACAK

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

GİRİŞ

Bu tebliğde, özellikle taşıt ve konut finansmanında yurdumuzda uzun süredir uygulanan bir finansman sistemini inceleyeceğiz. Bu sisteme oldukça yeni bazı çalıştay ve metinlerde “Tasarrufa Dayalı Faizsiz Finansman Sistemi (kısaca TDFFS)” denilebildiği gibi, uygulayıcı bazı firmalar tarafından “Elbirliği Finans Sistemi” de denilebilmektedir. Yine özellikle bu sistemin yasal dayanağa kavuşturulması ile ilgili bazı yeni resmi girişimlerde “Yapı Tasarruf Sistemi” olarak adlandırılmaktadır. Bu çalışmada gerek taşıt ve gerekse konut finansmanını içermesi bakımından “TDFFS” ya da “TDFF Sistemi” olarak adlandırılacaktır.

Çalışmanın esas amacı orijinal bir sistem olarak Türkiye’de ortaya çıkan ve yaklaşık yirmi beş yıldır ülkemizde bazı özel firmalar tarafından uygulanan bu sistemin uygulandığı haliyle meşruiyetini sorgulamak ve mevcut duruma fetva vermekten çok, bu sistemin yapısını analiz ederek meşru bir şekilde yürütülmesine dair bir model geliştirmekten ibarettir. İncelememiz bu sistemde organizatör firma ile yaptıkları sözleşmelerle sisteme katılan üyelerin birbirleriyle ve organizatör firma ile ilişkileri ve yaptıkları akitlere yoğunlaşacaktır.

TDFFS’nin önem arz eden bazı ayırt edici özellikleri şu şekilde sıralanabilir:

1. Sisteme tasarrufa dayalı denmesinin nedeni, sistemin üyelerin yapacağı tasarrufa dayanmasıdır. Şöyle ki, sistem, üyelerin belirli bir süre tasarruf yaptıktan sonra temel olarak konut veya taşıt edinmeleri için toplanan tasarruflardan belirli üyelere finansman sağlamaktadır.[80]

2. TDFFS’nin yardımlaşma/elbirliği anlayışına dayandığı söylenebilir. Organizatör firma tarafından belirli sayıda kişi bir araya getirilmese, sistemin işlemesi mümkün değildir. Dolayısıyla, sistemin merkezinde bu organizasyonu gerçekleştiren firma yer almaktadır.

3. TDFFS ile konut ya da taşıt sahibi olmak, ülkemizde uygulanan faizli veya faizsiz belli başlı diğer yöntemlere göre birtakım avantajlara sahip görünmektedir. Sistemin konut ve taşıt finansmanında bir boşluğu doldurduğu söylenebilir. Bu durum, toplum menfaatine olabilecek unsurlar barındırması bakımından son derece önemlidir. Alternatif faizsiz finans yöntemlerinin maliyetlerinin genellikle faiz oranlarına yakın seyretmesine karşılık TDFFS’nin daha rekabetçi bir potansiyel taşıması, sistemi incelenmeye değer, ciddi bir alternatif finans yöntemi haline getirmektedir.

4. Ülkemiz finans, sigortacılık vb. alanlarda henüz alternatiflerin az olduğu bir ekonomik yapıya sahiptir. Konut edinmede kooperatif mantığıyla üyelerine maliyetine hizmet sunan müesseseler, sadece yapı kooperatifçiliğinden ibarettir. Özellikle bazı Avrupa ülkelerinde ise konut finansmanı gibi alanlarda devlet desteğiyle daha az maliyetli finans tekniklerinden bahsedilebilmektedir. Mesela bu ülkelerde üyelerine maliyetine sigorta hizmeti sunan kooperatif sigortacılığının sektör içindeki oranı, yüzde otuz beşler seviyelerinde iken ülkemizde ve diğer İslam ülkelerinde bu oran çok daha düşük, hatta yok denecek kadar azdır.[81] Bu sebeple TDFFS geliştirilmeye müsait, alternatif oluşturabilecek bir model olarak değerlendirilmelidir.

Sistemin analizini yapmadan önce bu çalışmanın yöntemini ilgilendiren bazı hususların belirtilmesi faydalı olacaktır:

1. Öncelikle İslam’a uygun ekonomik arayışlar içinde olanlar için yeni alternatif finans yöntemleri geliştirmek zorunda olduğumuz bir gerçektir. Bu alanda ortaya konulan yöntemlerin insanlar için faizli sisteme göre daha uygun ve avantajlı olmasının yanında meşruiyet açısından da tartışmaya yol açmayan daha net ve sahih yöntemlere dayandırılması için çaba harcanmalıdır.

2. İslam toplumlarında, modern dönem öncesinde kredi ve finans ihtiyacını karşılamak için ortaya konulan çözümler, genellikle iki gerçek kişi arasında yapılan sözleşmeleri esas almıştır. Geçmiş dönemlerde, büyük bir grubu organize etmek üzere finansman sağlama amaçlı kurumlara rastlamak zordur. Çağımızda ise çok sayıda kişiyi bir araya getirerek onlarla aynı sözleşmeyi yapan, bu amaçla özel olarak finans temini, sigorta vb. işlemler gerçekleştiren tüzel kişiler/kurumsal yapılar ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla bu ilişki ağını klasik fıkhın standart sözleşmelerini esas alarak değerlendirmeye çalışmanın her zaman sağlıklı bir neticeye ulaştırmayabileceğine dikkat edilmelidir. Ayrıca bir tarafta, kendini finansal işleri organizeye hasretmiş bir kurum ve diğer tarafta organize olan bir grubun olduğu yapılarda gerçekleşen hukuki işlemlerin mantığı da, klasik dönemlerdeki salt iki gerçek kişi arasında gerçekleşen sözleşmelerden farklıdır. Bu farklılık, ticari işlemlerin örfünde gerçekleşen bir değişiklik olarak görülebilir. Buna iki örnek verebiliriz:

Birinci örnek: Klasik İslam hukukunda teminat verme, kefalet, hatta rehin vb. bir tür teberru olarak görülmüş ve bu sebeple bu akitlerin ücret karşılığında yapılmaması ilkesi genel kabul görmüştür. Ancak günümüzde teminatı bir katılım bankası vereceği zaman, mesela bir teminat mektubu verilmesi işleminde, katılım bankasının masraflarını karşılayacak bir bedel almasına cevaz verilmiştir.[82] Zira katılım bankası bu teminatı verirken gerçek bir kişinin klasik dönemde kefil olmasından farklı şartlardadır. Kurum teminat verebilecek duruma gelebilmek için birtakım masraflar yapmakta, kendi varlıkları üzerinden teminat göstermekte ve teminat vererek de ciddi maddi sonuçları olan bir taahhütte bulunmaktadır. Günümüz iktisadi ve ticari örfü açısından teminat mektubu verme işleminin ücretsiz yapılması makul olmadığı gibi hakkaniyete de uygun değildir.

İkinci örnek: İki gerçek kişi arasında gerçekleşen bir sigorta akdinin kumardan bir farkı görülmeyebilir. Ancak belirli bir sayıya ulaşan kişiler arasında gerçekleştirilen sigorta organizasyonunun, sigortalı sayısının artmasına da bağlı olarak mahiyet değiştirerek bir yardımlaşma manası içerir hale geldiği söylenebilir.[83] Dolayısıyla grup organizasyonunun ayrı bir mantığı vardır ki bunun klasik fıkıh doktrininde doğrudan karşılığını bulmak kolay değildir.

3. Yukarıdaki belirttiğimiz hususlara bağlı olarak ilk temel adım, TDFFS’nin işleyişinin teorik olarak objektif ve doğru bir analizinin yapılması olmalıdır. Sistemi bütün olarak görüp analiz etmeden, yapılan işlemin küçük bir kısmına ve bir noktasına mesela, sadece firmanın tek bir üye ile yaptığı sözleşmeye odaklanmak sistemin bir bütün olarak nasıl çalıştığını anlamamızı zorlaştırabilir.[84]

4. TDFFS, başta Almanya olmak üzere birçok Avrupa ülkesinde uzun süreden beri uygulanmakta olan “Yapı Tasarruf Sandığı (Bausparkase; kısaca Bauspar)” sisteminin ülkemizde faizsiz şekilde uygulanması için bir model teşkil edebilir. Yapı Tasarruf Sandığı modeli özel amaçlı olarak konut finansmanı sağlayan bir banka gibidir ve konvansiyonel bankalardan farklı özellikler taşır. Bu sandığa üye olanlar öncelikle bir tasarruf içine girerler ve belirli bir süre tasarrufta bulunurlar. Müşteriler almak istedikleri kredinin %30’u, %40’ı veya %50’si kadar tasarruf edip piyasa faiz oranlarının altında ve uygun şartlarda kredi alabilmektedir. Bu sistemde çalışan bankaların konut haricinde özel amaçlı finansman faaliyetleri yasaklanmıştır. Tamamen özgün bir faizsiz finansman modeli olarak geliştirilen TDFFS de kanuni düzenlemeyle Bauspar sistemine benzer bir işleyişe kavuşturularak konut finansmanına özel bir sistem olarak yaygınlaştırılabilir.

Kanaatimizce bu çalışmada ele alınan TDFFS’nin meşru sözleşmeler kullanılarak yürütülmesi mümkündür. Bu kanaati net olarak ortaya koyabilmek ve temellendirmek için öncelikle, TDFFS’nin genel tanıtımının yapılması ve sonrasında da, sistemde üyeler ile firma arasındaki sözleşmelerin analiz edilmesi gerekmektedir.

I. TDFF SİSTEMİNİN TANIMI VE YÖNTEMLERİ

TDFFS’de temelde, hâlihazırda uygulanmakta olan iki temel yöntem vardır. Bunlar “çekilişli/kuralı yöntem” ile “vade ortası yöntem”dir. Vade ortası yöntem de standart “taksitli vade ortası yöntem” ve “peşinatlı vade ortası yöntem” olarak iki alt yönteme ayrılmaktadır.[85] Çekilişli yöntemin de bazı alt türleri vardır. Ancak bu çalışmada temel yöntemler olan çekilişli ve vade ortası yöntemler ele alınacak alt türlerin detayına girilmeyecektir. Zira sistem içinde zaman zaman uygulanan diğer alt yöntemlerin tamamı, bu iki temel yöntemin türevidir.

Uygulamada karşımıza çıkan bu iki ana yöntem temel bazı hususlarda birbirinden farklılık arz etmektedir. Yine bu iki yöntemden özellikle çekilişli yöntemin konut finansmanındaki uygulaması ile taşıt finansmanındaki uygulaması birbirinden farklılaşabilmektedir. Burada taşıt finansmanı daha sade ve fıkhî açıdan daha az tartışmalı olduğu için, sistem daha karmaşık olan konut finansmanı üzerinden analiz edilmektedir.

Sistem önce çekilişli yöntem üzerinden detaylı olarak inceleneceği ve bu yöntemi incelerken vade ortası yöntemine atıf yapılması gerekeceği için vade ortası yöntemden kısaca bahsetmek uygun olacaktır:

Vade ortası yöntemde üye, mesela 40 aylık bir vadede ayda 2500 ödeyecek şekilde 100.000’lik bir finansman için sisteme katılır. 40 aylık vadenin yarısının bir fazlası yani 21. ay sonunda finansmanını alır. Buna taksitli vade ortası denilir. 21 aylık ödeme tek seferde peşin olarak yapılırsa buna da peşinatlı vade ortası yöntemi denilmektedir. Bu sistemde kura yani çekiliş olmadığı için üyenin finansmanını elde edileceği tarih kural olarak başlangıçta belirlidir.

A. KONUT FİNANSMANINDA ÇEKİLİŞLİ YÖNTEM

1. Çekirdek Model Üzerinden Bir Analiz

Klasik altın günü uygulamasındaki yardımlaşma ya da birlikten kuvvet doğar mantığının hâkim olduğu çekilişli yöntemde yardımlaşan bir grup birbirini finanse etmektedir. Çekilişli yöntemin daha kolay anlaşılabilmesi için, öncelikle çekirdek model olarak adlandırılan ve öz ve mahiyet olarak uygulamadaki ile aynı olan, ancak daha basitleştirilmiş bir modelle tanıtımı yapılacaktır. Daha sonra ise bu modelin pratik uygulamaya nasıl aktarıldığı tasvir edilecektir. Şöyleki Organizatör firma konut edinmek amacıyla kendisine başvuranlar içinde, halkımız tarafından altın günü olarak bilinen sisteme göre gruplar oluşturarak bunları organize etmektedir. Çekirdek model şöyle bir örnek üzerinden daha rahat açıklanabilir:

Mesela 100.000 değerinde bir konut almak isteyen ve aylık olarak 2.500 taksitle bu bedeli 40 ayda ödeyebileceğini belirterek sisteme girenlerden oluşan 40 üyelik bir grup meydana getirilir. Buna göre birinci ayın ödemeleri tamamlandığında çekilişte sırası çıkan ilk üye 100.000 miktarındaki finansmanla konutunu temin etmektedir. Kırk ay boyunca, noterlerin yürüttüğü çekilişte belirlenen sırayla[86] her ay bir üyeye konut almak üzere söz konusu bedel teslim edilmekte ve kırk ay sonrasında her üye evine kavuşmaktadır.[87]

a. Çekirdek Modeli Oluşturan Akitler

Burada cevaplanması gereken ilk soru üyelerin firma ile yaptığı sözleşmenin nasıl bir sözleşme olduğudur. Üyeler firmaya borç mu vermektedirler, yani bu akit bir karz akdi midir? Yoksa firmaya şartlı bir hibe mi yapılmaktadır? Firma her ay 40 kişilik bir gruptan bir kişiye 100.000 ödeme yaparken bunu ne olarak vermektedir? Bu nasıl bir sözleşmedir? TDFFS’yi anlamak için yapılması gereken ilk iş bu sözleşmenin mahiyetini tanımlamaktır.

Çekilişli yöntemde üyelerin organizatör firma aracılığı ile kendi aralarında yaptıkları akdi bir ortaklık akdi olarak tasarlamak ve sistemi buna göre modellemek mümkündür. Tasarlanan bu modele göre üyeler kendi aralarında sözleşmeye dayalı bir ortaklık kurarak her ay bir kişiye bu ortak sermaye ile konut alınması üzerine anlaşırlar. Buna göre birinci ayın ödemeleri tamamlandığında çekilişte sırası çıkan ilk üye evi almaktadır. Bu üye (birinci üye) kendisine firma tarafından teslim edilen ortaklık sermayesiyle, firmanın gözetim ve denetiminde bir konut alır. Konutunu alan bu üye (birinci üye) üyeler arasında yapılan ortaklık akdi gereği, konut üzerinde diğer üyelerle bir mülkiyet ortaklığı içine girer. (Az sonra bu ortaklığın mahiyetini analiz edeceğiz).

Buna göre birinci ay bittikten sonra konut edinen bu üye ödediği taksitle evin %2.5 (1/40) hissesine mâliktir. Diğer 39 üye ise evin % 97.5 (39/40) hissesine mâliktir. Ev üzerindeki ortaklık evi alan kişinin son taksiti ödemesine kadar devam eder ve bu kişinin her ay ödediği taksitlerle ev üzerindeki hissesi giderek artar. (Bkz. Grafik:2)

Çekilişte çıkan sıraya göre konutunu alan üyenin, her ay ödediği taksitler sebebiyle konutu üzerindeki hissesi artarken, ortaklığın (yani diğer 39 üyenin) hissesi ise azalır.

Bu ortaklığın doğal bir sonucu şudur: Konut sırası çıkıp konutunu alan her üye ortaklığa ait bir evde oturduğu için ortaklığa/diğer üyelere bu ev için bir kira bedeli öder. Zira üyeler arasında bu ortaklığa bağlı olarak bir kira akdi kurulur. Bir üyenin her ay ev üzerindeki hissesi arttığı için kademeli olarak azalan şekilde kira ödemektedir. Çekilişlerin sonunda taksitlerin tamamlanmasıyla, her bir üyenin geri kalan tüm evlerdeki hisseleri sona erer ve böylece gruptaki herkesin konutu üzerindeki (müşterek) mülkiyeti ferdi mülkiyete dönüşür.

[80] En yaygın kullanım alanı taşıt ve konut finansmanı olmakla birlikte, sistemin potansiyel kullanım alanı çok daha geniştir. Buna göre sisteme girenlerin konut, işyeri, arsa veya arazi gibi gayrimenkuller ile taşıt veya iş makinesi gibi çeşitli araçlar edinmek için finansman sağlamaları mümkündür. Çalışma boyunca ifade kolaylığı ve yaygın olması açısından konut ve taşıt üzerinden değerlendirme yapılacaktır.

[81] Bu husus, “The International Cooperative and Mutual Insurance Federation” adlı kuruluşun raporlarında görülebilir. 2014 yılı raporu için bkz. https://www.icmif.org/market-insights-europe-2014.

[82] Katılım bankacılığı ve İslamî finansın standartlarını belirleme konusunda uzmanlaşan kuruluşlardan biri olan AAOIFI’nin (Accounting and Auditing Organization for Islamic Finance Institutions/ İslamî Finans Kurumları Muhasebe ve Denetim Örgütü’nün) 5. standardının 7/1/2 numaralı paragrafı şöyledir: “Gerek geçici gerekse kesin teminat mektubu düzenlemek için yapılan idari masrafların ve bu maksatla sunulan hizmetlerin masraf ve giderlerini teminat mektubu talep eden tarafa yüklemek câizdir. Ancak burada piyasada geçerli olan emsal ücret tutarı aşılmamalıdır. Teminat mektubu tutarının tamamının veya bir kısmının nakit karşılığı varsa, bu durumda teminat mektubu düzenleme masraflarını hesaplarken, mevcut karşılığın ödenmesinin gerektirdiği fiili/gerçek hizmetler dikkate alınabilir.” Bkz. Faizsiz Bankacılık Standartları, s. 107, (çev. Mehmet Odabaşı, İshak Emin Aktepe), Türkiye Katılım Bankaları Birliği, İstanbul, 2012.

[83] Tek bir sigorta sözleşmesini, sigorta sistemindeki bütün akitlerin toplamından ve teknik hesaplamalardan oluşan organizasyondan ayrı olarak ele almak mümkün değildir. Zira sigorta sistemi içinde iki kişinin kendi aralarında yaptığı sözleşme, diğer sigortalıların akitlerinden bağımsız bir akit değildir. Eğer böyle olsaydı sigorta akdi, düşük primlerle kurulamayacak ve sigorta eden, risk gerçekleştiğinde kendi malından bu riski tazmin etmeyi taahhüt edeceği için taraflardan biri kesin olarak zarar edecektir. Bu ise iki taraftan birinin kesin kaybı ve diğerinin zararına bir işlem olacağından bir kumar mahiyetinde olacaktır. Oysa sigorta bu tür bir akit değildir. Sigorta himayesi almak üzere akit yapanların sayısı arttıkça, gerek sigortacının ve gerekse sigortalıların durumlarındaki belirsizlik azalmakta ve belirli bir sayıya ulaştığında da bu belirsizlik neredeyse ortadan kalkmaktadır. Bu organizasyon, istatistik ve tarama yöntemi ile risklerin gerçekleşme ihtimallerinin hesaplanmasını ifade eden büyük adetler kanunu denilen ilmi bir temele göre gerçekleştirilir. Sigortalıların sayısı arttıkça bu istatistikler daha sağlam temellere oturur. Tazmini üstlenen kişi veya kurum açısından bu işlem artık bir kumar değil, teknik anlamı ile bir sigortadır.

[84] Bütüncül bakışın gerekliliğini ortaya koymak için anlatmak istediğimizi en iyi izah eden örneklerden biri olarak yine sigorta örneği verilebilir. Şöyleki; sigorta akdi ilk olarak tartışıldığı yıllarda bazı İslam hukukçuları kooperatif ya da ticari ayırımı yapmaksızın sistemi değerlendirmek yerine sadece sigortada tarafların ödediği bedellere bakarak şu yorumu yapmışlardır: Sigorta akdinde sigorta yaptıran taraf para ödemekte, sigorta şirketi de para ödemektedir. Dolayısıyla bu bir sarf akdidir ve faizdir. bkz. Faysal Mevlevî, Nizâmü’t-te’mîn ve mevkıfu’ş-şerîati minhu, Beyrut 1408/1988, s.155.

[85] Sistemde bu iki yöntem esas alınarak karma yöntemlerin de geliştirilmesi mümkündür.

[86] Uygulamada organizasyon zorlukları ve maliyetler dikkate alınarak her ay çekiliş yapmak yerine her on ayda bir çekiliş yapılarak on aylık sıra belirlemesi yapılmakta ve bu sıraya göre finansman sağlanmaktadır.

[87] Çalışma boyunca anlatım kolaylığı oluşturması açısından verilen örneklerde hep bu kırk kişilik, 40 ay vadeli ve 100.000 değerinde bir finansman oluşturmak isteyen grup esas alınacaktır.

Grafik:1
Konut Finansmanında Çekilişli yöntemin Çekirdek Model Üzerinden İzahı
40 Aylık Bir Grup Üzerinden Modelleme
1. Ay Sonu

İkinci ayın ödemesi tamamlandığında ise çekilişte ikinci sırada ev alacağı belirlenen üyeye (ikinci üye) ev alınır. Bu üye birinci üyenin evi üzerindeki hissesini de alarak artık %5 hisse ile malik olacağı evine geçer. Her iki üyenin de aldıkları evleri üzerindeki hissesi %5 oranında; ortaklığın bu iki ev üzerindeki hissesi ise %95 oranındadır. Başka bir deyişle konut sırası çıkmamış 38 üyenin her biri, konut sırası çıkıp konut almış üyelerin her birinin konutuna % 2.5 oranında ortaktır (Bkz. Grafik: 2).

Grafik: 2
Konut Finansmanında Çekirdek Model
40 Ay Ödemeli Bir Grup Üzerinden Modelleme 2. Ay Sonu

2. AY: Bu ay da yeni bir üyeye teslimat yapılıyor. Toplam iki teslimat yapıldı. Bu iki üyenin hisseleri şu şekilde:

Bu şekilde her ay yeni bir üye evini alır ve bu yeni üye daha önceki aylarda yaptığı ödemelerle kendinden önceki üyelerin her birinin konutu üzerindeki %2.5 hissesini de kendi aldığı evin üzerine transfer eder.

İkinci ayda bu transferi şöyle ifade edebiliriz: ikinci üyenin, birinci üyenin konutundaki %2.5 hissesiyle birinci üyenin ikinci üyenin konutundaki %2.5 hissesi değiştirilir. Bu trampa sonucunda, birinci üyenin ikinci üyenin konutu üzerinde hissesi kalmayacağı gibi, ikinci üyenin de birinci üyenin konutu üzerinde hissesi kalmaz. Kural olarak bu trampa sürekli devam eder. Bunun en önemli sonucu şudur: Konut alan üyeler birbirinin konutu üzerinde hissedar olmazlar. Hissedarlık ve ortaklık özellikle konutunu almamış olan üyelerin, kurada sırası çıkan üyelerin aldığı konutlar üzerindeki hissedarlığıdır. Konut almış olan her üye artık her ay yapacağı ödemelerle, kendi konutu üzerinde, o ay kurada konut sırası gelen üyenin hissesini satın almakta ve kendi konutu üzerindeki hissesini sürekli artırmaktadır. Ancak bu durum üyeler arasındaki akdi ortaklık ve grup ilişkisini sonlandırmaz, grup ortaklık bağı ile birbirine bağlı olmaya devam eder. Sadece konutunu alan üyeler arasındaki mülkiyet ortaklığı sona erer, ortaklık akdi grup içinde devam etmektedir. (Bkz. Grafik:3)

Bu şekilde vademizin ortasına yani yirminci aya gelindiğinde toplam yirmi konut alınmış ve konut alan ilk yirmi üye ile henüz konut almamış diğer yirmi üye, her bir konut üzerinde % 50 hisseyle ortak hale gelmiştir. İki grup arasındaki fark, konut alan üyelerin almış oldukları tek bir ev üzerinde %50 hisse sahibi olması, konut almayanların ise bu yirmi evin her birindeki %2.5 hisseden, toplamda %50 (2.5X20=50) hisse sahibi olmalarıdır.

Grafik:3
20. Ay Sonunda
Konut Alan İlk Yirmi Üyeden Her Birinin Durumu

Süreci devam ettirip son aylara geldiğimizde ise ortaya, ilk aylardakinin tersi bir manzara çıkar. Mesela, 39. ayın sonunda, yani bu ayın ödemeleri yapıldığında durum şöyledir: Artık tek bir ödeme kaldığı için, evini alan tüm üyelerin (birinci üyeden otuz dokuzuncu üyeye kadar) konutları üzerindeki kendi hisseleri % 97.5’e çıkmıştır. Geriye kalan kırkıncı üyenin ise diğer 39 evin her birinde % 2.5 hissesi vardır. (bkz. Grafik: 4)

Grafik: 4
39. Ay Sonunda
Konut Alan Otuz Dokuz Üyeden Her Birinin Durumu

Son ay olan kırkıncı ayda ödemeler yapıldığında ise tüm üyeler evler üzerinde müstakil/ ferdi mülkiyete kavuşurlar. (Bkz. Grafik: 5)

Grafik: 5
Kırkıncı Ay Sonunda Üyelerin Durumu
Her üye konut üzerinde müstakil olarak ferdi mülkiyete kavuşmuştur.
Konut üzerinde ortaklığın hissesi kalmamıştır.

Görüldüğü gibi, çekilişli yöntemi çekirdek model üzerinden bu şekilde ortaklık esasına göre modellemek mümkündür. Bu modelde kura (çekiliş) sistemiyle konut alan kişi ona bu finansı sağlayarak konuta ortak olan kişilere kira bedeli ödemektedir. Ortaklık kelimesi İslam hukukunda şirket terimiyle ifade edilir. Burada kastedilen, bir ortaklığın yani şirketin akit yoluyla kurulması olduğu için “akit şirketi”dir. (Bu akit şirketi ana çatıdır ve ayrıca mülkiyet ortaklığını içerir.) Modern dönemde şirket kelimesi farklı anlamlarda kullanılabildiği için, akitle kurulan ortaklığı karşılamak üzere müşâreke kavramı üretilmiştir. Dolayısıyla burada akitle kurulan sermaye ortaklığının yani müşârekenin bir türü söz konusudur. Daha teknik bir ifadeyle bu sistem, şirket-i inânın da bir türü ya da türevi olarak da değerlendirilebilecek müşâreke-i mütenâkısa (ferdi mülkiyet kazanımıyla sonuçlanan, kademeli olarak azalan akit ortaklığı) olarak kabul edilebilir. Ancak bu sistem, müşâreke-i mütenâkısa’nın özel ve yeni bir türü olarak değerlendirilmelidir. Sistemle ilgili tasarım daha önce bilinen somut bir modele dayanmayıp tamamıyla yeni ve orijinal bir tasarım ve orijinal bir finansal ürün olarak görülmelidir. Sistemin amacı, grup şeklinde organize olan üyeleri ortak yapıp her ay bir üyeyi konut sahibi yapmaktır. Yani ortaklık, yukarıda belirttiğimiz gibi nihayetinde her üyenin konutu üzerindeki ferdi mülkiyetiyle son bulacak bir ortaklıktır.

b. Kira Bedeli

Bu modelde, kurada konut alma sırası ilk çıkan, sadece bir taksit ödeyerek bir konut almakta ve konut fiyatının üzerine küçük miktarlarda kira bedeli ilavesi ile ev sahibi olmaktadır. Kurada son çıkan üye de, ödediği taksitler sebebiyle ortak olduğu evlerden aldığı kira bedeli sayesinde daha az bir maliyet ile evine sahip olmaktadır. Burada, evini ilk olarak alan üye, en çok kira bedeli ödediği için ev alımı onun için daha maliyetli; kurada en son çıkan üye de sürekli olarak kira bedeli aldığı için onun açısından ev alımı daha az maliyetli olmaktadır. Bu şekilde üyeler arasında ödemeler açısından mümkün olduğunca adaletin sağlanması amaçlanmaktadır.

Kira bedeli alınması, sistemin adaleti için önemli bir unsur olduğu gibi meşruiyetini de güçlendirecek bir husustur. Şöyleki TDFFS ilke olarak tasarrufa dayalı bir sistemdir. Kira bedeli uygulaması olmadığında şöyle bir sorun ortaya çıkabilir: Yeterli finansmana sahip olamadığı için bir süre tasarruf edip konut almak isteyen grup üyelerinden konut sırası daha önce çıkanlar, istedikleri finansa daha erken kavuşarak diğer üyelere göre daha avantajlı bir durum elde etmektedirler. Ortaklık ve kira bedeli uygulaması göz ardı edildiğinde, konut sırası daha sonra çıkanlar ise ilk çıkanlara göre dezavantajlı olacaktır. Oysa üyelerin birbirine ortak olduğu şeklinde tasarlanan bu model konut üzerinde ortak olanın hissesi oranında kira bedeli almasını mümkün kılmaktadır. Bu durumda kurada en son sırada çıkan üye en fazla kira bedeli alarak son sırada çıkmanın dezavantajını telafi edebilecek imkâna kavuşmaktadır. Böylece 100.000 ₺ miktarı bir finansman elde etmek için gruba giren kişilerden konut sırası kurada ilk çıkan üye, bu bedelin yanında ayrıca, oturduğu evin ortakları olan grup üyelerine mesela 10.000 ₺ kira bedeli ödeyecektir. Yine kurada sırası son çıkan üye de 100.000’lik bir finansman karşılığında alacak olduğu kira bedelleri mahsup edilerek 90.000 ₺ ödeyecektir.[88]

Bu yöntemde bir üyenin aldığı ile ödediği miktarların tam olarak aynı olmasını şart koşmak gerçekçi olmadığı gibi gerekli de değildir. Erken ev teslim alan üyenin kira bedeli ödemesi sistemi daha âdil ve meşru bir hale getirecektir. Kaldı ki, kira bedellerinin devreden çıkarıldığı bir sistemin işlemesi son derece zordur. Ev fiyatlarının ciddi ölçüde artabildiği ve ev taksitlerinin uzun vadelere yayıldığı bir ortamda, sırası ilk çıkan kişilerin kazançlı olup son çıkanların zarar etmesine sebep olabilecek bir sistem ne başarılı bir model olabilir ve ne de makâsıd-ı şerî’a (İslam’ın temel ilkeleri) açısından savunulabilir. Böyle bir düzenleme yapılmadığı takdirde, sistem çekiliş sırası ilk gelenlerin daha sonra gelenler üzerinden konut sahibi olduğu adaletsiz bir yapıya dönüşecektir.

c. Ortaklığın Amacı

Buradaki ortaklık her iki taraf için bir tür kâr ve maddi bir amaç için kurulmaktadır. Ancak çoğu klasik ortaklıklardakinin aksine, buradaki amaç ticaret yapıp bunun kârını ortaklar arasında bölüşmek değil, toplanan para ile üyelerin konut sahibi olmasını sağlamaktır. Ayrıca yukarıda belirttiğimiz gibi, kurada konut sırası çıkan üyeler, çıkmayan diğer üyelere yani ortaklara kira bedeli ödemektedirler. Bu kira bedelleri diğer ortaklara ödeyecekleri kalan taksit bedellerine indirim olarak yansımaktadır. Bu da ortaklar açısından ev sahibi olmanın yanında evlerini daha ucuza mal etmek gibi bir fayda ve avantaj sağlamaktadır. Görüldüğü gibi bir ortaklığın kurulmasından beklenen amac bu iki fayda ile tahakkuk etmiş olmaktadır. Çekilişli (kuralı) yöntemde bu avantaj vade ortası yönteme göre daha belirgindir.

d. Çekirdek Modelin Uygulamaya Aktarılması ve Çekirdek Model ile Uygulama Arasındaki Farklar

TDFFS’nin daha kolay anlaşılabilmesi için sistemin işleyişi basite indirgenmiş bir çekirdek model üzerinden anlatılmış oldu. Bu bölümde uygulamada karşılaşılan farklılıklara da temas edilerek pratikteki işleyişin yani uygulamanın nasıl gerçekleştiği daha yakından ve detaylı olarak incelenmektedir. Çekirdek model TDFFS’nin mevcut uygulamalarıyla teorik olarak örtüşse de, pratikte özellikle iki hususta farklılıklar ortaya çıkmaktadır:

1. Çekirdek model olarak sunulan yapı teorik olup, uygulamada bir takım değişiklikler zaruri görünmektedir. Bunlardan ilki kira bedeli ödemelerinde ortaya çıkmaktadır. Sistemin pratik hale getirilmesi ve ödeme kolaylığı sağlanabilmesi için ödenen kira bedellerinin belirlenmesinde bir ortalama miktar esas alınmaktadır. Çekilişte sırası ilk çıkan üye, -yine kırk taksitlik bir ödeme grubu için düşünüldüğünde- ikinci taksitinde hem normal taksit hem de neredeyse bir aylık kira bedelini (bir kira bedelinin %97.5’u) birlikte ödeyeceği için başlangıçta ağır bir maddi yük altına girmiş olacaktır. Ayrıca yine son taksit olan kırkıncı taksitte ise ev üzerindeki hissesi oldukça artacağı için, çok düşük bir kira bedeli ödeyecektir (Bkz. Tablo:1).

Tablo:1
Çekirdek Modelde Taksitlere Eklenen Kira Bedelleri

(Not: Önünde – (eksi) olan rakamlar, konut üzerinde hissesi olanların aldığı kira bedelini; + (artı) olan rakamlar ise konut alanların ödediği kira bedellerini gösterir.)

Tablo:1’e göre, birinci üye birinci ayın sonunda konut aldığı ve bu konutun sadece %2.5’i kendi hissesi olduğu için, ikinci aydan itibaren kira ödemesi yapmaktadır. 400 lira kira değeri olduğu hesaplanan bir ev için grup üyelerine ikinci ayda bu bedelin %97.5’i olan 390 ödenecektir. Bu bedel ikinci ay sütununda görüldüğü gibi diğer üyelerin ödemelerinden 10’ar lira düşülmesi şeklinde dağıtılmaktadır. Her ay üyelerin ev üzerindeki hisseleri arttığından ödenen kiranın oranı ve miktarı (%95, %92.5, %90, %87.5 ve 380, 370, 360, 350 şeklinde) kademeli olarak azalacaktır. Kırkıncı aya gelindiğinde ise bu bedel 10’ye düşecektir. İkinci ayın sonunda konut alan ikinci üye ise üçüncü aydan itibaren (%95, ve 380) kira bedeli ödemeye başlayacaktır. Uygulama bu şekilde devam ederek her ay yeni bir üye konut alıp müteakip aydan itibaren hissesi oranında kira bedeli ödeyecektir.

İşte bu noktada sisteme müdahale edilerek pratik kolaylığı sebebiyle standart bir ödeme planı belirlenmiştir. Artık evini alan üye, aydan aya değişmeyecek şekilde ortalaması alınmış standart bir ödeme planına tâbî olacaktır. Ev sırası çıkmayan üyenin ise ödeyeceği taksitler, ev sırası çıkıncaya kadar almakta olduğu kira bedelleri sebebiyle gittikçe azalacaktır. Zira bu kişi sürekli olarak diğer üyelerin evinde daha fazla hisse sahibi olduğu için bu onun daha fazla kira bedeli almasını sağlayacaktır. (konut finansmanı çıkmamış üyenin ise ödemelerinin standartlaştırılması zordur.) Aynı şekilde evi çıkmayan üyenin alacağı kira bedeli de bir ortalama miktarla hesaplanmaktadır (Bkz. Tablo: 2).

Tablo:2
Standart Hale Getirilmiş Kira Ödemeleri

Tablo 2’de görüldüğü gibi, konut alan üyelerin ödeyeceği kira bedelleri standart olarak 200 şeklinde belirlenmiş ve aylık taksit olan 2500’e ilave edilerek 2700’lük bir aylık ödeme ortaya çıkmıştır. Konut almamış olan üyelerin ise hisseleri her ay doğrusal bir orantıyla arttığı için hak ettikleri kira bedelleri ödeyecekleri taksitlere indirim olarak yansımaktadır.

2. Çekirdek modelin teorik yapısının uygulamada revize edilen ikinci yönü daha köklü bir husustur. Şöyle ki: Çekilişli yöntemin basite indirgenmiş çekirdek modeli, üyeler taksitlerinin yarısından bir fazlasını (mesela kırk aylık vadede, 21. taksit ödeninceye kadar) ödeyinceye kadar devam eder ve bundan sonra yöntem vade ortası modeline dönüşür ve erken ödeme yapılır. Buna göre çekilişli yöntemde, örneğimizdeki kırk aylık vadeyi esas alırsak, yirmi birinci ayda firma, isteyen üyelerin tamamına finansman sağlayarak konut bedeli teslim eder.

Şöyle ki Yirminci ay sonunda konut almış olan yirmi üyenin her birinin kendi konutu üzerinde %50 hissesi varken; konut finansmanı alma sırası gelmemiş üyelerin ise o ana kadar ilk yirmi üye tarafından alınmış evlerin her birinin üzerinde %2.5’ten toplamda bir evin %50 sini oluşturacak hissesi vardır. Başka bir deyişle grup üyelerinin tamamı bir ev üzerinden düşünüldüğünde %50 hisseye sahiptir (Bkz. Grafik: 6).

Yirmi birinci ay sonunda yani vade ortası aşıldığında bu hisse miktarı %52.5’a çıkar. İşte bu noktada 40 üyenin tamamına TDFFS’nin büyük fonundan 40 konutun %47.5’ine denk gelen bir finansman sağlanarak grup üyelerinin kendi aralarındaki ortaklık sonlandırılır; bu grup artık gelen bu fonla ortaklık ve müşâreke içine girmiş olur. (Vade ortası sistemine bkz.) Ancak burada sistemin özünün değişmediğini özellikle belirtelim. Sadece küçük bir grup arasında yapılan müşâreke ve ortaklık, bu noktadan sonra bu grupla fonu sağlayan taraf arasında olmaktadır. Zira daha önce küçük bir grup içinde olan azalan ortaklık, artık büyük grup içinde yer almakta ve üyeler gruba kira bedeli ödemeye devam etmektedir (Bkz. Grafik: 6).

TDFFS’ye yeni başlayan bir firmanın bu şekilde sisteme ilave bir fon katmasının oldukça zor olduğunu belirtmek gerekir. Bunun için sistemin başarılı bir şekilde uzun bir süredir işliyor olması ve bu finansmanı sağlayabilecek oranda büyüyor olması gerekir. Diğer bir ihtimal ise firmanın büyük ölçüde kendi sermayesiyle sisteme fon aktararak finansman sağlamasıdır. Bu şekilde bir ilave fon aktarımıyla üyeler taksit ödemelerini tamamlamadan vadenin bitmesinden çok daha önce finansmana kavuştukları için önemli bir fayda elde edilmekte ve sistem onlar için cazip hale gelmektedir.

e. Çekilişli Yöntemin Çekirdek Modelinin Vade Ortası Modele Dönüşmesinin Nasıl Gerçekleştiği

Yirminci ay sonu itibariyle yirmi üye için konut alımı yapılmış durumdadır. Yirmi birinci ayda yeni bir üye daha konut alımı yapmaktadır. Bu aşamada, organizatör firma sisteme 19 konut bedeline denk gelen miktarda bir fon aktarımı yaparak kalan 19 üyenin de konutunu almasına imkân sağlamaktadır. Bu durumda aktarılan bu fon tüm evlerin %47.5’lik hissesine sahip hale gelmektedir.

Grafik:6

Yukarıdaki tablo ve grafikleri incelediğimizde şu husus görülmektedir: Yirmi birinci ayda 19 konut bedeli ile sisteme yeni bir fon girmekte ve her üye konut finansmanına kavuşmaktadır. Bu şekilde 40 konutun tümünün %47,5 hissesi bu yeni fona ait olmaktadır. Her ay yapılan ödemelerle bu hisselerin %2,5’i üyeler tarafından satın alınmış olur ve fonun hissesi de %2,5 azalır. Kırkıncı ayda fonun hisse miktarı sıfıra iner ve üyelerin tamamı evlerinin %100’ünün mâliki haline gelir.

Burada karşımıza çıkan önemli bir mesele, firmanın çekilişli yöntemdeki vade ortası teslimat finansmanını nasıl sağlayacağı ve her üye ile bu yeni ortaklığı nasıl kuracağıdır.

Çalışmanın başında belirtildiği gibi TDFFS iki ayrı yöntemden oluşmaktadır: Çekilişli ve vade ortası yöntemleri. Bu iki yöntemin her birini oluşturan grupların ödemeleri, iki ayrı büyük ortaklık fonu olarak tasavvur edilebilir. Firma bu iki fonla birlikte, gerektiğinde kendi kaynaklarını da katarak çekilişli sistemdeki vade ortası finansmanını temin edebilmektedir. Daha açık bir şekilde belirtmek gerekirse, yirmi birinci aydaki ilave fon üç kaynaktan sağlanabilir: 1. Çekilişli yöntemin kendi fonu; 2. Vade ortası yöntemin fonu; 3. Organizatör firmanın öz-kaynakları (kendi gelirleri ve/veya sermayesi) (Bkz. Grafik: 7).

Grafik:7
Çekilişli Yöntemin Vade Ortasına Dönüşümünde Gereken Fonun Karşılanması

Grafik:7’de de görüleceği gibi, 40 ay vadeli grupta yirmi birinci ayın sonunda, (henüz konut finansmanını almamış olan) kalan 19 üyenin alacakları konut finansmanı topluca sağlanır. Bundan sonraki ortaklık (azalan müşâreke), 40 kişilik gruptan her bir üye ile bu yeni fon arasında olacaktır. Bu durumda, kira bedelleri artık grup dışından sağlanan bu yeni fona ait olmaktadır. Dolayısıyla, bundan sonraki aşamada, yani kalan 19 ay boyunca, grubun tüm üyeleri bu fona kira bedeli ödeyecektir. Bu işin organizasyonu firma tarafından temel esasları aşağıda belirtilen kurallara göre yapılacaktır.

İlave fon sisteme girdikten sonra ise ortaklığın bir tarafı değişmiş ve yapı daha kompleks bir hal almıştır. Bu noktada artık çekilişli yöntemdeki bu kırk kişi ile, somut olarak belirli üyeler ortak olmamakta, bunun yerini organizatör firmanın yönetimindeki bir fon almaktadır.

Bu noktadan sonra sistemin işleyişinin meşru kurallar dairesinde seyredebilmesi için sisteme giren her üyenin firmaya yatırdığı taksitleri, sistem içinde ilave fonlamanın yapılabilmesi gibi hususlarda kullanabilmesi için firmayı yetkilendirmesi gerekecektir. Burada en sağlıklı yöntem firmanın üyelerle bir mudarebe akdi yapmasıdır. Dolayısıyla çekilişli yöntem üyelerinin firma ile yaptıkları sözleşme iki aşamalıdır. İlk aşamada sisteme giren çekilişli yöntem üyeleri, belirli gruplar altında toplanarak kendi aralarında oluşturacakları azalan müşâreke akdini tesis ve organize etmesi için firmaya vekâlet verirler. İkinci aşamada ise firmanın toplanan fonları kullanması ve elde edilecek kârın belirli oranlarda paylaşılması konusunda firmayla mudarebe akdi yaparlar. Bu şekilde firma sisteme giren kişilerin ödemelerinden oluşan fonu kullanmaya yetkili olur. Dolayısıyla bu ilave fonun kullanımıyla elde edilecek gelirin belirli bir oranı da yine üyelere verilir.

Bu noktada şu hususa açıklık getirilmelidir. İlave fonun sağlanmasında ilk fonu oluşturan çekilişli yöntem içindekiler zaten kira bedeli ödemekte veya almakta olduğu için sistemin işleyişinde bir sorun görülmez.

İlave fonun geldiği ikinci kaynak, yukarıda belirtildiği gibi vade ortası yöntemin fonu olabilir. Firma vade ortası yönteme girenlerle ilk olarak mudarebe akdi yapar. Yani vade ortası yöntemine giren kişiler, kendi finansmanlarını alacakları tarihe kadar yatırdıkları bedellerin firma tarafından çekilişli yöntemin finansmanında kullanılmasını kabul eder. Firma da çekilişli yöntemde azalan ortaklık yöntemiyle bu fonu değerlendirir. Dolayısıyla firma mudarebe akdine dayanarak çekilişli yönteme ilave fon aktarımında bulunur ve çekilişli yöntemle azalan ortaklık kurarak kira geliri elde eder.

İlave fonun geldiği üçüncü kaynak, firmanın kendi sermayesi olabilir. Firma bu şekilde çekilişli yöntemle azalan ortaklık kurarak kira bedellerini doğrudan kendisi alabilir.

2. Çekilişli Yöntemde Üyelerle Firma Arasındaki Sözleşmelerin Niteliği

İşleyişini bu şekilde ortaya koyduğumuz çekilişli yöntemde üyeler ile firma arasında yapılan sözleşmeler sistemin meşruiyetinin sağlanması bakımından en önemli unsurlardır. Bu nedenle, bu sözleşmelerin mahiyetlerinin net bir şekilde ortaya konması gerekir. Çekilişli yönteme giriş için üyelerin organizatör şirket ile yaptıkları ilk sözleşme, bir tür vekalet şeklinde görülebilir. Üyeler gruplar oluşturularak azalan ortaklığın tesisi ve organizasyonu noktasında gerekli iş ve işlemleri yapmak üzere organizatör firmaya yetki ve vekalet verirler. Burada vekalet ücretli bir vekalettir ve firma adil bir vekalet ücreti alır. Buna yönetim masrafı da diyebiliriz. Bu masrafın alınması meşrudur.[89] Zira organizatör firma bu ortaklığın koordinasyonunu yapar, yeni üye bulur, şubeler açar, uzman ve diğer personelleri çalıştırır, ekipman sağlar, kura (çekiliş) organizesi vb. sistemin yürümesi için her türlü harcamayı yapar. Ancak firmanın bu harcamaları karşılığında üyelerden alacağı bu yönetim masrafının/vekalet ücretinin makul ve adil olması gerekir. Yönetim masrafının miktarının belirlenmesinde, özellikle kişilerin konut alımını kaç taksitte yapacağı önemli bir kriter olabilir.

İkinci olarak, vekalet ile başlayan sözleşme ile firma sisteme girmek isteyen üyeler arasında azalan ortaklık sözleşmesi oluşturarak gruplar kurar. Bu yetkiyi zaten vekalet akdi içermektedir. Vekalet akdinin kapsamında üyeler kendileri adına azalan ortaklığın kurulması yetkisini de vermiştir. Bu vekalet ile üyeler arasındaki kira sözleşmeleri firma tarafından organize edilir.

Üçüncü olarak, üyeler firma ile ayrıca bir mudarebe sözleşmesi de yapar. Firma bu sözleşmeye dayanarak, üyelerin yatırdığı fonu özellikle sistem içinde kira bedeli getirecek şeklinde kullanır.

B. VADE ORTASI YÖNTEM

Hakkında yukarıda kısaca bilgi verilen bu yöntemin işleyişi şöyledir: Bir üyenin, mesela 100.000’lik bir konut almak istediğinde 40 aylık taksitlerle ayda 2500 ödeyeceği bir plana girdiğini düşünelim. Üye 52.500 miktarı ödemeyi tamamladığında, yani 40 aylık vadenin yarısından bir sonraki ay olan yirmi birinci ayın taksitini ödediğinde firma ona en fazla bir aylık bir süre içinde 100.000’lik finansmanını teslim eder. Bu yöntemde üyeler kapalı gruplar şeklinde organize edilmeyip her üye bireysel olarak tasarruf yapıyor görünümündedir. Ancak vade ortası yöntemle sisteme giren bir üyenin arkasında tüm sistemin büyük grubu olmaksızın vade ortasında finansmana kavuşması zordur. Zira vade ortası yöntemde, istediği finansmanı sağlayarak konut alan üyeler, tıpkı çekilişli yöntemdeki gibi firmanın yönettiği fon ile azalan müşâreke içine girmiştir. Bu fonun 52.500’si üyenin taksitler halinde ödediklerinin toplu olarak geri verilmesi şeklinde bir finansman iken, 47.500’si ise, yine çekilişli yöntemdeki gibi, vade ortası yöntemin kendi fonu ile birlikte çekilişli yöntemin fonu ve gerektiğinde firmanın kendi sermayesi tarafından karşılanmaktadır.

Vade ortası yöntemde üyeler konut bedelini taksitler halinde ödüyorsa, taksitli vade ortası yönteminden; alacağı finansmanın yarısını peşin olarak ödeyerek sisteme giriyorsa peşinatlı vade ortası yönteminden bahsedilir. Bu iki alt yöntem arasında sistem ve fıkhî değerlendirme açısından önemli bir fark olmadığı için her ikisi de vade ortası yöntem şeklinde ortak bir isim altında analiz edilebilir.

TDFFS’ye giren üyelerin, çekilişli yöntem yerine bu sistemi tercih etmelerinin iki temel gerekçesi olduğu söylenebilir:

1. Çekilişli yöntemde bir üyeye finansmanın ne zaman çıkacağı hususunda belirsizlik vardır. Zira bu sıra kura (çekiliş) ile belirlenir. Vade ortasında ise bunun zamanı baştan belirlidir. Bu da üyenin tercih ettiği vadenin yarısından sonraki ayın sonudur. Zira iyi bir konut bulmak için uzun süre araştırma yapmak gerekebilmektedir ve insanlar buna yeteri kadar vakit ayırmak isteyebilirler.

2. Vade ortası yöntemi, –organizasyon ücreti bir tarafa bırakılırsa- üyelerin firmaya verdiği ve aldığı bedellerin tam olarak eşit olduğu, araya kira bedelinin girmediği bir sistemdir. Özellikle sisteme ödediği ile sistemden aldığı miktarların tam olarak birbirine eşit olmasında ısrar eden müşteriler vade ortası yöntemi tercih etmektedir.

Çekilişli yöntemde kira bedeli ödemesiyle üyeler arasındaki adaletin bozulması önlenmekte iken, vade ortası yönteminde ise üyeler arasındaki adaleti bozabilecek bir şey zaten baştan itibaren söz konusu değildir. Zira kura (çekiliş) olmadığı için bu sisteme giren herkes eşit şartlardadır, hiçbir üye diğerinden daha avantajlı değildir. Her üyenin evini alabileceği tarih vade ortasından bir fazla taksit ödedikten sonraki zaman dilimidir. Ayrıca herkesin ödediği ve aldığı miktarlar eşit olduğu için sistemin meşruiyeti noktasında da bir sorun görülmez.

Bu yöntemdeki sözleşmelerin nasıl olması gerektiği hususunda da şunlar söylenebilir:

Vade ortası yöntemdeki sözleşmeler de iki şekilde düzenlenebilir:

1. Üyeler, sisteme giriş için sözleşme yaparken çekilişli yöntemde olduğu gibi firmaya vekalet verirler. Bu vekalet sayesinde firma üyelerin işlemlerini takip eder ve verdiği hizmet karşılığında vekâlet ücreti (organizasyon bedeli) almayı hak eder.

2. İkinci olarak üyeler, firma ile bu fonun TDFFS içinde ya da güvenilir ve denetlenebilir başka yatırım alanlarında kullanılması için mudarebe akdi yaparlar. Firma mudarebe akdine dayanarak vadeli yöntemde biriken fonu, TDFFS içinde ve/veya başka yatırım alanlarında kullanabilir. Fon, TDFFS içinde iki yöntemin (çekilişli ve vade ortası) finansmanı için de kullanılabilir.[90] Firma mudarebe şeklinde yönettiği bu fonu kullanarak çekilişli yöntemdeki gruplarla olduğu gibi, vade ortası yöntemdeki üyelerle de, elindeki vekaleti kullanarak azalan müşâreke içine girer. Dolayısıyla vade ortası yöntem üyeleri de, azalan müşârekede ortaya çıkan kira gelirleri üzerinden belirli bir oranda pay alabilirler.

Burada bir hususu netleştirmek gerekir. Çekilişli yöntemde oluşan kapalı[91] gruplarda, grup içinde azalan müşâreke sözleşmesinin bir sonucu olarak kira alıp verme hususu sistemin bir parçası iken, vadeli yöntemde hâlihazırda böyle bir uygulama yoktur. Burada geliştirdiğimiz modelde ise vadeli yöntemde de vade ortasından bir sonraki ayın sonundaki tüm finansman ödemesi sonucunda bir tür azalan müşâreke söz konusu olduğu için firmanın fon sağladığı müşterilerinden kira bedeli alması ve buradan elde edilecek kârı mudarebe akdinde belirlenen oranlarda üyelere aktarması yoluna gidilebilir. Ancak vade ortası yönteme girenlerin en azından bir kısmı bireysel anlamda tasarrufta bulunduğunu düşünmekte, yatırdıkları bedellerin bir ortaklık çerçevesinde işletilip kira bedeli getirmesini beklememektedir. Bu sebeple organizatör firma şu iki seçenekten birini tercih edebilir ya da üyelerin tercihine sunarak sözleşmeleri buna göre yapar:

I. Vekalet, mudarebe ve azalan ortaklık ve kira akdi.

II. Mudarebe akdi yapmayıp vekalet ve azalan ortaklıkla yetinilebilir. Ödedikleri ile aldıkları arasında matematiksel eşitliğe önem veren ve bu yüzden bu seçeneği seçen üyeler firmayla mudarebe akdi yapmayıp sadece yatırdıkları fonları sistem içinde kullanmak üzere firmaya yetki ve izin verebilir. Firma da bu kişilere onlardan aldığı organizasyon ücretinin bir kısmını geri verebilir. Ancak sistem içinde kullanma hususunda izin alındığından sistemin finansman ihtiyaçları için kullanılmasında bir sakınca olmayacaktır. Ancak adaleti daha iyi sağladığı için ilk yol daha uygun görünmektedir.

Ayrıca, vade ortası yöntemde kira bedellerinde alınan ve verilen kira bedellerinin birbirine çok yakın olduğunu ve neredeyse birbirini götüreceği unutulmamalıdır.

C. ATIL FONUN YÖNETİMİ

TDFFS’de gerek çekilişli yöntemin vade ortasına dönüşümü ve gerekse vade ortası yöntemin üyelere avantaj oluşturacak şekilde devam edebilmesi yani vade ortasında tüm finansmanın ödenebilmesi için sisteme yeni girişlerin yapılması gereklidir. Başka bir deyişle, sistemin bu şekilde üyeler yararına düzenlemelerle işleyebilmesi sonradan gelen üyelerin öncekileri finanse etmesi gibi bir esas üzerine kuruludur. Yeni üye girişleri azaldığında sistem finans sorunu yaşarsa, mesela çekilişli yöntemin vade ortasına dönüşümü, vade ortasından daha geç tarihlere doğru sarkabilecektir. Bunun tersi olduğunda ise sistemde fazla fon birikebilecek ve bu fondan bir miktarı sistem içindeki kullanım için gerekli olan miktarı, en azından teorik olarak, aşabilecektir. Başka bir deyişle, hızla büyüyen bir firmada yeni girişlerin fazla olması gibi sebeplerle TDFFS sisteminin işleyişinde kullanılanın dışında fon fazlası oluşabilir. İşte sistem içindeki finansman ihtiyacından arta kalan bu fona atıl fon denilebilir.

Bu durumda, firma üyelere ait olan bu fonu atıl olarak bekletmeyip belirli kurallar dâhilinde, zarar riski daha az olacak şekilde sistem dışında da kullanabilir. Sistemde oluşan atıl fonun kullanılması için, firmanın başlangıçta üyelerle yapmış olduğu mudarebe akdinin şartları arasına böyle bir madde de konabilir. Firma, sistemde oluşabilecek atıl fonu bu maddenin sağladığı yetki ile ve belirlenecek şartlar altında uygun şekillerde değerlendirebilir. Kâr elde edildiğinde üyelere belirlenecek oranlarda kârdan ödeme yapılır. Bu şekilde elde edilecek kârın paylaşımında şöyle bir yol izlenebilir: Firma, sistemin iyi işlemesinin temini adına ve sistemdeki riski tek başına yüklenmesi sebebiyle kârdan daha yüksek oranda pay alabilir. Bunun fıkhen bir mahzuru olmadığı gibi önemli olan sistemin iyi işlemesidir. Zira sisteme katılanlar ilave kâr beklentisi içinde değildir. Mudarebe akdi sırasında üyelerin kârdan alacakları oran belirlenir. Kârın üyelere aktarılması ise onların son taksitlerinin hiç alınmaması ya da taksitlerde indirime gidilmesi yoluyla yapılabilir.

D. OTOMOBİL FİNANSMANI

Otomobil vb. finansmanı ile konut finansmanı arasında sistemin işleyişi açısından önemli bir fark yoktur. Ancak arada bazı noktalarda küçük farklar görülebilir. Bunların en önemlisi otomobil finansmanında uygulanan çekilişli yöntemin mevcut pratiğinde şu ana kadar kira bedeli alınıp verilmesi yoluna gidilmemiş olmasıdır. Bu durum makul ve anlaşılabilir bir husustur. Zira her insanın içinde ikâmet ettiği, kendi mülkü ya da kiralık bir evi vardır. Bir evde kalma vazgeçilmez ve alternatifsiz bir husus olup maddi bir bedele karşılıktır. Taşıtın alternatifi olarak, toplu taşıma, yürüyerek gitme vb. varken konutun alternatifi yoktur. Ayrıca konut finansmanı taşıttakine göre, daha uzun süreye yayıldığı ve konut fiyatları daha hızlı ve düzensiz olarak artabildiği için kira bedeli uygulaması konut açısından zaruri görülebilir. Taşıt finansmanında ise kira bedeli uygulamasına gidilmesi için bir zaruret hissedilmediği söylenebilir.

Ancak diğer yandan çekilişli yöntemde kira bedeli uygulamasının olmaması, otomobil fiyatlarındaki artış sebebiyle otomobilini daha sonra alacak üye açısından adaletsizliğe yol açabilir. Zira çekilişli yöntemde aynı model bir araba üzerinden düşünecek olursak, arabasını ilk alanla son alan arasında, bu kişilerin araba almak için ödediği bedeller arasında bir fark yoktur. İlk üyenin aynı modeli almak için verdiği miktar, fiyatlar büyük ihtimalle artmış olacağı için, son üyenin otomobil alması için yetersiz kalabilecektir.[92]

Bu adaletsizliğin ortadan kaldırılması için otomobilde de kira bedeli uygulamasına gidilebilir. Bu noktada kira bedeli uygulamasına girmek isteyenler için ayrı, girmek istemeyenler için ayrı gruplar oluşturulabilir. Yine çekilişli yönteme giren üyeler için vade ortasında teslimatlar yapılarak bu adaletsizlik asgariye indirilebilir ki, uygulama da bu şekilde yapılmaktadır.

II. SİSTEMİN İŞLEYİŞİYLE İLGİLİ ÖNEM ARZEDEN

BAZI TEMEL HUSUSLAR

Kanaatimizce sistem, yukarıda tasarlandığı şekilde başarılı olarak işletilebilir. Ayrıca fıkhî açıdan bir karma ya da mürekkep akit olarak teorik çerçevesinin nispeten kompleks olduğu, yani iç içe geçmiş birtakım akitlerden oluştuğu akıldan çıkarılmamalıdır. Bütün bu sebeplerden dolayı söz konusu elbirliği sisteminin hem ortaklığa giren müşterilerin hem de organizatör firmanın haklarını koruyacak şekilde işleyebilmesi ve herhangi bir adaletsizliğe yol açmaması için mutlaka aşağıdaki iki hususun dikkate alınması gerekir.

A. KİRA BEDELLERİNİN ORTAKLIK MANTIĞINI YANSITACAK ŞEKİLDE REEL DEĞERLER CİVARINDA TUTULMASI

Sistemin başarılı, âdil ve toplum faydasına olacak şekilde işleyebilmesi için başta çekilişli yöntem olmak üzere, uygulanacak kira bedellerinin piyasadaki rayiç kira bedelleri ve kira artış oranlarındaki resmi veriler dikkate alınarak belirlenmesi oldukça önemlidir. Genellikle faizsiz finansman modellerine yöneltilen ‘konvansiyonel faizli modellerdeki faiz oranlarının izlendiği’ şeklindeki eleştiriden korunmak için ortaklık yapısının gereği gerçek bir kiralama yapısı oluşturulmalıdır. Sistem ülke bir bütün olarak düşünülerek işletildiği için tüm Türkiye’deki konut değerleri ile aylık kira bedellerinin ortalama bir endeksi ve yine ortalama kira artış endeksi çıkarılabilir.

Örneğin TDFFS uygulayan firmanın şubesinin olduğu illerden gelen verilerin toplanmasıyla oluşturulan kira endeksine göre, Türkiye genelinde 100.000’lik bir konutun aylık ortalama kirası mesela 400, kira artış oranı da % 8 olarak hesaplanır. Buna göre bir üye 40 aylık bir taksite girip ilk ay kendisine konut çıktığında taksit ödemeleriyle birlikte bu hesaplara göre ödeyeceği toplam kira miktarı baştan belirlenerek kırk aya eşit şekilde bölünür. Bu tür hesaplamalar ilan edilerek üyelere ve sisteme giriş yapmak isteyenlere duyurulur. Böylece sistem daha şeffaf bir şekilde işletilmiş olur.

B. YASAL DÜZENLEME ZORUNLULUĞU

Yukarıda fıkhî ilkeler açısından analizi yapılan TDFFS’nin herhangi bir kanuni düzenleme yapılmaksızın işletilmesi imkânsız olmasa da çok zordur. Kanuni düzenleme olmaksızın kazâi (yargısal) sonuçları olan bir İslami kuralın uygulaması tarafların vicdanına bırakılmış olmaktadır. Bunun ise şer‘i hükümlerle hedeflenen amaçları gerektiği şekilde tahakkuk ettirmede sıkıntılara yol açacağı açıktır. Bu sebeple yukarıda açıkladığımız şekliyle bu karmaşık akit yapısının sahih ve düzgün bir şekilde işletilmesi için mutlaka kanuni düzenlemeye gerek vardır. Şu ana kadar sistem, faizsiz finansman tekniği olarak tanımlanıp geliştirilmemiştir. Ancak bu konuda sevindirici ve ümit vadeden çalışmalar yapılmaktadır. Bu çalışmaların tamamlanması ile TDFFS ile ilgili bu incelemede geliştirilen model yasal ve meşru bir zeminde daha sağlıklı bir işleyişe kavuşacaktır.

Tasarlanan sistemin yürürlükteki yasal mevzuat ile uyumunun sağlanması ile ilgili bazı hususlardan bahsedilmelidir. İlk olarak, üyeler, kendilerine temin edilen finansman ile konut aldıklarında konut üzerinde bir tür azalan ortaklığın bulunduğu tapuya şerh düşülebilir. Elbirliği sistemiyle finansmanı sağlanan ve üyelerce teslim alınan konutlar üzerinde tapu kaydında azalan ortaklığın gösterilebilmesi şu anki kanunlara göre zordur. İlk olarak bu zorluk aşılmaya çalışılabilir. Bu noktada yasal zorluklar aşılmakta zorlanırsa ikinci bir yol denenebilir: Şirket ile üyeler arasında bir ortaklık kurulup konut bu ortaklık adına alınabilir. Bu hususta da yasal düzenlemeler yapılabilir. Yasal olarak özellikle ilk iki seçenekle ilgili ilerleme sağlanırsa, tasarlanan sistem fıkhî açıdan oldukça meşru bir model olacaktır. Bu durumda üyelerin hak ve menfaatlerinin korunması, TDFFS kapsamında yapılan işlemin mahiyetinin anlaşılması ve tarafların iradelerinin ortaya konulması hususlarında da ideal bir düzeye ulaşılabilecektir.

Ancak, tapu işlemleri ile ilgili bir düzenleme yapılmasa da bu problem alternatif (üçüncü) bir yolla da aşılabilir. Hazırlanacak bir mevzuat ile TDFFS uygulayan firmalar, finansman sağlanan konut ve diğer gayrimenkullerin üzerine daha kolay bir şekilde ipotek tesis edebilir, taşıt ve diğer emtianın üzerine ise rehin koydurabilirlerse bu konuda önemli bir adım atılmış olur. Ayrıca müşteri ile yapılan sözleşmelerde, “ipotek veya rehin tesisinin grup nam ve hesabına yapıldığı ve azalan müşareke akdi uyarınca emtiayı alan kişinin payı % 100 olana kadar bu ipotek veya rehinin devam edeceği” hususunun ifade edilmesi halinde, Borçlar Kanunu’nun 26. maddesinde yer alan “sözleşme serbestisi ilkesi” uyarınca, gerekli yasal altyapı büyük ölçüde sağlanmış olacaktır.

Mevcut uygulamada TDFFS ile çalışan firmalar finansal kuruluş olmadıklarından dolayı tapuya ipotek tesis edememekte, ancak haciz koyma ve müşterilerden kefil vb. ilave teminat isteme yoluna gitmektedirler. Böyle bir yasal düzenleme ile firmanın üyelerle azalan müşâreke akdi yapması ve grup adına tapuda ipotek uygulamasına gitmesi bu noktadaki hukuki zorlukları giderebilir.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Başta verdiğiniz “İslam Hukukçuları bugünkü meselelere nasıl bakmalıdır”la ilgili manifesto niteliğindeki kısımlar üzerinde çokça düşünülmeli, tartışılmalı ve konuşulmalıdır. Yani biz kavramları konuşurken sanki geçmişteki aynı akdi konuşuyormuş gibi konuşmaya çalışıyoruz. Ama biliyoruz ki, burada çok ciddi anlamda nitelik-yapısal değişiklikler var; o zaman bizim de fıkıh açısından yapısal çözümler getirmemiz gerekiyor. Böyle bir deneme ve bunu bizimle paylaştığınız için teşekkür ediyorum.

Şimdi de Süleyman KAYA hocamız bize tebliğin müzakeresini yapacak. Hocam 15 dakika ama (vakit darlığından) 10 dakika.

[88] Bu üyeyi, 100.000’lik finansman için bu miktarı tam olarak ödeyip sonra da 10.000 ₺ kira bedeli almış olarak da düşünebiliriz.

[89] AAOIFI’nin 23. standardının 4/2 numaralı paragrafı şöyledir: “Vekaletin ücret mukabili olması mümkündür. Bu durum anlaşma ile tespit edilebileceği gibi ücretsiz çalışmadığı bilinen birine vekalet verilmesinde olduğu gibi örfün gerektirdiği bir ücret de olabilir.” Bu paragrafın devamında, ücret karşılığında yapılan vekaletin icare yani hizmet sözleşmesi hükmünü taşıdığı ve devamındaki 4/3 numaralı paragrafta ise böyle bir vekalet sözleşmesinin, standart vekalet akdinin aksine bağlayıcı hale geldiği belirtilmektedir. Bkz. AAOIFI, Faizsiz Bankacılık Standartları, s. 479-480.

[90] Vade ortası yöntemde üyelerin ödemeleriyle oluşan fon, yukarıda açıkladığımız şekilde çekilişli yöntemin vade ortasına dönüşümünde kullanılabilir.

[91] Kapalıdan kastımız belirli üyelerden oluşan, sayısı belirli olan gruplardır.

[92] Ancak daha sonra finansmanına kavuşan üyenin daha yeni bir model alma ihtimali sebebiyle bu adaletsizliğin bir parça giderildiği düşünülebilir.

MÜZAKERE:
TASARRUFA DAYALI FAİZSİZ FİNANS SİTEMİNE YENİ YAKLAŞIMLAR ÜZERİNE

Doç. Dr. Süleyman KAYA

Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Ekim 2015’de Konya’da düzenlenen II. Uluslararası İslam Ticaret Hukuku Kongresi’nde düzenleme heyetinin daveti üzerine “Günümüz Konut Finansman Teknikleri” başlıklı bir tebliğ sunmuştuk. Bu konuyla akademik ilgimiz bu şekilde başladı. Bu tebliği hazırlarken sistemin fıkhî meşruiyetine dair yapılan izahları, verilen fetvaları incelediğimizde sistemin daha ziyade ivaz karşılığı hibe olarak izah edildiğini görmüştük. Yine bir yazıda istisna‘ akdi kabul edilebileceğine dair bir yoruma rastlamıştık. Ancak sistemin işleyişini incelediğimizde her iki izahın da sistemi tam olarak kuşatmadığını, daha karmaşık bir yapıyla karşı karşıya olduğumuzu ve fıkhî açıdan meşruiyetin sorunlu olduğunu söylemiştik.

Mayıs 2016’da ise Sakarya Üniversitesi İslam Ekonomisi ve Finansı Uygulama ve Araştırma Merkezi ile BDDK ortaklaşa “Tasarrufa Dayalı Faizsiz Finansman Sistemi”[93] başlığıyla bir günlük çalıştay düzenlediler. Çalıştayda biri tarafımızdan, bir diğeri Hasan Hacak hocamız tarafından olmak üzere toplam beş tebliğ sunulmuş ve bir de panel düzenlenmiştir. “Faizsiz Finans İlkeleri ve Tasarrufa Dayalı Faizsiz Finans Sistemine Dair Öneriler” başlığını taşıyan tebliğimizde henüz sistemin fıkhî meşruiyetini izah eden yeterli açıklama yapılmadığını tekrar edip bu noktada bir takım somut öneriler sunmuştuk. Hasan Hacak hocamız ise sistemi bütünüyle kuşatan ve fıkhî meşruiyetini izah eden açıklamalar yapmıştı. Ancak bu tebliğ henüz muhtasar ve ham haldeydi. Dolayısıyla bir takım boşluklar içeriyordu ve zihnimize takılan soru işaretleri vardı. Hocamızın bugün sunduğu tebliğ ise bu boşlukları önemli ölçüde dolduran, o gün dile getirdiğimiz sorulara önemli ölçüde cevap veren daha mütekamil bir tebliğ olarak görülmektedir.

Tebliğ hakkındaki bu genel değerlendirmelerden sonra çekilişli sistem ve vade ortası sistem hakkındaki bazı mülahazalarımızı sırasıyla arz etmek istiyoruz.

Çekilişli Sistem

Tebliğde bu sistem vekalet, mudârebe ve müşâreke-i mütenâkısa akitleriyle izah edilmektedir. Müşterilerle düzenleyici firma arasındaki ilişki vekalet ve mudarebe olarak nitelendirilirken müşterilerin kendi aralarındaki ilişki müşâreke-i mütenâkısa olarak nitelendirilmektedir. Firma ile müşteriler arasındaki ilişkinin hem vekalet hem de mudârebe olarak isimlendirilmesi, firmanın topladığı fonları hem vekaleten hem de mudârebeten işlettiği şeklinde anlaşılabilir. Organizasyonun karmaşık ve çok taraflı yapısı nedeniyle tek bir akitle izahı mümkün olmayıp farklı açılardan farklı akit olarak nitelendirilmesi isabetli olmakla birlikte aynı açıdan yani şirketin topladığı fonları işletip gelir elde etmesi açısından hem vekalet hem de mudarebe olarak görülmesi sorunlu görülebilir. Burada firmanın müşterileri bir araya getirme işini vekaleten yaptığı, sonrasında topladığı fonları mudarebe yoluyla işlettiği gibi bir açıklama yapılabilse de bu açıklama yeterince tatminkar olmayabilir. Dolayısıyla mudârebe akdi olmaksızın firma ile müşteriler arasındaki ilişki sadece vekalet akdi ile izah edilebilir. Firma, topladığı fonları işletmek de dahil her türlü işlemi vekaleten yürütür ve karşılığında vekalet ücreti alır.

Mudarebe akdinin bulunması başka sorunlara da yol açabilir. Bir kere sistem daha karmaşık hale gelir, fonların işletilmesiyle ortaya çıkan gelir kimlere ne oranda paylaşılacak, kimin hangi tarihte yatırdığı paraya ne kadar kâr tahakkuk ettirilecek gibi sorunlar ortaya çıkar. Yine kimin için ne kadar kâr tahakkuk edeceğinin baştan öngörülmesi mümkün olmayacağından ödeme tablosunun ne şeklide olacağını baştan belirlemek mümkün olmayabilir. Tebliğci bu fonun iki yerde kullanabileceğini söylüyor. Birincisi çekilişli sistemde vade ortasında sona kalan müşterilerin evlerinin alımında ki buradan kira geliri elde edilir. İkincisi ise vade ortası sistemin finansmanında ki burada mevcut uygulamaya göre herhangi bir kar, gelir söz konusu değildir. Bu durumda mudarebe ile işletilmek üzere toplanan paranın hiçbir getirisi olmayacağı kesin bir yerde kullanılması doğru olabilir mi, sorusu gündeme gelir. Bu ve benzeri sorunları ortadan kaldırmak üzere mudarebe devre dışı bırakılabilir. Zira sistemin fıkhî açıdan meşru bir zeminde izahı sadedinde vekalet ve müşâreke-i mütenâkısa akitleri yeterli olabilir.

Tebliğde, “Sırası ilk çıkan kişilerin kazançlı olup son çıkanların zarar etmesine sebep olabilecek bir sistem ne başarılı bir model olabilir ve ne de makâsıd-ı şerîa açısından savunulabilir”, ifadesi yer almaktadır. Bizim daha önceki mülahazalarımızda da en çok dikkat çektiğimiz hususlardan birisi budur. Finans uzmanlarının yapacağı hesaplamalarla bu noktada meydana gelecek muhtemel haksızlıklar giderilmelidir.

Vade Ortası Sistem

Tebliğcinin bu sistemin izahı sadedinde nispeten tereddüt yaşadığı söylenebilir. Zira iki ayrı izah serdetme ihtiyacı hissetmiştir. Birincisine göre; çekilişli sistemdeki gibi müşterilerle firma arasındaki ilişki vekalet ve mudarebe üzerine kurulur. Yukarıda bu ilişkinin hem vekalet hem mudarebe olmasına dair dile getirdiğimiz çekinceler bu sistem için de geçerlidir. Vade ortasından bir ay sonra müşteri evi aldığında ise müşteri, fonla azalan müşâreke ortaklığı kurmuş olur. Dolayısıyla fona kira ödemesi gerekir. Böylelikle her iki sistem çerçevesinde mudarebe ile işlenmek üzere baştan toplanan fonlar buraya kanalize edilebilir ve elde edilecek kira gelirleri müşterilere anlaşılan oranla dağıtılır. Bu noktada ödedikleri ile aldıkları arasındaki matematiksel eşitliğe önem veren müşterilerin bulunmasından hareketle tebliğ sahibi, mudarebeden elde edilen gelirin organizasyon ücretinin bir kısmının geri ödenmesi şeklinde müşterilere yansıtılabileceğini önerir. Halbuki vade ortası sistemde müşteri vade ortasına kadar yatırdığı fonların mudarebe ile işletilmesinden kâr elde ederken, vade ortasından sonra azalan müşâreke ile evini aldığı için kira ödemesi yapacaktır ki müşterinin gelir ve giderleri mahsuplaştırılabilir. Dolayısıyla firmanın organizasyon ücretinin bir kısmından feragat etmesine gerek kalmayacaktır. Ancak burada tam bir mahsuplaşma olabilmesi için firmanın topladığı fonları mudarebe ile değil vekaleten işletmesi ve karşılığında sadece vekalet ücreti yani organizasyon ücreti alması gerekir. Firma fonların işletilmesinden de ayrıca kâr payı alırsa, müşterilerin vade ortasından sonra ödeyecekleri kira, fonların mudarebe ile işletilmesinden elde edecekleri kârdan az olacaktır. Sonuç olarak bu sistemde de mudarebenin olmaması, vade ortasına kadar vekaleten toplanan fonların işletilmesi, vade ortasından sonra azalan müşâreke yapılması daha isabetli ve pratik gözükmektedir.

Vade ortası sistemin de çekilişli sistem gibi vekalet-mudarebe ve müşâreke-i mütenâkısa akitleriyle izahı sistemin çekilişli sistemden ne farkı olduğu sorusunu gündeme getirir. Artık bu sistemde de mudarebe ile kâr dağıtımı yapılacak, müşâreke-i mütenâkısa ile kira ödemesi yapılacak vs. Biz bu noktada daha önce Sakarya’da yapılan çalıştaydaki önerimizi tekrarlamak istiyoruz: Firma vade ortasına kadar mudârebe ile müşterilerden para toplar. Vade ortasına gelindiğinde müşterinin hesabında kâr payıyla birlikte biriken paraya ilaveten müşteriye murâbaha yoluyla artı finans sağlar. Müşteri bu tarihte biriken parasına ilaveten temin ettiği finansla dilediği evi satın alır. Murâbaha işleminin gerçekleşmesi açısından evin bir kısmını mesela yarısını şirket satın alıp müşteriye satmış olacaktır. Şirketin geliri, ilk aşamada mudârib sıfatıyla işlettiği fonlardan elde edilen kârdan hissesine düşen miktar olacaktır. İkinci aşamada ise murabahadan elde edeceği kârdır. Bunun dışında şirket her hangi bir ücret talep etmeyecektir. Bu noktada, gerek tebliğcinin önerisi gerek bizim önerimizin mevcut uygulamadan önemli ölçüde farklılık arz ettiğini, uygulamada önemli revizelere gidilmesi gerektiğini de belirtmek gerekir.

Tebliğ sahibinin yaptığı ikinci izah ise şöyledir; müşteriler yatırdıkları fonları işletmek üzere firmaya yetki ve izin verirler, firma da bu yetkiye binaen fonları sistem içerisinde kullanır. Bu fonlar katılım bankalarındaki vadesiz hesaba benzetilir. Ancak böylesi bir izah firmanın aldığı organizasyon ücretinin meşruiyetini problemli hale getirebilir. Tebliğ sahibi de ilk izahın daha uygun olduğunu belirtmektedir.

Sonuç

Tebliğci, iki yıl önce Konya’da sunduğumuz tebliğde gündeme getirdiğimiz; gerek çekilişli gerekse vade ortası sistemin meşruiyetinin ivazlı hibe veya istisna‘ gibi akitlerle izah edilemeyeceği, bu noktada yeni bir izah getirilmesi gerektiği tespitimizi teyit ederek yeni bir izah getirmiştir. Getirilen bu izahları yukarıda zikrettiğimiz bir takım kayıtlarla da olsa genel olarak olumlu bulduğumuzu belirtmemiz gerekir. Bu noktada önem arz eden bir husus, sistemi fıkhî açıdan meşru bir zeminde nasıl izah etmişsek bu durum müşterilere aynıyla anlatılmalı ve yapılan sözleşmelere yazılmalıdır.

Önemli olan bir husus da sistem içerisinde her bir müşteriyle yapılan sözleşme mutlaka belli bir aynın satın alınmasıyla neticelenmesidir. Sistemin para biriktirmek, toplu para elde etmek gibi gayelerle kullanılması meşruiyet noktasında yukarıda yapılan tüm izahları boşa çıkaracak bir durum olarak kaydedilebilir.

Tebliğde yasal düzenleme zorunluluğu üzerinde durulmuş olup bunun çok isabetli ve gerekli olduğunda şüphe yoktur. Ancak yasal düzenlemeyle birlikte sistemin işleyişinin finansal açıdan denetiminin BDDK tarafından yapılması, fıkhî ilkelere uygunluk açısından denetimin bu konuda yetkin bir kurul tarafından yapılması ve toplanan fonlar için TMSF aracılığıyla devlet garantisi getirilmesi de önem arz etmektedir.

Tebliğde ana hatlarıyla çekilişli ve vade ortası olmak üzere iki sistem ele alınmakta olup bazı firmaların tasarrufa dayalı faizsiz finansman çerçevesinde düşünülebilecek yeni uygulamalar yaptığı görülmektedir. Bu tecrübelerin de değerlendirilerek daha mütekamil bir sistem geliştirilmesini temenni ediyoruz.

[93] Çalıştayda sunulan tebliğler neşredilmiştir: Tasarrufa Dayalı Faizsiz Finansman Sistemi, ed. H. Mehmet Günay, Şakir Görmüş, İlker Koç, Ömer Çekin, İstanbul: Ensar Neşriyat, Eylül 2017.

GENEL MÜZAKERE

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Şimdi bize aslında genel müzakere için 1 saat zaman verilmişti. Ancak biz bunu (giriş konuşmalarının uzun tutulmasıyla) baştan harcadığımız için şu anda onun gerisindeyiz. Bunun yerine yine ara vermeden –müzakeresiz de bu oturumu kapatmamak için- bir yarım saat kadar yemeği geciktirerek müzakereye devam edeceğiz. Ben daha önceki tebliğci arkadaşları da buraya almak istiyorum. Sorular olursa Fatih Mehmet AYDIN, İlker Bey ve müzakereci olarak eğer Abdullah Bey bir şeye müdahale etmek isterse yerinden müdahale edebilir. Şimdi genel müzakere için ben isimler alayım: Hacı Mehmet GÜNAY, Halit ÇALIŞ Bey, Rıfat ORAL, Yunus Bey, Abdullah DURMUŞ, Ömer Bey, Ali DUZ, Servet BAYINDIR, Veysel MERT ve Ali ÖZTÜRK. Bu kadarla iktifa etmek durumundayım. Şimdi Hacı Mehmet GÜNAY Beyle başlayalım.

Prof. Dr. Hacı Mehmet GÜNAY

Aslında biz bu konuyu Sakarya’da daha önce tartışmıştık. Kitap olarak da çıktı. Süleyman Bey onu söylemedi, söylemesini beklerdim. Konya’dakilerden de gelerek çok iyi bir noktaya gelindiğini fark ediyorum. Hem işin mahiyetini ortaya koyma, akdin mahiyetini, hukuki niteliğini ortaya koyma hem de yenilenme, işleyişinin yenilenmesi bakımından belli noktalara gelmiş. Fakat burada öyle bir noktaya geldik ki -Süleyman hocanın da- anlatılanlarda neredeyse bu model üzerinde çok fazla problem yokmuş gibi bir noktaya geliyoruz. O yüzden bazı hususlara yine de değinmek gerekir.

Birincisi: Bana göre tüm anlatılanlar ve bundan sonra konuşulacaklar- önceki literatürü de az çok bildiğim için- en önemli şey bu akdin, sözleşmenin hukuki ya da fıkhî niteliği ve burada tarafların birbirleriyle hangi vasıfla muhatap oldukları meselesi hala muğlak olarak duruyor. Yani burada sözleşme doğrudan doğruya firmayla yapılıyor, burada her bir kişi yani iştirakçiler, buraya katılanlar firmayla muhatap oluyorlar ama sistem sanki oradaki ortakların, kendi aralarında bir şirket kurması üzerine bina edildiği belirtiliyor. Böyle bir şey aslında fiiliyatta söz konusu değil.

İkincisi: Aslında bu sistem, bir ticari işlem midir? Yoksa bir finansal işlem midir? Yani finansal işlem olduğu için başlığı da zaten finansal işlem olarak koyuyoruz. Aslında sistemin özü şu: birisi ev satın almak istiyor, bunun için fon temin etmek istiyor. Yani şirket de buna bir şekilde fon temin etmiş oluyor. Dolayısıyla burada bir ticaret mantığıyla sistemi “müşareke”ye oturtmak, biraz sakıncalı gözüküyor. Karz dediğimizde de olmuyor ama aslında bu bir karz. Nasıl bir karz? Alım-satım şartlı bir karz. Yani taraflar birbirlerine borç alışverişinde bulunuyor ama normal faiz alışverişinden en önemli farkı, tarafların bu parayla bir konut ya da araba almış olması. Yoksa esas şirketin işleyişi yani faaliyet alanı, bir araba almak, ev almak ve bunları ortaklık esaslarına göre birbirlerine vermek şeklinde değil. Eğer böyle olmuş olsa firmanın vekaleten bu evleri satın alması ve bunu şirket sahiplerine bir şekilde vermesi ve akit sona erinceye kadar da aralarındaki bu şirket ilişkisinin devam etmesi lazım. Ve evin üzerinde de her birinin ortaklıklarının olması lazım. Fiiliyatta da böyle bir durum yok. Bir diğer çok önemli konu ise; bu modern bir akittir ama bu bir karma akit midir, mürekkep akit midir? Karma akit dersek, yani birden fazla akitlerin bazen unsurlarını birleştirerek yeni bir akit oluşturmak lazım, tek akit olması lazım. Yani böyle bir durum söz konusu değil. Mürekkkep akit de gözükmüyor. Çünkü mürekkep akitte her bir akit birbirini takip eden sırayla devam etmesi lazım ve birisi sonuçlanmadan öbürünün olmaması lazım. Şimdi burada sistem ortaya kadar, mesela 20 kişiye kadar 40 kişilik bir şeyde şunu öngörüyoruz: Bireyler kendi aralarında müşarik, müşareke-i mütenakısa niteliğinde bir akde sahipler, daha henüz bunların arasındaki ilişki bitmeden aynı şeyde biz ilişkinin mahiyetini değiştiriyoruz ve şirketin tarafları olarak şirketle üyeler arasındaki ilişkiyi görüyoruz. Peki ondan önce henüz daha sonuçlanmadı ki bu ilişkiler. Oradaki o mahiyet ne olacak? Oraya kadarki bireylerin kendi aralarındaki o ilişkinin durumu ondan sonra ne olacak? Sonra vekalet diyoruz. Önce bir vekil olarak, organizasyon olarak yer alıyor firma orada. Ama birden bire -hani yapmış olduğu faaliyetler aslında bir vekil gibi değil- hem atıl fonları kullanıyor, hem kira gelirlerini kullanıyor, hem vade ortasından sonra finans temin ediyor, hem şirket sahibi oluyor. Yani burada birbirlerine çok karışıyor. Bunların daha baştan net bir şekilde ortaya konulması gerekir. Tabi burada, sistemde daha bir sürü konu var. Kiranın mahiyeti var vs.

Prof. Dr. Halit ÇALIŞ

Vakit darlığını göz önünde bulundurarak üç hususa birkaç cümleyle işaret etmek isterim.

Birincisi: Esasen en sonunda gündeme getirmek istediğim bir nokta ile irtibatlı. Bu tür iki gerçek kişi arasında olup bitmeyen, daha geniş katılımları ilgilendiren, kurumsal bir düzeye kavuşmuş yapılarla ilgili değerlendirmelerimizde herhalde öngörülemeyen belki başlangıçta fakat olağan üstü hallerin tezahürü durumunda nasıl ahkâmın işleyeceğinin de başta sözleşme hükümleriyle bir şekilde belirlenmesi gerekiyor. Nitekim bunu biz şu son bir buçuk-iki yıllık süreç içerisinde açık bir biçimde yaşar hale geldik. Bu büyük havuzun katılımcıları, iştirakçilerinden bir kısmı hürriyetinden menle karşı karşıya kaldı, bir kısmı ekonomik gelirinden tümüyle mahrum halde kaldı. Bir kısmı firmanın, şirketin elindeki bazı teminatlar varsa o teminatları işletmekten şirket mahrum halde zira kamu otoritesinin bu çerçevedeki önceliği gibi bir durum söz konusu. Hal böyle olunca biz daha bir sistemi değerlendirirken ta başından itibaren bazı şeyleri daha net çerçevede ortaya koymamız gerektiği kanaatindeyim.

İkinci işaret etmek istediğim husus: Bizim bütün tahlillerimiz ve hatta önerilerimizin esasen piyasada bir reel karşılığının, açıklanabilir bir tarafının da olması gerekir. Bütün sistemi anlatırken Hasan hocamızın sunduğu alternatifteki gibi isimlendirme farkıyla bile hep kira katkısı ya da kira bedeli üzerinden bir değerlendirmede bulunuyoruz. Halbuki bu havuza katılan insanlar ve bunun üzerinden gayrimenkul ya da vasıta temin etmek isteyenler, bunlar düşünüldüğünde iller arasında, semtler arasında büyük farklılıklar var. Arsa, dükkan, ev arasında kira bedelleri açısından büyük farklılıklar var. Hatta daha ötesini söyleyeyim, esasen temin edilmek istenilen finansman 100.000 lira ama benim açığım bu kadardı, ben 500.000 liralık bir şey satın aldım. Dolayısıyla biz burada değer kaybı, adaletin temini, enflasyon gibi bir şeyler üzerinden bir isimlendirmede bulunarak sistemi bu şekilde ortaya koyarsak piyasa işleyişi itibariyle de bir reel karşılığı olmuş olur. Ve daha isabetli olur diye düşünüyorum.

Şimdi biraz da sesli düşünerek hazirunun mütalaasına, müzakeresine arz etmek istediğim son noktayı ifade etmek isterim: Karşılıklı borç doğuran, hak ve sorumluluk doğuran ve sadece salt iki gerçek kişi arasında olup bitmeyen bir işlemi düşündüğümüzde, ta başlangıçta bu işlemin kuruluşu itibariyle tarafların hak ve yükümlülüklerinin yasal güvenceye kavuşturulması, yasa nezdinde, yasa mercileri itibariyle mahkemeler nezdinde hak ve hukukun takibini mümkün kılacak şekilde sözleşmenin ortaya konulması. Mevzuat da şu sıralar hazırlandığı için bu çok esasen mutluluk verici de bir durum. Buna dönük olarak fıkhımızda öngörülmüş bir takım şartlar var. Yani taraflar haksızlığa maruz kalmasın, bu açıdan hem akdin konusuyla ilgili hem tarafların hak ve hukukuyla ilgili, fasit şart gibi, cehalet gibi, ğabn gibi, ğarar gibi birçok unsuru biz dikkate alıyor ve bunları genellikle de hukuki ilişki ya da işlemin geçerlilik şartı olarak ifade ediyoruz. Sıhhat şartı olarak karşımıza çıkıyor. Hal böyle olunca biz, böylesi bir organizasyon daha başta sözleşme hükümleri itibariyle tarafların hak ve hukukunu ülkede cari, yasal mevzuat ve yasalar nezdinde, mahkemeler nezdinde savunulabilir şekilde bir hukuk güvencesine kavuşturulmuş olmasını bir sıhhat şartı olarak ifade etmeli miyiz? Bu hususta şayet sözleşme hükümleri itibariyle bir boşluk, bir eksiklik varsa ta ilk başta işlemin sıhhatinin esasen sorunlu olduğunu ve sahih diyemeyeceğimizi söyleyebilir miyiz? Biraz sesli düşünmek istiyorum bu noktayı. Bence işin en temel müzakere edilmesi gereken hususu da burasıdır.

Rifat ORAL

Fatih Mehmet AYDIN hocamıza teşekkür ediyorum, çok güzel anlattı. Konuşmasında “كل قرض جر نفعا فهو ربا” ilkesini aldı, ama benim bildiğim bu ilke, tek taraflı menfaat için geçerli. Burada yardımlaşma amaçlı insanlar toplanıyor ve hepsine eşit menfaat geldiği için bu ilkeyi burada belki alamayız. Tabii hızlı bir şekilde anlattığı için tebliğinde benim gördüğüm bazı boşluklar var. Mesela %10’dan daha aşağıda grup olduğunda firma bunu tamamlıyor. Tamamladığı zaman burada firmanın katılımının amacı ev almak mı yoksa borç vermek mi? Bu önemli. Tek kişi böyle bir işe girdiği zaman firma ona vade ortasında paranın tümünü veriyor, bu parayı nereden aktarıyor? Kendisinden mi yoksa diğer havuzlardan mı aktarıyor?

Bir de Hasan HACAK hocamıza teşekkür ediyorum bu güzel sunumundan dolayı. Ama benim kanaatim, bu büyük bir risk taşıyor. Çünkü azalan müşarekede mesela birinci üye bu evin % 2.5’ine ortak, ikinci aidatı ödediğinde % 5 azalan müşareke var ve diğer üyeler de buna ortak % 97,5- % 95; ancak bu evler, bir veya bir kaçı helak olduğu zaman bütün üyeler sorumlu böyle yüksek bir risk taşıyor. Biz kira yardımından kurtulmak isterken böyle büyük bir riskin altına üyeleri atıyoruz. Bu da büyük bir problem değil mi? Teşekkür ederim.

Dr. Yunus KELEŞ

Hocam burada önemli bir mesele olarak gördüğümüz şu: Hep komplike bir akitten bahsettiğimiz ortada. Yapılacak olan bu yeni düzenlemede bu hak-sorumluluk açısından, yani sadece hem azalan müşareke hem mudarebe olması hem icare akdi olması itibariyle bunların muhasebesinin fasid olacağı ortada. Yani bunların muhasebesini dakik yapsak bile buraya mutlaka karşılıklı helalleşme açısından bir hibe mantığını da yerleştirmemiz gerekiyor. Yani katılan ortakların birbirlerine en azından hibe yapmaları akdin tamamlanması açısından gereklidir. Zaten Günay hocamın da söylediği gibi aslında akitlerin hepsi tamamlanmadan bir diğerine de geçme söz konusu oluyor. Orda da bazı sakıncaları da giderebilmek için bunu önermek istiyorum. Çünkü yasal açıdan hak-sorumluluğun tek başına tamamlanması açısından muhasebe çok önemli burada diye düşünüyorum.

Yrd. Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Önce mevcut sistemin durumuyla ilgili daha önce de yapılan toplantılardan da bildiğimiz için, mevcut durumuyla ilgili sözleşmeler bazında bir takım belirsizlikler olduğu, bu sebeple yeni bir sistem arayışına girildiği için bunun çok olumlu olduğunu düşünüyorum.

Yapılan sistem önerisinde, bireyler arasında müşareke, organizasyon şirketi tarafından vekalet, sonra vade ortasından sonra yeniden yapı kurulurken, başka tarafların devreye girmesiyle yeniden müşareke öngörülüyor ve atıl fonların değerlendirilmesinde de mudarebe konuluyor. Yani teorik olarak çok güzel… Yalnız Hasan hocamız da işaret etti, bunların hukuki alt yapısının, taraflar arasında alınan evlerin müşareke, yani alınan her bir eve herkesin ortak olması hukuk bazında nasıl sağlanacak? Tapu durumları, tarafların haklarının korunması durumu nasıl sağlanacak, buraların netleştirilmesi lazım.

İkinci bir husus, taraflar arasında şu anda kira yardımı diye öngörülen ve hisse devri şeklinde yapılan, yani yapılan ödeme ve taksitlerin hisselerin artırılması şeklindeki yapı da şu açıdan düşünülmeli: Eğer bir kişi, bir yerdeki hissesini artırıyorsa, bu zaman içerisinde yılları alıyorsa, o zaman o evlerin veya yeni alınacak evlerin değerlerindeki artış, rayiç durum dikkate alınmayacak mı? Sadece nominal değer üzerinden mi gidilecek? İkincisi de, kiralardaki farklılık veya kiralardaki artış hiç rayiç gözetilmeden mi yine aynı sistem üzerinden gidilecek? Halbuki biz biliyoruz ki bir çok işlemde özellikle müşareke-i mütenakısada kurulların, AAOIFI’nin de Mecmau’l-Fıkhî’l-İslami’nin de en önemli şartlarından bir tanesi, borcun ve getirisinin garanti altına alınmaması için nominal değer üzerinden değil de, rayiç fiyat üzerinden değerleme ve hisse devirlerinin yapılmasını şart koşuyor.

Bir başka konu, karzda vade şartı geçti tebliğin bir tanesinde, yani burada bir sorun olacağını düşünmüyorum. Çünkü karzda vade şartı zaten Malikilerde bağlayıcı, bu konuda özellikle bir makale de yazdığım için onun delilinin daha güçlü olduğu şeklinde bende bir kanaat oluştu.

Bir başka mesele de karşılıklı karz meselesi. Burada bir taraf diğerine karz verip menfaat elde etmiyor, Rıfat hocam işaret etti. Burada yapılan karşılıklı karz, herkes birbirine karz veriyor. Ama klasik fıkıh açısından baktığımız zaman aslında bu da caiz değil. Mezheplerin geneli “eslifnî üslifeke” veya “mukaraza” “mübadeletü’l-kurûz” diye ifade edilen bu işlemi mezheplerin geneli caiz görmezken sadece İbn Teymiyye’de benim görebildiğim, eğer karz alan ve karz veren tarafların menfaatleri birbirine eşitlenebiliyorsa karşılıklı karz işlemi caiz görülebilir diyor. Buradan hareketle, biri diğerinden fazla menfaat elde etmeyecek şekilde – zaten sistemin amacı da bu- bu şekilde yapılırsa bu açıdan da problem olmayabilir.

Son olarak hocam, bu sistem yeni bir yapı ile kurgulanmak yerine, çünkü hep yeni yapmanın zorluğu ortada, mevcut bazı kurumlar var mesela yatırım fonları ve yatırım ortaklıkları gibi… bunların üzerine özel bir kitap çalışması da yaptığım için biliyorum, bu yapı üzerinden gidilirse hem tarafların alacağı ücretler, devir işlemleri, kârlar vs. çok daha rahat bir şekilde çözülebilir. Yatırım fonları ve yatırım ortaklıkları düşünülebilir. Teşekkür ederim.

Ömer ÇEKİN

Benim Hasan Hacak Bey’e bir sorum olacak. Kendisine özellikle çok teşekkür ediyorum, çok detaylı bir çalışma gerçekleştirmiş. Bir detay gözümüze çarptı, daha önce de bu konuda oldukça geniş olarak da tartıştığımız için. Şimdi azalan müşarekeye dayalı grup çekiliş sisteminde gruptaki tüm üyelerin aynı tutarda finansman sağladığı veya aynı tutarda değere sahip bir ev aldığı gözüküyor. Özellikle o exceldeki tutarlara baktığımız zaman yaptığınız smülasyonda… Ancak gerçekte biliyoruz ki, bu sistemde gerçekte hiç kimse aynı tutarda finansman sağlamıyor. Fakat sizin kurguladığınız sistemde sanki bu tutarların eşit olması şartmış gibi gözüküyor. Sorum şu: bu tutarlar eşit olmasa da sizin kurguladığınız sistem işleyecek mi veya bunu dikkate aldınız mı? Teşekkür ederim.

Ali DUZ

Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla. Ali Duz, Birevim. Burada sunum yapan akademisyenlerimizin bir kısmının sanki kira yardımı almasının bu kurumların bir şartmış gibi ortaya koydular. Ben de soruyorum yani, kira yardımı adı altında azalan bir para alması şart mı bu kurumların. Çünkü biliyoruz ki bunun katılımcılara, müşterilere hiçbir faydası yok. Çünkü kira yardımı hususunda sunulan slaytlarda, onu da soracağım özellikle. Bir grubun incelendiğini ve toplanan kira yardımının tamamının dağıtıldığı şeklinde bir grup gördük. Hâlbuki bu gerçekçi değil. Biliyoruz ki vade ortasında yapılan toplu teslimattan sonra toplanan tüm para şirkete kalmaktadır fazla olarak. Şimdi burada bizim bu konuyla ilgili ciddi çalışmalarımız var ve bu çalışmalar doğrultusunda yapılmasını tamamen kurgulamış durumdayız ve kira yardımı adı altında herhangi bir fazla para alınmasını lüzumsuz görüyoruz. Konu hakkında yapılan çalışmaları da açıkçası ben çok yerli görmedim.

İkinci konu, bu tasarrufların biriktiği fazla fonun kullanımı hususunda bildirimlerde çok fazla bir husus görmedim açıkçası. Şimdi netice itibariyle bu fonun kullanımı sözleşmelerle eğer müşterilerin/katılımcıların bilgisine sunulmamışsa, faiz değilse de en azından helal olmayan bir süreç olduğu açık. Dolayısıyla bu konuda ne düşünüyor özellikle Hasan Hocam. Sunumuzda özellikle bu konuda süresi bittiği için değinemedi. Bu sözleşmelerin fıkhî yönünü değerlendirirken özellikle paranın kullanımı ve maksadı dışında kullanımı noktasındaki hususların müşteriye bildirilmesi, faizsiz olma yönüyle değilse de en azından helal olma yönüyle şart değil midir? Teşekkür ediyorum.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Hacı Mehmet Günay hocamdan başlamak üzere, Abdullah hoca, diğer bütün hocalarımın görüşlerine aynen katılıyorum, onun için tekrar etmek istemiyorum. Benim kanaatime göre biz yanlış zeminde bu meseleyi tartışıyoruz. İliği önce yanlış düğümlüyoruz onun için de gerisini bir türlü getiremiyoruz. Zemini de, Hacı Mehmet hocamın da ifade ettiği gibi biz üyelerle katılımcılarla artık ne dersek diyelim, şirket arasındaki hukuki sözleşmeyi dolayısıyla iktisadi, dolayısıyla muhasebe dolayısıyla diğer bütün finansal hesaplamaları hangi zemin üzerine koyuyoruz? Burada problem buradan başlıyor. Organizasyon şirketi diyor ki ben organizasyon şirketiyim. O halde dünyada organizasyon şirketleri nasıl çalışır arkadaş? Muhataplarıyla hukuki ilişkiler nasıl kurulur, onu sormamız lazım. Burada Abdullah Kahraman hocam tebliğinde dediler ki, olumsuz şablonları biz hani almayalım. Hocamdan esinlenerek ben diyorum, olumlu şablonlarımız var, olumlu şablonu alalım. Sen organizasyon şirketi misin, bizim organizasyon şirketleri için olumlu şablonlarımız var, şunlardan birine uy bakayım, kendini uydur dememiz lazım. Dolayısıyla biz bu tartışmaları farklı ortamlarda yıllardır yapıyoruz. Bana göre zaman tüketmekten başka bir fayda olmuyor. Çünkü dönüp dönüp burada düğümleniyor bütün problemler. Kira ücreti, ücret, vekalet, komisyon… Fatih Mehmet Aydın hocanın saydığı bütün problemler temelde burada düğümleniyor. O çözülürse ondan sonra Hasan Hacak hocamın teklifi çok rahatlıkla uygulanabilir ve bu dünyada bu gün Abdullah hocamın da dediği gibi uygulanıyor. Muhasebesi, riski vs. Rıfat Oral hocam söylediler, tabi ki risk olması lazım ki iş caiz olsun. Dolayısıyla bunu çok rahatlıkla uygulayabiliriz. Yani, atla deve değil, herkesin bildiği bir şey, bu çok rahat uygulanabilir. Bir de Fatih Mehmet Aydın hoca ve bir kısım hocalarım da temas ettiler, bey’ul vefaya bey’ul istiğlale, bey’ul îne’ye çok fazla biz burada olumlu yaklaştık gibi. Benim kanaatime göre bizi bu hale getiren yani, Osmanlıyı 1840’ta faizli müesseseleri kabule getiren, bu tür hilelerin sonucudur. Dolayısıyla biz geriye doğru bakıp, bunları iyi performans göstermiş değil, bunlar yanlış performans göstermiş değil, yanlışa yönlendirmişler ve getirmiş duvara toslatmışlar İslam ümmetini diye bunu da bir tespit etmemiz gerekiyor.

Halit hoca’nın sesli düşüncesine sesli bir cevap vereyim hocam müsaadenizle. Mevcut sistem caiz değil, bir defa bunu bir tespit edelim ve bundan vazgeçsinler diyelim eğer helal olarak bu işi yapmak istiyorlarsa. Bunun alternatifi de zaten sunulmuş, teşekkür ederim.

Veysel MERT

Fatih Mehmet Aydın Hocamızın, tabi bizler de bir sektör temsilcisi olarak uygulamış olduğumuz sıra tespitli çekiliş ya da kuralı ismini verdiğimiz yöntemler için karz üst başlığı vardı. Fakat Abdullah hocamız, Süleyman hocamız, Hasan hocamız, gerekse İlker Bey yaklaşım olarak azalan müşareke tanımlarını konuşmalarında dile getirdiler. Ben açıkçası, azalan müşarekenin uygulanan kira yardımlarından dolayı aslında yani mevcut uygulamaların bir şekilde ilmi ve fıkhî altyapısının oluşturulabilmesi için bir şekilde yöntem arayışından kaynaklandığını düşünüyorum. Zira öncelikle tartışılması gereken şey, kira yardımına neden ihtiyaç duyuyoruz, hangi dengeyi gözeterek ihtiyaç duyuyoruz? Bunun sorgulanması gerekiyor. Bir diğer husus, aslında kira yardımı uygulamasının katılımcılara, iştirakçilere, artık adına her ne dersek diyelim, hiçbir katma değer doğurmadığını, dolayısıyla mevcut uygulamalarda var olan kira yardımının sadece işletmeye ve dolayısıyla organizatör kuruluşa bir ilave kazanç, bir diğer kazanç olarak döndüğü de dikkate alınmalıdır diye düşünüyorum. Bir diğer husus, hocalarımızın aslında bu tanımları getirirken, azalan müşareke tanımlarını getirirken değinmekten imtina ettikleri husus, yine burada müşteri fonlarının kullanımı veya müşteri tasarruflarının kullanımı hususuydu. Bende bu konuda açıkçası merak içerisindeyim. Çünkü mevcut uygulamalarda burada ihlaller söz konusu.

Son olarak, azalan müşarekede eğer, yani kurgumuz azalan müşareke olacaksa eğer bu kira yardımlarından ötürü, ortak mülkiyet yapısından ötürü diğer mülk sahiplerine kira hak edişi söz konusuysa, zaman içerisinde, tıpkı az önce hocamızın da dile getirdiği gibi yaşanacak değer artışlarından, değer kayıplarından diğer paydaşlar paydaları oranında bir uygulamaya maruz kalacak mı, artı ya da eksi yönde? Bir diğer husus, olası bir felaket durumunda, bir mal kaybı durumunda bu yaşanan kayıplardan diğer paydaşlar sorumluluk kabul edecekler mi gibi aslında birbirini tetikleyen çok sayıda soru var. Eğer bir kira yardımı hak edişi söz konusu oluyorsa azalan müşarekede, zaman içerisindeki değer artışlarından, azalışlarından, bu tip olası belirsizliklerden de etki altında kalması gerekmez mi, bunu da özellikle Hasan hocama soruyorum.

Ali ÖZTÜRK

Teşekkür ediyorum hocalarıma. Sistemin takdimiyle ilgili iki önemli problemin olduğunu düşünüyorum. Birincisi sistemin sadece altın günü üzerinden tanımlanması yanlış algılanmasına sebep oluyor. Bir defa sistem sadece altın günü mantığıyla çalışan bir sistem değil. İkincisi de sadece yardımlaşma üzerinden tanımlanması yanlış bir algı oluşturuyor. Sistem tamamen yardımlaşma üzerine kurulan bir sistem değil. Katılımcılar arasında bir yardımlaşmadan bahsedebiliriz. Ama şirket açısından bu bir ticari faaliyettir. Şirket bu sistemde sadece bir organizatör olarak değil hem kreditör hem de garantör olarak yer almaktadır.

Bu şirketlere ait sözleşmelerden birini incelediğim de ben şunu gördüm; bu sözleşme bir kredi sözleşmesidir; borç alıp verme sözleşmesidir. Buradaki temel mantalite de -normal bankacılıktan temel farkı- şu aslında; isminin mesela tasarrufa dayalı faizsiz finans sistemi diye verilmesi bana göre son derece isabetli. Çünkü ana mantalitesi bu. Karşı tarafın parasından bir süre yararlanma karşılığında -bu batıda da aynı şekilde- ya faizsiz -orada da faizsiz uygulamalar varmış bazı yerlerde- ya da çok düşük faizli kredi verme işlemi bu. Dolayısıyla bunu getirip sadece bir altın günü ile yardımlaşma üzerine kurgulamanın son derece yanlış olduğu kanaatindeyim. Yanlış olması nedeniyle Hasan Hocam bir yöntem önerdi aslında.

Ancak özellikle Ömer Bey ile Birevim’deki beyefendinin sorduğu soru Hasan Hocam’ın önerdiği sistemin uygulanabilip uygulanamayacağı ile alakalı aslında ciddi iki açığa işaret etti. Bir tanesi -şuna dikkatlerinizi celp etmek isterim- bu sistemde taraflar, talep ettiği evin tamamını alacak bir para almıyorlar, belli bir meblağda para alıyor. Eğer aldığı bu para istediği evi almaya yetiyorsa alıyor; yetmiyorsa kendisi ya gidiyor bankadan kredi buluyor ya da gidip başka taraftan borçlanıp evini o şekilde alıyor. Böyle bir durumda hisse payları vs. ne olacak? İkinci çok önemli soru da; Birevim’deki beyefendinin sorduğu soru çok önemli. Nitekim bu finansal bir ürün bir defa. Hasan hocamızın söylediği ürün ise içerisinde birçok finansal akdi barındıran bir ürün. Geri alımlar olacak, pay alımları olacak mesela. Burada belli bir fiyat üzerinden satış vadi veya şartı olmayacak mı? Piyasada ev değerlenmişse geri alımları piyasa değeri üzerinden mi yapacağız? Tabi ürünün bütününü görme imkanımız olmadı. Çünkü Hasan Hocamız bir kısmını burada anlattı.

Son olarak bunun finansal bir ürün olduğunu görüyoruz. Ürünü bir bütün olarak görüp hocalarımızın gurup olarak önerdiği bu ürünün İslam Hukukuna uygunluğunu; hem mürekkeb akitler hem de kendi içerisinde faizli bir işlem barındırıp barındırmaması açısından incelenmesi gerektiği kanaatindeyim. Ama mevcut yapı bir kredi finansman işlemidir. Her şeyden önce bunun altını çizmek istedim. Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mürtaza BEDİR

Son olarak kısa kısa konuşmalara cevap vermek isteyenlere 5’er dakika vereceğiz ve böylece oturumu tamamlayacağız. Buyurun.

İlker KOÇ

Tabii hocam ben işin fıkıh boyutuna kesinlikle girmeyeceğim. Zaten haddim de değil. Ben sadece tespit ettiğim ve benim alanıma girdiğini düşündüğüm bazı sorulara cevap vereceğim. Öncelikle Halit hocamın olağan üstü durumlarda ne olacak gibi bir sorusu vardı. Ben bunu kanun taslağı üzerinden açıklayayım. Kanun taslağında biz her bir müşterinin yapacağı her bir akdi bir sözleşme olarak öngördük ve bu sözleşme bir hak doğuruyor. Ayrıca sözleşme kanunla özel koruma altına alınıyor. Herhangi bir olağan üstü durumda da gerekirse kamu otoritesi, tasarruf mevduatı sigorta fonu devreye girerek; söz konusu firmanın yerine geçerek veya o sözleşmeyi o firmadan alıp başka bir firmaya devretmek yoluyla bu sözleşmenin müşteri lehine sonuçlanmasını sağlayacak şekilde kanun maddesini koyduk. Tabi çekilişli sistemde bunun nasıl uygulanacağını detaylı bir şekilde çalışmamız lazım ama bu da yapılmaz, düzenlenmez bir şey değildir. Bu şekilde kontrol altına aldık.

İkincisi bu sözleşmelerin hukuksal olarak güvence altına kavuşması şarttır dediniz. Kesinlikle yüzde yüz katılıyoruz ve onu kanunda sağlamaya çalıştık. Diğer bir soru Abdullah Durmuş hocamız azalan müşarekede konut veya gayrimenkulle ilgili bu hukuki ortaklık nasıl sağlanacak diye sordu. Şimdi bunu bizim tapu üzerinden sağlamamız çok mümkün gözükmüyor. Tapu mevzuatımızın kendine özgü bir yapısı var. Dolayısıyla burada çok fazla bir değişikliğe gidemeyiz. Ancak firmaya ipotek koyma yetkisi vererek ve bu ipoteği de müşteriler adına koyarak –o müşteriler adına koyma hususunu da ayrı bir sözleşmeye bağlayarak- bu anlamda hukuki alt yapıyı sağlayabileceğimizi düşünüyoruz.

Diğer bir konu bu işlemin mevcut yatırım fonları üzerinden yapılması kesinlikle mümkün değildir. Yani ona kesinlikle katılmıyoruz. Çünkü ben kendi sunumumda da bahsettim bu özel amaçlı bir bankacılık faaliyetidir. Tabi üniversal banka gibi değil; çok kısıtlı bir bankacılık ama yine de bir şekilde fon toplanıp finansman sağlanıyor. Bunun da birtakım özel kurumsal yapılara sahip olması lazım. Yatırım fonları şu andaki Türkiye uygulamasında bu nitelikleri karşılayabilecek özelliklere haiz değiller. Bu yüzden de onun çok mümkün olmayacağını düşünüyoruz. Bunu da dediğim gibi ya banka katılım bankası iştiraki ya da mevcut firmalarımızın lisans alması suretiyle bu işin yapılabileceğini öngörüyoruz.

Diğer bir husus Ali Duz Bey ve Veysel Mert Bey tarafından kira yardımlarına ilişkin bir değerlendirme vardı. Öncelikle benim bu sistemde vermiş olduğum örnek vade ortası yöntem, başlamadan önce başlamış ve bitmiş bir örnek. Yani o vade ortası değil. Bu yüzden de hani o kira yardımı vade ortasından sonra finansman sağladıktan sonra firmaya kalıyor hususu orada yok. Yani şu anda uygulanan bir örnek değil. Denetim sırasında tespit ettiğimiz ve inceleme yaptığımız ve şu anda da katılımcılara sistemin nasıl işlediğini anlatmak için ortaya koyduğumuz bir örnek. Tüm örnekleri kapsamadığını söyleyebilirim. Ben sadece Veysel ve Ali Beylere; bizim şu anda bu tasarrufa dayanan finansman veya yapı tasarruf sistemiyle ilgili üç tane hususa: Birincisi; müşteriye cazip gelen, müşteriye fayda sağlayacak bir ürün sunmak. İkincisi; bu ürünü sunan firmalarımızın karlı olması, fizibile olması, uzun vadede sürdürülebilir bir iş modeline sahip olması. Üçüncüsü de; tüm bu faaliyetlerin İslami ilkelere uygun olmasına dikkat etmemiz gerektiğini söylemek istiyorum. Bu üçü de birbirinden bağımsız düşünülemez. Yani herhangi birisi olmasın diyemeyiz. Eğer bu işi İslami ilkelere uygun yapalım derken firmanın kâr elde etme imkanlarını biz ortadan kaldırıyorsak orada sistem yürümeyecektir diye düşünüyorum. Ben teşekkür ediyorum.

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Değerli hocalarım başta Abdullah hocam olmak üzere katılımcıların yapmış olduğu müzakerelerden dolayı teşekkür ediyorum. 2014 yılından beri yurt dışında bulunmam sebebiyle Konya ve daha sonra Sakarya’da yapılan çalışmaları inceleyemedim. Fakat burada gördüğüm genel sunumlar ve konuşmalardan ortaya çıkan şu ki; hala 2012 ve daha öncesinden Eminevim şirketiyle başlayan kira yardımlı çekilişli sistem üzerine bütün detaylandırmalar ve çalışmalar yapılıyor. 2015 veya 2016 yılından sonra geliştirilen kira yardımsız çekilişli sistem veya enflasyon endekslemeli sistemlere burada hiç değinilmedi. Acaba bu konular da tartışılmalı mı? Tabii işin hesap uzmanları daha iyi bilir. Eğer tartışılırsa neler ortaya çıkar. Ben tebliğimde onlara da yer verdim. Yani bu noktada tebliğim daha güncel gibi duruyor.

Tebliğimi müzakere eden hocamın gündeme getirdiği eleştirilere gelince; bu tebliğin Din İşleri Yüksek Kurulu’nun 2013’teki mütalaasının paralelinde olduğu doğrudur. Zira bu tebliğ söz konusu mütalaanın alt yapısını oluşturmuştu. Bu sebeple sayın hocamın söylediğinin aksine o tarihte sektörde yalnız olan Eminevim’le tam bir yıl boyunca görüşmeler yapıldı. Bu görüşmeler hem yüz yüze hem de kayda girmesi için e-mail üzerinden yürütüldü. Bu husus tebliğin 4. ve 14. dipnotlarında açıkça görülmektedir. Kıymetli hocamın ısrarla işaret ettiği Birevim ise bir yıl önce kurulmuş ve sektöre yeni girmiştir. Elbette bu tebliğ yeniden güncellenirken sektördeki bütün kuruluşların ortaya koydukları ürünler ve yöntemler yeniden değerlendirildi. Fakat burada özellikle reel piyasada bulunan görüşler ve yöntemlere yer verildi. Yoksa Hasan hocamın sunduğu henüz piyasada yer almayan yöntemler incelenmedi. Bu bağlamda karz modelini esas alan sıra tespitli yönteme de yer verilmiştir. Ayrıca sayın müzakereci hocamızın söylediği gibi bir Kurul üyesinden e-mail yoluyla bilgi alınmamıştır. Zira Hocamızın işaret ettiği şu anki Kurul üyesi Rıfat Oral Bey kendisi ile istişare edildiği dönemde Konya Eğitim Merkezinde eğitim görevlisiydi. Söz konusu e-mailin 2012 tarihli olması bu durumu net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Son olarak yardımlaşma usulü ile tasarruf yönteminin karz akdi çerçevesinde olması gerektiği ile ilgili düşüncem, geliştirilmeye çalışılan yeni yöntemi dinleyince daha da perçinlendi. Hatta ulaştığım netice, bu yeni yöntemlerin, kira yardımlı sistemlere meşruiyet kazandırmaya yönelik bir takım çabalar olduğudur. Esasen sektörün içinden gelen kişiler ısrarla sistemin bu kira yardımına ihtiyacı olmadığı yönündedir. Zira kira yardımının esas gayesi şirkete kazandırdığıdır. Meseleye karz akdi çerçevesinde bakmamız sektörde birilerini meşrulaştırmak değil, organizatörlerin daha fazla nemalanmasını önlemeye matuftur. Yoksa bir sistemi meşrulaştırmak için her türlü akit türleri geliştirilebilir. Bu tür suni çabalar ise doğru değildir.

Rıfat hocamın söylediği كل قرض جر منفعة فهو ربا hadisi zaten tebliğde temel esas değildir. Sadece mekruhiyet hususunda ulema bunu gündeme getiriyor. Öte yandan firmalar parayı nereden alıyor? Veya yüzde onun altında katılımcı olduğunda bunu nerden karşılıyorlar? Esasında bunu firmalara sormamız gerekiyor. Daha fazla vaktinizi almak istemiyorum. Teşekkür ediyorum.

Prof. Dr. Hasan HACAK

Ben de çok kısa cevap vermeye çalışayım. Öncelikle bütün soru yönelten hocalarıma ve firma yetkililerine teşekkür ediyorum. Sistemdeki zorluk ve açıkların vurgulanması bizim için önemli.

Öncelikle benim sunumum mevcut uygulamayı ve sistemi nasıl bir model haline getirebiliriz konusuyla alakalıydı. Mevcut sistemde hiçbir problem olmadığını söylemiyoruz. Önümüzde, ülkemizde uzun süredir uygulanan ve varlığını devam ettiren bir finansal sistem var. Amacımız bu sistemin hukuki açıdan sağlam temellere oturmasının sağlanması ki bu artık önemli bir ihtiyaç. BDDK bunun için çok önemli bir çalışma yapıyor. Zira bu şekilde tasarrufa dayalı bir sistemle konut (ya da taşıt) edinilmesinin ülkemizde faizli ya da faizsiz yeterli alternatifleri oldukça az ve belki de hiç yok. Tümüyle kapitalist eğilimlere teslim olmamış bazı Avrupa ülkelerinde buna benzer başarılı sistemler görebiliyoruz. Bu sistemlerde insanlar tasarruf yapıyor ve doğrudan kredi çeken bir insana göre haliyle daha avantajlı bir şekilde finansmanına kavuşuyor. Benim tebliğimde yapmaya çalıştığım, ülkemizdeki bahsi geçen sistemin gözden geçirilip revize edilerek fıkhî açıdan sağlam temellere oturtulması. Bu açıdan sistemin ana yapısını ilgilendirmeyen, pratikte yapılan ve yapılmış olan bazı detay uygulamalara fetva bulma amacımız yok. Konuşmamın başında söylediğim bu amacımı bazı sorular üzerine tekrar hatırlatıyorum. Amacımız bu sistemi modelleyebilir miyiz yani üzerinde bazı revizyonlar yaparak meşru bir şekilde tanımlayabilir miyiz meselesidir. Fiiliyattaki bazı detay uygulama şekilleri değil meselemiz!

Türkiye’de uygulanan bu sistemin revize edilmesinin de çok zor olduğunu düşünmüyoruz. Tabi zorlukları var, yok değil; ama İslam iktisadı alanında neye elimizi atsak aynı zorluklarla karşılaşıyoruz. Tarih boyunca yapılan bütün işlemlerin mahkûm edilmesi Müslümanların bir araya gelip bir şeyler yapmalarının önünün tamamen tıkanmasının ben doğru olmadığını düşünüyorum. İslam tarihine baştan sona baktığımız zaman yapılan işlemler şu anda bizim konuştuğumuz modelden çok daha iyi modeller değil; ama İslam ümmeti bunu bir şekilde yapmış. Dolayısıyla aşırı idealist yaklaştığımız zaman yerimizden kalkamayız. Olayları, reel hayatın gerçeklerini de göz önünde bulundurarak İslam hukukunu anlama noktasında biraz daha ciddi düşünmemiz gerekiyor. Her şeyi mahkûm edersek hiçbir yere varamayız.

Şimdi öncelikle birkaç hocamızın dile getirdiği risk, yani üyelerin aldıkları ama taksitlerini ödemeye devam ettikleri konut vb.’nin helaki meselesine cevap vermeye çalışayım. Bu o kadar da zor bir soru ve ciddi bir problem değil. Şöyle ki konut sigortalanabilir, her üye ortalama bir miktar sigorta bedeli ödeyebilir hatta firma sigorta fonu oluşturarak evlerin sigortasını buradan karşılayabilir. Sigorta yapmadan malın helak olduğunu düşünelim; o anda ortakların evdeki hisseleri oranında herkes hasara uğrayabilir. Bu tür yöntemler geliştirilebilir. Bunun Rifat Bey’in söz ettiği kira bedelleri vb. ile de bir ilgisini görmüyorum. Yani meseleyi ortaklık (azalan müşâreke) üzerinden modellemek üyeleri riske atan bir yöntem değil. Ortaklık/müşareke modelinde bir üye konutunu ya da taşıtını aldığında, ya firma tarafından ortaklık adına sigortalatılabilir ya da ilke olarak nasıl olsa her üye konut alacağı için grupta, her üye kendi aldığı konutun finansmanını karşılayabilir. Böyle bir uygulama zaten şu anda yapılıyor. Bunlar aşılması ve zihinde çözülmesi basit meseleler. Sigorta tabi ticari hayatı çok kolaylaştıran bir yöntem. Nitekim çoğumuz da sigortaya tekaful veya başka bir şekilde cevaz veriyor.

Diğer bir soru yine fiiliyatla ilgili. Fiiliyatta bir ortaklıktan bahsedilemeyeceği söyleniyor. Bununla kastedilen de tapu üzerinde bu ortaklığı gösteremeyeceğimiz. Evet, bu yasal zorlukları olan bir husustur. Ancak bunu yasal olarak aşmanın yolları bulunabilir. Mesela bugün bazı “katılım bankaları” mesela Almanya gibi ülkelerde müşteri ile kolaylıkla bir ortaklık kurup azalan müşâreke ile konut finansı yapabilmektedir. Yani ülkemize göre daha esnek bir hukuki sistem bulunuyor diyebiliriz bu ülkelerde. Ülkemizde ise bu hususta hukuki olarak bir esneklik getirilebilir. Ancak şu anki şartlar açısından baktığımızda tapu üzerinde ortaklığı gösteremiyoruz. Bunu üyelerle yapılan sözleşmelerde belirtebiliriz ancak. Biz meselenin fıkhî hükmünü tespit için uğraşıyorsak İslam hukukunda gayrı menkul üzerindeki hakların hukuki olarak sabit olması tapuya tescil şartına bağlı değildir. Hukuken ise bağlıdır. Meseleyi insanların haklarını hukuki ve resmi olarak korumak için, İlker Bey’in de bahsettiği bir çözüm şimdilik işimizi görebilir. O da organizatör firmaya ipotek koyma yetkisi verilmesidir. Bu ipotek kolay bir şekilde üyeler adına konulabilir. Bu anlamda hukuki alt yapı sağlanabilir.

Biz –Halit Hocanın dediği gibi- sistem içerisindeki sözleşmeyi resmiyet altına almalıyız. Çünkü müşterilerin hak hukukunu koruyabilmek için sistemin resmi altyapıda gitmesi gerekir. Biz bu çalışmayı yaparken -sağ olsunlar- BDDK’daki arkadaşlarla beraber çalışmalar yaptık. Biz öncelikle olarak sistemi bir tür finans faaliyeti olarak görüp BDDK çatısı altında nasıl modelleyebiliriz hususuna yoğunlaştık. Dolayısıyla Abdullah hocanın dediği gibi bu sistem Sermaye Piyasası Kuruluna kapı aralayacak şekilde değil de kendi özgünlüğü içerisinde işletilmelidir diye düşündük. Dolayısıyla yatırım fonlarını alternatif olarak düşünmedik. Zira bu yol sistemin özgünlüğünü yitirmesine sebep olabilecek bir yol gibi duruyor. Kanaatimce bu sistemi kendi özgünlüğü içinde meşru bir şekilde modellemek mümkündür. Böyle bir imkansızlık söz konusu olduğunda belki diğer yollar ele alınabilir.

Bir başka konu da kira bedelleri. Öncelikle sektör temsilcisi olarak söz alan katılımcılar, bu sistemi azalan müşâreke yöntemi ile temellendirmeye çalışmamızın arkasında kira yardımlarına kapı aralamak olduğunu söyledi. Bu doğru değil. Kira yardımı olsa da olmasa da sistemi en doğru bir şekilde temellendirmek için bir tür mülkiyet ortaklığı yani müşarekeyi kabul etmemiz en makul yol gibi. Zira bu sözleşme ile firma ortaklıkları organize eden bir hizmet sunuyor. Aksi takdirde sistemi, üyelerin firmaya ve firmanın üyelere karz vermesi şeklinde düşünmemiz gerekecek. Öyle ki bu durumda firmanın bunun organizasyonundan bedel almasını fıkhen temellendirmek daha zor olacak. Hiçbir kira bedeli olmayan yöntemlerde dahi firmanın bu iş organizasyonundan bedel alması, firmayı karz aldığı ya da verdiği kişiden bedel alan durumuna düşürür. Bunun temellendirmek ise zordur. Oysa firma ortaklıkları organize ederek bundan bedel almaktadır.

Kira bedeli alınması çekirdek modelde gösterdiğimiz gibi teslimatını geç alan üyelerin alacağı konutlardaki fiyat artışı karşısında yaşadığı kaybı telafi etmek ve grup içi adaleti sağlamak için zorunludur. Burada kira bedeli olmasının adaleti daha çok sağladığı çekirdek model üzerinden açıkça gösterildi. Ancak uygulamada vade ortasından sonra kira alan üye kalmayabildiği için çoğunlukla bu bedel firmalara kalabilmekte. Ancak bizim önerdiğimiz modelde, mudarebe yöntemiyle firma ve müşteriler vade ortasından sonraki kira bedellerini paylaşacaklar. Bu şekilde firma üyelerin parasını sistem içinde kullanarak kâr elde edecek ve bu kârdan üyelere sistem içinde kalma süresiyle orantılı olarak kâr dağıtacaktır. Kira bedelini çıkarttığımız zaman bu sistemin ilerleyebilme imkanı daha zordur. Uzun vadede bu işin yürüyebilmesi ve dengeli bir şekilde büyüyebilmesi için kira bedellerinin önemli olduğunu düşünüyorum. Ama şu an için ve şu anki bilgilerimle bunun daha zor olduğunu düşünüyorum. İlk akla gelen zorluk, tüm üyelerden daha yüksek organizasyon bedeli alınması olacaktır ve bu da sisteme girişi zorlaştırabilecektir. Ancak yine de kira bedelsiz olan uygulamalar üzerinde de çalışılabilir. Fakat kira bedeli uygulamasının sistemi gayrimeşru kılan bir unsur gibi düşünülmesi doğru değildir.

Başka bir mesele, bu sistemdeki akitlerin net olmadığı idi. Yani tarafların birbirleriyle ne şekilde muhatap oldukları muğlak duruyor, denildi. Oysa akitler netleşmiş durumda. Sadece beklediğimizden daha kompleks bir ilişki var ortada. Ayrıca buradaki akitler karma akit mi, mürekkeb akit mi, bu ayırımı yapmamız çok gerekli değildir. Zira bu meşruiyet açısından çok da önemli değil. Burada azalan müşareke bir dönemde müşteriler arasında, daha sonra müşterilerle firma arasında yapılıyor. İşlemleri üyeler adına firma yaptığı için vekalet, sistemin her aşamasında arka planda zaten duruyor. Dolayısıyla burada zorlamanın hakikaten gereksiz olduğunu düşünüyorum. Yani akit karma mıdır, mürekkep midir şeklinde analiz yapmanın bize çok katkısı bulunmamaktadır.

Ömer Bey’in sorusuna gelince, sistem şunu yapabilir. Mesela bir üye 120.000 TL tutarında bir konut için sisteme girerken diğeri ise 100.000 TL tutarında bir konuta girebilir. Burada bir kişi 100.000 liralık kısmı için bir grup içerisine girer, kalan 20.000 TL’lik tutar için başka bir guruba da katılabilir. Yani bunların hesap edilmesi de imkan dahilindedir. Olmazsa sistem joker üye olarak, diyelim ki 127 bin liralık ev gurubu var, sistemin tam oluşması için on kişi lazım olduğunda firma buna joker olarak da katılabilir. Joker uygulaması zaten bizim modelde olabilecek bir uygulamadır. Özellikle sisteme ilk başlayan firmaların joker uygulamasını biz meşru bir zemine oturttuğumuzu düşünüyoruz.

Ali Öztürk Bey’in sorusundaki üyelerin, talep ettiği evin tamamını alacak bir para almayıp geri kalan parayı başka yerden bulmaları meselesinin konumuz ile ilgili bulunmamakta. Zira bu kişi sisteme girdiği miktar üzerinden azalan ortaklığa katılıyor ve sistemden mesela 100.000 lira alıp bununla 200.000 liralık bir ev alması durumunda biz bunun 100.000 lirasıyla ilgileniyoruz sadece. Diğer kısım bizi ilgilendirmiyor. Yani azalan ortaklık evin 100. 000 liralık kısmıyla ilgili. Tüm kira bedelleri de bu kısım üzerinden hesap ediliyor. Ayrıca geri alımlardan bahsedildi. Bunun da sistemle bir ilgisi yok. Geri alım olsa bile azalan ortaklıkta geri alımların piyasa değeri üzerinden mi yoksa nominal değerden mi olacağı önemsiz. Bu husus, yani geri alımlarda nominal değer mi o anki piyasa değeri mi esas alınacak meselesi sukuk vb. hususlarda etkili olsa da burada bir etkiye sahip değil. Burada sistemin meşruiyetiyle doğrudan ilgisi yok.

Yine kira bedellerini belirlerken de konutların değer artışlarının olduğu gibi kira bedellerine yansımamasının sistem üzerinde bir etkisi yoktur. Biz bir evi şu anki fiyattan beş yıllığına kiraya verebiliriz. Azalan müşâreke açısından bu bedellerin nasıl olacağı, hak hukuk sağlandıktan sonra sistemin meşruiyetini belirleyici bir özellik taşımıyor.

Mudarebe yapılırken titiz bir muhasebe gerektiği kısmı önemli. Bununla ilgili teklifi de olumlu buluyorum. Şöyle ki firma mudarebede üyelere vadettiği kâr payından bir iki puan fazla kâr dağıtarak hesaplamalardaki hataları kendisi üstlenip akitte kararlaştırılandan daha fazla kâr vererek hibede bulunabilir. Herkese teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mürtaza BEDİR

Gerçekten çok uzun süreli müzakereler ve tebliğler oldu. Ben başta konuşmacılarımız ve müzakerecilerimiz olmak üzere sabırla dinlediğiniz ve katkıda bulunduğunuz için herkese teşekkür ediyorum.

İKİNCİ OTURUM:
ELBİRLİĞİ SİSTEMİNDE UYGULANAN YENİ BAZI YATIRIM ARAÇLARI

OTURUM BAŞKANI
Prof. Dr. Ahmet YAMAN, Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

SUNUM
Sistemin İşleyişi
Av. İsmail TUĞRUL, Eminevim

TEBLİĞ
Enerji ve Tarım Sektöründeki Bazı Yatırım Uygulamalarının Fıkhî Yönü
Prof. Dr. Orhan ÇEKER, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

MÜZAKERE
Dr. Mustafa Bülent DADAŞ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

GENEL MÜZAKERE

RAPORTÖRLER
Dr. Yunus KELEŞ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Ahmet OĞUZ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Dr. Mehmet Nur AKDOĞAN, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Çok kıymetli katılımcılarımız, güncel dini meseleler istişare toplantımızın 7.sinin 2. oturumunu “bismillahi ve bihi nesteîn” diyerek açıyorum. İnşallah bereketli ve feyizli bir ilim ve hikmet şölenini beraberce idrak etmiş olacağız. Bu oturumuzda ben öncelikle bizlere katkı sunacak olan kardeşlerimizi buraya davet etmek istiyorum. Bu oturumuzda elbirliği sisteminde uygulanan yeni bazı yaklaşımlar hususunda Avukat İsmail Tuğrul Bey bize kısa bir işleyiş bilgisi verecek, kendisini buraya davet ediyorum. Prof. Dr. Orhan Çeker hocamız enerji ve tarım sektöründeki bazı yatırım uygulamalarının fıkhî boyutunu sunacak, kendisini buraya davet ediyoruz. Müzakereci olarak Din İşleri Yüksek Kurulu uzmanı Dr. Mustafa Bülent Dadaş katkılarda bulunacak, onu da buraya davet ediyorum. Hocalarım buyurun!

Nasip olursa 16.30 da bitirip bir sonraki oturumun vaktine tecavüz etmemeye gayret edeceğiz. O bakımdan ben gerek sunum yapacak gerek müzakerede bulunacak kardeşlerimizden, hocalarımızdan hassasiyet rica ediyorum. Aslında bu oturumun işi biraz kolaylaştı gibi görünüyor. Çünkü bir önceki oturumda elbirliği sisteminin en azından işleyişine dair bir bilgilendirme yapılmış oldu. Her ne kadar cumhurun kanaati diyebileceğim bir sonuca ulaşamadıysak da herkesin kendince bir kanaatı oldu. Cevaz ya da adem-i cevaz yönünde bunun bir şartlı karz mı yoksa müşareke-i mütenakısa mı ivazlı hibe mi ya da mürekkep bir akid mi olduğu hakkında tam bir sonuca ulaşamadık. Belki buna kısa sürede ulaşılması da beklenemezdi ama aradaki müzakerelerden izlediğim kadarıyla cumhur görüşü diyebileceğimiz çoğunluk görüşüne ulaşamadığımız anlaşılmış oldu. Ancak öyle veya böyle bizim şu anda konuşacağımız konunun çerçevesinde daha iyi ve epey bir bilgilenme sağlamış oldu. Şimdi biz bu konut ve araba finansmanı ya da temellükü ki buna başka bir kelime bulamadım, artık nasıl bakacaksak, kelime bulmakta zorlanıyorum onu bir tarafa bırakıyoruz. Ama Elbirliği Sistemi ile bu sefer acaba yeni bazı yatırım araçlarını sektöre kazandırabilir miyiz, piyasaya arz edebilir miyiz konusu gündemde. İşte bu alanda acaba neler var sisteminin yeni iş modelleri bakımından, onu bize İsmail Tuğrul Bey 15 dakikada sunacaklar, sözü ben hemen kendisine bırakıyorum.

SUNUM:
SİSTEMİN İŞLEYİŞİ

Av. İsmail TUĞRUL

Eminevim

Bismillahirrahmanirrahim. Öncelikle bu toplantıyı düzenleyen Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu’na teşekkür ediyorum. Hazirunu da selamlıyorum. Şimdi bu anlatacağım model aslında çok planlı düşünülerek ortaya çıkmış bir model değil, uygulamanın içerisinde kendiliğinden oluştu. Asıl işin yanında yatırım amaçlı tarım arazileri, küçükbaş büyükbaş hayvan çiftliği daha sonra güneş enerji sistemleri konusunda ufak yatırımlar yapılmaya başlandı şirkette. Bu alanlarda iyi neticeler de elde etmeye başladık. Bir bilgi birikimi oluştu bununla ilgili olarak. Dışardan talepler gelmeye başladı; “buralara bizi de ortak yapar mısınız, biz de sizinle birlikte olabilir miyiz?” diye. Ondan sonra bu modeli biraz daha geliştirme imkanımız oldu. Bu sistemde amaç tarım ve enerji yatırımlarını teşvik etmek, küçük birikimleri yatırıma yönlendirmek ve küçük yatırımcıların beklentilerine karşılık vermek olarak özetlenebilir. Durum ise, proje henüz arge aşamasındadır. Yapılan çalışmalardan elde edilen sonuçlara göre proje daha da şekillendirilecektir önümüzdeki dönemde. Küçük yatırımcıların beklentisi ise güvence altında istikrarlı öngörülebilir bir gelir elde etmektir. Yapılan çalışmalar halkta karşılığı olan, beklentilere cevap veren, fizîken mevcut veya kısa süre de realize edilebilecek, fıkhî hükümlere uygun yatırım projeleri geliştirmek olarak özetlenebilir. Çalışmaya katkıda bulunan gruplar, piyasadan pazarlamacılar, finansçılar gerçeklik açısından, hukukçular mevzuat açısından fıkıhçılarla da müzakere aşamasındayız bu konuyu. Evet tarım projesinden yani hayvancılık ve güneş enerjisi projesi de var ama tarım projesi üzerinden ben anlatımı yapacağım. Benzer şeyler uygulama aynı. Tarım projesinde dört tane taraf var. Mevcut arazinin sahibi, bir tarım yatırım şirketi, bir tarım işletme şirketi, bir de küçük yatırımcılar mevcut. Şu anda mevcut olan tarım arazilerinden işte elma bahçeleri, muz işletmeleri, muz bahçeleri, zeytinlikler ve güneş enerji sistemlerinin olduğu şirketler yani yatırım şirketleri var. Tarım arazi sahibi bir satış işlemi ile bunu tarım yatırım şirketinin kurucusuna devrediyor. Şu anda anonim şirket olarak tek kişi olarak kuruluyor bu şirket. Bu tarım yatırım şirketi işletme hakkını kurulan işletme şirketine veriyor. Bunu yaparken de aralarında bir kira sözleşmesi yapıyorlar. Bu kira sözleşmesi 5 yıl süreli, her yıl kira bedeli üzerine de bir miktar artış öngörülüyor. Tarım işletme şirketi kurucusu ve sahibi tarım yatırım şirketini farklı şahıslara devrediyor yahutta hisselerini devrediyor. Kâr ve zarar kendisine ait olmak üzere tarım şirketinin arazisini tarım işletme şirketi işletiyor bunun karşılığında da tarım yatırım şirketine de kira ödemesi yapıyor. Tarım yatırım şirketinin geliri ise işletmeci şirketten elde ettiği kira getirisi oluyor. Bunu da tarım yatırım şirketi kâr payı olarak hissedarlarına veriyor. Bu kira bedeli ön görülebilir ve istikrarlı bir kâr payıdır. Hissedarlar da tarım yatırım şirketinin kurucu ve ilk ortağı hisselerini yeni hissedarlara devrediyor genellikle 200 ile 500 arasında ortak oluyor tarım yatırım şirketinin. Tarım işletme şirketi tecrübesiyle birikimiyle buraları daha az elemanla daha az makinayla işletiyor ve birden fazla tarım yatırım şirketinin arazisini işlettiği için daha az maliyetle işletiyor. Ve bir şirkette eğer o sene herhangi bir nedenle don oldu, dolu oldu, kâr edemese bile o şirketin sahibi diğer araziden kâr elde ettiği için bunu ortalama havuzdan her halükarda kârlı hale geldiği için kirasını da düzenli olarak ödemeye devam ediyor. Kısaca sistemin işleyişi bu şekilde. Sorularla açabiliriz.

TEBLİĞ:
ENERJİ VE TARIM SEKTÖRÜNDEKİ BAZI YATIRIM UYGULAMALARININ FIKHÎ YÖNÜ

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

TARIM ORTAKLIĞI : (I)

GAYE:

Ülkenin atıl vaziyette duran arazilerinin ülke menfaatine değerlendirilmesi.

MAHİYETİ :

- Emin Üstün Bey bahçeler satın almıştır.

- Yatırımcı (Tarım) Şirkete devretmiştir. Mülklerin sahibi Yatırımcı şirkettir.

- Bu bahçeler 250 kadar hisseye bölünmüş olup müşterilere satışa çıkarılmıştır.

- Hisse bedeli 20.000 TL’dir.

- Satın alan müşteriler yatırımcı şirketin mülkte ortağı olmaktadırlar.

- Hisse sahibi hisse başına 200 TL. kira geliri alacaktır. Bir sonraki yıl kira bedeli 210 TL olacaktır. Mahsulun az gelmesi halinde kira mikdarında eksiltme yapılmayacaktır.

- Mahsul durumu göz önünde bulundurularak sonraki yıllarda kira miktarı artırılabilir.

- İlk 6 ay kira ödenmeyecektir.

- İkinci yıl hisse fiyatına yüzde 4 ilave değer verilecektir.

- Müşteri isterse hissesini Emin Üstün’e geri satabilir. İade edebilme garantisi vardır, ancak müşteri isterse yatırımcı şirketin onayı ile yabancı birine bu hissesini satabilir.

DEĞERLENDİRME:

Burada sakıncalı olacak bir nokta gözlemlenmiş değildir. Hisse sahibi hissesini yatırımcı şirkete geri kiraya vermiş bulunmaktadır. Aldığı (mesela) 200 TL kira bedelidir. Yatırımcı şirketin onayı olmadan başkasına satamaması konusunda şüf’a hükümleri devreye girer. Çünkü satış mülkün kendisinde cereyan etmektedir. Hisse sahibinin, hissesini iade edebilme garantisi konusunda -başkasına da satabilme imkanından dolayı- sakınca yoktur.

ENERJİ SİSTEMİ ORTAKLIĞI: (II)

- Güneş ışığından faydalanarak elektrik enerjisi üreten paneller var. Bu panelin fiyatı 4 trilyon TL’dir.

- Bu panel grubu 200 parçaya (hisse) bölünüyor.

- Her parça (hisse) 20.000 TL. fiyatla satılıyor. Satılan hisse panel değil, panelin üreteceği enerjidir. Yani burada satılan şey mal değil, intifa hakkıdır.

- Satılan bu hisseler aylık 200 TL. kazanıyor yani müşteri her bir hisse için üretilen elektrikten 200 TL kâr sağlıyor.

- Kâr iki yılda bir artacaktır. (Bu, açıkça beyan ediliyor).

- Müşteriye satılmış olan enerji hissesini müşteri 3 yıl içerisinde geri satarsa hisse fiyatı artmış olsa bile erken geri verdiği için satıcı şirket tarafından müşteriye sattığı fiyatın aynısı ile yani 20 bin TL’ye geri alacağının garantisi veriliyor.

- Ortaklık 3 yılı geçerse müşteri geri satmak isterse bu hisse fiyatını 20.000 TL’nin altında alınmayacağının garantisi veriliyor ayrıca sürekli artış olduğunu öngördüğü bu hisseleri o dönemki satış fiyatından ve TEFE / TÜFE artışının da dikkate alınacağı garanti ediliyor.

- Müşteri bu sistemden çıkmak isterse yapılan anlaşma gereği ortaklık hemen sonlandırılıyor yani kurum, kira vermeyi kesiyor ancak müşterinin parasını 6 ila 12 ay süre ile geri ödeyeceğini taahhüd ediyor.

- Müşteri hissesini başkasına ancak şirketin onayı ile satabilir.

- Bu sisteme devletin desteği var. Devlet bu konuda teşvik veriyor ve10 yıl boyunca elektrik enerjisini alma garantisi veriyor. 2 yıl da Eminevim şirketi garanti ediyor. Böylece toplamda 12 yıl üretilen enerjinin alım garantisi var.

DEĞERLENDİRME

1. Şöyle bir değerlendirme mümkündür: Burada mal değil mücerred bir hak yani paneli kullanım hakkı (intifa) satılmaktadır. Mücerred hakkın satışı ise Hanefi ilkelere göre caiz değilse de diğer mezheblerde ve özellikle Maliki mezhebinde caizdir. Mecelle de sonraki yıllarda bu görüşü kanun maddesi olarak almıştır. Buna göre düşündüğümüzde metinde kullanılan müşteri ifadesi doğru olacaktır. Bu hakkın da kiraya verilmesi söz konusu olmaktadır. Bu hakkın kiraya verilmesi tartışılması gereken bir husustur. Kanaatimize göre hak kiraya verilmez, belki ortağa verip ortakça işletilebilir. Bunun benzeri geçmişte Köprü Satışı olarak uygulanmıştı. Buna göre maktu bir rakam mesela 200 TL değil, nisbî bir kâr yüzdesi belirtilmelidir.

2. Bu değerlendirmeye göre düşündüğümüzde nisbî bir kâr zikredilmesi şartıyla muamele caiz olur. Nisbî kâr zikredilerek yani elde edilecek gelirin belli bir yüzdesi hisse sahibine verilerek uygulama yapılması gerekmektedir. Bu muameleyi bu şartla caiz görüyoruz. 200 TL gibi maktu bir ücretle kiraya verilmesi zaten söz konusu olmamaktadır. Çünkü muamelede kira akdi söz konusu değildir.

3. Muameleyi kira akdi olarak düşünemiyoruz. Çünkü kirada belli bir süre ve ücret var. Bir de süre sonunda kiracı herhangi bir ödeme almadan hisseyi iade etmesi durumu var. Burada ise belli bir süre konuşulsa da iade halinde müşteri, hissesinin karşılığını geri almaktadır. İcarede böyle bir şey söz konusu değildir. Dolayısıyla muamele icare akdine benzememektedir.

4. Hisselerin devrine ve yatırımcı şirketin onayı olmadan yabancı birine satılamaması meselesine gelince; Hakların satışı ve kira akdinde şüf’anın, zamanımızdaki şartlar itibarıyla cereyan edebileceğini düşünüyoruz. Böyle düşünüldüğünde hisse devrinde yatırımcı şirketin müdahale hakkı olacak ve onun onayı olmadan yabancı birine satışı fiilen mümkün olmayacaktır.

5. Panellerin haklarının satışı değil de muamelede panellerin bizzat kendilerinin satışı söz konusu olsaydı hüküm aynen bahçe satışındaki gibi olurdu. Biz bu konuda panelin aynının satışını da tavsiye edebiliriz. Yoksa muamele maktu rakam (200 TL) değil, nisbî kâr koşulması şartıyla ancak caiz olur.

6. Devlet garantisinin ve teşvikinin sakıncası yoktur.

MÜZAKERE:
“ENERJİ VE TARIM SEKTÖRÜNDEKİ BAZI YATIRIM UYGULAMALARININ FIKHÎ YÖNÜ” KONULU TEBLİĞİN MÜZAKERESİ

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Bismillahirrahmanirrahim

Ben de hürmetlerimi, saygılarımı arz ediyorum.

Tabi hocamın tebliğ hazırlama serencamı benim için de geçerli. Şu an dinlediğim malumatlar üzerinden müzakere edeceğim.

Öncelikle şöyle bir yazıya denk geldim, ifadeye denk geldim. Bahsedilen şirketin Yönetim Kurulu Başkanı 2017’nin Şubat ayı itibariyle özellikleri enerji alanında istenilen seviyeye ulaştıklarını, paneller yaptıklarını ve bundan sonra bu panellere yeni ortaklar almayacağını ifade ediyor.

Bu da uzun süreden beri bunun gündemde veyahut uygulanmakta olduğunu, ben öyle anladım, yani proje aşamasını çoktan geçmiş. Şimdi biz Din İşleri Yüksek Kurulu olarak burada dinlediklerimizden bize nasıl soru gelirse nasıl istifade ederiz biz o nazarla bakıyoruz.

Mesela bugün konuştuğumuz meseleyle alakalı bir istatistik olmasa da şu an elimde ama zannediyorum sözlü olarak gelen sorular ile birlikte belki yılda takriben 500 sual ile karşı karşıya kalıyoruz biz bu meselede. Dolayısıyla biz bu nazarla bakıyoruz ve vatandaşa da hani teori uzun süre belli bir yere oturtulamıyor, vatandaşa daha bir sene bekle sana sonra cevap vereceğiz deme imkanımız yok.

Meseleyi tasavvur edebildiğimiz kadar, becerebildiğimiz kadar yapıyoruz, bu hususta eksiklikler olabilir ama bir sonuca ulaşmaya çalışıyoruz. Biz nasıl bakıyoruz meselelere? Biz mümkün olduğu kadar olumlu tarafı ile gitmeye çalışıyoruz.

Çünkü bütün mezheplerde var ama Hanefi fıkhında Kerhî’nin Hanefi fıkhını süzgeçten geçirerek çıkardığı 39 tane kaide var malum, onlardan bir tanesi de “Umurunnasi mahmulün ale’s-sedadi ve’s-salah hatta yezhara hilafuhu”. Bu kaideden hareket ediyoruz ve yine Hanefilerin fıkhın pek çok tarafında “tashihen li’l-akd, taharriyen li’l-cevaz, tashihen li’t-tasarruf” hep bunlardan hareket ederek mümkün olduğu kadar biz nasıl vatandaşın veya müsteftinin problemini, onun durumunu veya söylediklerini sıhhate hamledebiliriz bundan hareket ederek çözümlemeye çalışıyoruz.

Bizim çok sıkıntı çektiğimiz bir mesele var, o da hakikaten özellikle ticari konularda bu sıkıntıyı yaşıyoruz. Sabahtan beri ifade edildiği gibi artık insanların yaptıkları muamelelerin iki kişinin yaptığı muameleyi aşmış. Bize gerçek iki kişi bir muamelesini arz ettiği zaman elimizden geldiği kadar bu kaidelerle hareket ediyoruz ama artık organize şeklini almış bir şirket şeklini almış bugünkü meseleler gibi artık uygulanmakta olan bir mesele geldiğinde yine iyi niyetle buradan hareket ediyoruz ama çektiğimiz sıkıntı şu: Bunlar sözleşme haline getirilmediği için veya bir yaptırımı olmadığı için bizim sözlerimiz havada kalıyor.

Bir iki örnek vermek istiyorum: Son bir kaç senedir farklı isimlerle anılan İslam hukuku kongrelerinde de gündeme gelmişti. Danabank, Keçibank, değişik değişik isimlerle anılan bir uygulama var. Bize bu mesele sorulduğunda çalıştık, arkadaşlarımız çalıştılar ve şunu söyleyebiliyoruz: Biz kendimiz bir fıkhî tasavvur yapıyoruz ve elimizden geldiği kadar fıkhu’l vakıîyi okumaya çalışıyoruz ama o bildiğimiz delilleri tenzil ederken tenzilü’l-hükm ale’l vakı‘ yaparken tam manasıyla vakıayı tespit edemediğimiz için tenzili de sağlıklı yapamayabiliyoruz. Biz kendimize göre bir tasavvur yapıyoruz, fıkhî tasavvur ve sonra vatandaşa diyoruz ki, “İn kane’l-emrü kema tekûl, fehukmüna keza”, yani senin söylediğin gibi ise mesele o şekilde diyerek hareket ediyoruz. Eminevim ile ilgili mesele de aynı şekilde. Daha başka bir örnek daha vereyim. Çok karşılaştığımız için, katılım bankalarının vatandaşla yaptığı murabaha… Yapılan bir uygulama var zaten, uygulama yapılırken sorulmuş en azından kurul için söylüyorum ve yine şu anda gördüğümüz bunu teyit ediyor. Bir uygulama yapılıyor, hayata geçiriliyor daha sonra işte fıkha uygunluk da aranıyor. Peki, fıkha uygunluk aranıyorsa bu işe başlamadan önce henüz proje aşamasındayken en azından birkaç tane hoca efendiye veya bir şer‘î heyet kurarak onlara sorulması gerekmiyor mu? Eğer böyle yaparsa biraz daha üstünde gayret edilerek, belki bu kadar sıkıntıyı konuşmaya da gerek kalmayacak.

En azından bugün bu meseleyi tekrar konuşurken elimizde belli miktarda fukahanın görüşleri olacak ve biz bunlara göre hareket edeceğiz. Dolayısıyla bizim çektiğimiz büyük sıkıntılardan bir tanesi, fetva verirken yeterince ve sağlıklı bilgi alamıyoruz uygulayıcılardan.

Bunu şu anda katılım bankaları için de söylüyorum, alternatif sigortacılık yaptığını söyleyen insanlar için de söylüyorum, bu bir sitemdir arz ediyorum. Yaklaşık iki sene önce Türkiye’de alternatif sigortacılık yapan bir şirket. Ben onlara internet ortamında kendimi tanıtarak bilgi istedim geniş yazılarla da birlikte yazdık, biz bu meseleyle alakalı pek çok soruya maruz kaldığımızı, efendim aslında bize kendilerini iyi tanıttıkları takdirde belki onların önünü de açabileceğimizi ifade ettim ve mailim kabul edildi karşı taraftan. Hatta telefonla da görüştüm, iki seneden beri hiçbir şey gelmedi bana. Ben meseleyi bilemiyorsam, anlayamıyorsam, öğrenemiyorsam peki nasıl ona bir hüküm vereceğim, mümkün değil. Dolayısıyla biz şeffaf olmamaktan şikâyetçiyiz. Dolayısıyla şeffafiyet istiyoruz. Hocamdan dinlediklerimden birkaç not aldım onları da ifade etmek istiyorum.

Şimdi güneş panelleri hakkında İsmail Beylerin anlatımından şu an anladığım kadarıyla yapılmak istenen şu: Tarımla alakalı sistemin aynısı tamamen güneş enerjisi alanında da uygulanıyor. Yani mesela şimdi aklıma geldi benim tarımla alakalı olarak, yapılan yapmak istedikleri uygulama fıkhî olarak yani hem bey bil-vefa, aslında sukuka benziyor yani tamamen sukuk gibi bir şey. Bey bil-vefa, bey bil-istiğlal ile önce satıyorum, Tabii geri almak kaydıyla böyle bir şartla satıyorum. Bu vaad olabilir. Efendim, zaten şu anki uygulamalarda vaadin de artık biz ilzami olduğuna dair Kurulun da geçmiş dönemlerde fetvası var ve biz de vaadin artık ilzami olduğunu söylüyoruz. Dolayısıyla burada bir satım var, satımdan sonra tekrar mülkiyeti bize geçiyor ben katılımcı olarak müşarik olarak mülkiyeti bana geçiyor ve daha sonra ben kiraya veriyorum onlara. Dolayısıyla her iki sistemde de, ister güneş enerjisi üreten paneller olsun isterse tarım arazisi olsun burada tarım arazisinin katıldığım oranla o kadar miktar benim aslında.

Dolayısıyla elektrik üretmiş üretmemiş beni ilgilendirmiyor. Çünkü ben sahibi olduğum bir malı kiraya vermişim ve dolayısıyla onun karşılığında kirasını da almış oluyorum. Dolayısıyla her iki uygulamayı bu şekilde değer teklif edersen hocamdan güzel bir şey öğrendik modelleme. Eğer bu şekilde modelleyebilirsek zannediyorum problem kalmaz. Ama aynı problemi tekrar zikredeyim, şimdi örnek veriyorum belki yazılı bir fetva isteseler bunun bir süreci olacak, çalışma süreci elbette ama sözlü olarak benden bu hususta görüşü isteseler ben de şu an anladığım kadarıyla belki doğru olmayabilir bu ama eskisi gibi değil. Eskiden müstefti gelir fetva sorardı hemen acele etmezlerdi, belki günleri alırdı ama muhterem hocalarım bize Kurul’da fetva odasında nöbet tuttuğum bir günün istatistiğini vereyim: Sadece o gün 200’den fazla fetva soruluyor bana ve insanlar kimi zaman hastanede oluyor, acil cevap istiyorlar, kimi zaman bir işe başlamış ama hemen sizden bir fetva istiyor, doğru. Şöyle diyebilirsiniz: “efendim yani bir muayeneye gittiğiniz zaman bir de bir tahlile laboratuvar ameliyesine ihtiyaç var, hemen benden fetva isteme” ama bunu çok uzatamıyorsunuz.

Dolayısıyla yarın bana bu kanaat sorulduğunda ben de bu şekilde teklif yaparak kendi zihnimde buna göre bir fetva versem, tamam fetva veriyorum ama bu ne kadar karşı tarafça kabul edilebiliyor yani mesela ben onlara “işte siz bey bil-vefa yapıyorsunuz, bey bil-vefa bey bil-istiğlal yapıyorsunuz, işte şöyle şöyle yapıyorsunuz”. Belki de bana diyecek ki “hiç aklımıza bile gelmedi senin söylediklerin.”

Dolayısıyla bizim yaptığımız modellemeler mutlaka ama mutlaka bu işi yapan insanlar tarafından eğer kabul ediliyorsa kendilerinin koyduğu kıstaslara, müşteri memnuniyetine tahsul edelim, fıkha uygunluk arz edelim, hakları koruyalım bütün bu prensipler gerçekleşiyorsa bu durumda o zaman bir an önce onu sözleşmeye geçirsinler ve iki taraf da hak sahibi olsun.

Şufa ile ilgili olarak benim anladığım kadarıyla kıyasa muhalif bir hükümdür. Kıyastan maksadım şu: Esas itibariyle “Malikül mülk yetasarrafu fi mülkihi keyfe yeşa”. Bu bir kaidedir, kuraldır. Dolayısıyla mesela fıkıhta ihtikar, narh yine şüfa kıyasa aykırı olarak sabit olan şeylerdir.

Esas itibariyle bir insan malını istediğine satabilir, efendim siz karışamazsınız ona, hürriyetine hacr koyamazsınız. Şufa dediğiniz zaman adamı kısıtlıyorsunuz, ben belki başkasına satacağım, ama şeriat burada fazla olan mefsedete riayet ederek, bu mefsedeti gidermek için toplumsal bir mefsedeti gidermek için bir fıkhu’l-mizan kurarak mal sahibinin mefsedeti veya uğrayacağı zararı daha az kabul etmek suretiyle böyle bir şeyi meşru görmüştür.

Bizim fıkıh usulünden bildiğimiz bir kural var. “Ma sebete ala hilafi’l-kıyas fe gayruhu aleyhi la yukas”. Dolayısıyla yani Maliki mezhebinde şöyle denilmiş, Zahiri mezhebinde şöyle denilmiş, filan mezhepte şöyle denilmiş “bulduk!”. Bu şekilde hareket edilmesinin ben şahsen çok doğru olmadığı kanaatindeyim.

Bu tarafına da bakmak lazım, yani bu hüküm konulurken asıl bir hüküm müdür yoksa asıl değil midir? Burada dikkat etmek lazım son bir şey söyleyeyim hocamın müsaadesiyle.

Şimdi sabah konuşulan meseleyle alakalı. Biz kanaat olarak yani hocalarımızla birlikte mesken ihtiyacının zaruri bir ihtiyaç olduğunu kabul ediyoruz ama bu zaruri ihtiyacın mutlaka o evin mülkiyetine sahip olmakla gerçekleştirileceğini kabul etmiyoruz. Esas böyle bir şey kabul etmişiz kendimize. Ancak günümüzde sanki bu mesken ihtiyacı kiracılıkla da halledilebilir bir şey değil! Adam memur iken bu ihtiyacını kira suretiyle karşılayabiliyor ama ileride emekli olduğu zaman bunu yapamıyor. Nitekim Avrupa’da yaklaşık 50 senelik bir süreçte riba ile onlara ev satın almaya izin verirken hareket noktalarından bir tanesi de buydu. Artık bu ihtiyacı karşılamıyor. Dolayısıyla bu meselede fetva verirken mümkün olduğu kadar biraz da yine ifade ettiğim gibi hakları korumak karşılığında veya bu şartla mümkün olduğu kadar biraz daha çerçeveyi, cevaz çerçevesini geniş tutmak gerekir diye düşünüyorum.

Son bir şey ifade edeyim. Bu gibi meselelerde fetva verirken ve görüş belirtirken müsteftinin yerine kendimizi koymamız gerektiğini düşünüyorum. İbn Kayyım “İ’lamu’l-muvakkıîn”de; müftünün bir tanesine birisi bir hizmetçisiyle veya bir adamıyla soru sorduruyor. Tabi müstefti soru soran kimse bu soruyu kimin adına sorduğunu ifade etmiyor. Müftü de haram hükmünü veriyor, caiz değil diyor. Daha sonra sorunun sahibi bizatihi kendisi geliyor müftüye. Diyor ki; “ya ben bir adam göndermiştim, efendim, şöyle bir şey sormuştum, siz de haram dediniz. Müftü diyor ki; “ya ben soru sahibinin sen olduğunu bilmiyordum ki bilseydim böyle cevap vermeyecektim” ve hemen değiştiriyor, o geniş fıkıh dairesinden başka bir görüşü ifade ederek caiz diyor.

Şunun için söylüyorum: Yani bu gibi meselelerde fetva verirken biraz da müsteftinin yerine kendimizi koymamız veya ailemizden bir tanesini koymamız icab ediyor diye düşünüyorum, teşekkür ediyorum hocam.

GENEL MÜZAKERE

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Şimdi 40 dakika genel müzakere süremiz var. Bunu iyi değerlendirmek adına hemen başlayalım. Elimdeki liste sırasına göre ilk sırada İlker Bey var, buyurun.

İlker KOÇ

Sunucu ve tebliğci arkadaşlara teşekkür ederim. Öncelikli bir değerlendirmem olacak. Biz BDDK olarak üzerinde çalışmış olduğumuz yapı tasarrufu veya tasarrufa dayalı finans sistemiyle bu yapının bir alakası yok. Çünkü yapı tasarrufu sisteminde yatırımcının ve katılımcının asıl amacı konut ya da taşıt finansmanı sağlamak yani o amaçla yatırım oluyor ve tasarrufunun sonucunda o finansmanı almayı amaçlıyor. Yani temel öznesi kâr elde etmek değil. Bu açıdan bir farklılık olduğunu düşünüyorum. Bu faaliyet bizim bildiğimiz yatırım ortaklığı faaliyeti. Bu noktada İsmail Bey’e iki sorum olacak. Bir tanesi, yatırım ortaklıkları Sermaye Piyasası Kurulu’nun alanına giriyor. Bununla ilgili SPK’ya herhangi bir başvurunuz oldu mu? Bir değerlendirmeleri oldu mu? Çünkü biliyorsunuz yatırım ortaklıklarını onların onayıyla birlikte gerçekleştirmeniz gerekiyor. İkinci husus, özellikle tarım üzerine olan ortaklıkta tarım ürünleri biliyorsunuz doğa olaylarından, kuraklıktan ve benzeri şartlardan yoğun şekilde etkilenme potansiyeline sahip olan ortaklıklardır. Bu noktada yatırımcıyı korumak için bir sigorta sisteminiz var mı? Veya şöyle ifade edeyim. Siz yatırımcıyı seçerken yatırımcının risk alma profiline dikkat ediyor musunuz? Yani finansal açıdan baktığımızda küçük yatırımcılar dediğimiz yani elindeki ufak miktarları yatırıma aktarmaya, dönüştürmeye çalışan kişileri biz genelde daha az riskli alanlara yönlendiririz. Risk alma kapasitesi daha yüksek olan taraflar yüksek riskli alanlara girerler. Ben şimdi baktığım zaman sizin bu iki uygulamanızda hem tarım olsun hem enerji olsun yüksek riskli alanlara giriyor. Burada küçük yatırımcının buraya girmesi garara sebebiyet verebilir, belirsizliğe sebep verebilir. Çünkü katılımcı buradaki riski öngöremeyebilir. Bununla ilgili bir sınıflanmanız veya bir sigorta sisteminiz var mı? İkinci sorum da bu.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

İsterseniz hemen sıcağı sıcağına cevabı alalım, çok kısaca.

Av. İsmail TUĞRUL

Bu Emin Evimin bir faaliyeti değil, Emin Üstün Bey’in faaliyeti. Şahsi yatırımıydı. Bu yatırımı geliştirmek amaçlı üzerinde çalıştığımız sistem. Yatırım ortaklıklarında belli bir sayıya ulaştığınızda yani 500’ü aştığınızda SPK gündemine giriyorsunuz. Veyahut halka arz ettiğinizde böyle. Bu kapsamda değil bu şirketler. Normal anonim şirket olarak kuruluyor. 200, 250, 300 hissedarlı ve bunu halka arzla, basın yoluyla duyurmuyorsunuz. Tanıdıklarınıza, yakın çevrenize, müşterilerinize hisselerinizi devrediyorsunuz. Ayrıca yatırım şirketi kendi çalıştırmıyor. İşletme şirketi var. Demin de dediğim gibi birden fazla yatırım şirketi var. Bunu bir işletme şirketine kiralıyor. İşletme şirketi az elemanla, daha fazla bilgi birikimiyle daha kolay çalıştırıyor. TARSİM tarımsal sigortası yaptırılıyor. Güneş enerjisinde zaten sistem kendi çalışıyor. Birden fazla güneş enerjisi sistemi var. Bir bölgedeki kârlı olmadıysa diğer bölgedeki kârlı oluyor. Kira rakamaları da bunlar belirlenerek bir ortalama bulunarak ortaya çıkarılmış rakamlar. Bizim de öngörümüz, küçük yatırımcının hayal kırıklığına uğramaması onun güvenceye alınması için elimizden gelen gayreti gösteriyoruz. Bu bir modelleme yöntemi. Modelleme yöntemi belli bir şeye ulaşırsa dediğim gibi belki fıkhî açıdan daha detaylandırılacak, kurumsal açıdan daha detaylı bir çalışma yapılacak.

Oturum Başkanı

Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Teşekkür ediyorum. Şunu ilave edeyim müsaadenizle; yatırımcının veya hukuki bir işlem tesis edenin öngörülebilir riskler veya öngörülemez riskler bakımından kazancın helal ya da haram olması ya da yapılan işlemin cevazı ve adem-i cevazı hususunda bir farkı yok İlker Bey, bunu da bilelim. Yani yatırımcının bunun riskli olduğunu bilmiyordum demesi, yaptığı işlemin hem sıhhatine bir halel getirmez hem de söz konusu kazancın dini açıdan helal ya da gayrimeşru olmasına sebep teşkil etmez.

Mehmet AKKUŞ

Şimdi bu sistemde bildiğim kadarıyla hocalarımızın elinde olan metin benim de yeni gördüğüm bir metin. Şimdi 5 trilyonluk bir arazi söz konusu, 250 hisseye bölünüyor, tarım üzerinden biliyorum. Bu 20 bin TL’ye tekabül ediyor. Benim merak ettiğim 5 trilyonu kim belirliyor o arazinin değerini belirleme noktasında, fıkhî anlamda sormuyorum kişi istediğine satabilir arazisini. Fıkhî olarak sorum şu: Orhan hocamıza ve Mustafa hocamıza soruyorum. Şirket diyor ki, 20 bin TL’lik hissenize senelik %4 veyahut 2 yıl sonrası için süreyi tam hatırlayamıyorum %4 değer artışı öneriyorum diyor. Bunu esasen piyasa belirlemeli, %4 olabilir veya farklı olabilir öyle düşünüyorum ben. Maktu bir kâr doğru mudur fıkhen, bu hissenin bu şekilde belirlenmesi uygun mu?

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Hisse artışını piyasa belirler diye bir şey yok. Karşılıklı pazarlıkla kabul ettikten sonra mesele yok. Üstelik bu maktu değil nisbi bir rakamdır, bu da normaldir. Caiz olmayacak bir tarafı yok.

Mehmet AKKUŞ

Hocam, şimdi oran belli 20 bin TL’nin %4’ü 800 TL’ye tekabül eder. Dolayısı ile ben müşteri olarak bu alanda parasını değerlendirmek isteyen birisi olarak bu olaya şöyle bakıyorum. Düz mantıkla 20 bin TL param var, hem her ay 200 TL kira gelirim olduğu gibi hem de yatırdığım 20 bin TL değer kaybetmeyecek. Dolayısıyla iki taraftan da kâr elde edeceğim düşüncesiyle acaba faize girer mi? Endişem bu.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Burda 20 bin TL’ye %4 kâr veriliyor değil. 20 bin TL’yi unutun. Onun yerine bahçe geldi. Bahçenin fiyatı değişebilir. Bunda bir sakınca yok. 20 bin TL olarak düşünürseniz sakınca görürsünüz. 20 bin tl bahçeye döndürüp mal olarak düşüneceksiniz.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Önce Mustafa Bey’in, soru soruyoruz cevap alamıyoruz meselesi ona temas etmek istiyorum. Siz de haklısınız, cevap vermeyen de haklı. Çünkü siz verilen cevabı hukuki zemini, ilkelerini, prensiplerini yani siz resmi bir kurum olarak bir cevap istiyorsunuz. Maalesef işte bizim bu kurumlarda da mevzuatta problem var. Yani hayali, iyi niyetli varsayımlar farklı hukuki metinler farklı. Hukuki metinleri size gönderse siz diyeceksiniz bu caiz değil. Özel kendi inisiyatifiyle yaptığı şeyi gönderse, diyeceksiniz kişiye göre böyle, inisiyatife göre.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Servet Bey konumuzla alakalı katkınız olursa onu alayım.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Hocam oraya da geliyorum. Aslında asıl konu burası.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Şu anlatıldığı şekliyle elbirliği sistemi olarak...

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

İkinci olarak Orhan hocamızın o son sorudan hareketle, hisse senetleri karşılıklı pazarlıkla belirlenebilir. Ama baştan değil son gün, o gün pazarlıkla hissenin fiyatı belirlenebilir. Ama ben daha başta alırken bir yıl sonra alırken hisse fiyatını belirlersek işte o arkadaşımızın ilettiği sakınca gündeme gelebilir diye düşünüyorum. Bir diğer konu şimdi Mustafa hocam, hani müftüler bize soru soruyor dediniz ya. Müsteftinin yerine geçerek cevap vermek durumundayız. Şimdi bir vatandaş ev almak üzere size geldi ve bir soru sordu. Diğer tarafta ise kurumlardan mesela burada oldukları için söylüyorum Eminevim, Birevim, Fuzulev vs. var onlardan bir temsilci geldi soru sordu aynı soruyu. Şimdi bu ikisine de aynı cevabı mı vereceğiz? Vatandaşa farklı diğerine farklı. Bir diğer husus anladığım kadarıyla İsmail Bey’in anlattığını ve Orhan hocamın itiraz ettiği noktayı ki, ben de bunda Orhan hocama katılıyorum. Dediniz ki, bey’ bil istiğlal mantığıyla bu işi düzenleyebiliriz. Bu okuduğunuz “Malikü’l-mülk yetesarrafu fi mülkihi keyfe yeşa”’yı buraya uyarlarsak nasıl bir sonuç çıkar? Teşekkür ederim

Dr. Mustafa Bülent DADAŞ

Uygulayabiliriz belki yani. Uygulamamakta nasıl bir sakınca olur tam anlayamadım ben.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Servet Beyi şimdi şöyle izah edeyim, tercüme edeyim isterseniz. Servet Beyin itirazı şu; bey’ bil istiğlal, bey’ bil vefa zaten bunlar uyduruk şeyler. Faiz müessesesinin üstünün kapatılması tarzında olan şeyler. Nasıl oluyor da şimdi bunu getirdiniz buna uydurdunuz, bundan hareketle buna caiz diyorsunuz? Tercüme edebildim mi hocam?

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Dediğim şu. Bey’ bil istiğlal veya bil vefa’da siz malı sattığınız zaman karşı taraf mal sahibi oldu ya. Onda hiçbir tasarrufta bulunamaz. Günü geldiğinde vade dolduğunda size aynen iade etmek zorunda, kastım o.

Dr. Mustafa Bülent DADAŞ

Benim ifade ettiğim kaide daha çok şufayla alakalıydı. O çok temel bir kaide. En üst esaslardan ilkelerden bir tanesi. Tabi dediğiniz gibi bey bil vefada pek çok kısıtlama var. Bu ikisi de istisnadır. Yani ara dönem için verilen çözüm için verilen fetvalardan ibarettir. İstisna kabilinden verilen şeyleri genelleştirmemek lazım, bu bağlamda ben söylememiştim. Dediğinize katılıyorum elbette.

Aydın ÖZKAN

Bu elbirliği sistemi 90’lı yıllarda küçük tasarruflarla insanların bir mülk sahibi olması için geliştirlen bir sistem. Şimdi Anadolu’da küçük tasarrufları olan bir sürü insanımız var. Bir iş yapmak istiyorlar yalnız birleşip bir araya gelemiyorlar bir ticaret yapamıyor veya bir kuruluş kuramıyorlar. Bunu bir kuruluş öncülüğünde yapması için bir firmanın nasıl bir fetva alması lazım veyahutta hangi yolu izlemesi gerekiyor?

Dr. Mustafa Bülent DADAŞ

Bir insan, bu bir şirket olabilir, bir şahıs olabilir, bir uygulama yapacaksa bunu bilenlere danışır. Kendisine anlatıldığı şekilde şöyle yap der. Bu Hz. Peygamberin sünnetidir. Yani doğru olanı göstermek sahih olanı göstermek. Dolayısı ile böyle bir şahıs veya böyle bir heyet, sizin yapacağınız muameleyle alakalı atacağınız adımları tamamen arz etmişse siz ona göre hareket edeceksiniz. Ama iş bittikten sonra zaten iş yapılmış bitmiş. Çok karşılaştığımız sorulardan bir tanesi, adam eşini boşuyor, yaptığını yapıyor. Sonra İbn Abbas’a “Ey İbn Abbas ne olur bir hal çaresi bul” denildiği gibi, bu duruma düşmemeliyiz. Yani yol haritasını belirlemeli ona göre hareket etmeliyiz. Eğer hareket ederken bir problem çıkmışsa anlayamadığımız o zaman zikir ehline bilene soracağız onlar da bize yol gösterecekler.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Sayın Hurşit Bey buyurunuz!

Erdem HURŞİT

Mustafa hocam, “katılım bankaları kurulduktan sonra danışma kurulları teşkil edildi”, dedi. Seksenlerde katılım bankaları özel finans kurumu olarak kurulduğunda Hayrettin hocam, Nurettin Can hocam en başta vardı, onların görüşleri ile hareket ettiler. Bir de hocam, istediğiniz zaman bize ulaşabilirsiniz, yani Din İşleri Yüksek Kurulu uzman hocalarımızda cep telefonlarımız var, ulaşıyorlar, uykuda olmadığımız zaman mutlaka cevap veriyoruz. Uyuma, bekle! derseniz sizi de bekleriz, baş tacısınız, o yüzden her zaman ulaşabilirsiniz bizlere.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Evet, teşekkür ediyoruz, Halit ÇALIŞ Bey buyurun.

Prof. Dr. Halit ÇALIŞ

Hâlâ net kavrayamadığımı itirafla, kavrayıp anlayayım, istifade edeyim diye bazı şeyleri sormak istedim. Onun için söz talebinde bulunmuştum. Şimdi merak ettiğim en önemli nokta; İsmail Bey bize meseleyi takdim ederken dört temel taraftan bahsetti.Benim 100 dönüm arazim var, bunu A şirketine sattım, -yani eğer hatam varsa hemen o esnada müdahale ederseniz, net olarak da kavramış oluruz, bu bize fayda sağlar-, benim 100 dönüm arazim var, ben bu araziyi A şirketine sattım -bu bir yatırım şirketi-, bu A şirketi 100 dönüm araziyi -burada tarım yapılacak-, B şirketine kiraya verdi, -şu ana kadarki kısımda bir sorun yok değil mi?-,

Av. İsmail TUĞRUL

Yok hocam!

Prof. Dr. Halit ÇALIŞ

Peki, işletme şirketi B şirketi, şimdi buradan elde edeceği ürünü hisselere bölüp vatandaşa bunu hisse payı olarak satışını yapıyor doğru mu?

Av. İsmail TUĞRUL

Yanlış, hocam!

Prof. Dr. Halit ÇALIŞ

Kim yapıyor bunu?

Av. İsmail TUĞRUL

Şimdi ben A şirketinin sorumlusuyum, bir kişiyim, kurduğum bir şirket. Ve bir arazi aldım, ondan sonra diyorum ki: Buradan, kurduğum anonim şirketten hisse almak isteyen arkadaşlarıma teklif ediyorum, onlar da diyor ki: Ben iki hisse alacağım diyor, ben diyorum ki ona alırken; ben bu yeri, işletmeyi tarım işletmesini, elma bahçesini, zeytinlik neyse, ben B şirketine de kiraladım, kira bedeli de bu kadar, bir hisseye de yıllık bu kadar kira bedeli tutuyor, ben, hepsi uhdemde olan 250 hissenin bir tanesini size devrediyorum.

Prof. Dr. Halit ÇALIŞ

Siz kira bedellerini mi sertifikalandırmış oluyorsunuz?

Av. İsmail TUĞRUL

Hocam, biz anonim şirkette hissenizi veriyoruz nama yazılı olarak, siz anonim şirketinin artık bir hissedarısınız, anonim şirketinin geliri de sahip olduğu tarlanın kiraya verilmiş kira bedelinden elde edilen paydan kendi payına düşen kısımdır, kâr payıdır, şirketten kendisine düşen kâr payıdır. Yani 250’de 1’e düşen kâr payı aylık 200 lira, senelik 2400 lira. Var mı anlaşılmayan taraf?

Prof. Dr. Halit ÇALIŞ

Evet, şimdi burada ikinci bir nokta, efendim biraz önce Orhan Hocamız bu meselenin fıkhî değerlendirmesini yaparken bu nokta üzerinden; bu bir kiralama mı, intifa hakkının satışı mı, mücerret hak mı, yoksa bir mal mı, bir ürün mü? diye bir takım değerlendirmeler söz konusu oldu. İşte o değerlendirmeler de şu noktanın kapalı olmasından kaynaklanıyor, bu nokta netleştiğinde...

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Affedersiniz Halit Bey, tarım ortaklığı ile ilgili değildi hocanın söylediği.

Prof. Dr. Halit ÇALIŞ

Ama aynısını uyguluyor, yani İsmail Bey’in iddiası diyor ki; enerjide aynısını uyguluyoruz, hiçbir fark yok diyor. İddiası aynı olunca şimdi bizim burada yaptığımız değerlendirme intifa hakkı ile ilgiliyse, öbürü de aynısı zaten.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Yok, mahiyet farkı var.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Şimdi, birisi malın ‘aynı, öbürü menfaati, ikisi ayrı değerlendirilmesi gerekirken şirket tarafından aynı değerlendirilmiş, biz ona itiraz ediyoruz, ikisi aynı değil, olmaması lazım diye söyledik.

Prof. Dr. Halit ÇALIŞ

Bana sanki İsmail Bey’in ısrarla yaptıklarını söylediği şey -ben de öyle anladım şahsen-, ikisinin aynı olduğu, yani dolayısıyla burada bizim satışa konu edilen şeyle ilgili cevaz (...) açısından yapacağımız değerlendirmenin zemini aynı gibi geldi bana, onu öğrenmek için söz istedim zaten.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Şunu özellikle belirteyim, uygulamada ikisi de aynı, ama biz diyoruz ki; ikisi aynı olmaması lazım, çünkü birinde mülk satıyorsunuz, öbüründe menfaatini satıyorsunuz, ikincisinde de mülkün kendisini satın ki aynı olsun dedik, dediğim buydu.

Av. İsmail TUĞRUL

Ben de bir açıklama yapayım, yani iki tane tarlanız var, birisinde elma ağaçları var, bir tanesinde güneş panelleri var, birisi güneş panellerinden elde edilen elektrik işletme şirketi, onu işletiyor, onun parasını alıyor ve kira bedelini ona veriyor, birinde de elmaları topluyor, satıyor, ondan gelir elde ediyor, kirasını ödüyor, yani değişen bir şey yok bize göre.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Peki, teşekkür ediyoruz, Hacı Mehmet GÜNAY Bey, buyurunuz!

Prof. Dr. Hacı Mehmet GÜNAY

Bence Orhan hoca en son doğru olanı söyledi. Birisinde mal satılıyor dedi, öbüründe menfaat satılıyor dedi, ben de aynı kanaatteyim. Yani menfaatin niye mücerret hak diye temellendirdi, ona çok katılmadığımı belirtiyorum. Çünkü burada kiraya konu olan bir şeyse, bu bir ‘ayndan yararlanma şeyidir, yani bir ‘ayn var, bir menfaat var. Sadece o menfaat üzerindeki yetkinin niteliği farklı olabilir, yani oradaki ondan yararlananlar bir milk nitelikli yararlanma mı, hak nitelikli mi, yoksa ibâha nitelikli mi olur? Burada kiralama söz konusu ise milkü’l-menfa‘a olur. Eğer hakkı başkasına devredemiyoruz da, bazı kısıtlamalar varsa, haktır ama burada da hakkı mücerret hak olarak söylememek lazım, çünkü mücerret hak mütekarrır olmayan bir haktır, yani bir ‘aynla ilişki kurulamayan bir ‘aynda yerleşik bulunmayan bir haktır. Burada ise bir ‘ayn üzerinde yerleşik bir hak var, malî haklardandır, şahsî haklardan değildir. Malî hakların da bir ‘aynda irtibat kurabildiğimiz bir haktır ve bunun bir bedelle nakli yahut ta bundan istifadesi de mümkündür. Dolayısıyla ben mücerret hak üzerinden gidilmemesinin, menfaat üzerinden ya da en fazla mütekarrır hak üzerinden gidilmesi gerektiğini düşünüyorum. Buna bağlı olarak da, şüf‘a ile temellendirmesinin de çok doğru olmayacağını düşünüyorum. Yani buralarda bizim bildiğimiz şüf‘a sistematiğine göre bir şey zorlamayla olur, bunun yerine belki takyîdî şartlar kısımları biraz çalışılarak bir şey bulunabilir, burada takyîdî şart sistematiği içerisinden bir şey bulunabilir diye düşünüyorum, teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Evet, biz de teşekkür ediyoruz. Zannediyorum Orhan Bey hocamız, eğer bunu daha sonra satacak olursa bunu şirket öncelikli olarak alım hakkına sahip ya, onu temellendirmek üzere şüf‘adan hareket etti galiba.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Tabi tabi, başkasına satabiliyor olması da, bana geri satma mecburiyetini kaldırmış oluyor.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Evet ama bu, baştan koşulacak şartlarla zaten o tür enstrümanlara müracaat etmeden de sağlanabilecek bir şey, Hacı Mehmet Beyin dediği gibi, yani baştan koşacağın şartlarla hali yola koyabilirsiniz.

Av. İsmail TUĞRUL

Hocam, bir açıklama yapayım, yani bugün ticaret kanununa göre, anonim sözleşmelerine hissedarlar hisselerini üçüncü kişilere devlet çeklerinde ortaklar kurulunun kararıyla ancak devredebilir diye hüküm konulabiliyor, bu uygulamada da var, mer’î hukukta da var. Dolayısıyla ben şirketin kurucusu değilim, siz kurucusundan bir hisse alıyorsunuz. Kendi sahip olduğu nama yazılı hisseyi devrediyor, devrederken de biraz daha cazipleştirmek anlamında diyor ki; eğer 5 yıl içerisinde gelirsen ben senin hisseni geri alırım.

Yasağı da aslında, yani ortaklar kurulundan izin alarak üçüncü kişilere devredebilir. Başka dışarıdan bir ortak gelip sistemi bozabilir, şu yapabilir bu yapabilir, ona karşı şu anda uygulamadaki anonim şirketlerindeki veya şirketlerin çoğunda bu hüküm bulunmaktadır.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Hatta böyle bir şartı koşmaya bile gerek yok diyorsunuz, zaten mevzuatta var. Mesele yok o zaman, tamamdır. Evet, son yazdığım isim Mustafa Yıldız Bey, bu arada yeni isimler varsa alabilirim. Önümüzde bir 15 dakikamız var. O isimleri de alayım. Mustafa Bey konuşsun önce, buyurun!

Dr. Mustafa YILDIZ

Borsa İstanbul’dan. Şöyle bir şey söylemek istiyorum ben; öncelikle bu yapılar aslında sermaye piyasası araçlarında var, mesela zaten Mustafa Bey de söyledi. Kira sertifikaları bunun proje bazlı zaten finansmanı sağlayan yapı. Gayrimenkul yatırım ortaklılıkları, yatırım fonları, altyapı yatırım ortaklıkları veya altyapı fonları gibi bunların sermaye piyasası araçları veya sermaye piyasaları üzerinden finansman metotları var. Bunların konvansiyonel olanları var, İslamî prensiplere uygun olanları var. İşte varlığa dayalı menkul kıymet, biri açık, İsmail Beyin anlattığı modele yakın. Orhan Hocanın anlattığı aslında biraz da kira sertifikasına yakın proje temelli finansman modelleri. Bunu şirket bazlı olarak da düşünebiliriz, işte yatırım ortaklığı şeklinde, açık uçlu kapalı uçlu fon şeklinde, yani hissedarların girip çıkışına izin verecek şekilde modellenebilir. Yani fon bunu geri de alabilir, yeni yatırımcı da kabul edebilir. Bunların hepsini, dediğim gibi İslamî prensiplere uygun şekilde de dizayn edilebilir, konvansiyonel metotlara uygun şekilde de yapılabilir. Burada şöyle bir şey var benim gördüğüm kadarıyla, kurucu tarım şirketi aslında bildiğimiz TTK hükümlerine göre kurulan bir şirket, ama bu şirketin aldığı fonları değerlendirmek üzere kullanan şirket, yatırım şirketi aslında fiili olarak bir yatırım faaliyeti yapıyor. Dolayısıyla bu faaliyet sermaye piyasasının denetimine veya onun iznine tabi olacak bir faaliyet olabilir. Yani bunun bir değerlendirilmesi gerekiyor.

İkinci husus, Orhan hocaya sormak istiyorum, yani bunlar benim tespitimdi. Aslında bunlar sermaye piyasalarında olan yeni bir modeldir veya alternatifleri sermaye piyasalarında yer alan şeyler. Orhan hocaya şunu sormak istiyorum: Burada bence kritik husus şu; normalde bunun bir intifa hakkı ise, bir panelin kullanım hakkını alıyoruz, bu intifa hakkı ise bunun değerlenmesi nasıl yapılacak. Konvansiyonel metotta, bu eğer yabancı para cinsinden ise libor baz alınarak bunu iskonto edilip bugünkü değeri bulunuyor ve satılıyor. Bunun pazarlanabilmesi ve satışının yapılabilmesi için İslamî metotta da olsa, genelde bu aynı şekilde replike ediliyor. Bu doğru mudur? Yani aynı şekilde bir değer hesaplanıp da bunun sunulması, bir yerde şeyi replike edilmiş oluyor konvansiyonel tarafı, bu doğru mudur, birinci soru. Bir de Mustafa Bey’e şunu sormak istiyorum: Biz Borsa İstanbul’da mesela çok farklı ürünler var ve bu ürünlerin yatırımcı kesimleri çeşitli; körfez bölgesi var, Malezya var, çok değişik mesleklerden veya Müslüman olmayan kesimler tarafından da alınıp satılıyor. Şimdi burada tek bir mezhebe göre mi değerlendirmek gerekiyor, yoksa gerçekten bir orta yol veya herhangi bir mezhepteki bir istisna bizim için yeterli olur mu? Buna icazet vermemiz gerekiyor mu? Yani uygundur denilmesi doğru mudur?

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Evet, intifa hakkı nasıl değerlendiriliyor diye sordunuz. Şimdi Mecelle’de bir kaide var, 1345. Madde; “‘Amel takvîm ile mütekavvîm olur.” Bu şu demektir, şu kalemin diyelim ki bir piyasa değeri var, 1 lira. Ama ben desem ki size bir gün çalışayım yevmiyemi ver desem, bu bir günlük emeğimin bu kalemdeki gibi standart bir değeri yoktur. O değer nasıl yapılır karşılıklı iki tarafın anlaşmasıyla tesbit edilir. İşte karşılıklı anlaşmayla tesbit edilen bu değer, o emeğin karşılığıdır. Burada da işletmeci firmayla müşteri arasında üzerinde anlaşılan değer, intifa hakkının değeridir. Herhalde olmadı ama cevabı bu.

Dr. Mustafa YILDIZ

Yanlış anlaşıldı herhalde. Şunu demeye çalışıyorum; konvansiyonel sistemdeki değerlemeyle metodu, aynı şekilde İslami finansta da kullanılması doğru mudur, yanlış mıdır? Normalde gelinen nokta şu, siz bir tahvildeki değerleme nasılsa, onu şu an uygulanan sistemde o şekilde sukuktaki değerlemede aynı şekilde yapılıyor. Dolayısıyla böyle yapılan bir değerleme doğru mudur? Yani anlaşıyor her iki taraf ama arka planda işleyen, aslında faizli bir sistemin uyguladığı metod.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Evet, şimdi burada iki türlü değerlendirme olur. İster dediğiniz o piyasa değerinden aşağıda olsun ister yukarıda olsun, karşılıklı anlaştılarsa değeri odur. İki tarafta razı ise itiraz edilecek bir şey yok. Ama ikisi anlaşamasa, iş ister istemez bir hakeme gider. Bu durumda piyasa hakemlik vazifesini yerine getirebilir. Yani sizin dediğiniz ikinci planda bir değerlendirme sebebidir.

Yrd. Doç. Dr. Yusuf DİNÇ

İsmim Yusuf Dinç. Sabahattin Zaim Üniversitesi Öğretim Üyesiyim. Hazirunu selamlıyorum. Şimdi beyefendinin, Borsa İstanbul temsilcisi değil mi? doğru anladım. Beyefendinin sorusunu bu başlıkta değil, bir önceki oturumun başlığında belki ele almak gerekir. Çünkü burada benim anladığım şöyle, İsmail Bey teyit ederse; bir şirket var, bunun arazisi var, burayı kiraya veriyor. Kiralar daha sonra gelir kaydediliyor. Gideri düşüyor, vergisi düşüyor. Bu paydaşlara temettu tahakkuk ettiriliyor. Tamam. O zaman burada reeskont değil de azalan müşerakede reeskont. Yani nakit akışının bugünkü değere indirgenmesi. Aslında burada Ahmet Ocak Bey var belki o konuda bize destek olur ama hiç topa vurmadı. Muhasebe deyince bu konuda orası gerçekten faizli bir muameleye benziyor. Ahmet bey’den ben de hem soru sorup hem değerlendirme bekliyorum.

Ahmet OCAK

Şimdi pası bana atınca Yusuf Bey’e teşekkür ediyorum. Ben de bir iki not aldım ama konu biraz vergi mevzuatı ile ilgili olunca acaba buraya gelse mi gelmese mi diye tereddüt ettim. Birincisi sunumda hocalarımız dediler ki; 250 kişi 20.000 liradan beş trilyon dediler ama 5 milyon olacaktı. Rakamı düzeltmekte fayda var. Kayıtlara geçsin. İkincisi kira geliri ile ilgili olarak, hisse sahiplerine doğrudan aylık veya üçer aylık dönemlerde nasıl kâr verilecek bilmiyorum ama ikişer yüz liralık bir kâr verilmesi az önce Yusuf Bey’inde söylemiş olduğu gibi önce kurumlar vergisi var genel kurul var genel kuruldan sonra kâr dağıtım karar alması lazım. Bütün bunlardan sonra şirketin kârı varsa ortaklara kârı dağıtılır. Baştan bir sözleşmeyle kâr dağıtımı nasıl olacağı konusunda tereddüt ettim. Bunu açıklamakta fayda gördüm ama Yusuf Bey topu atınca, teşekkür ediyorum kendisine.

Ömer ÇEKİN

Ömer Çekin, BDDK’yı temsilen katılıyorum toplantıya. Ben de belki hocalarımıza yönlendirme amaçlı çok kısa bir şey söyleyeceğim. İsmail Bey’in anlattıklarından şu ortaya çıkıyor. Burada fıkhî açıdan değerlendirme iki aşamalı belki olabilir. Birincisi müşteriyle firma arasında bir ilişki var. Bu bildiğimiz bir ortaklık ilişkisi ki İsmail Bey diyor ki biz A.Ş. olarak nama yazılı hisse senedi çıkarıyoruz ve ortaklara veriyoruz. İkinci aşamada ise firmanın faaliyetleri, imzaladığı akitler veya işte bu kârı nasıl sağlıyor bu faaliyetlerin helal olup olmadığı yani bu hisse senedine yatırım yapılıp yapılamayacağı konusu söz konusu olabilir diye düşünüyorum. Yani, o arazilerin veya güneş panellerinin işletilmesinde mutlaka akitlere dayalı bir sistem kuruluyor. Çünkü o araziyi işletecek kişi belki firma bizzat olmayacak ve çiftçiyle muzaraa veya müsakat şeklinde akitler düzenleyip onların ürünlerini satın alabilecek veya işte ortaklık şeklinde işletebilecektir. Bence işte helal olan bir hisse senedine yatırım yapılabilir mi gibi bir fıkhî inceleme herhalde daha mantıklı olabilir. Orhan Hocam baya kompleks olarak anlamış bence sistemi. Bence sistem biz anladığımız kadarıyla çok basit bir hisse senedi yatırımı ve sonrasında şirketin faaliyetlerinin helal olup olmadığı. Sözlerimi bitirmeden bir de çok kısa bir şey sormak istiyorum. Şimdi İslami finansta mastır döneminde şunu öğrendik biz: Müzaraa ve müsakat akitlerinin bir şirket akdi olduğunu yani şirket akitlerinin kapsamında olduğunu öğrendik. Ve hatta İmam-ı Azam Ebu Hanife’nin “Eğer ki bu akitleri icare şeklinde uygulanırsa ben açıkçası cevaz vermiyorum.” dediğini hatırlıyorum çünkü böyle bir bilgi kalmış aklımda. Ama siz işte tarımsal üretimin müzaraa ve müsakat akitlerinin icare şeklinde de kira geliri sağlayabileceğini söylediniz de, bu konuda bizi biraz aydınlatırsanız çok sevinirim. Teşekkür ederim.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Şimdi müzraa aktini ben kira geliri şeklinde değerlendirebiliriz demedim. Bunu geçelim. Müzaraa akti içerisinde düşünüldüğü zaman iki tane icare gizli dedim. Ve bu söz bana ait değil, Kasani’nin Bedayi’inden naklediyorum onu. Ve bunu da müzaraanın sahih ve fasidini ayırmak için bir ölçü olarak koyduğunu yazıyor kendisi. İki tane icare akdi bir araya gelmiş, iç içe sokulmuş, tek bir mürekkep ortaya konulmuş o da ortaklık şirketidir. Dediğiniz doğru ama bunun hakkında yapılan muamele icare muamelesi değil. Çünkü yüzdeyle mahsul taksim ediliyor vesaire.

Ömer ÇEKİN

Şirket kira veriyor ya orada bir karışıklık oldu. Kira dediği için adına bu sanki, evet.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

İçinde iki tane icare akdi gizli gibi ama tek bir akittir, mürekkep bir akittir ve hükümleri farklıdır.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Mustafa Yıldız Bey’in iki sorusu vardı. O sorunun birisi cevapsız kaldı. Mustafa Bey’e yöneltilmişti. Şimdi çok kısaca Mustafa Bey’den, başka mezheplerden istifade mümkün mü gibi öyle özetleyeceğim bir soruydu galiba.

Dr. Mustafa YILDIZ

Şöyle, normalde sermaye piyasalarındaki ürünlerin yatırımcıları çok çeşitli dünyanın her yerinden yatırımcı var farklı mezheplerden. Bunların icazeti verilirken neye bakılacak bir mezhebe mi yoksa evet.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Eyvallah, buyurun Mustafa Bey.

Dr. Mustafa Bülent DADAŞ

Evet, tabi biz muamelat alanıyla ibadat alanını ayırıyoruz. Muamelat fıkhı ayrı bir fıkıhtır. İnsanların maslahatlarını gerçekleştirmek için bizimde anlayacağımız maslahatlar, faydalar üzerine mebnidir. Dolayısıyla, elbette diğer mezheplerin görüşlerinden istifade edilebilir ancak burada bir ferde vereceğiniz fetva ile diğer mezhebin bir görüşü diyelim ki kendi mezhebinin görüşü sıkıntı veriyordur ona, bir sistem kurarken mezheplerin görüşlerinden istifade etmeyi ayrı tutmak lazım. Yani siz bir sistem kuruyorsunuz, bir model üretiyorsunuz, diğer mezheplerin görüşlerini alırken işte şurada şu mezhep şunu söylemiş, diğeri şunu söylemiş ama bir araya getirdiğiniz zaman yani biz fetvada telfik diyoruz buna. Yanlış bir şey ama belki de adaleti de temin etmiyor yani geçici bir çözüm pansuman niteliğinde olup olmaması gerektiğini kastediyorum ben. Mesela Meayiru’ş-Şer’iyye müessesi var efendim, bunlar diğer mezheplerin görüşlerinden de istifade ediyorlar ama bütün konularda serdettikleri görüşler birbirleriyle tutarlı. Bunu kastediyorum elbette istifade edilebilir.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Evet, teşekkür ediyoruz. Şimdi son bir katkı belki Fatih Mehmet Bey’den. Onunla bitireceğiz. Buyurun.

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Esasında bugün başkanlığınız altında ele aldığınız bu konu el birliği sistemi yani sabah ki konunun bir devamı. Bu açıdan bu konuyu sabaha bağlayabilme açısından şunu sormak istiyorum. Bu yatırımlara harcanan fon sadece belli bir kişinin cebinden çıkan yani Emin Üstün’ün cebinden çıkan para mı yoksa organize yapılan hani sabah bahsetmiş olduğumuz üyelerden toplanan paralardan da bu sisteme herhangi bir aktarım var mı? Eğer herhangi bir aktarım varsa bu konuda üyelerden izin alınmış mı alınmamış mı bu konu. Bir de bunun devamıyla ilgili yine bir başka husus var. Demin hocam da bahsetti. Bütün sistem içerisinde bir tarla zarar edebilir, bir panel zarar edebilir fakat diğer paneller kâr eder ve ondan dolayı sanki biz şöyle anladık; hiç zarar etmemezlik ilkesi üzerine kurulmuş gibi bir şey anladık. Yani illa kâr elde edilecek öyle bir şey anladık. Bu iki hususa değinirse teşekkür ederim.

Av. İsmail TUĞRUL

Artı çok mal vermenize gerek yok. Kurucu organizatör bir insan geldi bir şirket kurdu. Yerle anlaştı yanına da 249 tane daha ortak aldı. Onlar paraları verdi. Kurdular tarlayı. Fona gerek var mı? Fonu zaten ortaklar karşılıyor. Yani burada başka bir şeyler aramak çok doğru bir şey değil. Aynı şey enerji içinde geçerli. İlk 6 ay kira ödenmemesi de bununla ilgili bir hadisedir. Yani enerji yerlerine müracaat edilmiştir. Oradan çağrı mektupları alınmıştır. Ondan sonrada o santrallerin kurum süresi başlamıştır. Santrallerin sahibi Emin Bey değil, Emin Bey’in bir hissesi beş hissesi vardır. Geri kalan 240 hisse ortaklara aittir. Yeterli midir?

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Evet. Teşekkür ediyoruz.

Dr. Mustafa YILDIZ

İkinci soru vardı hocam. Kâr etme, zarar etmemezlik, illa kâr elde etme.

Av. İsmail TUĞRUL

İşletmeci şirket zarar da edebilir ama işletmeci zarar ediyorsa hayatta kalma hakkı yoktur, ticaretin kuralıdır. Eğer ticaretle uğraşıyorsanız kâr etme üzerine kuracaksınız sisteminizi. Eğer onu beceremiyorsanız hayat sizi zaten tasfiye ediyor. İşletmeci kişi de ileri yaşına rağmen ticarette başarısını göstermiş bir insandır.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Evet. Efendim biz böylece eğer başka kişi yoksa katılımcılarımızdan ki olmadığını görüyorum, bu ikinci oturumumuzu da sona erdirmiş olduk. Ben dedikten sonra Ali Bey elinizi kaldırdınız onun için hakkınızı kaybettiniz, müteakib oturumlarda inşallah. Ben tekrar hocalarımıza İsmail Bey’e, Orhan Bey’e, Mustafa Bülent Bey’e tekrar teşekkür ediyorum. Bu oturumda bize Yunus Keleş, Ahmet Oğuz ve Mehmet Nur Akdoğan kardeşlerimizde raportör olarak katkı verdiler. Onlara da çok teşekkür ediyorum. İnşallah bereketli bir oturum olmuştur hepimiz için. Ben de başta söylemiştim, yeni tanıdığım bir sistem. Ben de hakikaten şu oturum itibariyle pek çok şey öğrenmiş oldum. Üzerinde çalışmamız gereken bir yeni alanla karşı karşıya kaldığım ortaya çıkıyor.

ÜÇÜNCÜ OTURUM:
GAYRİMENKUL SERTİFİKASI VE TOKİ KONUT EDİNDİRME YÖNTEMİ

OTURUM BAŞKANI
Dr. Muhlis AKAR (Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi)

SUNUM
Gayrimenkul Sertifikası Sisteminin İşleyişi
Oğuzhan ÖZTÜRK (TOKİ)

TEBLİĞ
Gayrimenkul Sertifikası Uygulamalarının Fıkhî Boyutu
Ali ÖZTÜRK (KuveytTürk Danışma Kurulu)

MÜZAKERE
Doç. Dr. Osman GÜMAN (Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi)

TEBLİĞ
TOKİ Konut Edindirme Yöntemleri ve Fıkhî Boyutu
Mehmet AKKUŞ(Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı)

MÜZAKERE
Yrd. Doç. Dr. Aytaç AYDIN(Yıldırım Beyazıt Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi)

GENEL MÜZAKERE

RAPORTÖRLER
Murat PEÇE (Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı)
Murat KALIÇ (Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı)
Seracettin YILDIZ (Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı)

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

Değerli hocalarım, değerli katılımcılar, hepinizi saygıyla muhabbetle selamlıyorum. Bugünün son oturumundayız. Uzun yoldan gelen hocalarımız misafirlerimiz var, tabi haliyle yorgunluk mevcut, biraz da vakti aştık. Vaktimizi inşallah tasarruflu kullanmaya gayret edeceğiz. Çok önemli bir konuyu görüşeceğiz. TOKİ’nin uygulamalarını birinci oturuma alsaydık daha iyi olurdu. Çünkü gayrimenkul sertifikalarını görüşeceğiz, bu konunun iyi anlaşılması gerekiyor. Birkaç aydır Din İşleri Yüksek Kuruluna konuyla ilgili sorular geliyor. Uygulamayı tam olarak bilmediğimiz için gelen sorulara sağlıklı cevap verebilmek için bu toplantıyı bekledik. Bunun için konuyla alakalı sunulacak tebliğ, müzakere ve sizlerden gelecek değerlendirmeler bizim için önem arz ediyor. Ben fazla sözü uzatmak istemiyorum ama Mustafa Bülent Dadaş hocamın biraz önce söylediklerine katılıyorum. İşin ne kadar zor olduğunu buradan da anlıyoruz. Sabahtan bu yana yapılan toplantılarda oturumlarla ilgili net bir sonuca ulaşamıyoruz. Böyle olunca da biz de sorulan sorulara cevap verirken zorlanıyoruz. Ancak geniş araştırmalar, değerlendirmeler sonucu bir karara varmış oluyoruz. Çünkü cevap vermek durumundayız. Ben özellikle gerek kamu adına gerek özel sektör adına yapılan çalışmaları, emeği geçenleri tebrik ediyorum. Sabahtan bu yana tebliğ ve müzakere yapan hocalarımıza teşekkür ediyorum. Bu konuda müslümanca bir hayatın inşası adına, helal bir hayatı tanzim adına konuşma yapan bütün kuruluşları tebrik ediyorum. Allah razı olsun, alternatif üretiyorlar. Bizim alternatiflere ihtiyacımız vardır. Faiz haramdır diyoruz, haksız kazanca karşıyız, bireysel ve toplumsal alanda Müslümanca hayatı arzuluyoruz. Alternatifler geliştirmezsek hayatı nasıl inşa edeceğiz, bunun için bütün kuruluşlara, özel ve kamu sektöründeki bütün çalışanlara teşekkür ediyorum. Vakit kaybetmemek için TOKİ ile ilgili, gerek TOKİ’nin konut edindirme işlemiyle ilgili yapılan çalışmalar, gerekse son zamanlarda ortaya çıkan gayrimenkul sertifikasıyla ilgili bir sunum yapmak üzere Oğuzhan ÖZTÜRK Bey’i davet ediyorum, buyursunlar. Ali ÖZTÜRK Bey’i ve Osman GÜMAN Bey’i de tebliğ ve müzakere yapmak üzere davet ediyorum. Oğuzhan BEY buyurun.

SUNUM:
GAYRİMENKUL SERTİFİKASI SİSTEMİNİN İŞLEYİŞİ

Oğuzhan ÖZTÜRK

Toplu Konut İdaresi (TOKİ)

Değerli başkanım, değerli hâzirûn, bugün ben TOKİ adına gayrimenkul sertifikasını tanıtmaya çalışacağım. 15 dakika vaktim olduğundan şimdilik çok fazla detaya inemeden genel hatlarıyla; sertifika nedir? İhraç için hangi aşamalar gerekiyor, ihraç sonrası neler yapılmalı, itfalarla alakalı yüzeysel bir bilgi verip sunumumu sonlandıracağım.

İÇERİK

• Gayrimenkul Sertifikası Nedir?

• Genel İşleyiş

• İtfa Şekilleri

• Asli Edim ve Tali Edim İşleyiş Yapısı

• Birincil ve İkincil Piyasa İşlemleri

• Aşamalar

• TOKİ’nin Gayrimenkul Sertifikası İhracı: PMVR3

• Gayrimenkul ve Finans Sektörüne Katkıları

GAYRİMENKUL SERTİFİKASI

Gayrimenkul sertifikasının tanımı şu şekildedir:

Tanım: Gayrimenkul projesini gerçekleştirmeyi üstlenenler tarafından, inşa edilecek veya edilmekte olan gayrimenkul projelerinin finansmanında kullanılmak üzere ihraç edilen, projelerin bağımsız bölümlerini veya bağımsız bölümlerin belirli bir alan birimini temsil eden menkul kıymetlerdir.

Yasal Dayanak: Gayrimenkul sertifikalarına ilişkin tebliğ 5 Temmuz 2013 tarihinde yayınlanmıştır. 3 Ağustos 2016 ve 7 Mart 2017 tarihlerinde tebliğde çeşitli değişiklikler yapılmıştır.

Dayanak Varlık: Konut ve ticari alanlar

İhraç Şekli: Nominal değerleri eşit olarak ihraç edilirler.

Dokümantasyon: İzahname veya ihraç belgesi

Satıcı (İhraççı): Yüklenici, müteahhit şirket

Yetkili Kuruluş: Bankalar, aracı kurumlar

GENEL İŞLEYİŞ

Gayrimenkul projelerinde bağımsız bölümlerin satışı:

Konvansiyonel Satış: Gayrimenkul projesindeki bağımsız bölümlerin bir kısmı konvansiyonel yöntem olarak bilinen yoldan peşin veya taksitle satılır.

Halka Arz: Diğer kısmı belirli bir alan birimine bölünerek GS ihracı şeklinde halka arz edilerek satılabilir.

Gayrimenkul sertifikalarının ikincil piyasada el değiştirmesi:

Genel olarak gayrimenkul sertifikalı projelerde satış iki aşamada gerçekleşiyor. Hepinizin bildiği gibi bağımsız bölümlerin bir kısmı satış ofislerinden konvansiyonel satış olarak nitelendirdiğimiz peşin veya taksitli olacak şekilde satılıyor. Kalan kısmı ise belirli bir birime bölünerek gayrimenkul sertifikası ihracı şeklinde halka arz ediliyor. Burada halka arz edilen kısımda gayrimenkul sertifikasını satın almış olan sertifika sahiplerinin hangi alternatiflere sahip olduklarından bahsetmek istiyorum. Ya zaman içinde asli edim olarak gayrimenkulün mülkiyetini alma alternatifi mevcut veya borsada işlem görmeye devam ederken gayrimenkulün borsadaki rayiç değeri üzerinden getiri elde etme imkânı var, ya da vade bitiminde elde kalan konutların satışından elde edilecek gelirlerin sertifika sahiplerine oranları nispetinde paylaştırılması hususu vardır.

• Halka arz edilen kısımdan GS satın almış olan yatırımcılar;

• Zaman içinde belirli bir GS sayısına ulaşınca bunları gerçek gayrimenkule dönüştürme, (gayrimenkulün mülkiyetini alma)

• İkincil piyasada satarak gayrimenkul projesi devam ederken getiri elde etme,

• Proje bittiğinde ellerinde GS kalırsa açık artırma ile satılacak konutların satışından elde edilecek geliri alma alternatiflerine sahip olacaklardır.

Gayrimenkul Sertifikası Nedir?

Varlığa dayalı bir yatırım aracıdır, her bir sertifika belirli bir alan birimini (m2, dm2, cm2 vb.) veya parasal bir birimi (1 TL, 10 TL, 100 TL vb.) temsil etmektedir.

Konut projelerinde yer alan yüksek fiyatlı gayrimenkuller düşük nominal değere sahip (0–200 TL) sertifikalara bölünerek toplumun tüm kesimlerinin yatırım yapabilmesine imkân verir.

Getirileri faize dayalı olmayan bir üründür. Ayrıca, halka arzdan ve tali edimde toplanan fonlar ihraççının tercihi çerçevesinde faizsiz finans prensiplerine uygun olarak değerlendirilebilir.

Genel olarak gayrimenkul sertifikası nedir dediğimizde en önemli husus varlığa dayalı bir yatırım aracı olmasıdır. Yani bir hisse senedi gibi değil, burada sertifikanın gerisinde bir proje var, bir bağımsız birim vardır. Bu yatırım aracı her bir sertifika belirli bir alan birimini veya parasal bir birimi ifade edebilmektedir. Aynı zamanda bu sistem, küçük yatırımcıların da projelerden istifade edebilmesine, kazanç sağlamasına yarıyor. Bir diğer önemli husus, getirileri faize dayalı olmayan bir sistemdir. Yani borsada rayiç değeri üzerinden değerlendiği için burada herhangi bir faiz getirisi bulunmamaktadır.

Gayrimenkul Sertifikası Ne değildir?

Bitmiş projelerin satışında kullanılmaz, sadece devam eden veya başlayacak projelere yönelik olarak ihraç edilebilir.

Sabit getirili değildir, gayrimenkul fiyatlarında olduğu gibi Borsa İstanbul’da işlem görecek sertifikanın değeri de piyasa koşullarına göre artabilir ya da azalabilir.

Sınırsız ömre sahip değildir. Yani, vadesi olan bir yatırım aracıdır. Proje bittiğinde ya tapuya çevrilir ya da önceden ilan edilen yönteme göre hesaplanan değerinden nakde dönüştürülür.

İTFA ŞEKİLLERİ

Asli edimde önemli olan sertifika sahiplerinin bu sertifikalarla neler yapabileceğidir. Burada genel anlamda iki itfa şekli vardır: Bunlardan birincisi asli edim, ikincisi tali edimdir.

Aslî Edim:

Asli edimde kişi hangi konutu almak istiyorsa o konutun karşılığına denk gelen sertifika adedini bu vade boyunca biriktirerek kendisi bu konutu almak istiyorum diyor. Bu konutu alma talebini beyan etmesini asli edim olarak nitelendiriyoruz. Yani işin sonunda gayrimenkulün mülkiyetini teslim alma anlamına geliyor.

• Gayrimenkulün mülkiyetinin teslimidir.

• Vadede ya da vadeden önce de talep edilebilir.

• Vadeden önce talep edilirse = Gayrimenkul satış vaadi sözleşmesi + MKK Blokajı

• Elinde yeterli sertifika bulunmayan yatırımcı kalan kısım için kredi kullanabilir. (TOKİ ihracında bu hususa müsaade edilmemiştir.)

Tâlî Edim:

Tali edimde ise, teslime kadar konut tamamını alacak kadar elinde yeteri sertifika olmayan ya da olduğu halde asli edim talebinde bulunmayan kişileri tali edimci olarak niteliyoruz. Dolayısıyla bu kişiler asli edim sonrasında elde kalan bağımsız bölümlerin satışlarıyla elde edilecek gelirlerin ellerindeki sertifika oranında paylaşılmasını bekleyeceklerdir. Her iki hususta izahnamelerde açıkça belirtilmektedir.

• Asli edimin yerine getirilmesi ve nakdi edimlerin ödenmesi sonrasında kalan bağımsız bölümler satılır ve satış hasılatı sertifika sahiplerine orantılı olarak dağıtılır.

• Satış süresi ihraççı tarafından belirlenir ve izahnamede açıklanır.

• Satışa ilişkin usul ve esaslar izahnamede belirtilir.

İhraççının Konut Bedelini Ödemesi

• Tali edimde yapılan ihaleler sonucunda satılmayan konutların olması durumunda ihraççı konut bedellerini yatırımcılara öder.

• Bu aşamada yapılacak ödeme ya borsada oluşan son 3 aylık fiyatın ortalamasına göre ya da bu fiyatın sağlıklı olmaması halinde değerleme raporuna göre yapılır.

Geri Alma (Opsiyonel)

• GS’ler proje bitiş tarihinden önce, izahnamede esasları belirtilmiş olmak şartıyla, ihraççının belirlediği tutar veya borsada oluşan fiyat üzerinden geri alınmak suretiyle itfa edilebilir.

Bu tamamen opsiyonel olduğundan idaremizin ihracında bu husus yer almamaktadır.

ASLİ EDİM VE TALİ EDİM İŞLEYİŞ YAPISI

Asli Edim

• Yatırımcının yeterli sayıda GS’ye sahip olması

• Yatırımcının asli edim talebini ihraççı ya da yetkili kuruluşa iletmesi

• Tapu devrine kadar GS’lerin yetkili kuruluş nezdinde bloke edilmesi

• Gayrimenkul satış vaadi sözleşmesinin imzalanması

• Yatırımcının KDV, Tapu Harcı vb. tutarlarının ihraççının hesabına aktarması

• Tapu devri

• GS’ler üzerindeki blokajın kaldırılması ve sertifikaların itfası

• Asli edim kısaca ihraçta vade sonuna kadar hep bu şekilde gerçekleşiyor.

Tali Edim

• Asli edim sonunda ihraççının kalan konutları satışa çıkarması

• Satıştan elde edilen hasılatın yatırımcılara payları oranında dağıtılması

• Satılamayan konutlar olursa bedellerinin ihraççı tarafından yatırımcılara ödenmesi

• Bedeller belirlenirken son 3 aylık borsa fiyatı, bu fiyat sağlıklı değilse değerleme fiyatının dikkate alınması

BİRİNCİL VE İKİNCİL PİYASA İŞLEMLERİ

Çok kısa piyasalarla alakalı bilgi vereyim. Birincil piyasa, çoğumuzun bildiği üzere ilk halka arz anlamına geliyor. Burada biz ilk mart ayında üç gün boyunca bir talep topladık. Yeterli talep geldiği için de halka arzı gerçekleştirdik. Halka arzdan sertifika alınması birincil piyasada gerçekleşiyor. Daha sonra bu sertifika sahiplerinin borsada sertifikalarını alıp satma işlemleri ise ikincil piyasa olmaktadır. İtfa konuları da bahsettiğim üzere asli ve tali şeklinde oluyor.

SERTİFİKA İHRACINDAKİ AŞAMALAR

İşin en önemli aşaması hazırlık aşaması, mutfağıdır. Burada kaç adet proje, hangi konutlar, sertifika adedinin ve şerefiyelerin fiyatlarının belirlenmesi gibi birçok işlemler hazırlandıktan sonra bir yetkili kuruluşla anlaşıp daha sonra izahnameyi hazırlamaya başlıyoruz. Bu da tamamlandıktan sonra SPK ve Borsa İstanbul’a eş zamanlı müracaat yapılıyor. Burada SPK’nın kuru onayı gerekiyor. Bu onaydan sonra da ilgili tarihlerde talep toplama işlemlerine geçiliyor ve halka arz gerçekleşmiş oluyor. Halka arzdan sonra zaten işin büyük kısmı bitmiş olup bundan sonra sertifika sahipleri sertifikalarını borsadaki fiyatı üzerinden alım satım yapabiliyor veya asli edim talebinde bulunabiliyor yahut vade sonunu bekleyip tali edim talebinde bulunabiliyor. Tabi ki vade sonuna kadar yatırımcıları bilgilendirme açısından kamuyu aydınlatma platformundan bu projeyle ilgili mümkün olduğunca bilgilendirme yapıyoruz. Zaten tebliğde hangi hususların bilgilendirileceği de yer alıyor. Değerleme raporu, inşaat ilerleme raporu, yatırımcı raporu gibi birçok husus vardır. Biz idare olarak bunları düzenli bir şekilde her ay yayınlıyoruz KAP’da.

HALKA ARZ VE İLK İŞLEM BİLGİLERİ (PMVR3)

İdaremizin ihraç ettiği sertifikayla alakalı çok kısa bilgi vermek gerekirse; Biz İstanbul Başakşehir İçesi Kayaşehir bölgesinde yer alan Park Mavera 3 projesini gayrimenkul sertifikasına konu ettik. O dönemde hazır bir projeydi, daha yeni başlıyordu. O yüzden de biraz aceleye geldi diyebilirim. Burada 3 blok toplam 218 adet daire sertifikaya konu edildi. Halka arz fiyatı olarak 42,5 TL belirlendi. Daha sonra bu Ekim ayından itibaren de bu sertifikayla ilgili piyasa yapıcılığı da artık mevcuttur.

Halka arzla ilgili gelen taleple alakalı birkaç önemli bilgi vermek gerekirse; yatırımcı sayımız 4681, ciddi bir rakamdır. Bunun büyük bir oranı bireysel geldi. Biz açıkçası bireysel yatırımdan çok fazla talep geleceğini düşünmüyorduk. İl sayına da dikkat ederseniz neredeyse ülkenin tamamından ciddi bir talep geldi ve bu sayede de SPK’ya 1858 adet yeni yatırımcı kazandırmış olduk. Bu müracaatın neredeyse yarısı İstanbul’dan geliyor. Genel olarak İstanbul, İzmir, Ankara ağırlıklıdır. Yaş olarak da 30-39 yaşlar arası en çok dilime sahip olan kısımdır.

SERTİFİKANIN ZAMAN ÇİZELGESİ (PMVR3)

Burada biz 7 Nisan’da ihraç ettik. Bu tarihten 7 Ekim 2019’a kadar bu gayrimenkul sertifika sahipleri asli edim kullanım talebini yapabilmektedir. Ancak bu güne kadar henüz 2 adet asli edim talebi geldi. O da ilk başta halka arzdan alan bir kişi iki konut için asli edim talebinde bulundu. Bunun dışından herhangi bir asli edim talebinin gelmemesi de şu anki duruma bakıldığından bize ilginç geliyor. Bu konuyla ilgili Borsa İstanbul Başkanımız sürekli bilgilendirme yapıyor. Satış ofisinden yapılan satışların borsadaki satışların daha üstünde olduğu dolayısıyla sertifikaların borsada iskontolu olarak işlem gördüğü bilinmesine rağmen ve bununla ilgili sürekli KAP’da duyurular yapmamıza rağmen, gerçekleşen satışları duyuruyoruz. Asli edimle ilgili halen bir talep gelmiş değildir. Asli edim bittikten sonra zaten tali edim dönemi başlıyor, o da 8 Ekim 2019-6 Nisan 2020 arasında yapılacak, sonra da sertifikalar itfa edilmiş olacaktır.

PMVR3 İHRACINDA TOKİ’YE SAĞLANAN BAZI MUAFİYETLER

Bu süreçte tabi ki mevzuatta çok farklı hususlar var. Mevzuat genel anlamda daha çok özel şirketlerin sertifika ihracı yapabileceğini düşünerek onları kontrol altına almak için ciddi şartlar getirmektedir. Biz devlet kurumu olarak bu şartların bazılarından muafiyetler istedik. Bunlardan bazıları şu şekildedir;

• Edim Sorumlusunun aşağıdaki yükümlülüklerinin TOKİ tarafından yerine getirilmesi,

• Edimlerin izahname veya ihraç belgesinde belirtilen hususlara uygun olarak gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği,

• Tali edimin ifası amacıyla yapılan satışlarda satış fiyatlarının Tebliğ’de yer alan esaslara, değerleme raporlarına ve piyasa koşullarına uygun olup olmadığını kontrol etmek,

• Tali edimlerde yatırımcılara aktarılan tutarların satış bedeline uygun olup olmadığını kontrol etmek,

• Fizibilite raporlarının ve inşaat ilerleme raporlarının yapı denetim kuruluşlarınca değil TOKİ tarafından hazırlanması,

• İhraçtan elde edilen fonun Gelir Paylaşımı Sözleşmesindeki esaslara göre kullanımı,

• Tali edimde ifa süresince satılamayan bağımsız bölümlerin ihraççı tarafından itfa edilmesi zorunluluğundan muafiyet (Geri alım garantisi),

• SPK, BİAŞ, MKK ücretlerinden muafiyet.

SERTİFİKANIN GAYRİMENKUL VE FİNANS SEKTÖRÜNE KATKILARI

Gayrimenkul Sektörüne Katkıları

• Daha küçük alanlara bölünmüş payların daha kolay satılabilmesi,

• Büyük projelerde hızlı finansman imkânı,

• Banka finansmanına ihtiyaç duymadan doğrudan yatırımcılara satış imkânı

• Marka bilinirliğinin artması

• Borsa kanalıyla daha çok çeşit ve sayıda ürünün yatırımcıya ulaşılabilmesi imkânı

• Primli satış imkânı

• Gösterge niteliğinde konut fiyatlarının oluşması

• Sertifika ihraçlarının sektördeki dinamizmi artırması

Finans Sektörüne Katkıları

• İFM (İstanbul Finans Merkezi) kapsamında ürün çeşitliliğinin artması

• Yeni yatırımcıların sermaye piyasalarına kazandırılması ile yatırımcı tabanın geliştirilmesi

• Faizsiz finans sektörünün gelişimine katkı sağlanması

• Etkin fiyat oluşumu ile yeni türev ürünlerin oluşturulması

• Likit olmayan varlıkların, gayrimenkullerin, sermaye piyasalarına dâhil edilmesi

Değerlendirme: Gayrimenkul ve Finans Sektörüne Katkıları

Sonuç olarak sertifikayla birlikte;

• Doğrudan gayrimenkul teslimi yapılabilen bir finansal ürün olması

• Küçük tasarrufların gayrimenkul sektöründe kullanılabilmesi

• Faiz içermeyen bir ürün olması

• Kredi kullanmadan gayrimenkul alımı yapılabilmesi

• Sektöre nazaran oldukça likit bir ikincil piyasasının borsa bünyesinde kurulmuş olmasını, gayrimenkul sertifikasının bu sektörlere olan katkıları olarak değerlendiriyoruz.

Faizsiz konusuyla alakalı olarak, daha doğrusu İslami konuyla alakalı olarak, tebliğ aslında İslami veya İslami değil olarak bir ayrım yapmıyor. Direkt olarak konulmuş bir mevzuat var. Ama isterseniz İslami olarak da sertifikayı ihraç edebiliyorsunuz. Biz TOKİ olarak bu hassasiyete özen göstermeye çalıştık. Bu sertifika ihracının hazırlanması inanın bayağı zor oldu. Daha önce bir örneğinin bulunmaması tamamen tebliğde yazılan şeylere göre bir izahname hazırlamaya çalıştık. Tebliğ halen bile bana kalsa tam olarak net değildir, daha geliştirilmesi gerekiyor, bu toplantılar sayesinde geliştirilecektir. Kısa zamanda böyle bir ürün çıktı, ilk ürünün günahı olmaz diyorum. Bundan sonra üretilecek olan, ihraç edilecek sertifikaların daha doğru daha doğruya yakın bir şey çıkartabilirsek gayrimenkul sertifikasının ülkemiz için ciddi bir ürün olacağına inanıyorum.

Beni dinlediğiniz için teşekkür ediyorum, sağ olun.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Oğuzhan Bey’e teşekkür ediyoruz. Tabii faizsiz konusunu tebliğcimize bırakıyoruz. Benim sunumda dikkatimi çeken birtakım noktalar oldu. Yani faizsiz olup olmadığıyla ilgili orada bir endişem var. İnşallah tebliğcimizden onun cevabını alırız. Buyursunlar. Ali Öztürk Bey Kuveyt Türk’ün fıkhî danışmanı. Süremiz yarım saattir, buyurun.

TEBLİĞ:
GAYRİMENKUL SERTİFİKALARININ İSLAM HUKUKU AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Ali ÖZTÜRK

Kuveyt Türk Katılım Bankası Danışma Kurulu

GİRİŞ

İnsanın en temel ihtiyaçlarından biri olan barınma ihtiyacını karşıladığı konutlar, her devirde dönemin şartlarına göre sürekli şekillenmiş ve değişmiştir. Geçmişin bir iki katlı konutları, zamanla halkın hayat standartlarının ve alışkanlıklarının değişmesine bağlı olarak site tarzı çok katlı kompleks yapılara dönüşmüştür. Günümüzde konut, alışveriş merkezi, rezidans gibi birden fazla kullanım fonksiyonunu barındıran karma inşaat projeleri; gelir seviyesi yüksek kesime hitap eden markalı/lüks konut projeleri; daha çok orta ve dar gelirli kesime hitap eden toplu konut projeleri; ekonomik ömrünü tamamlamış binalara veya deprem riski bulunan, çarpık ve denetimsiz yapılaşmanın olduğu bölgelere yönelik kentsel dönüşüm projeleri kişilerin günlük hemen bütün ihtiyaçlarını karşılayabilecekleri onlarca, yüzlerce bazen binlerce bağımsız birimden oluşan çok büyük gayrimenkul projeleridir. Bir veya birkaç şirketin yapımını üstlendiği bu projelerin tamamlanması ve başarıya ulaşması iyi bir fizibilite çalışması ve planlama yanında yüksek meblağda sermaye ve kaynak gerektirmektedir. Şirketler genelde bu tür büyük projeleri kendi öz kaynaklarıyla tamamlama imkanın olmaması veya sermayesinin bir kısmını yeni yatırımlarda değerlendirmek istemesi nedeniyle finansmana ihtiyaç duymaktadır. İnşaat öncesi veya inşaat yapım aşamasında kampanyalı satışlarla, kat (arsa payı) karşılığı inşaat veya hasılat paylaşımına dayalı arsa satış sözleşmeleriyle belirli bir ölçüde finansman ihtiyacı giderilmeye çalışılsa da gayrimenkul projeleri için gerekli tüm fonun bu yolla temin edilememesi nedeniyle şirketler başka finansman kaynaklarına başvurmaktadır.

İhtiyaç duyduğu fonu kendi iç kaynaklarıyla sağlayamayan şirketler genel olarak iki yolla finansman ihtiyacını giderebilmektedir: Birincisi banka, faktöring, finansal kiralama şirketleri gibi finansal kurumlar üzerinden; diğeri menkul kıymetler ihraç ederek sermaye piyasalarından. Hali hazırda şirketler hisse senedi, tahvil, sukuk gibi menkul kıymet ihraç ederek sermaye piyasalarından fon temin edebilmektedir. Gayrimenkul sertifikaları, mevcut sermaye piyasası araçlarına ek yeni bir fon toplama yöntemidir. Diğer sermaye piyasası araçlarından farklı olarak sadece gayrimenkul projelerine hastır. Temel amacı bir yönüyle inşaat sektörüne organize piyasalar üzerinden fon elde etme imkanı sunmak, diğer yönüyle tasarruflarını sermaye piyasasında değerlendirmek isteyenler için farklı bir yatırım aracı oluşturmaktır.

Türkiye’de belirli bir gayrimenkul projesinin menkul kıymetleştirilerek satılması ile ilgili ilk düzenleme, 12 Ekim 1989 tarihli Konut Sertifikaları Uygulama Yönetmeliği ile gerçekleştirildi. Amacı tasarrufların teşvikini ve konut maliyet artışlarına karşı korunmasını temin etme, Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresinin (TKKOİ) inşa ettiği konut projelerinin finansmanı için yeni bir kaynak oluşturmaktı. İlgili tebliğde konut sertifikaları; değeri 1 metrekare brüt (sıfır şerefiye) konuta eşdeğerde menkul kıymet olarak düzenlendi. Her bir sertifika, ihraca konu toplu konut projesindeki brüt konutun 1 metrekaresine eşdeğerdeydi. Konut satın alacak kadar birikimi olmayan tasarruf sahiplerine, sertifika biriktirerek konut sahibi olma veya birikimlerini bu sektörde değerlendirmek isteyen yatırımcılara gayrimenkulün değer artışına bağlı olarak gelirinden istifade etme imkanı sunuyordu. Vadesi ilk ihraç tarihinden itibaren 5 yıldı. İkinci piyasada alım-satımı serbestti. Alım-satım ve nakde çevrilme işlemleri yetkili bankalar aracılığıyla yapılıyordu. Sertifika sahibi istediği zaman aracı bankada sertifikasını nakde çevirebiliyordu. Sertifikanın nakit değeri TKKOİ tarafından inşaat maliyetleri ve piyasa koşulları esas alınarak her ay belirlenmekte, sertifika belirlenen bu değer üzerinden nakde çevrilebilmekteydi.[94] Sertifikaya konu ilk proje Halkalı Toplu Konut projesi oldu. Projenin 250.000 m2’si 1 metrekarelik hisselere bölünerek satışa sunuldu ve aynı zamanda İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’na kote edildi. Ancak, ihraç fiyatının yüksek olması, projeden konut talep edenlerden şerefiye istenmesi, 5 yıldan önce konut sahibi olunamaması ve getirisinin enflasyonun altında kalması gibi nedenlerle ilk uygulama beklenen sonucu vermedi.[95]

Başarısız olan bu ilk denemeden sonra 1995 yılında Gayrimenkul Sertifikaları adıyla yeni bir düzenleme yapıldı. Bu düzenleme 20 Temmuz 1995 tarihli 22349 sayılı Resmi Gazete’de yayınlandı. 1996 yılında da Emlak Bankası’nın İstanbul Ataşehir’deki 380 konutluk projesi ilk gayrimenkul sertifikası ihracına konu edildi. Ancak konut sertifikalarında olduğu gibi beş yıl vadeli olarak ihraç edilen gayrimenkul sertifikaları da fiyatının piyasa koşullarında oluşmaması, ihraç eden kurum tarafından aylık olarak belirlenmesi nedeniyle başarılı bir uygulama olamadı.[96]

Gayrimenkul sertifikaları ile ilgili ikinci bir düzenleme 5 Temmuz 2013 tarihinde yapıldı. Yine Gayrimenkul Sertifikaları adıyla hazırlanan tebliğe, 3 Ağustos 2016 ve 7 Mart 2017 tarihlerinde yapılan değişikliklerle son hali verildi. İlk sertifika ihracı ise Park Mavera III projesinde, TOKİ, Makro İnşaat ve Vakıf Yatırım işbirliğiyle 29, 30, 31 Mart 2017 tarihleri arasında toplanan taleple gerçekleştirildi. 5 Nisan 2017 tarihinden itibaren de ihraç edilen sertifikalar borsada (ikincil piyasada) alınıp satılmaya başladı.

Bu çalışmanın konusu, yeni düzenlenen haliyle gayrimenkul sertifikasının İslam hukuku açısından değerlendirilmesidir. Değerlendirme, Gayrimenkul Sertifikası Tebliği ve TOKİ tarafından ihraç edilen sertifikaya ait dokümanlarda yer alan bilgiler dikkate alınarak yapılacaktır. Konuyu ele alırken önce gayrimenkul sertifikasının tanımı, temel özellikleri, ihraç ve itfa süreci üzerinde durulacak son olarak sertifika fıkhî açıdan değerlendirmeye tabi tutulacaktır.

A. TANIMI

Gayrimenkul Sertifikası SPK’nın ilgili tebliğinde; “ihraççıların inşa edilecek veya edilmekte olan gayrimenkul projelerinin finansmanında kullanılmak üzere ihraç ettikleri, gayrimenkul projesinin belirli bağımsız bölümlerini veya bağımsız bölümlerin belirli bir alan birimini temsil eden, nominal değeri eşit sermaye piyasası aracı” olarak tanımlanmaktadır.[97]

Tebliğde yer alan bu tanımda, daha çok sertifikanın ortaya çıkış ve ihraççı açısından amacına vurgu yapılmıştır. Yatırımcılara sunduğu imkan açısından gayrimenkul sertifikası; inşa edilecek veya edilmekte olan bir inşaat projesindeki bağımsız bölümlerin, küçük payları temsil eden sertifikalara bölünüp sermaye piyasaları aracılığıyla satılmasına, yatırımcının sermaye piyasalarından sertifikalar satın alarak projeden bağımsız bölüm sahibi olmasına veya projenin satışı sonucu elde edilen gelirinden ve değer artışından faydalanmasına fırsat veren sermaye piyasası aracı olarak da tanımlanabilir.

SPK’nın tanımında yer alan unsurları açacak olursak; gayrimenkul sertifikası kavramındaki gayrimenkul ile inşa edilecek veya inşaatı devam eden projeler kastedilmektedir. Temel amaç bu tür projelerin finansmanı olduğu için bitmiş inşaat projeleri veya arsa, arazi gibi diğer taşınmazlar gayrimenkul sertifikasına konu edilemezler. Sertifika, ihraca konu projedeki her bir payı temsil eden kıymetli evraktır. Sertifikaların nominal değerlerinin eşit olması, her bir sertifikanın projedeki metrekare gibi alan bazında eşit payı ve ihraç değerini temsil etmesi anlamında kullanılmaktadır. Gayrimenkul sertifikalarında nominal değer ihraca konu inşaat projesindeki payı temsil ederken, hisse senetlerinde senedin ait olduğu şirketteki ortaklık payını ve bu payın üzerinde yazılı olduğu değeri, tahvillerde ise tahvilin vadesi sonunda üzerinde yazılı olan alacağı temsil etmektedir.

Gayrimenkul sertifikası bir sermaye piyasası aracı olan menkul kıymet ürünüdür. Sermaye piyasaları aracılığıyla alınıp satılması, nominal değerinin ve belirli bir vadesinin olması gibi diğer sermaye piyasası araçlarıyla ortak yönleri olsa da nevi şahsına münhasır nitelikleri haizdir.

B. SERTİFİKANIN İŞLEYİŞİNE İLİŞKİN TEMEL ESASLAR

Gayrimenkul sertifikalarıyla ilgili tebliğde sertifikanın işleyişine ilişkin hemen her husus oldukça detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Tebliğden hareketle sertifikanın işleyişini kısaca özetlemeye çalışacağız.

1. İhraççının Nitelikleri

Gayrimenkul sertifikası ihraç etmeye yetkili kuruluşlar anonim ortaklıklar ile kendi mevzuatları uyarınca sermaye piyasası aracı ihraç etmeye yetkili kamu kurum ve kuruluşlarıdır. Bu kuruluşlar; TOKİ, İller Bankası Anonim Şirketi veya bunların bağlı ortaklıkları ve iştirakleridir.[98]

Kamusal niteliği haiz olmayan bir anonim ortaklığın sertifika ihraç edebilmesi için; ihraca konu gayrimenkul projesinin satış değerinin en az yarısı büyüklüğünde satış değerine sahip bir projeyi, sözleşmesine ve teknik şartnamelerine uygun olarak SPK’ya başvuru tarihinden önceki 5 yıl içerisinde tamamlamış, ihraççı gayrimenkul yatırım ortaklığı ise aynı şartlardaki bir projeyi tamamlatmış; özkaynaklar toplamının ödenmiş sermayesinden fazla; yatırım yapılabilir seviyede uzun vadeli derecelendirme notu almış olması zorunludur.[99] Kamusal niteliği haiz kuruluşlarda bu şartlar aranmamaktadır.[100]

Ayrıca ihraççının sertifikaya konu gayrimenkul projesinin inşa edileceği arsanın mülkiyetine münferiden sahip olması ve arsa tapusunun kat irtifakı tapusuna çevrilmesi veya arsa üzerinde ihraççı lehine kat irtifakı tesis edilmiş olması gerekir.[101] Kamu niteliğini haiz kuruluşların ihraççı olmadığı ancak tamamen veya kısmen sahip olduğu arsa ve arazilerin gayrimenkul projesine konu edildiği ihraçlarda bu şart aranmamaktadır.[102]

2. Sertifikanın Konusu / Dayanak Varlık

Sertifikanın konusu, inşa edilecek veya edilmekte olan gayrimenkul projeleridir. Bir bina veya blok gibi bütünü tamamlandığında kullanılabilecek yapılarda yer alan bağımsız bölümlerin tamamı ihraca konu edilebilir; bir kısmı ihraca konu edilemez.[103] TOKİ, İller Bankası Anonim Şirketi veya bunların bağlı ortaklıkları ve iştiraklerinin ihraççı olması durumunda veya bunların ihraççı olmadığı ancak tamamen yahut kısmen sahip olduğu arsa ve arazilerin gayrimenkul projesine konu edildiği ihraçlarda bu şart aranmaz.[104]

Bir veya birden fazla gayrimenkul projesinin belirli bağımsız bölümlerini veya bağımsız bölümlerin belirli bir alan birimini temsilen sertifika ihraç edilebilir. Belirli bağımsız bölümleri temsilen gerçekleştirilen ihraçlarda, her bir bağımsız bölüme karşılık gelen gayrimenkul sertifikası adedinin ihraç öncesinde belirlenmesi zorunludur.[105] Bağımsız bölümlerin belirli bir alan birimini temsilen gerçekleştirilecek ihraçlarda ise asli edim talep eden yatırımcılardan şerefiye talep edilebilir. Böyle bir durumda her bir bağımsız bölüme ilişkin şerefiye tutarlarının izahname veya ihraç belgesinde açıklanması zorunludur.[106]

3. Projenin Sertifikalaştırılması ve Satışı / Sertifika İhracı

Gayrimenkul projesi, değerleme şirketinin hazırladığı ihraca konu projedeki bağımsız bölümlerin tahmini satış bedeli ile bu bedelin belirlenmesinde esas alınan emsal değerleri içeren rapor dikkate alınarak sertifikalaştırılır.[107] Şirketin raporunda takdir edilen değer referans alınmak kaydıyla projeye ilişkin ne kadar sertifikanın ihraç edileceğine ihraççı karar verir. İhraççı, ihraç etmeyi planladığı toplam sertifika tutarını izahnamede belirtmek zorundadır. Belirlenen ihraç tutarı dahilinde olması şartıyla ilk ihraçtan sonra gelen talebe göre ek satış yapılabilir.[108]

Sertifikalar yurt içinde halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin nitelikli yatırımcıya satış suretiyle veya yurt dışında ihraç edilebilir.[109] İhraç edilecek gayrimenkul sertifikalarının borsada işlem görmesi zorunludur. Bunun için ihraççıların SPK’ya onay başvurusu yaparken eş zamanlı olarak borsaya da başvurmaları gerekir.[110]

Şirket, sertifika ihracını yetkili aracı kuruluş vasıtasıyla gerçekleştirebilir. Bunlar yetkili bankalar ile portföy aracılığı, genel saklama hizmeti veya aracılık yüklenimi faaliyetinden herhangi birini yürütecek olan kurumlardır.[111]

4. İhraçtan Elde Edilen Fonun Kullanımı

Sertifika ihracından elde edilen fon, yetkili (aracı) kuruluş tarafından, bir banka nezdinde açılan özel bir hesapta toplanır.[112] Fonun yüzde onluk kısmı inşaat başlamadan önce doğrudan ihraççıya aktarılır. Kalan yüzde seksenlik kısmı, yapı denetim firmaları tarafından hazırlanan inşaat ilerleme raporlarına göre yetkili kuruluş tarafından ihraççıya; projenin başka kişi veya kurum tarafından tamamlanması durumunda ise söz konusu kişi veya kurumlara aktarılır. Kalan yüzde onluk kısmı edimler yerine getirildikten sonra vade sonunda ihraççıya ödenir. İnşaat ilerleme raporlarına göre fon aktarımının hangi esaslar çerçevesinde yapılacağı ihraççı tarafından izahname veya ihraç belgesinde belirtilir.[113]

İhraçtan elde edilen fonlar, sadece ihraca konu gayrimenkul projesinde veya bu projenin tamamlanması için başvuru tarihi itibarıyla kullanılmış kredilerin geri ödenmesinde kullanılabilir. Hiçbir şekilde amacı dışında tasarruf edilemez, rehnedilemez, teminat gösterilemez, kamu alacaklarının tahsili de dâhil olmak üzere haczedilemez, iflas masasına dâhil edilemez, ayrıca bunlar hakkında ihtiyati tedbir kararı verilemez.[114]

İhraçtan elde edilen fon inşaat ilerleme raporlarına göre ihraççıya aktarılırken, hesapta kalan tutar vekilin özen borcu çerçevesinde devlet tahvili, hazine bonosu, Hazine Müsteşarlığınca ihraç edilen kira sertifikaları (sukuk), vadeli mevduat veya katılma hesabı olarak veya Kurulca uygun görülecek diğer sermaye piyasası araçlarına yatırılmak suretiyle ihraççı adına değerlendirilir.[115]

5. İhraççının Yükümlülüğü

Yatırımcıya karşı ihraççının temel yükümlülüğü sertifikaya konu projeyi tamamlayıp ihraç belgesinde belirtilen esaslar çerçevesinde asli veya talim edim ifasında bulunmaktır. Asli ve tali edimi zamanında ve tam olarak ifa edememesi veya hiç ifa edememesi durumunda ise ihraç belgesinde belirtilen itfa bedeli ve cezai şartı ödemektir.

a. Aslî Edim Yükümlülüğü

Asli edim; talep etmeleri durumunda gayrimenkul sertifikası sahipleri adına ihraca konu projedeki belirli bir bağımsız bölümün mülkiyetinin tesis edilmesidir.[116]

Asli edimi talep eden yatırımcılar, izahnamede yer verilen asli edim ifa süresi içerisinde taleplerini ihraççıya veya yetkili kuruluşa iletirler ve almak istedikleri bağımsız bölümlerin gerektirdiği sayıda sertifikayı ihraççının hesaplarına aktarırlar, gerekli olması durumunda şerefiye bedelini de öderler ise ihraççının izahnamede belirlenen esaslar çerçevesinde yatırımcı adına bağımsız bölümlerin mülkiyetinin devrine ilişkin hukuki işlemleri tamamlaması zorunludur.[117]

Birden fazla yatırımcı aynı bağımsız bölümü talep ederse bu durumunda hangi yatırımcıya öncelik verileceği izahname veya ihraç belgesinde belirlenir. Böyle bir belirleme yapılmamış ise başvuru önceliği esas alınır.[118]

Tek başına yeteri kadar sertifikaya sahip olmayan birden fazla yatırımcı paylı mülkiyet esasları çerçevesinde belirli bir bağımsız bölüm için asli edim talebinde bulunabilir.[119] Yine yeterli sayıda gayrimenkul sertifikası olmayan ancak asli edimi kullanmak isteyen yatırımcılar için kredi kullanım veya nakit ödeme imkanı sağlanabilir.[120]

Süresi içerisinde asli edim talebinde bulunmayan yatırımcılar için izahname ve ihraç belgesinde öngörülmesi ve esaslarının açıkça belirtilmesi şartıyla tali edim ifa süresi içerisinde asli edim talebinde bulunma imkanı tanınabilir.[121]

Proje bitiş tarihinden önce asli edim talebinde bulunulursa bu durumda bağımsız bölümün tapuda devir işlemi yapılır veya ihraççı ile yatırımcılar arasında asli edimin yerine getirilmesi amacıyla gayrimenkul satış vaadi sözleşmesi ya da alım hakkı sözleşmesi imzalanır. Bu sözleşmelerin tapu kütüğüne şerh edilmesi zorunludur. Gayrimenkul satış vaadi veya alım hakkı sözleşmesine konu edilen bağımsız bölümler, ihraççı tarafından üçüncü kişilere satılamaz. Gayrimenkul satış vaadi veya alım hakkı sözleşmesi düzenlenmesi halinde gayrimenkul sertifikaları asli edim yerine getirilinceye veya itfa bedeli yatırımcıya ödeninceye kadar yetkili kuruluş nezdinde bloke edilir.[122]

b. Tali Edim Yükümlülüğü

Tali edim; asli edim ifa süresinden sonra kalan bağımsız bölümlerin satılması ve elde edilen satış tutarının gayrimenkul sertifikası sahiplerine, sahip oldukları sertifika oranında dağıtılmasıdır.[123]

Süresi içerisinde asli edim talebinde bulunmayan veya bulunmasına rağmen izahname veya ihraç belgesinde öngörülen şartları yerine getirmeyen yatırımcıların tali edimi talep ettikleri kabul edilir. Bu durumda ihraççının tali edime konu bağımsız bölümleri tali edim ifa süresi içerisinde satması ve satış tutarını yatırımcılara sahip oldukları hisseye göre dağıtması gerekir.[124]

Tali edime konu bağımsız bölümlerin tamamı tali edim ifa süresi içerisinde satılamazsa kalan bağımsız bölümlere karşılık gelen sertifikalar ihraççı tarafından tali edim ifa süresinin bitimini takip eden 10 iş günü içerisinde itfa edilir. İtfa fiyatı, sertifikaların tali edim ifa süresi bitiminden önceki üç aylık dönemde borsada oluşan ağırlıklı ortalama fiyatların ortalaması esas alınarak belirlenir. Bu fiyatların hesaplanamaması veya hesaplanan fiyatların Borsa veya SPK tarafından sağlıklı olmadığının tespit edilmesi durumunda satılamayan bağımsız bölümlerin değeri değerleme şirketinin hazırladığı rapora göre belirlenir.[125]

Tali edim ifa süresi boyunca, tali edime konu bağımsız bölümlerin satışından elde edilen tutar, bağımsız bölümlerin tamamı satılıncaya kadar belirli bir hesapta toplanır. Bu süre içerisinde hesapta biriken para vekilin özen borcu çerçevesinde yetkili kuruluş tarafından devlet tahvili, hazine bonosu, Hazine Müsteşarlığınca ihraç edilen kira sertifikaları, mevduat veya katılma hesabı olarak veya Kurulca uygun görülecek diğer sermaye piyasası araçlarına yatırılmak suretiyle yatırımcılar adına değerlendirilir. Bağımsız bölümlerin tamamı satıldığında elde edilen gelir satışın tamamlanmasını takip eden 2 iş günü içerisinde yatırımcıların hesaplarına sahip oldukları gayrimenkul sertifikası oranında aktarılır.[126]

Tali edime konu bağımsız bölümlerin satışından elde edilen satış tutarı tali edim ifa süresi sonunda veya tamamı satıldığında sertifika sahiplerine ödenebileceği gibi izahnamede hangi periyotlarda gerçekleştirileceğinin belirtilmesi şartıyla kısım kısım da ödenebilir (kısmi itfa).[127]

6. Edimlerin Zamanında veya Hiç İfa Edilememesi / Projenin Gecikmesi veya Gerçekleşmemesi

a. Projenin Gecikmesi

Edimlerin, izahname veya ihraç belgesinde belirtilen ifa sürelerinde ve esaslar çerçevesinde yerine getirilemeyeceğinin anlaşılması projenin gecikmesi durumudur.

Projenin gecikmesi durumunda, bu durumun anlaşıldığı tarihten itibaren 15 iş günü içerisinde Tebliğin 6. maddesi uyarınca yapı denetim şirketi tarafından projenin mevcut tamamlanma düzeyi ile bitirilmesi için gerekli olan süre ve tahmini maliyet hakkında bilgiler içeren bir fizibilite raporu hazırlanır. Raporda projenin tamamlanması için gerekli olduğu belirtilen süre için Kurula başvurulur. Kurulca verilecek ek süre genel zorlayıcı sebepler hariç, hiçbir şekilde proje bitiş tarihini izleyen 180 günü aşamaz.

Verilen ek süreye göre ifa süreleri yeniden belirlenir, asli ve tali edimler bu süreler içerisinde ifa edilir. Gecikmeden dolayı ihraççı yatırımcılara ihraççı bilgi dokümanında belirlenen cezai şartı öder.[128]

b. Projenin Gerçekleşmemesi

Kurul tarafından verilen ek süre sonunda veya ek süre talebinde bulunulmaması halinde vade sonunda edimlerin yerine getirilememesi veya getirilemeyeceğinin anlaşılması projenin gerçekleşmemesi durumudur.

Bu durumda ihraççı, gayrimenkul sertifikalarının itfa bedelini yani, Kurula başvuru sırasında projeye ilişkin olarak hazırlanan değerleme raporuna göre belirlenen gayrimenkul sertifikası bedelini ve cezai şartı yatırımcılara ödemekle yükümlüdür.[129] İhraççı bu yükümlülüğünü de yerine getiremez yani sertifika itfa bedelini ve cezai şartı da ödeyemezse yetkili kuruluş ilk iş günü Kurula bilgi verir, gayrimenkul sertifikası sahiplerini toplantıya davet eder, en geç 30 gün içerisinde, projenin güncel durumu ile ilgili yapı denetim şirketine hazırlatılan fizibilite raporunu Kamu Aydınlatma Platformu’nda (KAP) ilan eder.[130]

Gayrimenkul sertifikası sahipleri toplantısında toplantı nisabı aranmaz; toplantıya katılanların çoğunluğunun alacağı karara göre hareket edilir. Toplantıda, projenin tamamlatılması yönünde karar çıkarsa, yatırımcılar üçüncü bir kişiyle anlaşarak projeyi ona tamamlattırırlar. Sertifikaya ilişkin edimler bu kişi tarafından yerine getirilir. Toplantıda, yetkili kuruluş nezdinde bloke edilen fonun ve gayrimenkul projesinde ihraca konu olan ancak tamamlanmayan kısmın satılarak bedelinin sahip olunan gayrimenkul sertifikaları nispetinde yatırımcılara iadesi yönünde bir karar çıkarsa, kalan fon ile tamamlanmayan kısmın satışından elde edilen tutar, yatırımcılara sahip oldukları gayrimenkul sertifikaları nispetinde dağıtılarak gayrimenkul sertifikaları itfa edilir.[131]

7. İtfa Bedeli ve Cezai Şartın Garanti Altına Alınması

Kurul, itfa bedelinin ve oluşabilecek cezai şartın yatırımcılara ödenmesinin bir banka tarafından garanti edilmesini talep edebilir. Projenin gerçekleşmemesi durumunda, garantör banka itfa bedelini ve ihraççı bilgi dokümanlarında ilan edilen cezai şartı sertifika sahiplerine öder.[132] İtfa bedeli, Kurula başvuru sırasında projeye ilişkin olarak hazırlanan değerleme raporuna göre belirlenen gayrimenkul sertifikası bedelini ifade eder.[133]

8. Projenin Sigorta ve Garanti Edilmesi

Gayrimenkul projesinin tamamlanması için sigorta da yaptırılabilir. Projenin sigorta edilmesi durumunda, itfa bedeli ve cezai şart için ayrı bir garanti talep edilemez.[134]

TOKİ, İller Bankası Anonim Şirketi ve bunların bağlı ortaklıkları ve iştiraklerinin tamamen veya kısmen sahip olduğu arsa ve arazilerin üzerine yapılacak projelerin gayrimenkul sertifikası ihracına konu edilmesi durumunda, ihraççı projeyi tamamlayamazsa, proje söz konusu kamu kuruluşlarının ihraççıyla imzaladıkları sözleşmeye göre tamamlanır.[135]

Kentsel dönüşüm projeleri kapsamında; İller Bankası Anonim Şirketi, TOKİ veya bunlar tarafından anlaşma suretiyle belirlenecek tüzel kişiler gayrimenkul sertifikası ihraç edebilir.[136] Bu durumda söz konusu tüzel kişiliğin anlaşma yaptığı kamu kuruluşu, belediyeler ve belediyeler tarafından anlaşma suretiyle belirlenecek tüzel kişilerin veya Bakanlık tarafından anlaşma suretiyle belirlenecek tüzel kişilerin ihraççı olması durumunda İller Bankası Anonim Şirketi garantör olmak zorundadır. İhraççının projeyi tamamlayamaması durumunda garantör kuruluş projeyi tamamlamakla yükümlüdür.[137]

9. İtfa

İtfa sözlükte söndürme demektir. Sermaye piyasası terimi olarak ihraçtan kaynaklı yükümlülüğün vade sonunda yerine getirilerek borcun kapatılması olarak tanımlanabilir. Buna göre itfa; tahvillerde, ihraç planında belirlenen vade sonunda anapara ve varsa kupon faizinin ödenmesi; faizsiz sermaye piyasası aracı olarak kabul edilen icare (kira) sukuklarda, vade sonunda nominal fiyatı üzerinden sertifikaların geri alınarak bedelinin sukuk sahiplerine ödenmesi anlamına gelir.

Gayrimenkul sertifikalarında itfa, izahnamede belirtilen yükümlülüklerin yerine getirilmesiyle gerçekleştirilmektedir. Bu da gayrimenkul projesinin tamamlanması, gecikmesi veya hiç gerçekleştirilmemesi durumlarına göre üç farklı şekilde olmaktadır.

Projenin ihraççı bilgi dokümanlarında yer alan vade ve şartlarda tamamlanması durumunda asli ve tali edimlerin yerine getirilmesiyle; projenin gecikmesi durumunda, verilen ek sürede projenin tamamlanarak asli ve tali edimlerin yerine getirilmesi ve gecikmeden kaynaklı cezai şartın ödenmesiyle; projenin gerçekleştirilememesi durumunda itfa bedeli ve cezai şartın ödenmesiyle gayrimenkul sertifikaları itfa edilmektedir.[138]

C. SERTİFİKALARIN İHRAÇ VE İTFA SÜRECİ

Menkul kıymetler ihracı; ihraççı, aracı kuruluş, SPK, borsa, gibi birçok kuruluşun işbirliğiyle gerçekleştirilmektedir. Gayrimenkul sertifikalarında, ihraç konusunun bir inşaat projesi olması nedeniyle söz konusu kuruluşlara ek olarak yüklenici, yapı denetim firması, değerleme şirketi gibi işin yapısı gereği başka aktörlerde sürece dahil olmaktadır. Süreçte yer alan her bir kuruluşun rolüne, ihraç için SPK tarafından talep edilen belgelere yer vermeden tebliğden hareketle pratik olarak sertifika ihraç ve itfa sürecini şu şekilde özetleyebiliriz:

1. Sertifikaya konu gayrimenkul projesi/projeleri veya gayrimenkul projesinde sertifikaya konu edilecek bölümler belirlenir.

2. Değerleme şirketinin raporunda yer alan değer referans alınarak, gayrimenkul projesi ihraççının izahnamade belirlediği sayıda sertifikaya bölünür. Belirli bağımsız bölümleri temsilen gerçekleştirilen ihraçlarda her bir bağımsız bölüm için kaç adet sertifika toplanması gerektiği; bağımsız bölümlerin belirli bir alan birimini temsilen gerçekleştirilen ihraçlarda ise her bir bağımsız bölüm için talep edilecek şerefiye bedelleri izahnamede belirtilir.

3. Sertifikalar izahnamede yer verilen tarihlerde aracı kuruluş vasıtasıyla halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin nitelikli yatırımcıya satılır.

4. Toplanan fon yetkili (aracı) kuruluşun bir banka nezdinde açtığı hesapta toplanır. İzahnamede belirtilen şartlara ve yapı denetim firmasının inşaat ilerleme raporlarına göre projenin inşasında kullanılmak üzere parça parça ihraççıya aktarılır. Hesapta kalan meblağ yine izahnamede belirtilen şartlar dahilinde ihraççı lehine değerlendirilir.

5. Halka arz sonrası sertifikalar aynı zamanda borsada alınıp satılmaya başlar. Borsada oluşacak talebe göre sertifikaların değeri artıp azalabilir. Yatırımcı, nakde ihtiyacı olduğunda veya değer kazandığında elindeki sertifikaları istediği zaman satıp paraya çevirebilir.

6. İnşaat yapım aşamasında yatırımcılar peyderpey borsadan sertifikalar satın alabilir.

7. Yeterli sayıda sertifika biriktiren ve projeden bağımsız bölüm almak isteyen yatırımcılar izahnamede belirtilen şartlar dahilinde asli edim talebinde bulunabilir.

8. Yeterli sayıda sertifikaya sahip olmayan veya yeterli sayıda sertifikaya sahip olduğu halde bağımsız bölüm almak istemeyen yatırımcılar izahnamede belirtilen şartlar dahilinde tali edim talebinde bulunabilir.

9. Sertifikaya konu inşaat projesi tamamlandığında sertifikalar, asli edim talep edenlere talep ettikleri bağımsız bölümler teslim edilerek; tali edim talep edenlere kalan bağımsız bölümlerin satışından elde edilen gelir sahip oldukları sertifika adedine göre paylaştırılarak itfa edilir. Projenin gecikmesi durumunda yatırımcılara bunlara ek olarak izahnamede belirtilen cezai şart ödenir.

10. Projenin gerçekleşmemesi durumunda izahnamede belirtilen itfa bedeli ve cezai şart ödenerek sertifikalar itfa edilir.

D. SERTİFİKA İHRAÇ ÖRNEĞİ: PARK MAVERA III PROJESİ

Park Mavera III projesi; TOKİ, Makro İnşaat işbirliğiyle gayrimenkul sertifikası ihracına konu olan ilk inşaat projesidir. İhraca konu gayrimenkul projesinin arsası TOKİ’ye aittir. Yüklenicisi Makro İnşaattır. TOKİ, Makro İnşaat AŞ ile 06 Nisan 2016 tarihinde Arsa Satış Karşılığı Gelir Paylaşımı Sözleşmesi imzalamıştır.[139] TOKİ ile projenin yüklenicisi olan Makro İnşaat arasında imzalanan bu sözleşmeye ek olarak 21 Mart 2017 tarihinde bir mutabakat metni düzenlenmiş, bu mutabakatla söz konusu proje ile ilgili arsa satış karşılığı toplam gelirin (AKSTG) %30’u oranına kadar gayrimenkul sertifikası ihracı yapılabileceği karara bağlanmıştır.[140] Bu mutabakata dayalı olarak TOKİ’nin ihraççı, Makro İnşaatın yüklenici, Vakıf Yatırım AŞ’nin aracı olduğu bir yapıda 29, 30, 31 Mart 2017 tarihleri arasında toplanan taleple ilk gayrimenkul sertifikası ihracı gerçekleştirilmiştir. Projenin B2, C2 ve D2 olmak üzere toplam üç bloğu sertifikaya konu edilmiş; talep gelmesi durumunda C1 ve D1 bloklarının da ihraca dahil edilmesi planlanmıştır. İhraç edilen üç blokta toplam 33.703 metrekare alan ve 218 daireden oluşan bağımsız bölümler, 3.370.410 hisseye bölünerek sertifikalaştırılmış, bir desimetrekareyi temsil eden her bir sertifika ortalama 42,50 TL’den satışa sunulmuştur. İhraç aşamasında her bir blokta yer alan her bir dairenin kaç adet sertifikaya tekabül ettiği belirlenmiş; dairelere karşılık gelen sertifika sayısı belirlenirken şerefiye bedelleri de hesaplanarak sertifika adedine yansıtılmıştır.[141]

İhraca konu proje, ihraççı kamu kuruluşu olan TOKİ’nin güvencesi altındadır.[142] Yükleniciyle imzalanan arsa satış karşılığı gelir paylaşımı sözleşmesinde projenin inşası, pazarlaması, satışı, tapu ve devir işlemleriyle ilgili her türlü sorumluluğun yükleniciye ait olduğu, gayrimenkul satış sözleşmelerinin alıcı ile yüklenici arasında imzalanacağı, satıcı sıfatıyla sorumluluğun yükleniciye ait olduğu ve TOKİ’nin satıcı sıfatıyla hiçbir sorumluluğunun bulunmadığı belirtilse de sözleşmenin feshi durumunda kalan işlerin yüklenici nam ve hesabına TOKİ tarafından tamamlanacağı aynı sözleşmenin 28. maddesinde yer almaktadır.[143] Projenin sertifikaya konu edilen kısmıyla ilgili Sermaye Piyasası Aracı Not’unda söz konusu maddeye atıfta bulunarak projenin her halükarda TOKİ’nin garantörlüğü altında olduğu teyit edilmektedir.[144]

Gayrimenkul sertifikası ihracından beş gün sonra (05/04/2017) borsada işlem görmeye başlamıştır. Proje başlangıç ve bitiş tarihi, 12/01/2017 – 06/12/2019 olarak belirlenmiştir. Sertifikanın itfası (vade sonu) 06/04/2020 tarihinde gerçekleştirilecektir.

Sertifika ihraç ve itfa süreci, edimlerin yerine getirilmesi, borsada alınıp satılması ve projenin başlangıç bitişi ile ilgili önemli tarihler aşağıdaki gibidir:[145]

Sertifika ihraç detayları ise aşağıdaki tabloda yer aldığı şekildedir:[146]

E. SERTİFİKALARIN İSLAM HUKUKU AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

İhraca konu gayrimenkul projelerindeki ortaklığı temsil eden gayrimenkul sertifikaları ihraç aşamasından itfasına kadar ister ihraççı veya yüklenici isterse yatırımcı olsun sertifikaya taraf olan her bir kişinin farklı roller üstlendiği ve eser sözleşmesi, vekalet, garanti, sigorta, şayi hisseli ortaklık, geri alım taahhüdü gibi birden fazla hukuku ilişkinin düzenlendiği yapılandırılmış finansal bir üründür. Ürünü oluşturan, şartlarını belirleyen ve her ihraçta ürüne uygunluk veren SPK’dır. İhraççı tebliğe uygun olarak ihracı gerçekleştirmek zorundadır. Sertifika satın alarak sisteme dahil olan herkes SPK tarafından onaylı izahname setinde detaylı bir şekilde açıklanan hukuki ilişkileri ve bunlarla ilgili bütün şartları baştan kabul etmiş olmaktadır. Sertifikanın İslam hukuku açısından değerlendirilmesi sertifikanın ana mahiyeti ve dayanak varlığının ne olduğunu tespit kadar, taraflar arasındaki hukuki ilişkiler ve bunlara ilişkin şartlar üzerinde durulmasını zorunlu kılmaktadır. Bundan dolayı İslam hukukuna uygunluk açısından yapacağımız değerlendirmeler sertifikanın ana mahiyeti ve taraflar arasındaki ilişkiler yanında bunlara ilişkin şartlar dikkate alınarak yapılacaktır. Önce taraflar arasındaki ilişkiden hareketle sertifikanın mahiyetinin, daha sonra yapılandırılmış finansal bir ürün olarak sertifikanın içerdiği bazı özelliklerin ve şartların İslam hukukuna uygunluğu üzerinde durulacaktır. İlk sertifika ihracı, İslam hukukuna uygunluk noktasında icazet belgesi alınarak gerçekleştirildi ve bu icazet belgesi ihraççı olan TOKİ’nin internet sitesinde izahname seti içerisinde yayınlandı.[147] Değerlendirmelerimizde söz konusu icazetnameye de atıflarda bulunulacaktır.

1. Taraflar Arasındaki İlişki ve Sertifikanın Mahiyeti Açısından Değerlendirilmesi

Gayrimenkul sertifikasının mahiyetine, ihraç ve itfa aşamalarına bakıldığında dört önemli tarafının olduğu ve sertifikanın söz konusu taraflar arasındaki hukuki ilişki üzerine inşa edildiği görülmektedir.

a. Yatırımcılar

Gayrimenkul sertifikası, yatırımcılar açısından inşa edilecek gayrimenkul projesindeki şayi hisseli ortaklığı temsil etmekte, yatırımcılar, sahip oldukları sertifika oranında ihraca konu gayrimenkul projesine müşterek mülkiyet esasları çerçevesinde ortak olmaktadırlar.

b. İhraççı:

İhraççı açısından sertifikanın mahiyeti inşa edilecek gayrimenkul projesini hisselere bölüp satmaktan ibarettir. İhraççı, sertifikayla yatırımcılara asli veya tali edim ifasında bulunma yükümlülüğünü üstlenmektedir. İhraççı aynı zamanda yüklenici ise proje sahibi olması nedeniyle ihraççı ile yatırımcılar arasında eser sözleşmesi vardır. TOKİ’nin ihraç ettiği sertifika örneğinde ihraççı ile projenin yüklenicisi ayrı kişilerdir. Gayrimenkul satış vaadi (eser) sözleşmesi satıcı sıfatıyla yüklenici ile yapılmakta; TOKİ, yüklenici nam ve hesabına projenin tamamlatılacağını yatırımcılara garanti etmektedir.[148] Buna göre her ne kadar ihraççı TOKİ olsa da yüklenici ile yatırımcılar arasında eser (ısıtısna’) sözleşmesi, TOKİ ile yatırımcılar arasında garantörlük/kefalet ilişkisi vardır. İhraççı, yüklenici vasfı yanında tali edim yükümlülüğü gereği asli edime konu olmayan daireleri yatırımcılar adına satıp, bedellerini tahsil etme noktasında ayrıca yatırımcıların vekilidir.

c. Yetkili Kuruluş:

Yetkili kuruluş, sertifika itfa ve ihraç sürecini yönetmede hem ihraççının hem de yatırımcıların vekilidir. Sertifika ihracını gerçekleştirme, ihraçtan elde edilen geliri ihraççı adına kabul edip belirli bir hesapta tutma ve hesaptaki parayı değerlendirme, edimleri yerine getirilen sertifikaların itfası, asli edim talep eden yatırımcıların sertifikalarını asli edim ifa edilinceye veya sertifika itfa edilinceye kadar bloke etme vb. noktasında ihraççıyı; tali edime konu dairelerin satışından elde edilen geliri onlar adına ihraççıdan teslim alma, tali edim ifa süresi boyunca tali edim hesabında biriken geliri yatırımcılar adına değerlendirme vb. noktasında yatırımcıları temsil etmektedir.

d. Garantör - Sigortacı:

Garanti ve sigorta akitleri, kefalet ve daman (ödeme sorumluluğu) ile benzer yönleri olsa da İslam Hukuku için yeni birer akit tipleridir. Bununla birlikte gayrimenkul sertifikalarında, söz konusu akitlerden kaynaklı yükümlülükleri ve ihraççının sertifikadan kaynaklı sorumluluğunu üstlenmeleri dikkate alındığında garantör ve sigortacı ile yatırımcılar arasındaki ilişkiyi İslam Hukuku açısından kısmen kefalet ile izah etmek mümkündür. Zira projenin gerçekleşmemesi durumunda bankanın garantörlük verdiği itfa bedeli ile cezai şartın belirli bir para borcu olması, TOKİ ve İller Bankasının projeyi gerçekleştirememesi durumunda yüklenici nam ve hesabına projeyi tamamlamayı üstlenmesinin eser sözleşmesini bağlayıcı kabul eden görüş dikkate alındığında zimmette sabit bir borç olması ve bunların asıl borçluya rücu edebilmeleri nedeniyle garantörlük kefalet olarak nitelendirilebilir. Projenin tamamlanması için sigorta ettirilmesi de benzer bir niteliğe sahiptir. Hazine Müsteşarlığı tarafından yayınlanan Bina Tamamlama Sigortası Genel Şartlarında, rizikonun gerçekleşmesi halinde sigortacının yükümlülüğünün poliçede belirtilen azami teminat limiti ile sınırlı olmak kaydı ile tüketicinin yükleniciye ödediği anapara ve bunun yasal faizini ödemekle ile sınırlı olduğuna veya sigortacının aynı yükleniciyle anlaşarak binayı tamamlatabileceğine, yükümlülüğünü yerine getirmesi durumunda sigortacının ödediği meblağ kadar satıcının yerine geçip onun haklarına sahip olacağına (halefiyet), yüklenicinin sigortacının ödediği tazminat tutarını yasal temerrüt faizi ile birlikte ödeyip haklarını geri alabileceğine yer verilmektedir (rücu).[149] Hazine Müsteşarlığı, bu tür bir sigortanın kefalet niteliği taşıması nedeniyle bina tamamlama sigortası yapmak isteyen şirketlerin kefalet ruhsatına sahip olmasını şart koşmaktadır.[150]

Tarafları arasındaki ilişki bakımından gayrimenkul sertifikaları eser sözleşmesine (istisna’ akdi) dayalı bir sermaye piyasası aracıdır. Klasik istisna’ akdinden farkı, finansmana ihtiyacı olan ihraççının inşa edeceği gayrimenkul projesindeki bağımsız bölümleri tek tek satmak yerine projenin tamamını veya bir kısmını çok küçük hisselere bölerek menkul kıymete dönüştürmesi, bu menkul kıymetleri sermaye piyasaları aracılığıyla satması, hisse satın alan yatırımcıların satın aldığı hisse kadar ihraca konu projede payı olmasıdır. Satışın sermaye piyasaları aracılığıyla olması nedeniyle satış işlemi vekil olan yetkili kuruluş aracılığıyla yapılmakta, garantör veya sigortacı aralarındaki anlaşmaya göre ihraççının sertifikadan kaynaklı borcuna kefil olmaktadır. Fıkıh doktrinindeki istisna’ın akit mi vaad mi olduğu tartışması, bu tür bir akitten dolayı kefil talep edilip edilemeyeceği tartışmasını beraberinde getirse de günümüz İslam hukukçuları istisna’ı bağlayıcı bir akit olarak kabul etmektedirler.[151] Gerek akdin bağlayıcı olması görüşünden hareketle ve gerekse sertifika bedelinin baştan ödenmesi nedeniyle gayrimenkul sertifikaları için kefil talep edilebileceğini söyleyebiliriz.

Ana mahiyeti itibariyle gayrimenkul sertifikaları günümüzde İslami sermaye piyasası aracı olarak bilinen istisna’ akdine dayalı sukuklarla aynı özellikleri taşımaktadır. İstisna’ sukuklarda da belli bir projeyi gerçekleştirme veya malı imal etmek için birbirine eşit değerde sertifikalar ihraç edilerek fon toplanmakta, toplanan fonla yatırımcılar adına proje inşa edilmekte veya mal imal edilmekte, sukuk sahipleri hisseleri oranında inşa edilen projenin veya imal edilen malın maliki olmaktadırlar.[152] Aralarındaki fark, gayrimenkul sertifikaları sadece inşa edilecek veya edilmekte olan gayrimenkul projeleri için ihraç edilebilirken, istisna’ sukukları üretime konu fıkhen meşru olan her türlü mal için ihraç edilebilmektedir. Bu yönüyle gayrimenkul sertifikalarını istisna’ sukukun bir alt türü olarak kabul edebiliriz.

2. Sertifikanın Dayanak Varlık Açısından Değerlendirilmesi

Gayrimenkul sertifikalarının dayanak varlığını inşaat projeleri oluşturmaktadır. TOKİ’nin ihraç ettiği sertifikada da dayanak varlık, yani satışa konu edilen şey projenin B2, C2 ve D2 bloklarıdır. İnşaat projelerinin sertifikaya dayanak varlık olması aslında fıkhen tartışma konusu olacak bir husus değildir. Ancak meseleyi tartışma konusu yapan şey TOKİ’nin ihraç ettiği sertifika örneğinde olduğu gibi arsa satış karşılığı gelir paylaşımı sözleşmesine dayalı olarak yapılan ihraçlarda dayanak varlık üzerinde arsa sahibinin hakkının ne olduğu ile bu sözleşmenin fıkhî niteliğidir. Zira günümüz hukukunda da mahiyeti oldukça tartışmalı olan arsa satış karşılığı gelir paylaşımı sözleşmeleri incelendiğinde bu sözleşmelerin, arsa sahibini projenin gelirine mi yoksa kendisine mi ortak ettiği, bunun bir satış mı, ortaklık mı, yoksa karma nitelikli bir akit mi olduğu ciddi muğlaklık arz etmektedir.[153] Arsa sahibinin bahse konu sözleşmelere dayalı olarak yaptığı ihraçlarda rolünün ve dayanak varlık üzerindeki hakkının ne olduğu, taraflar arasındaki hukuki ilişkinin tespitini zorunlu kılmaktadır. Bundan dolayı önce arsa satış karşılığı gelir paylaşımı sözleşmesi ve sözleşmenin fıkhî niteliği üzerinde kısaca durulacak, daha sonra TOKİ ile Makro İnşaat arasındaki sözleşmeden hareketle TOKİ’nin ihraçtaki rolü ve ihraca konu bloklar üzerindeki hakkıyla ilgili değerlendirme yapılacaktır.

Arsa satışı karşılığı gelir paylaşımı, TOKİ’nin Arsa Satışı Karşılığı Gelir Paylaşımı İhale Yönetmeliği’nde şöyle tanımlanmaktadır: “Gelirin şartnamede tanımlanması kaydıyla, İdarenin (TOKİ) maliki bulunduğu arazi ve/veya arsada, İdarenin uygun göreceği proje uyarınca, müteahhidin proje maliyetinin tamamını karşılayacağı inşaat veya inşaatların bölümlerinin satışından sağlanacak gelirin, sözleşmede belirlenen esaslara göre İdare ve müteahhit arasında paylaşılmasını ifade eder.”[154]

TOKİ ile Makro İnşaat arasındaki sözleşmede gelir tanımı ve paylaşımı şu şekilde yapılmıştır: Önce projenin bağımsız bölümlerinin satışından sağlanacak arsa satış karşılığı satış toplam geliri (AKSTG) tahmini olarak 1.020.000.000 TL, bunun %30’u olan 306.000.000 TL ise arsa satış karşılığı İdare payı geliri (AKİPG) olarak belirlenmiştir. TOKİ’ye ait olan bu tutar asgari arsa bedelidir. Toplam gelirin sözleşmede yer alan tutarı (1.020.000.000) aşması durumunda, artan kısmın %30’u da TOKİ’ye ait olacaktır. Projeden elde edilen gelir taahhüt edilen gelirden az olursa yüklenici arsa satış karşılığı İdare payı gelirini (306.000.000) her halükarda ödemek zorundadır. Arsada emsal artışı veya azalışı olması durumunda, emsal artış veya azalışına göre sözleşmede belirtilen toplam gelir tutarı ve TOKİ’nin payı yeniden düzenlenir. Proje başında muhtemel bir toplam hasılat tutarı belirlenmesi nedeniyle bağımsız bölümlerin satış fiyatı, şartları ve yöntemi TOKİ’nin onayıyla değiştirilebilmektedir. Projedeki bağımsız bölümlerin bir kısmının satılamaması durumunda karşılıklı anlaşmayla, satılamayan bölümlerin eksper tarafından değeri tespit edilip bunun %30’u yüklenici tarafından TOKİ’ye ödenebilir veya bağımsız bölümler gelir paylaşım oranlarına göre TOKİ ile yüklenici arasında paylaşılabilir. Satılamayan bağımsız bölümlerin bedellerinin ödenmesi kararlaştırıldığında eksper değeri tespiti sonucu oluşan toplam gelir, sözleşmede taahhüt edilen arsa satış karşılığı satış toplam gelirinden az olursa, yüklenici sözleşmede belirlenen arsa satış karşılığı idare payı gelirini (306.000.000) ödemek zorundadır. TOKİ ile yüklenici, satılamayan bağımsız bölümlerin paylaşılmasını kararlaştırılırsa bu durumda eksper değeri sonucu tespit edilen değerler baz alınarak bağımsız bölümler, %30’u TOKİ’nin, kalanı yüklenicinin olmak üzere paylaşılır, sözleşmede belirtilen İdare payı geliri dikkate alınmaz.[155]

Yüklenici, arsa satış karşılığı idare payı gelirini (AKİPG) peşin veya taksitle ödemeyi teklif edebilir. TOKİ kabul ederse projenin o günkü değerini belirlemek için yeni ekspertiz raporu hazırlanır. Sözleşmenin imzalandığı tarih ile yeni ekspertiz raporunun hazırlandığı tarih arasındaki Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE) farkı eklenerek, başta belirlenen arsa satış karşılığı idare payı geliri (306.000.000) güncellenir. Hangisi yüksekse arsa satışı onun üzerinden yapılır. Yüklenici ödemeyi yapınca TOKİ arsa tapusunu yükleniciye devreder.[156]

Projenin inşası, pazarlama, satış, tapu ve devir işlemleriyle ilgili tüm maliyet ve yükümlülük yükleniciye aittir. Satışlar yüklenici adına yapılmaktadır. TOKİ’nin satıcı sıfatıyla hiçbir sorumluluğu yoktur. TOKİ, inşaat projesi, ruhsat ve tapu gibi işlerin takibi için yükleniciye vekalet vermektedir. Bedeli ödenen bağımsız bölümlerin tapusu, yüklenicinin talebi üzerine TOKİ tarafından alıcı adına düzenlenmektedir.[157]

Gerek tanımda yer alan unsurlar, gerekse sözleşme şartları dikkate alındığında, arsa satışı karşılığı gelir paylaşımı sözleşmesinin taraflara borç yükleyen bir sözleşme olduğu görülmektedir. Yüklenicinin borcu projeyi inşa etme, bağımsız bölümleri satma, elde edilen geliri anlaşılan oranlarda paylaşma, satıştan elde edilen gelir sözleşmede yer verilen arsa satış karşılığı İdare payı gelirinden az olursa arsa satış karşılığı İdare payı gelirini ödemedir. TOKİ’nin borcu ise kendi payına düşen gelirler ödendikçe arsa sahibi olması nedeniyle kendi üzerinde olan tapuları kat maliklerine, yükleniciyle anlaşmışlarsa sözleşmede belirlenen şartlar dahilinde arsa bedelinin ödenmesi durumunda arsa tapusunu yükleniciye devretmektir.

TOKİ, yüklenicinin teklifini kabul edip Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksine göre yenilenen AKİPG karşılığında arsa tapusunu yükleniciye devrederse bu bir satış işlemidir. TOKİ, arsasını belli bir bedel karşılığında yükleniciye satmaktadır. TOKİ, yüklenicinin teklifini kabul etmezse, sözleşmede yer alan şartlara göre projeden elde edilecek gelirin belli bir payı karşılığında üçüncü kişilere veya yükleniciye tapu devri yapmayı borçlanmaktadır. Bu durumda, yüklenicinin belli bir meblağı baştan borçlanması, projenin tüm yapım maliyetinin yükleniciye ait olması, paylaşımın kârdan değil de gelirden olması, tarafların sermayesinin tam olarak belli olmaması nedeniyle bahse konu sözleşmeyi sermaye ortaklığı olarak kabul etmek pek mümkün değildir. Sözleşme, TOKİ’yi arsası karşılığında başta belirlenen arsa satış karşılığı İdare payı gelirinden az olmamak kaydıyla projenin %30 gelirine, dolaylı olarak projenin kendisine ortak etse de arsa için muhtemel gelir üzerinden asgari bir bedel (AKİPG) belirlenmesi ve yüklenicinin bunu TOKİ’ye her hâlükârda borçlanması nedeniyle ilgili sözleşmenin tam anlamıyla projenin %30’u karşılığında arsa satışı olduğunu söylemek de pek isabetli değildir. Eğer böyle olsaydı yüklenicinin borcu, sadece %30’u TOKİ’ye ait olan projeyi bitirip teslim etme veya miktarı ne olursa olsun projeden elde edilen gelirin TOKİ’ye ait olan kısmını satış gerçekleştikçe ona ödemekten ibaret olurdu. Bu tür bir akit, tam olarak normal bir satım akdi de değildir. Çünkü bu akitle arsa sahibi, asgari arsa bedeli yanında projenin belli bir oranda gelirine ortak olmakta, arsanın mülkiyeti doğrudan yükleniciye geçmemekte, mülkiyet devri projeden bağımsız bölümler satıldıkça üçüncü taraflara yapılmaktadır.

Şartları dikkate alındığında arsa satışı karşılığı gelir paylaşımı sözleşmesi; sözleşmede belirlenen AKİPG’den aşağı olmaması kaydıyla sahibini arsası karşılığında inşa edilecek projedeki her bir bağımsız bölümün satışından elde edilecek gelirin -dolaylı olarak projenin- %30’una ortak eden, bağımsız bölümlerin tamamının satılamaması durumunda kalan bağımsız bölümlerin sözleşmede belirlenen AKİPG’den aşağı olmaması kaydıyla projenin güncel değerinin %30’u karşılığında yüklenici tarafından satın alınması şartını içeren, buna karşılık arsa sahibinin projeden bağımsız bölümler satıldıkça üçüncü taraflara, satılamayan kısımların olması durumunda yükleniciye ilgili yerlerin mülkiyetini devretmeyi borçlandığı yeni bir akit tipi olarak kabul edilebilir. Diğer bir ifadeyle, arsa sahibinin sözleşmede belirlenen meblağdan aşağı olmaması kaydıyla arsasında inşa edilecek projenin belirli bir orandaki geliri karşılığında üçüncü taraflara ve satılamayan kısımların olması durumunda yükleniciye mülkiyet devrini taahhüt ettiği akittir. Her ne kadar bağımsız bölümler satıldıkça mülkiyet devri üçüncü taraflara yapılsa da bu, gelir sözleşmesinden kaynaklı bir mülkiyet devridir. Yüklenici, bu sözleşme ile arsa bedeli olarak belli bir meblağı ve proje gelirinin bunu aşması durumunda gelirin belli bir oranını yükleniciye borçlanmaktadır. Bu yönü dikkate alındığında gelir paylaşımı sözleşmesinin mevcut akit tipleri içerisinde satım akdine daha yakın olduğunu söyleyebiliriz.

İslam hukukundaki yerleşik akit tiplerinden hareketle gelir paylaşımı sözleşmesini yorumladığımızda, mal bedelinin akit anında belli olmaması, yüklenicinin başta arsa bedeli olarak belirli bir meblağı borçlanması, arsa sahibinin belirlenen meblağı aşan gelirin %30’una ortak olması gibi sebeplerle fasit bir akit olarak nitelendirilebilir. İslam hukukçuları, mal bedelinin (semen) akit anında belli olmadığı (garar) satış türlerini, akitte mebiin ve semenin belli olması ilkesinden hareketle prensip olarak (kıyasen) fasit akit kabul ederler. Bununla birlikte kıyasen fasit kabul ettikleri birçok akde örf, taraflar arasında niza sebep olmama, ihtiyaç gibi gerekçelerden hareketle istihsanen cevaz vermişlerdir. Arsa bedelinin akdin yapıldığı anda net olarak belli olmadığı, projeye ait bağımsız bölümlerin satışından sonra belli olduğu arsa satış karşılığı gelir paylaşımı sözleşmesi de kıyastan hareketle fasit akit olarak nitelendirilebileceği gibi örf, ihtiyaç, niza sebep olmama, proje sonunda malın gerçek değerinin belli olması gibi gerekçelerden hareketle istihsanen sahih akit kategorisine de dahil edilebilir. Geçmişte olduğu gibi günümüzde de bu ve benzeri akitlerin İslam hukukuna göre sahih olup olmadığı mevcut örf karşısında akdin nasıl yorumlandığına bağlıdır.

TOKİ’nin ihraca konu bloklar üzerindeki hakkının ve ihraçtaki rolünün ne olduğu meselesine gelince; TOKİ’nin projenin bütünü üzerinde sahip olduğu hak, gayrimenkul sertifikasına konu olan B2, C2 ve D2 blokları için de geçerlidir. TOKİ, arsa payı olarak %30 gelirine sahip olduğu projede Makro İnşaat ile rol paylaşımına gitmiş, kendisi ihraççı, Makro İnşaat yüklenici rolünü üstlenmiştir. Her ne kadar sertifika ihracına zemin teşkil eden mutabakat metninde yer alan, ‘yüklenicinin talep etmesi idarenin de (TOKİ) uygun görmesi durumunda arsa satış karşılığı satış toplam gelirinin (AKSTG) en fazla %30’u tutarında gayrimenkul sertifikası ihracı yapılabilir’[158] şeklindeki madde, ihracı projedeki TOKİ’nin payı ile sınırlasa da bu, ihraç edilen kısmın TOKİ’ye ait olduğu anlamına gelmemektedir. Aralarındaki sözleşmeye göre projenin diğer kısımlarında olduğu gibi ihraca konu kısımda da TOKİ’nin payı ihraçtan elde edilen gelirin %30’u ile sınırlıdır. Buradan, TOKİ’nin sertifikaya konu blokların tamamında ihraççı rolü üstlenmesinin aslında yüklenici hesabına olduğu, kendisinin asıl rolünün garantörlük olduğu sonucu çıkmaktadır. Mutabakat metninde, sertifika ihraç ve itfasıyla ilgili her türlü masrafın yükleniciye ait olduğuna, TOKİ’nin talebi üzerine 10 gün içerisinde bu masrafların ödenmesi gerektiğine yer verilmesi, sertifikanın fon elde etme amacıyla yapılması ve fona ihtiyacı olanın yüklenici olması bu sonucu teyit etmektedir.[159] Ayrıca sertifika ihraç etmek isteyen anonim şirketlerde, şirketin ihraca konu projenin arsasına sahip olması veya arsa üzerinde ihraççı lehine kat irtifakı tesis edilmiş olması şartı aranırken TOKİ’nin sahip olduğu arsa üzerinde yapacağı projeyi gayrimenkul sertifikasına konu etmek isteyen şirketlerde bu şartlar aranmamaktadır.[160] Zorunlu olmadığı halde TOKİ’nin ilk sertifika ihracında, ihraççı rolü üstlenmesi gerçekte projenin ihraççısı olmaktan çok yükleniciyi temsilen yatırımcılara güven verme amacına dönük olduğu anlaşılmaktadır.

Sonuç olarak, ister ihraççının sahip olduğu veya onun lehine kat irtifakı tesis edilen arsalar üzerine yapılacak projeler, isterse TOKİ örneğinde olduğu gibi arsa satışı karşılığı gelir paylaşımı yoluyla satılan arsalar üzerine yapılacak projeler olsun her ikisinde de inşaat projeleri gayrimenkul sertifikasının dayanak varlığını oluşturmaktadır. Sertifikalaştırılan şey, projeden elde edilen gelir değil, projenin kendisidir. Bu sebeple TOKİ’nin ihraç ettiği sertifikayı, dayanak varlık açısından tartışmalı hale getiren, onun ihraçtaki rolü değildir. TOKİ ile Makro İnşaat arasında imzalanan arsa satış karşılığı gelir paylaşımı sözleşmesinin fasit olduğu kabul edilse bile bu sertifikanın sıhhatine etki edecek bir husus değildir. Çünkü arsa satış karşılığı gelir paylaşımı sözleşmesine konu olan inşaat projelerinde üçüncü taraflara yapılan satışlar arsa sahibi ve yüklenicinin karşılıklı rızasıyla yapılmaktadır. Bu satış fiyatın belli olduğu ve karşılığında inşa edilecek projenin belli olduğu bir akittir. Satış sonucu, aralarındaki sözleşmeye binaen arsa maliki olan TOKİ arsasından dolayı gelirin %30’unu, kalan %70 geliri projeyi inşa etme karşılığında müteahhit almaktadır.

3. Sertifikanın Niteliği ve İçerdiği Şartlar Açısından Değerlendirilmesi

Gayrimenkul sertifikalarının, İslam hukuku açısından değerlendirilmesi gereken bir diğer yönü de menkul kıymet ve dayanak varlığının eser sözleşmesine konu olması yönüyle içerdiği bazı özellikler ve sözleşmelerde yer alan şartlardır.

a. Satılamayan Bağımsız Bölümlerin Geri Satın Alınması

Gayrimenkul sertifikaları, tahvil, sukuk gibi belirli bir vadeye bağlı menkul kıymet aracıdır. Vadesi geldiğinde ihraççının proje bitmişse tali edim ifasında bulunarak, bitmemişse sertifika itfa bedeli ve cezai şartı ödeyerek sertifikayı itfa etme yükümlülüğü vardır. İhraççı tali edim ifa süresi içerisinde açık artırımlar yoluyla tali edime konu bağımsız bölümleri satar, bütün bölümlerin satılması durumunda elde edilen geliri sertifikaları oranında sahiplerine dağıtılmak üzere yetkili kuruluşa göndererek itfada bulunur. Ancak, bütün bölümlerin bu süre içerisinde satılamama ihtimali vardır. Tebliği hazırlayan Kurum (SPK), bu durumu da öngörerek konuya ilişkin sertifikaların geri satın alınarak itfası yönünde düzenleme yapmıştır.

Geri alım, sertifika icazet belgesinde vaad olarak değerlendirilip, bunun İslam hukukuna uygun olduğu yönünde görüş beyan edilmiştir.[161] TOKİ’nin ihraç ettiği sertifikada geri alım yoluyla itfanın öngörülmemesi bunun bir vaad olduğunu, ihraççının sertifikayı geri almama hakkının bulunduğunu göstermektedir.[162] İhraççının yükümlü olduğu şey, vadesinde bütün bağımsız bölümleri satıp parasını yetkili kuruluşa göndermektir. Bunu, son açık artırımda en yüksek fiyatı verene satarak gerçekleştirebileceği gibi ilişkili olduğu taraflara satarak veya geri alarak da gerçekleştirebilir. Ancak ihraççı izahnamede geri alıma yer verirse, bu onun için bağlayıcıdır. Ayrıca izahnamede yer versin veya vermesin sertikanın vadesi geldiğinde ihraççının sertifikayı itfa etme yükümlülüğü bulunmaktadır.

Akitlerde şart olarak ileri sürülmeksizin taraflardan birinin kendi rızasıyla bir şeyi üstlenmesi veya vaat etmesi, üstlenilen/vadeliden şey dinen haram olmadığı veya haram olan bir şeye sebep olmadığı sürece akdin sıhhatine etki eden bir husus değildir. Bu konuda vaadin bağlayıcı olması ile olmaması arasında bir fark yoktur. Zira İslam hukukunda -diyaneten bağlayıcı kabul edilse de- vaadin kazaen bağlayıcı olup olmadığı tartışmalıdır. Fakihler arasında vaadi, şarta veya sebebe bağlı olması durumunda veya mutlak şekilde bağlayıcı kabul edenler olduğu gibi, vaadin hiçbir şekilde bağlayıcı olmadığını kabul edenler de vardır.[163]

Konuyla ilgili asıl üzerinde durulması gereken husus geri alım vaadinin faizli bir işleme sebep olup olmadığıdır. Geri alımın borsada son üç aylık dönemde oluşan ağırlıklı ortalama fiyattan, bu fiyatların hesaplanamaması veya hesaplanan fiyatların Borsa veya SPK tarafından sağlıklı olmadığının tespit edilmesi durumunda değerleme şirketinin hazırladığı rapordaki fiyatlardan yapılması sertifikanın faizli bir borçlanma aracı olmadığının en önemli kanıtlarından biridir. İhraççı, geri alım fiyatıyla ilgili herhangi bir taahhütte bulunmamakta, bağımsız bölümlerin itfa tarihindeki değeri üzerinden geri alım yapmaktadır. Konut fiyatları yükselmişse yatırımcı bundan kâr, düşmüşse zarar edebilmektedir. Bu yönüyle geri alımın herhangi bir faiz unsuru içermediği söylenebilir.

b. Sertifikanın Belirli Bir Tarihte İtfa Edilme Zorunluluğu

Konusunun istisna’ akdi olması nedeniyle sertifikanın temsil ettiği blokların belirli bir sürede inşa edilip sahiplerine teslim edilmesi şartı, akdin mahiyetiyle çelişen bir husus değildir. Dolayısıyla asli edim ifası yoluyla gerçekleştirilen itfaların belirli bir vadeye bağlanması akdin yapısıyla uyuşmakta ve yatırımcının haklarını korumaktadır. Ancak itfanın tali edim ifası yoluyla gerçekleştirilmesi durumunda ihraççının ya sertifikaları geri satın alarak ya da üçüncü taraflara satarak vadesinde her hâlükârda itfada bulunma yükümlülüğü vardır. Bu durum sertifika sahiplerinin haklarının zayi olmasına sebep olabilir mi? Geri alımın öngörülmesi durumunda kalan bağımsız bölümlerin son üç aylık borsa fiyatının ortalaması veya eksperin belirlediği fiyat üzerinden yapılması şart koşularak yatırımcıların hakları korunmaya çalışılmıştır. Ancak geri alımın öngörülmemesi durumunda, belirli bir tarihte itfa zorunluluğunun yatırımcıyı zarara uğratma ihtimali çok yüksektir. Nitekim TOKİ’nin ihraç ettiği sertifikada bağımsız bölümlerin satışı için üç açık artırım öngörülmüş, ilkinde eksperin belirlediği satış değeri, ikincisinde bunun yarısı asgari satış bedeli olarak belirlenmiştir. İlk ikisinde tamamının satılamaması durumunda üçüncü açık artırımda asgari bedeli belirleme yetkisi TOKİ’ye verilmiş ve en yüksek fiyatı verene satılarak tali edim ifasında bulunma öngörülmüştür; tali edim ifa süresi de altı ayla sınırlandırılmıştır (08.10.2019 – 06.04.2020).[164] Konut gibi hızlı tüketime konu olmayan malların bu kadar kısa bir sürede satılma zorunluluğu, bunun için her bir açık artırımda asgari satış bedelinin aşağıya çekilmesi ve son açık artırımda en yüksek fiyatı verene satış yapma şeklindeki düzenleme bu ihtimali teyit etmektedir. Yatırımcıların bu durumu bilerek sertifika satın almaları rızalarının varlığına delil olarak kabul edilse de ürünün bu şekilde yapılandırılması yatırımcıların mutlak mülkiyet hakkını baştan sınırlandırmanın yanında onları zorunlu olarak bu şartı kabule mecbur bırakmaktadır. Şayi hisseli malın satılarak taksim edilmesi akit anında belirlenebilir. Ancak bunun maliklerin haklarını ihlal etmeyecek şekilde olması gerekir. Geri alımın ön görülmesi durumunda bu hususa dikkat edilmiştir. Geri alımın ön görülmemesi durumunda da dikkat edilmesinin, malın piyasa değeriyle satışının esas alınmasının, zorunlu bir itfa süresinin olmamasının, olacaksa tali edim ifa süresi içerisinde satılamayan malların satış usulüyle ilgili maliklerin rızasının alınmasının daha doğru olacağı kanaatindeyiz.

c. Sertifikanın Borsada Alınıp Satılabilmesi

Gayrimenkul sertifikalarının en önemli özelliklerinden biri de ihraçtan sonra borsada alınıp satılabilmesi, yatırımcının istediği zaman sertifikasını satıp paraya çevirebilmesidir. Sertifikanın dayanak varlığını inşaat projeleri oluştursa da ihracın yapıldığı ve borsada alınıp satılmaya başlandığı dönemde proje ya henüz hiç başlamamış veya inşaat aşamasında olabilir. Bu durumda alınıp satılan şey nedir? Sertifika başlangıçta neyi temsil etmektedir?

İstisna’ akdi, muayyen bir mal üzerine değil, nitelikleri belli bir malın üretimi üzerine yapılın bir akittir. Sipariş eden, mal üretildikten sonra malı görüp kabul ettiğinde ona malik olmaktadır. Üretici, sipariş edenin mülkiyetine geçmediği sürece ürettiği malı başkasına satabilmektedir. Üreticinin borcu zimmetindeki malı zamanında imal edip, teslim etmekten ibarettir. Bundan dolayı İslam hukukçuları prensip olarak üretime konu malların görülüp teslim alınmadan satıma konu edilmesini uygun görmemişlerdir.[165] Günümüz İslam hukukçuları da İslami sermaye piyasası araçlarından biri olan istisna’ akdine konu sukukların, başlangıçta alacağı temsil etmeleri nedeniyle nakit para olmaktan çıkıp sahiplerine ait mallara (ayn) dönüşmediği sürece ikincil piyasada alım satımına cevaz vermemektedirler.[166]

Konusu itibariyle istisna’ sukukların bir türü olan gayrimenkul sertifikalarına ait dayanak varlıklar da ihraç anında henüz başlanmamış veya devam eden inşaat projeleridir. Ancak belirli bir projenin belirli bağımsız bölümleri üzerine yapılan bir akit olması, bağımsız bölümler üzerinde sahipleri lehine kat irtifakı tesis edilebilmesi, kişiye özel olması ve ilgili bölüme ait arsa payını içermesi yönüyle istisna’ akdine konu diğer mallardan farklı niteliğe sahiptir. Günümüzde satış vaadi sözleşmesine konu olan bu akitler, bedelinin ödenmesi mukabilinde sahibine ileride inşa edilecek projedeki bağımsız bölümün mülkiyetini elde etme hakkı vermekte, mevcut teamülde projeye yatırım yapanlar satış vaadi sözleşmesiyle elde ettikleri bu hakkı bazen proje başlamadan, bazen inşaat aşamasında alıp satmaktadırlar. Bu sözleşmeler, zimmetteki nitelikleri belli herhangi bir mal alacağını değil, belirli bir arsa üzerine yapılacak inşaat projesinin belirli bir bağımsız bölümüne ait mülkiyeti elde etme hakkını, kat irtifakı kurulmuş ise aynı zamanda arsa payına bağlı bir hakkı temsil etmektedir. Projenin tamamlanıp bağımsız bölümlerde sahipleri adına kat mülkiyeti tesis edildikten sonra arsa payı kat mülkiyetine dönüşmektedir. Projenin gerçekleşmemesi nedeniyle veya başka bir nedenle sözleşmenin feshedilmesi durumunda, ödenen para, sözleşmede yazılı olan cezai şart ve faiziyle birlikte iade edilmektedir.

Konusunun inşaat projesi olması nedeniyle gayrimenkul sertifikalarında da benzeri bir durum söz konusudur. Sertifika, arsa payıyla birlikte ileride inşa edilecek gayrimenkul projesinin ihraca konu bölümü üzerindeki mülkiyet hakkını ifade etmektedir. Başlangıçta bu bir mal alacağı hakkı iken proje bittiğinde bu hak ayni hakka dönüşmekte, ihraççı asli veya tali edim ifasında bulunarak, eğer proje gerçekleşmez ise sertifika itfa (ilk ihraç) bedelini ve cezai şartı ödeyerek yükümlülüğünü yerine getirmektedir. Bu durumda gayrimenkul sertifikaları her ne kadar belirli bir projenin mülkiyetini elde etme hakkı verse de aslında bir alacağı temsil etmektedir. Ancak bu alacak akdin konusu itibariyle öncelikli olarak para değil, inşa edilecek bir mal alacağıdır. Taahhüt edilen şeyin yerine getirilememesi durumunda bedeli ödenmişse para alacağına dönüşmektedir.

İstisna’ akdine konu diğer mal alacaklarından farklı olarak, gayrimenkul sertifikalarındaki mal alacağı; belirli bir projenin arsa payını da içeren bir hak olması, arsanın mevcut olması, ilgili projedeki belirli bağımsız bölümlerin mülkiyetini elde etme hakkı vermesi, projenin kendisinin ilerleme durumuna göre kısmen mevcut olması, ihraççının bunu başkalarına ikinci bir defa satamaması gibi özellikler bunun zimmetteki nitelikleri belli herhangi bir mal alacağının ötesinde, ihraççının zimmetindeki kişiye özel belirli bir mal alacağını, arsası ve inşa edilen kısmıyla belirli bir varlığı temsil ettiğini göstermektedir. Günümüzde bu haklar, akde konu varlık mevcut olmadığı için üzerinde mülkiyet tesis edilmese de alım satıma konu edilmektedir. Hem cari örf, hem de zikrettiğimiz farklı yönleri dikkate alındığında gayrimenkul sertifikalarının ikincil piyasada alınıp satılmaları İslam hukuku açısından uygun görülebilir. Ancak yine de bunların, bir yönüyle alacak hakkı niteliğini de taşıdığı, bedellerinin peşin ödenmesi nedeniyle projenin gerçekleşmemesi durumunda para alacağını temsil ettiği göz ardı edilmemelidir.

Konuyla ilgili üzerinde durulması gereken bir diğer husus, tali edim ifa süresi içerisinde bağımsız bölümler satıldıkça tali edime konu sertifikaların projedeki hisse yanında para alacağını da temsil etmesidir. Gelirin satış gerçekleştikçe hemen paylaştırılması halinde sertifikalar projedeki hisseyi temsil ederken; bağımsız bölümlerin tamamının satışından sonra paylaştırılması durumunda sertifikalar hem projedeki hem de o zamana kadar satıştan elde edilen gelirdeki payı temsil etmiş olmaktadır. Böyle bir durumda kısmen varlığı, kısmen para alacağını temsil eden sertifikalar alım satıma konu edilebilir mi?

Alacakların, mal veya menfaatle birlikte satışı İslam Hukukunda, alacağın borçluya veya üçüncü kişiye satımı; borç, mal (ayn) veya menfaat karşılığı satımı gibi birçok açıdan ele alınıp incelenmiştir.[167] Günümüzde bu mesele diğer alacak satış türleri yanında sermaye piyasası araçlarının yaygınlaşması ile birlikte hisse senetleri, sukuk (kira sertifikası) gibi bazı kıymetli evrakın ikincil piyasalarda alınıp satılması bağlamında da ele alınmaktadır. AAOIFI, kıymetli evraklarla ilgili yayınladığı standardında, varlıkları; mal (ayn), menfaat, alacak ve paraları temsil eden şirketlere ait hisse senetlerinin alınıp satılabilmesi için şirketin sahip olduğu varlıkların en az üçte birinin mal ve menfaatten oluşmasını şart koşmakta, tebeiyyet ilkesinden hareketle alacakları ve paraları şirketin diğer varlıklarının hükmüne tabi kılmaktadır.[168] İslam Fıkıh Akademisi de alacağın diğer varlıklarla birlikte satımını, amacın varlığın satışı olması ve varlığın alacaktan daha fazla olması kaydıyla caiz alacak satışları içerisinde saymıştır.[169] Ancak sukuk ve hisse senelerinin tedavülüyle ilgili aldığı kararında, alacağın varlığa (ayn, menfaat) bağlı olup olmamasına göre meseleyi ikiye ayırmıştır. Alacağın varlığa bağlı olması ve menkul kıymetin varlığın mülkiyetini temsil etmesi durumunda alacakların oranını dikkate almaksızın kıymetli evrakın alım satımının caiz olduğu yönünde görüş beyan etmiştir. Alacağın varlığa bağlı olmaması veya kıymetli evrakın varlığın mülkiyetini temsil etmemesi durumunda ise çoğunluk (ağlabiyyet) kuralını esas almıştır. Varlıkların alacak ve paralardan fazla olması durumunda, bunu alacağın satışı gibi değerlendirip caiz görmemiş; varlıkların fazla olması durumunda, bunu varlığın satışı gibi değerlendirip caiz kabul etmiştir. Fiilen faaliyete başlamayan veya tasfiye halindeki şirketlere ait hisse senetlerinin tedavülünde de ağlebiyyet kuralına göre hareket edilmesi gerektiğini belirtmiştir.[170] Gerek AAOIFI’nin gerekse İslam Fıkıh Akademisinin kararları dikkate alındığında faizli bir işlemi amaç edinmemesi ve bu amaçla kullanılmaması, dayanak varlığa bağlı bir alacak olması nedeniyle sertifikanın varlık (projedeki hisse) yanında alacağı da temsil etmesinin satışına fıkhen bir engel teşkil etmeyeceği, tamamen alacağa dönüşmemesi şartıyla tedavülünün caiz olduğu söylenebilir.

d. Toplanan Fonun ve Tali Edim Hesabında Biriken Paranın Değerlendirilmesi

İhraçtan elde edilen ve kendine özel hesapta toplanan fon, izahnamede belirtilen şartlar dahilinde ihraççıya aktarılırken bu süreç içerisinde aynı zamanda ihraççı adına; tali edim ifa süresi içerisinde tali edime konu bağımsız bölümlerin satışından elde edilen gelir de yatırımcılar adına aracı kuruluş tarafından değerlendirilmektedir. Tebliğde gerek ihraçtan elde edilen fonun, gerekse tali edime konu bölümlerin satışından elde edilen gelirin bono, tahvil, mevduat hesapları gibi faizli enstrümanlar yanında sukuk, katılma hesabı gibi faizsiz kabul edilen enstrümanlarda değerlendirilebileceği yer almaktadır.[171] Sertifikanın ana mahiyetine etki etmese de projenin değer artışı yanında sertifikanın ek ikinci bir gelirini oluşturması nedeniyle bu gelirin, kazancın meşruiyyeti noktasında helal kaynaklardan elde edilmiş olması önemlidir. TOKİ’nin ihraç ettiği sertifikada izahnamede elde edilen fonun faizsiz enstrümanlarda (hazine ve özel sektör sukuku ile katılma hesapları) değerlendirileceğine yer verilmiştir.[172]

e. Müşterek Mülkiyete Konu Malın Taksim Usulü ve Şüfa’ Hakkı Yokluğu

Gayrimenkul sertifikası sahipleri müşterek mülkiyet esasları çerçevesinde ihraca konu projeye ortak olduklarından dolayı özellikle asli edim talebinde bulunarak projeden bağımsız bölüm almak isteyen yatırımcılar arasında paylaşımın nasıl yapılacağı da belli düzenlemelere tabi tutulmuştur. Tebliğde bu konunun izahnamede düzenlenmesi gerektiğine yer verilmiş, herhangi bir düzenlemenin olmaması durumunda başvuru önceliği esas alınmıştır. TOKİ’nin ihraç ettiği sertifika örneğinde de başvuru önceliği esas alınmış, aynı anda birden fazla kişinin yaptığı başvurularda kura yoluyla mesele çözüme kavuşturulmuştur.[173]

İslam hukukunda müşterek mülkiye konu malların taksiminde adalet ve hakkaniyeti gözeterek taraflar arasında ortaya çıkabilecek haksızlık ve mağduriyetlerin giderilmesi büyük önem taşır. Buradaki temel soru, şayi hisseli ortaklıklarda ortaklardan her birinin malın her bir cüzünde payı olması nedeniyle kul hakkına riayet noktasında mevcut taksim usulünün adalet ve hakkaniyeti sağlayıp sağlamadığıdır. Sertifika eşit payları ifade etse de ihraca konu projedeki bağımsız bölümlerin değerlerinin eşit olmaması, kısa sürede yeteri kadar sertifika biriktiremeyen küçük yatırımcıların istediği bağımsız bölümleri almasına imkan tanınmaması, yeteri kadar sertifikaya sahip olduğu halde tali edimi tercih eden veya az sayıda sertifikaya sahip olması nedeniyle payı tali edime konu olan yatırımcılara projenin az talep gören kısımlarının kalması nedeniyle zarara uğrama ihtimalleri mevcut paylaşım sisteminin eksik taraflarına örnek olarak zikredilebilir.

Müşterek mülkiyetin merî hukukta da şüfa’ sebebi olması nedeniyle TOKİ’nin ihraç ettiği sertifikada aynı zamanda şüfa’ hakkı yokluğu baştan şart koşulmuştur.[174] İslam hukukunda meşfu’ akarın satışı gerçekleşmeden şefi’in sarih veya zımni olarak hakkından feragat ettiğini beyan etmesi çoğunluk fukahaya göre şüfa’ hakkını düşürmez. Zahiriler ve bazı ehl-i hadis alimleri bu konuda şefi’in böyle bir hakka sahip olduğu kanaatindedirler.[175]

f. Projenin Sertifikaya Konu Olan Kısmı ile Olmayan Kısmı Arasındaki Değer Farkı

Projenin ihraca konu olan kısmı ile ihraca konu olmayan kısmı arasında farklı piyasalarda satışa sunulmalarından kaynaklanan değer farkı olabilir. İhraca konu kısım borsada alınıp satılmaktadır. Borsadaki fiyatlar, spekülasyona açıktır; siyasi ve ekonomik olaylardan çok çabuk etkilenmektedir. Bundan dolayı sertifikanın, dolaylı olarak onun temsil ettiği projenin borsa fiyatı, projenin yüklenici tarafından satılan ve ihraca konu olmayan kısmına ait fiyatlardan yüksek veya düşük olabilir. Aynı projeye ait gayrimenkullerin farklı piyasalar aracılığıyla satılmasından kaynaklanan fiyat farkı, fiyatta bir aldanma (ğabn) veya aldatma (tağrir) sebebi sayılabilir mi?

Bu soru beraberinde borsanın İslam hukuku açısından meşruiyyetini tartışmaya açsa da bu ayrı bir bahsin konusudur. İlgili mesele özelinde ihraççının böyle bir riskin varlığına ihraç dokümanında yer vererek yatırımcıları bilgilendirmesi tarafların bu riski göz önüne alarak piyasaya girmesi nedeniyle sertifikanın tağrir içermediği söylenebilir. Ancak geri alım vaadinde bulunulmuşsa projenin gerçek değerini ihraca konu olmayan kısmının yansıtması nedeniyle borsa fiyatlarının değil eksper raporundaki fiyatların esas alınması hem hakkaniyete daha uygundur hem de akdin gabin içerip içermediği noktasındaki şüpheyi ortadan kaldırmaktadır.

g. Cezai Şart

Sertifikanın konusunun inşaat projesi olması nedeniyle, projenin gecikmesi veya gerçekleşmemesi ihtimaline karşı yatırımcının zararını karşılamak için ihraç dokümanlarında cezai şarta yer verilmiştir. TOKİ’nin ihraç ettiği sertifikada, mücbir sebepler dışında projenin gecikmesi durumunda yatırımcıya ödenmek üzere proje tamamlanıncaya kadar her bir gecikme günü için arsa satış toplam gelir miktarının on binde biri (%0,01) oranında gecikme cezası alınacağı kararlaştırılmıştır.[176]

İslam hukukunda zararların tazmini temel prensip olmakla birlikte cezai şart teknik anlamıyla yeni bir fıkhî meseledir. İşin gecikmesi veya yapılmaması durumunda alacaklı tarafa belirli bir paranın ödenmesini zorunlu tutan bu şartın faiz olup olmadığı çağdaş İslam hukukçuları arasında tartışmalıdır.[177] Günümüzde başta Uluslararası Fıkıh Akademisi olmak üzere pek çok kurul alacaklının hakkını muhafaza etme, güven ve istikrarı sağlama gibi gerekçelerden hareketle mücbir sebepler dışında cezai şartın alınmasına cevaz vermektedir.[178] İcazet belgesinde sertifikaya onay veren fıkıh kurulu da cezai şartın alınmasına uygunluk vermiş ancak buradan elde edilen geliri helal kabul etmemiş, sosyal sorumluluk projelerine harcanması gerektiği yönünde görüş beyan etmiştir.[179]

SONUÇ

İnşa edilecek veya edilmekte olan gayrimenkul projeleri için yeni bir fon kaynağı oluşturma amacıyla ortaya çıkarılan gayrimenkul sertifikaları, finansmana ihtiyacı olan müteahhidin inşa edeceği gayrimenkul projesindeki bağımsız bölümleri tek tek satmak yerine projenin tamamını veya bir kısmını çok küçük hisselere bölerek menkul kıymete dönüştürdüğü ve bu menkul kıymetleri sermaye piyasaları aracılığıyla satarak fon elde ettiği, inşaat sektörüne özel yeni bir finansal üründür.

Tarafları açısından gayrimenkul sertifikalarının ana mahiyeti, istisna’ akdine (eser sözleşmesine) dayalı bir menkul kıymettir. Günümüzde İslami sermaye piyasası araçlarından biri olan istisna’ sukukların bir alt türü olarak kabul edilebilir. Dayanak varlığı, gayrimenkul projeleridir. Her bir sertifika, inşa edilecek projedeki ortaklık payını temsil etmektedir. Yatırımcılar, müşterek mülkiyet esasları çerçevesinde ihraca konu projenin sahibi, ihraççı ise yüklenicisidir. Sertifika, tercihlerine göre yatırımcılara projeden bağımsız bölüm sahibi olma veya satılması durumunda gelirinden istifade etme imkanı sunmaktadır. Herhangi bir kâr taahhüdü, getiri garantisi yoktur. Konut fiyatlarındaki değişikliklere veya projeye olan talebe göre yatırımcı kâr veya zarar edebilir. Garantör veya sigortacı, anapara veya herhangi bir getiriyi garanti etmemekte, ihraççının sertifikadan kaynaklı borcuna kefil olmaktadır. Bütün bu özellikleri dikkate alındığında ana mahiyeti itibariyle gayrimenkul sertifikalarının İslam hukukuna uygun olduğu söylenebilir.

TOKİ’nin ihraç ettiği sertifika örneğinde, TOKİ ile Makro İnşaat arasındaki arsa satışı karşılığı gelir paylaşımı sözleşmesi, TOKİ’nin ihraçtaki rolü ile dayanak varlık üzerindeki hakkının ne olduğu konusunda bazı tereddütlere sebebiyet verse de TOKİ’nin bu ihraçtaki gerçek rolü garantörlüktür (kefalet). TOKİ, yüklenici hesabına sertifikada ihraççı rolü üstlenmiştir. Dayanak varlık projenin geliri değil, belirli (B2, C2, D2) bloklarıdır. TOKİ, Makro İnşaatla yaptığı anlaşma gereği arsası karşılığında %30’ gelirine ortak olduğu projeyi onu temsilen sertifikalaştırarak ihraç etmektedir. Aralarındaki arsa satışı karşılığı gelir paylaşımı sözleşmesinin fasit olduğu kabul edilse bile bu durum sertifikanın sıhhatine etki eden bir husus değildir. Çünkü üçüncü taraflara yapılan satışlar arsa sahibi ve yüklenicinin rızasıyla yapılmaktadır.

Sertifikanın geri alım vaadi içermesinin, geri alımın piyasa fiyatı üzerinden yapılması, projenin tamamını değil satılamayan kısmını kapsaması ve ihraççının tercihi ile olması nedeniyle faiz hilesi sayılabilecek bir işlem olmadığı söylenebilir.

Sertifikalar ihraçtan sonra borsa da alınıp satılabilecektir. Her ne kadar istisna’ akitlerinde mal, üreticinin zimmetindeki bir alacak olsa ve bundan dolayı üçüncü taraflara satışı uygun olmasa da gayrimenkul sertifikalarında sertifika konusunun inşaat projesi olması belirli bir projenin arsa payını da içeren bir hak olması, arsanın mevcut olması, projenin kendisinin ilerleme durumuna göre kısmen mevcut olması, ihraççının bunu başkalarına ikinci bir defa satamaması gibi özellikler ve cari örf dikkate alındığında sertifikanın ikincil piyasalarda alınıp satılması İslam hukuku açısından uygun görülebilir. Tali edim ifa süresi içerisinde sertifikaların ikincil piyasada alınıp satılmasıyla ilgili de sertifika tamamen alacağa dönüşmediği sürece faizli bir işlemi amaç edinmemesi ve varlığa bağlı bir alacak olması nedeniyle aynı değerlendirme yapılabilir.

Sertifikaya ait bir gelir olması nedeniyle tali edime konu bölümlerin satışından elde edilen gelirin İslam hukukuna uygun yatırımlarda değerlendirilmesi gerekir. İhraç edilen sertifika da böyle bir taahhütte bulunulmuştur ancak bunun denetlenmesi güven açısından önemlidir.

İslam hukukunda müşterek mülkiye konu malların taksiminde adalet ve hakkaniyetin gözetilmesi esastır. Asli edim talebinde bulunulması durumunda, önceliği esas alan mevcut taksim usulü bu konuda yeteri kadar güven vermemektedir. Ayrıca müşterek mülkiyete konu bölümlerin satışından kaynaklanan şüfa’ hakkından baştan feragat şartı koşulması fasit bir şarttır.

Projenin ihraca konu olan kısmının ihraçtan sonraki değerinin borsada oluşması ve bunun projenin gerçek değerini yansıtmaması nedeniyle vaad edilmişse geri alımda projenin borsa değerinin değil gerçek değerinin esas alınması hakkaniyete daha uygundur. Bunun dikkate alınmaması fiyatta aldanma (gabn) sebebi olarak kabul edilebilir.

Projenin gecikmesi ve gerçekleşmemesi durumunda ödenen cezai şart ise fıkhen tartışmalı bir mesele olmakla birlikte alacaklının hakkını koruma ve uğradığı zararı giderme gerekçesinden hareketle günümüzde genel olarak caiz görülmektedir.

KAYNAKÇA

AAOIFI (Heyetü’l-muhâsebe ve’l-mürâcea’ li’l-müessesâti’l-mâliyye’l-İslamiyye ), el-Meâyîru’ş-şeri’yye, Bahreyn, 2015.

Aktan, Hamza, “İstisnâ’”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, 2001, XXIII, 393-396.

Bina Tamamlama Sigortası Genel Şartları, https://www.tsb.org.tr/images/Documents/genel%20%C5%9Fart-bina.PDF, erişim: 11/10/2017.

Coşkun, Yener, Türkiye’de Konut Finansmanı: Sorunlar ve Çözüm Önerileri, İstanbul: Türkiye Bankalar Birliği, 2015.

Çalışkan, İbrahim, “İstisnâ’ Akdinin Mahiyeti ve Unsurları”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1989, cilt: XXXI, s. 349-365.

Demiray, Mustafa, “Vaad”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, 2012, XLII, s. 403-404.

Dönmez, İbrahim Kafi, “Şüfa”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, 2010, LIX, 248-252.

el-Lâhim, Üsâme b. Mahmud b. Muhammed tarafından, Beyu’d-deyn ve tatbîkâtuhâ’l-muâsıra, 1. Basım, Riyad: Dâru’l-meymân, 1433/2012.

Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, Resmi Gazete, sayı: VII-128.2, VII-128.2a, VII-128.2b, tarih: 5/7/2013, 3/8/2016, 7/3/2017. (http://mevzuat.spk.gov.tr/PrinterFriendly.aspx?nid=171282, erişim: 11/10/2017).

Gayrimenkul Sertifikası İcazet Belgesi, https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/Ek-9%20-cazet%20Belgesi.pdf, erişim: 11/10/2017.

Gelir Paylaşımı İhale Yönetmeliği (Toplu Konut İdaresi Başkanlığı Satış, Devir, İntikal, Kiraya Verme, Trampa, Sınırlı Ayni Hak Tesisi Ve Arsa Satışı Karşılığı Gelir Paylaşımı İhale Yönetmeliği), Resmi Gazete, sayı: 26157, tarih: 03/05/2006.

Gelir Paylaşımı Sözleşmesi (İstanbul İli Başakşehir İlçesi Kayabaşı Toplu Konut Alanı 876 Ada 2 Parselde Arsa Satış Karşılığı Gelir Paylaşımı İşi), https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/EK-8%20Gelir%20Payla--m-%20S-zle-mesi.pdf, erişim: 11/10/2017.

Hazine Müsteşarlığı Yazısı, sayı: 71065509-302.01 (010.99) / 8215, tarih: 11/03/2015, https://www.tsb.org.tr/images/Documents/genel%20%C5%9Fart bina.PDF, erişim:11/10/2017.

İhraç Bilgileri, https://www.toki.gov.tr/ihrac-bilgileri, erişim: 11/10/2017.

Konut Sertifikaları Uygulama Yönetmeliği, Resmi Gazete, sayı: 20313, tarih: 12/10/1989. http://www.resmigazete.gov.tr/main.aspx?home=http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/20313.pdf&main=http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/20313.pdf, erişim: 11/10/2017.

Mecmeu’l-fıkhî’l-İslamî, 17. dönem, Ürdün 2006, karar no: 158 (17/7).

____________________, 20. dönem, Cezayir 2012, karar no: 186 (20/3).

____________________, 7. dönem, Suudi Arabistan 1992, karar no: 65 (7/3).

Mutabakat Metni (İstanbul İli Başakşehir İlçesi Kayabaşı Toplu Konut Alanı 876 Ada 2 Parselde Arsa Satış Karşılığı Gelir Paylaşımı Esasına Göre İnşaatı ve Satışı İşine Ait Sözleşme İle İlgili Mutabakat Metni), https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/EK-8-A%20S-zle-me%20Eki%20(Mutabakat%20Metni).pdf, erişim:11/10/2017.

Önemli Tarihler, https://www.toki.gov.tr/onemli-tarihler, erişim: 11/10/2017.

Özet, https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/%C3%B6zet.pdf, erişim: 11/10/2017

Pekdemir, “Şevket, İslam Hukukuna Göre İş/Hizmet Borçlarında Cezai Şart”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, cilt: VII, sayı: 29, s. 686-699.

Sermaye Piyasası Aracı Notu, https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/Sermaye%20Piyasas-%20Arac-%20Notu.pdf, erişim: 11/10/2017.

Yeniocak, Umut, Gelir Paylaşımına Dayalı İnşaat Sözleşmesi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2013.

[94] Konut Sertifikaları Uygulama Yönetmeliği, madde: 1, 3, 4, 5, 7.

[95] Coşkun, Yener, Türkiyede Konut Finansmanı, s. 216-217.

[96] Coşkun, Yener, Türkiyede Konut Finansmanı, s. 216-217.

[97] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 3/1-l.

[98] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 3/1-o.

[99] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 5/1.

[100] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 5/3.

[101] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 5/1-b.

[102] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 5/4.

[103] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 4/1-ç.

[104] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 5/3, 4.

[105] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 4/1-a.

[106] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 4/1-b.

[107] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 6/1.

[108] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 4/2.

[109] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 4/4.

[110] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 4/5.

[111] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 4/7.

[112] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 10/1.

[113] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 6/4, 10/4.

[114] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 10/2.

[115] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 10/1.

[116] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 3/1-b.

[117] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 7/2.

[118] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 7/2.

[119] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 7/3.

[120] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 7/8, 13/3.

[121] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 7/1.

[122] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 7/6-a, b.

[123] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 3/1-u.

[124] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 8/1, 2.

[125] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 8/3-e.

[126] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 8/3-c.

[127] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 8/3-ç.

[128] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 6/2, 9/1.

[129] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 9/2.

[130] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 9/3-a, b.

[131] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 9/3-c, ç.

[132] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 4/12.

[133] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 3/1-ö.

[134] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 4/13.

[135] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 5/4-c.

[136] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 12.

[137] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 13/7.

[138] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 4/6.

[139] Gelir Paylaşımı Sözleşmesi, madde: 2.

[140] Mutabakat Metni, madde: 1.

[141] Özet, madde: 2.1, 3.6, 3.6.1, 5.2.3, 5.2.4, 5.3.

[142] Özet, madde: 2.12.

[143] Gelir Paylaşımı Sözleşmesi, madde: 28-c.

[144] Sermaye Piyasası Aracı Notu, madde: 4.5.4.

[145] Önemli Tarihler, https://www.toki.gov.tr/onemli-tarihler, erişim: 11/10/2017.

[146] İhraç Bilgileri, https://www.toki.gov.tr/ihrac-bilgileri, erişim: 11/10/2017.

[147] Gayrimenkul Sertifikası İcazet Belgesi, https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/Ek-9%20-cazet%20Belgesi.pdf.

[148] Gelir Paylaşımı Sözleşmesi, madde: 5; Mutabakat Metni, madde: 1.

[149] Bina Tamamlama Sigortası Genel Şartları, madde: B.6, B.7, B.8.

[150] Hazine Müsteşarlığı Yazısı, sayı: 71065509-302.01 (010.99) / 8215, tarih: 11/03/2015.

[151] Aktan, Hamza, “İstisnâ’”, XXIII/394-396; Çalışkan, İbrahim, İstisnâ’ Akdinin Mahiyeti ve Unsurları, s. 351-354, 364-365.

[152] AAOIFI, 17. standart (Sukûku’l-istismâr), madde: 3/4, 5/1-5-4.

[153] Yeniocak, Umut, Gelir Paylaşımına Dayalı İnşaat Sözleşmesi, s. 13-43.

[154] Gelir Paylaşımı İhale Yönetmeliği, madde: 4/1-ç.

[155] Gelir Paylaşımı Sözleşmesi, madde: 2, 3.

[156] Gelir Paylaşımı Sözleşmesi, madde: 3.

[157] Gelir Paylaşımı Sözleşmesi, madde: 5.

[158] Mutabakat Metni, madde: 1.

[159] Mutabakat Metni, madde: 3.

[160] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 5/4.

[161] Gayrimenkul Sertifikası İcazet Belgesi, https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/Ek-9%20-cazet%20Belgesi.pdf, erişim: 11/10/2017.

[162] Sermaye Piyasası Aracı Notu, madde: 4.8.

[163] Demiray, Mustafa, “Vaad”, XLII/403-404.

[164] Sermaye Piyasası Aracı Notu, madde: 4.6.2, 4.7.2-ç.

[165] Aktan, Hamza, “İstisnâ’”, XXIII/395-396; Çalışkan, İbrahim, İstisnâ’ Akdinin Mahiyeti ve Unsurları, s. 364-365.

[166] AAOIFI, 17. standart (Sukûku’l-istismâr), madde: 5/2-13.

[167] İslam Hukukunda alacağın satışıyla ilgili en kapsamlı çalışmalardan biri Üsâme b. Mahmud b. Muhammed el-Lâhim tarafından Beyu’d-deyn ve tatbîkâtuhâ’l-muâsıra adıyla yapılmıştır. Lâhim, eserinde klasik fıkıh kitaplarında yer alan borç satış türleri yanında günüzdeki uygulamaları da incelemiştir. Borcun varlıkla birlikte satış türleri için bakınız. el-Lâhim, Beyu’d-deyn, I/461-475.

[168] AAOIFI, 21. standart (el-Evrâku’l-mâliyye), madde: 3.1’in dipnotu.

[169] Mecmeu’l-fıkhî’l-İslamî, karar no: 158 (17/7).

[170] Mecmeu’l-fıkhî’l-İslamî, karar no: 188 (20/3).

[171] Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği, madde: 8/3-a, 10/1.

[172] Sermaye Piyasası Aracı Notu, madde: 4.7.2.b.

[173] Sermaye Piyasası Aracı Notu, madde: 4.7.1.c.

[174] Sermaye Piyasası Aracı Notu, madde: 5.1.8.

[175] Dönmez, İbrahim Kafi, “Şüfa’”, LIX/251.

[176] Sermaye Piyasası Aracı Notu, madde: 4.7.3.

[177] Pekdemir, Şevket, İslam Hukukuna Göre İş/Hizmet Borçlarında Cezai Şart, s.693-699.

[178] Aktan, Hamza, “İstisnâ’”, XXIII/396; Mecmeu’l-fıkhî’l-İslamî, karar no: 65 (7/3); AAOIFI, 11. standart (el-İstisna’), madde: 6/7;

[179] Gayrimenkul Sertifikası İcazet Belgesi, https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/Ek-9%20-cazet%20Belgesi.pdf, erişim: 11/10/2017.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Teşekkür ediyoruz. Şimdi Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden Doç. Dr. Osman GÜMAN Bey’i müzakere yapmak üzere dinleyeceğiz. İnşallah on dakika içerisinde müzakeremizi tamamlarsak diğer hocalarımızın da katkısını alırız. Yani, keşke planlamada bu oturumu sabaha alsaydık diye düşündüm. Diğerleri çünkü birbirinin devamı mahiyetinde idi. Bundan sonra bir tebliğ ve müzakeremiz daha var. Buyurun Hocam.

MÜZAKERE:
“GAYRİMENKUL SERTİFİKALARININ İSLAM HUKUKU AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ” BAŞLIKLI BİLDİRİNİN MÜZAKERESİ

Doç. Dr. Osman GÜMAN

Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

İki bölümden oluşan bildirinin birinci bölümünde, gayrimenkul sertifikasına dair SPK tarafından 2013 yılında hazırlanan ve daha sonra 2016 ve 2017 yıllarında kısmî değişiklikler yapılan gayrimenkul sertifikası ihracına dair tebliğ çerçevesinde gayrimenkul sertifikasının ihracındaki süreçler anlatılmış ve Toki tarafından gerçekleştirilen bir uygulama örneği hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde ise gayrimenkul sertifikası ihracı, İslam hukuku açısından incelenmiş; ihraçcı, yüklenici, yatırımcı, garantör ve yetkili kuruluş arasındaki ilişkinin hukuki mahiyeti irdelenmiştir. Ayrıca akit, gabin içerip içermemek, şuf’a hakkına konu olup olmamak, toplanan fonun yetkili kuruluş tarafından değerlendirilme biçimi ve sertifikaların borsada alınıp satılmasının caiz olup olmadığı hususları da ayrıntılı bir biçimde değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Gayrimenkul sertifikasının işleyişinin tasvirine dair olan bölümün tebliğde biraz şişkince olduğu hususundan sarf-ı nazar edilirse bir tartışma zemini oluşturmak açısından tebliğin gayet güzel hazırlandığı ifade edilebilir.

Ayrıntılar bir yana bırakılarak gayrimenkul sertifikasının “henüz proje aşamasında veya inşasına başlanmış olan bir gayrimenkul projesi üzerinde yatırımcılar arasında şayi hisseli bir ortaklık tesisi” olarak resmedilmesi mümkündür. Proje tamamlandıktan sonra gerçekleşen asli edim, tali edim ve daha sonraki sertifikaların itfasına dair olan süreçler ise izale-i şuyu; yani ortaklığın giderilmesi aşamaları olarak değerlendirilebilir.

Sözleşmenin Niteliği

Gayrimenkul sertifikası ihracında pek çok taraf ve taraflar arasında karmaşık sözleşme tipleri bulunmakla birlikte asıl taraflar olan ihraççı ve/ya yüklenici ile yatırımcılar arasındaki ilişki, bildiri sahibine göre bir istisna ilişkisidir. Proje tamamlandığında aslî edimi tercih eden yatırımcılar açısından bu sözleşmenin bir istisna (eser sözleşmesi) olarak kabul edilmesi mümkün olmakla birlikte saiki açısından bakıldığında selem akdine benzerliği dikkat çekicidir. Çünkü ihraççının ve/ya yüklenicinin sertifika ihracıyla amacı inşaat projesi için finansman temin etmek ve belirli bir vade sonunda aslî veya tali edim suretiyle yatırımcılara olan borcunu ifa etmektir. İfaya konu olan borcun belirli nitelikleri haiz olması, belirli bir vade sonunda ve belirli bir yerde teslim edilecek olması hususları da selem akdinin özelliklerine benzerlik taşımaktadır. Dolayısıyla ihraççı ile yatırımcı arasındaki ilişkinin istisna ve selem karışımı sui generis (kendine özgü) bir akit tipi olarak kabul edilmesi kanaatimce daha doğrudur.

Salt istisna (eser sözleşmesi) olarak kabul edilmesi halinde ise -bu da dahil- günümüzdeki istisna akitlerinin özellikle bağlayıcılık açısından klasik istisnadan farklı bir akit tipi olduğu kabul edilmelidir. İstisna akdi klasik dönem İslam hukukçularının çoğunluğuna göre bağlayıcı değildir. Buna göre üretici, belirtilen vasıflar doğrultusunda ürettiği malı teslim tarihi öncesinde başkasına satıp müşterisi için yeni bir ürün üretebileceği gibi, müşteri de ürünü beğenmediğinde vazgeçme hakkına sahiptir. Bu, seri üretimin söz konusu olmadığı tarım toplumunda önemli bir sorun teşkil etmiyor olsa da seri üretimin yaygın olduğu günümüzde taraflara böyle bir serbesti tanınmasının ekonomik açıdan ciddi riskler barındıracağı ve özellikle üreticiyi iflasa sürükleyebileceği izahtan varestedir. Dolayısıyla her iki tarafın mağduriyetini de önlemek için bir örnek görüldükten sonra ne üretici, ne de müşteri açısından bu sözleşme, bağlayıcı olmayan bir sözleşme olarak görülmemelidir. Kaldı ki gayrimenkul sertifikasında olduğu gibi, istisna akdinin konusu bir gayrimenkul olduğunda üreticinin onu başkasına satıp yerine başkasını koyması da mümkün değildir.

İtfa Yerine İfa Denilmeli

Gayrimenkul Sertifikaları Tebliği’nin 4. Maddesinin 6 fıkrasında “Gayrimenkul sertifikaları aslî veya tali edimin yerine getirilmesi ve varsa cezai şartın ödenmesi suretiyle itfa edilir” denilmek suretiyle aslî ve tali edim itfa olarak nitelenmektedir. Kanaatimce bu niteleme yanlış olup itfa terimi yerine ifa terimi ikame edilmelidir. Çünkü itfa, nihayetinde para veya para ile ölçülebilen bir borcun kapatılmasını çağrıştırmaktadır. Asli ve tali edim ise dar manada bir para borcu değil; genel manada bir yükümlülük, edim borcudur. Yani ihraççı ve/veya yüklenici, yatırımcılardan topladığı fonlarla inşaat projesini tamamlamayı ve yeterli miktarda sertifika toplayanlara projeden bağımsız bölüm vermeyi, bir sonraki aşamada ise geriye kalan bağımsız bölümleri satmak suretiyle tali edim sahiplerinin sertifikaları tutarında bedeli ödemeyi taahhüt etmiştir. Burada asli ve tali edim sahipleriyle yüklenici/ihraççı arasında bir alacak-verecek ilişkisinden ziyade, yapma ve teslim etme borcundan söz edilebilir. Edim borcunun sona ermesinin başlıca yollarından biri ise itfa değil; ifadır.

Geri Alım Vaadi

Gayrimenkul Sertifikası Tebliği’nde yatırımcıların mağdur olmaması için, projenin sertifikaya konu olan bazı bağımsız bölümlerinin asli ve tali edim dönemlerinde satılamamış olması durumunda ihraçcı tarafından geri satın alınarak itfa edilmesi yönünde bir düzenleme yapılmıştır. Bildiri sahibi Ali Öztürk, geri alımın piyasa fiyatı üzerinden olması itibarıyla bu şartta bir faizden söz etmek mümkün olmamakla birlikte geri alım şartının akdin gerektirmediği ve taraflardan birine fayda sağlayan bir şart olması sebebiyle faiz şüphesinden söz edilebileceğini ifade etmektedir.

Kanaatime göre yatırımcının yüklenici tarafından mağdur edilmemesi için bağlayıcı nitelikte böyle bir şartın sözleşmeye konmuş olması gayet tabii olup geri alım, malın piyasa değeri üzerinden olacağı için burada herhangi bir faizden veya faiz şüphesinden söz edilemez. Böyle bir şartın konmaması durumunda yüklenicinin bağımsız bölümleri satmayı ağırdan alması ve ihmalkârlığı sebebiyle yatırımcıların mağdur olması kuvvetle muhtemeldir. Yatırımcının hiç tanımadığı bir yüklenici/ihraççı tarafından yürütülen böyle bir projeden hiçbir teminat olmaksızın sertifika satın alarak parasını yüklenicinin insafına bırakmasını beklemek doğru değildir. Diğer yandan projenin gerçekleşmemesi durumunda sertifikanın piyasa değerinin sertifika sahibine geri ödenmesi akdin başlıca amacı değil; projenin başarısız olmasının bir sonucudur ve para alacağının tahsilinden ziyade zayi edilen hakkın tazmini ve mağduriyetin giderilmesi olarak değerlendirilmesi kanaatimizce daha isabetlidir. Çünkü sertifika alan kişinin amacı yeterli miktarda sertifika biriktirmesi halinde projede bağımsız bir veya birkaç bölüm almak ya da geriye kalan kısma şayi hisse ile ortak olmak ve bundan maddi bir gelir temin etmektir. Dolayısıyla geri alım vaadinin sözleşmenin özüne ilişmeyen istisnai bir tedbir niteliği taşıdığı söylenebilir.

Asli Edimde Öncelik Kriteri

Gayrimenkul Sertifikası Tebliği’ne göre birden fazla yatırımcının aynı bağımsız bölümü talep etmesi halinde hangi yatırımcıya öncelik verileceği izahname veya ihraç belgesinde belirlenebilir. Böyle bir belirleme yapılmamış olması halinde ise başvuru önceliği esas alınır. Bildiri sahibi Ali Öztürk, asli edim sahiplerini belirlemekte başvuru önceliğinin esas alınmasının hakkaniyetle bağdaşmadığını belirtmektedir. Ancak Tebliğ’de asli edim için başvuru önceliği bir seçenek olarak belirlenmiş olmakla birlikte düzenleyici maddeden bunun sertifika ihraç eden kurum için bağlayıcı olmadığı ve asli edim için başka bir düzenleme yapılabileceği anlaşılmaktadır. Yani hukuk diliyle ifade edersek bu, emredici değil; tamamlayıcı; yani yedek bir hukuk kuralı olup ihraçcı, başvuru sırası haricinde bir tercih ölçütü belirleyebilir. Kaldı ki yatırımcılar, bu riskin farkında olarak sertifika satın almışlardır. 100 daireli bir projeye ait gayrimenkul sertifikaların farklı oranlarla 1000 kişiye dağılacağı hesap edildiğinde kat ve cephe gibi avantajları olan bağımsız bölümlerin belli kişiler tarafından asli edim ile mülk edinileceği aşikardır. Dolayısıyla ihraççı tarafından başka bir yolun belirlenmemiş olması halinde son çare olarak başvurulmak üzere nizayı sonlandıran bir ölçüt belirlemekten başka çare yoktur.

Şayi Ortaklıkta Şuf’a Hakkının İptali

TOKİ’nin bir inşaat firmasıyla ihraççı vasfıyla yaptığı bir sözleşmede şuf’a hakkının yokluğu baştan şart koşulmuştur. Bildiri sahibi Ali Öztürk, klasik fıkıh bilginlerinin geneline göre satış öncesinde şuf’a hakkından ferağatın hükümsüz olduğunu, bununla birlikte şuf’a hakkında ferağatın bağlayıcı olduğu görüşünde olan fıkıh bilginlerinin de mevcut olduğunu ifade etmiştir. Kanaatimizce müşterek mülkiyet sahibi olan şahısların satış öncesinde şuf’a hakkından ferağat etmesi ile gayrimenkul sertifikası ihraç edilen projede şuf’a hakkının yok olduğunun ifade edilmesi birbirinden ayrı değerlendirilmelidir. Bireysel şuf’a hakkında hak sahibinin satış sonrasında karar değiştirmesi muhtemel iken bu projeye dahil olan yatırımcılar şuf’a hakkının yokluğunu en baştan bilmektedir. Gayrimenkul sertifikasının bir yatırım aracı olarak yerleşebilmesi için şuf’a hakkının yokluğunu kabulden başka bir yol yoktur; çünkü sertifika sahiplerine şayi hisseli ortak oldukları için şuf’a hakkının tesis edilmesi bu sistemin işlerliğini baltalar ve bu tip projelere dahil olmakta yatırımcıları isteksizliğe sevk eder. Kaldı ki burada şayi ortaklıklarda paydaşlara şuf’a hakkı verilmesinin hikmeti, ortaklar arasına rızaları haricinde yabancı birinin girmesine mani olmaktır. Gayrimenkul sertifikasında ise paydaşlar arasında herhangi bir tanışıklık olmayıp ilke olarak hepsi birbirine yabancıdır. Dolayısıyla gayrimenkul sertifikasında paydaşlar arasında şuf’a hakkı tesis etmeyi ve yabancıyı dışlamayı gerektiren akrabalık, komşuluk gibi bir ilişki mevcut değildir.

Sonuç olarak gayrimenkul sertifikasının, eleştiriye açık bazı yönleri bulunsa bile son yirmi otuz yıl zarfında faizsiz finans temin etmek ve yatırımcılara kâr sağlamak için bulunmuş en iyi yatırım araçlarından biri olduğu rahatlıkla söylenebilir.

Vallahu a’lem...

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Teşekkür ediyoruz. Mehmet Bey buyurun.

TEBLİĞ:
TOKİ KONUT EDİNDİRME UYGULAMALARININ FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Mehmet AKKUŞ

Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

GİRİŞ

Bu günkü anlamda, 1984 yılında yürürlüğe giren 2985 sayılı kanunla faaliyet göstermeye başlayan TOKİ, ülkemizde özellikle 2000’li yıllardan sonra inşaat sektörünün lokomotifi haline gelmeye başlamıştır. Bunun bir sonucu olarak da inşaat sektöründe ticari bir aktör olarak faaliyet göstermeye başlamıştır.

TOKİ, özellikle dar ve orta gelir grubu vatandaşlara yönelik konut edindirme uygulamalarındaki fiyatlandırma politikasıyla kurulumuzun gündemini meşgul etmektedir. Memur maaş artış oranına ve enflasyon artış oranına endekslenen periyodik güncellemeler TOKİ uygulamasının cevazına yönelik soruları beraberinde getirmektedir.

Bu bağlamda söz konusu uygulamalarda ortaya çıkan fiyat belirsizliği, yapılan akdin mahiyeti (satım akdi olup olmadığı vb.), sözleşme metnindeki şartlar, memur maaş artışı enflasyon ilişkisi, altı aylık güncellemelerin faiz açısından değerlendirilmesi, alacaktaki enflasyon kaybının telafisi, uygulama sözleşmesinin Borçlar ve Tüketici kanunları bağlamında değerlendirilmesi gibi hususlar, söz konusu uygulamaların anlaşılması ve fıkhî durumunun netleşmesi açısından önemlidir.

Ülkemizde devlet eliyle konut yapım girişimlerinin en önemli etkeni yaşanan büyük depremler olmuştur. Cumhuriyetin ilk yıllarında, yaşanan depremlerin neticesinde Eytam Sandığı, Emlak ve Eytam Bankası’na dönüştürülmüş ve artık devlet inşaat sektörüne fiilen destek olmaya başlamıştır. 1930 yılında çıkarılan Belediyeler Kanunuyla da toplumun konut ihtiyacının giderilmesinde belediyelerin katkı sunması hedeflenmiştir.[180]

1939 yılında meydana gelen Erzincan depremiyle, mesken ve yerleşim problemi ciddi olarak gündeme gelmiş ve bu sürecin sonunda Emlak ve Eytam Bankası denetiminde Emlak Bank Yapı Ltd. Şirketi vasıtasıyla toplu konutlar yapılmaya başlanmıştır. Bütün bu girişimlere rağmen 1980’li yıllara kadar toplu konut yapımında tam anlamıyla başarı sağlandığı da söylenemez. 

17 Ağustos 1999 Marmara depreminde devletin konut yapımındaki eksiklikleri bir kere daha gündeme gelmiştir. Cumhuriyet tarihi boyunca kazanılan bütün bu tecrübelerin neticesinde Planlı Kentleşme ve Konut Seferberliğiyle TOKİ yeni bir bakış açısı kazanmıştır.

TOKİ bu günkü anlamda 1984 yılında yürürlüğe giren 2985 sayılı kanunla faaliyet göstermeye başlamıştır. 14/08/2003 tarih ve 12142 sayılı kararla, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’na ve 16/01/2004 tarih ve 802 sayılı kararla da doğrudan doğruya Başbakanlığa bağlı hale getirilmiştir.

1. TOKİ HAKKINDA GENEL BİR DEĞERLENDİRME

• TOKİ’nin 2985 sayılı Kanunla tanımlanmış görevleri şöyledir:[181]

• Yurt içi ve yurt dışında doğrudan veya iştirakleri aracılığıyla proje geliştirmek; konut, altyapı ve sosyal donatı uygulamaları yapmak veya yaptırmak.

• Konut sektörüyle ilgili şirketler kurmak veya kurulmuş şirketlere iştirak etmek.

• Konut inşaatı ile ilgili sanayii veya bu alanda çalışanları desteklemek.

• Doğal afet meydana gelen bölgelerde gerek görüldüğü takdirde konut ve sosyal donatıları, altyapıları ile birlikte inşa etmek, teşvik etmek ve desteklemek.

• Bakanlıkların talebi ve bağlı bulunduğu Bakanın onayı halinde talep konusu proje ve uygulamaları yapmak veya yaptırmak.

• İdareye kaynak sağlanmasını teminen kâr amaçlı projelerle uygulamalar yapmak veya yaptırmak.

• Devlet garantili veya garantisiz iç ve dış tahviller ile her türlü menkul kıymetler çıkarmak.

• Ferdi ve toplu konut kredisi vermek, köy mimarisinin geliştirilmesine, gecekondu alanlarının dönüşümüne, tarihi doku ve yöresel mimarinin korunup yenilenmesine yönelik projeleri kredilendirmek ve gerektiğinde tüm bu kredilerde faiz sübvansiyonu yapmak.

• Yurt dışından, görev alanıyla ilgili harcamalarda kullanılmak üzere Hazine Müsteşarlığının uygun görüşü üzerine kredi almaya karar vermek.

• Konutların finansmanı için bankaların iştirakini sağlayacak tedbirleri almak, bu amaçla gerektiğinde bankalara kredi vermek, bu hükmün uygulanmasına ilişkin usulleri tespit etmek.

• Gerektiğinde her çeşit araştırma, proje ve taahhüt işlemlerinin sözleşmeyle yaptırılmasını temin etmek.

• Kanunlarla ve diğer mevzuatla verilen görevleri yapmak.

TOKİ’nin konut edindirme kapsamında genel olarak iki yol takip ettiğini söylemek mümkündür. Bunların ilki “Toplu Konut İdaresi Tarafından Şehit Ailelerine, Harp Ve Vazife Malulleri İle Dul Ve Yetimlerine Açılacak Faizsiz Konut Kredisi Hakkında Yönetmelik” kapsamında verilen kredi vasıtasıyla olurken, diğeri “Konut Programı” başlığı altındaki “Sosyal Konutlar, Uydu Kentler, Afet Konutları, Göçmen Konutları, Tarımköyler ve Kentsel Yenileme” adlarıyla yapılan konut edindirme yöntemleriyle yapılmaktadır.

TOKİ’nin konut edindirmede takip ettiği bir diğer yöntem de, Kanunda İdareye kaynak sağlanmasını teminen kâr amaçlı projelerle uygulamalar yapmak veya yaptırmak şeklinde ifade edilen görevinin bir sonucu olarak, “Kaynak Geliştirme ve Gelir Paylaşımı Projeleri” adı altında yapılan uygulamalardır. Bu uygulama ile TOKİ kendi portföyündeki arsalar üzerinde özel sektörle işbirliği yapmakta ve projenin gelirinden proje yüklenicisi firmaya belli bir oranda aktarım yaparak konut üretilmesini ve pazarlanmasını sağlamaktadır. Bu sayede TOKİ’nin kendi sermayesinden hiçbir harcama yapmaksızın gelir elde etmesi ve sosyal nitelikli konut projelerinin finanse edilmesi sağlanmış olmaktadır.

Ayrıca TOKİ, “Gayrimenkul Sertifikası” satışı ile yatırımcılara sertifika biriktirerek konut sahibi olma veya gayrimenkul değerlemesine katılma imkânı sağlamaktadır.

TOKİ’nin 2985 sayılı Kanunla tanımlanmış “yurt içi ve yurt dışında doğrudan veya iştirakleri aracılığıyla proje geliştirmek; konut, altyapı ve sosyal donatı uygulamaları yapmak veya yaptırmak[182] şeklinde ifade edilen görevinin bir sonucu olarak TOKİ’nin geliştirmiş olduğu konut edindirme uygulamaları ve bu uygulamaların fıkhî boyutu çalışmanın ana çerçevesini oluşturacaktır.

Çalışmada “Şehit yakınlarına, gazilere ve dul yetimlerine yönelik konut kredisi” ile “arsa karşılığı yapılan Gelir Paylaşımı Projeleri” üzerinde durulmayacak, toplantıda müstakil bir başlıkta ele alınacak “Gayrimenkul Sertifikası” hususuna da girilmeyecektir. Çalışma, Din İşleri Yüksek Kurulu’na “TOKİ konut edindirme uygulamaları” hakkında en çok soru gelen, TOKİ’nin stratejisini şekillendiren ve buna bağlı olarak idarenin en çok konutu ürettiği “Sosyal Konut” projeleri üzerinde yoğunlaşacaktır.

“Sosyal Konut” projeleri bağlamında, “TOKİ Konut Edindirme Uygulamalarının Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi” başlığıyla ele alınacak bu çalışmada öncelikle yapılan uygulamaların ve akdin mahiyeti ele alınacak ve gerek fıkıhta gerekse tüketici kanununda hangi akit kapsamında değerlendirilebileceği üzerinde durularak bir sonuca ulaşılmaya çalışılacaktır.

2. TOKİ SOSYAL KONUT UYGULAMALARI

“Sosyal Konut” projeleri kapsamında Toplu Konut İdaresinin uyguladığı konut edindirme uygulamaları üç kategoride yapılmaktadır.

a. YOKSUL GRUP KONUTLARI

Başvuru şartlarını taşıyanlar yoksul grup için üretilen konutlara peşinatsız, 20 yıl vadeli sahip olabilmektedir. Taksit ödemeleri, konut teslim tarihini takip eden ay itibariyle başlar. Taksit artışları, borç bakiyesi ve aylık taksitler her yılın Ocak ve Temmuz aylarında olmak üzere yılda iki kez, bir önceki 6 aylık dönemdeki memur maaş artış oranı, TÜFE ve Yİ-ÜFE oranlarından en düşük olana göre yapılmaktadır.

Yoksul grupta hak sahibi, borç bitene kadar konutu bir başkasına devredemez. Ayrıca bu evde ikamet etmesi şarttır. Konut sahibi veya ailesinin bu evde oturmamasının tespit edilmesi durumunda akit feshedilmektedir.

b. ALT GELİR GRUBU KONUTLARI

Alt gelir grubu için üretilen % 10 peşinat şartı aranmaktadır. 240 ay vadeli satılan konutların taksit ve toplam borç artış kriteri, devir ve fesih durumu yoksul grubun şartlarıyla aynıdır.

c. DAR ve ORTA GELİR GRUBU KONUTLARI

Dar ve orta gelir grupları için farklı peşinat oranları ve farklı vade süreleri şart koşulabilmektedir. Her halükârda şart koşulan peşinattan daha fazla ödeme yapılabilmekte, fakat bu ödeme, taksit sayısına değil ödenen taksit miktarına yansımaktadır. Yani taksit sayısı aynı kalırken, aylık ödeme miktarı düşmektedir.

Dar ve orta gelir gruplarının aylık taksitleri ve toplam borçları memur maaş artış oranına göre arttırılmaktadır. İlk taksit ödeme tarihi, sözleşme imzalama tarihini takip eden bir sonraki aydır. Ara ödemeler ancak altı aylık dönem başlarında Ocak ve Temmuz aylarında yapılmaktadır. Bu gelir grubu, konutlarını kura ile almışlarsa evlerini ancak bir yıl sonra bir başkasına devredebilmektedirler. Açık satış ile konut alanlar ise diledikleri zaman konutu bir başkasına devredebilirler.

Taksitlerin gecikmesi veya ödenmemesi durumunda, ödenmeyen taksit toplamı satış bedelinin onda birinden fazla olması durumunda sözleşmedeki hükümler doğrultusunda alıcının sözleşmesi feshedilebilir.

TOKİ, gelen talepler ve idarenin nakit planlaması doğrultusunda; inşaatları bitmiş, tapuları hazır ve belli bir süredir taksit ödemeleri devam eden projelerde, kalan borç bakiyesinin peşin olarak ödenmesine yönelik indirim kampanyaları da yapmaktadır. İndirim oran ve koşulları, kampanya uygulanan projenin özelliklerine ve maliyet hesaplarına göre değişmektedir. Bu kampanyalardan yararlanmak isteyen hak sahiplerine TOKİ’nin özel sözleşme imzaladığı bankalar da kredi olanağı sağlamaktadır.[183] Meselâ 2017 yılı için indirim kampanyasının, satışları 2015 yılı sonuna kadar gerçekleştirilmiş, geri ödeme taksiti 2015 yılı sonuna kadar başlamış ve geri ödemeleri hali hazırda devam eden kimselerin dâhil edileceği, vadesi 12 aydan daha az kalan projelerin indirim kampanyasına dâhil edilmeyeceği ilan edilmiştir.[184]

3. TOKİ TAKSİTLERİNE YAPILACAK ZAM ORANININ HESAPLANMASI, UYGULANMASI

Satış sözleşmelerine göre konut alıcısı ile iki tip sözleşme yapılır; birincisinde konut taksitleri sadece memur maaş artışına göre artar. İkinci tipte ise memur maaş artışı, TÜFE veya ÜFE hangisi en düşük çıkarsa o oran uygulanır. 

TOKİ, uygulamalarda kullanılacak oran hesaplamalarını, ilgili ve yetkili kurumlardan aldığı verilere göre yaptığını belirtmektedir.[185] Bu kurumlar Maliye Bakanlığı (Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü) ve Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu (Yayın ve Bilgi Dağıtım Daire Başkanlığı)’dur. Gerekli bilgiler bu kurumlardan talep edilir ve temin edilen oranlar hiçbir müdahale olmaksızın aynen kullanılır. Endeksler TOKİ’nin web sayfasında, endeksler başlığı altında yıllara göre verilmektedir.

Endekslerden anlaşılacağı üzere bazı yıllarda memur maaş artış oranının enflasyonun altında kaldığı görülecektir. Ancak son 10 yıllık süreçte öne çıkan durum memur maaş artış oranının bazı seneler enflasyona göre daha yüksek olduğunu göstermektedir.[186]

TOKİ, ocak ayında Maliye ve TÜİK’e önceki yılın 1 Temmuz ile 31 Aralık aralığındaki artış oranını sorar. Maliye bu dönemdeki memur maaş artışını, Türkiye İstatistik Kurumu da (TÜİK) enflasyon artışını bildirir ve TOKİ de artış oranını ocak ayı itibariyle uygular. Aynı yöntem 1 ocak ile 31 haziran aralığındaki artış için de uygulanır ve TOKİ artış oranlarını şubat ve temmuz itibariyle uygulamaya koyar. 

4. TOKİ KONUT SATIŞ SÖZLEŞMELERİNDEKİ BAZI ŞARTLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

a. YOKSUL VE ALT GELİR GRUBU UYGULAMALARINDAKİ BAZI SÖZLEŞME ŞARTLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

• Yoksul ve alt gelir grubu projelerinde hak sahibi olup sözleşme imzalayanlar konutlarını borçları bitene kadar devredemeyeceklerdir.

Bu şart -yapılan işlem her ne kadar tam bir satım akdine benzemese de- konutun ipotek edilmesi anlamında makuldür. TOKİ konutlarında borç bitmeden tapu devri olmadığı için yapılan işlem satış sözleşmesinden ziyade bir “satış vaadi sözleşmesi” gibidir.

Sözleşmede, alt gelir grubu ve yoksul gelir grubu konut projelerinden konut alanların borç bitene kadar konutta bizzat oturmaması ve borç bitmeden taşınmazlarını devretmeleri fesih sebebi kabul edilmektedir. Yani böyle bir durumun tespiti halinde, sözleşme başından beri geçersiz sayılacaktır.

Bu şartın yerine getirilmemesi durumunda, yapılan akdin feshedileceğine ilişkin dayanak İskân Kanununun 21. maddesi[187] olmalıdır. Çünkü ilgili kanun maddesine göre Devletçe verilen taşınmazlar on yıl süre ile hiçbir suretle satılamazlar. İskân Kanunu her ne kadar ‘yurt dışından gelen göçmenlerin, yerleri kamulaştırılanların, göçebelerin ve millî güvenlik nedeniyle yerlerinin değiştirilmesine karar verilenlerin iskânı ile köylerin toplulaştırılmasına ve fiziksel yerleşimin düzenlenmesine ilişkin uygulamaya esas alınacak tedbirlere’ yönelik bir kanun olsa da TOKİ’nin yoksul ve dar gelir gruplarına yönelik yaptığı konutların borç bitene kadar devredilemeyeceği şartını, ilgili kanun maddesine benzer şekilde belirlediği görülmektedir.

Bu şart bağlamında, örneğin bir alıcı konutunu bir başkasına devretse bu durumda ne olacağı meselesi tartışmalı bir husus olarak karşımıza çıkacaktır. Çünkü sözleşmedeki bu yasağa rağmen, alt gelir grubu için üretilen konutların noterde yapılacak satış vaadi sözleşmeleri ile devredilmesi söz konusu olabilecektir. Bu satış vaadi ile asıl hak sahibi, peşin alacağı bir bedel karşılığında, borç tamamlandıktan sonra sahip olacağı tapuyu yatırımcıya devretmeyi taahhüt etmiş olacak ve bu tarihten sonraki taksitler de asıl hak sahibi adına yatırımcı tarafından ödenecektir.

Gayrimenkul devrinde esas olan tapunun devredilmesidir. Yani tapunun el değiştirmesi esastır. Ayrıca noter vasıtasıyla satış vaadi sözleşmesiyle de tapu devir işlemi gerçekleştirilebilmektedir. Satış vaadi yapabilmek içinse tapuda hak sahibi olmak gerekmektedir. Tapuda hak sahibi olmayan ve satış vaadi sözleşmesinde hakkını devretmesi yasaklanan bir kişinin, yapacağı satış vaadi sözleşmesi ile hakkını bir başkasına devretmesi mümkün değildir. Dolayısıyla bu durumdaki konut üzerine satış vaadi kuran bir kişi, taksitler bittikten sonra, ne kendisine satış vaadi yapan kişiden ne de TOKİ’den konutun tapusunu alamayacaktır.

• Yoksul ve alt gelir grubu projelerinde alıcı veya ailesinin, borç bitene kadar sözleşme imzalanan konutta ikamet etmek zorunluluğu şartı.

Yoksul ve dar gelirlilere yönelik bir konutu alma şartlarını taşıyan bir kişi o konutu satın aldıktan sonra o konut üzerinde tam anlamıyla tasarrufa sahip olması, mülkiyet hakkının bir neticesidir. Ancak bu şartlarla yapılan sözleşmenin tam anlamıyla bir satım akdi olmadığı da ortadadır. Yine Toplu Konut İdaresinin sözleşmeye koymuş olduğu bu şartla yoksul ve dar gelirli kimseler için yapılan konutların İskân Kanunu bağlamında değerlendirildiği ve söz konusu konutun mülkiyetinin borç bitinceye kadar devlete ait olarak görüldüğü anlaşılmaktadır. Bu anlayışın neticesi olarak konutta oturma zorunluluğu getirilmiştir.

Söz konusu şartın ihlali durumunda İdarenin akdi feshetme yetkisinin olduğu da sözleşmede belirtilmektedir. Yoksul ve alt gelir grupları için yapılan konutlara yönelik ileri sürülen bu şartları, sosyal devlet anlayışının bir gereği olarak görmek ve devletin yoksul vatandaşlarını ve malını muhafaza etmesi açısından değerlendirmek mümkündür.

b. DAR VE ORTA GELİR GRUPLARINA YÖNELİK BAZI SÖZLEŞME ŞARTLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

• Alıcı vadeden önce borcunu tamamen ödemek, ya da borç bakiyesini azaltmak amacıyla bakiyenin %10’nundan az olmamak kaydıyla dönem başlarında (Ocak ve Temmuz) ara ödeme yapmak veya Sözleşme uyarınca ödemekle yükümlü olduğu taksitlerden bir veya birden fazlasını, dönem içindeki taksitlerle sınırlı olmak üzere, erken ödeme hakkına sahiptir. Ara ödemeler, dönem başlarında (Ocak ve Temmuz) ve bir önceki dönem sonu borç bakiyesine dönemsel artış uygulandıktan sonra bulunacak bakiyenin %10’nundan az olmamak kaydıyla yapılır.

• Bir veya birden fazla taksidin erken ödenmesi durumunda, ödenen miktara göre gerekli faiz indirimi yapılır. Erken ödenebilecek taksit sayısı dönem içindeki taksitlerle sınırlıdır.

• Sözleşme uyarınca ödemekle yükümlü olduğu taksitlerden bir veya birden fazlasını, dönem içindeki taksitlerle sınırlı olmak üzere, erken ödeme hakkına sahiptir.

Bu şartlar alıcının borcunu kapatması noktasında bir takım kısıtlamalar getiren ve akdin taraflarından birini zarara uğratan haksız şart özelliği taşımaktadır. Alıcının kalan borcunu azaltmak için ara ödeme yapmasına bakiyenin en az %10’u kadar bir alt ödeme şartı koşulması bu orandan daha az ödeme yapabilecek olan alıcıların daha sonraki güncellemelerden etkilenmelerine ve daha fazla ödeme yapmalarına sebep olacaktır. Ayrıca, ara ödemelerin sadece dönem başlarında ödenebilmesi şartı, güncelleme gelmeden borç miktarını azaltmak isteyenleri kısıtlayacaktır. Ara ödemenin ancak dönem başlarında yapılabilmesi şartı, yapılacak artış ile idarenin hesabına daha fazla para girmesi amacı taşıdığı izlenimi oluşturmaktadır.

TOKİ’nin bir veya birden fazla taksidi erken ödemeyi en fazla güncelleme dönemi ile sınırlandırılması da alıcıyı kısıtlayıcı haksız bir şart gibi gözükmektedir. Ayrıca erken ödenen bu taksitlere güncelleme artışı oranında indiriminin uygulanacak olması da ilginç bir durumdur. Çünkü TOKİ, yapmış olduğu fiyat güncellemelerini malın zaman içerisinde kaybettiği değer kaybının telafisi olarak gördüğünü ifade etmektedir.[188] Erken ödemelerin diğer dönemlere yönelik yaptırılmaması ve ara ödemelerin bakiyenin en az %10’u ile sınırlandırılması TOKİ’nin 6 aylık güncellemelere bağlı olarak daha sonra elde edilecek gelirden mahrum kalmak istemediği düşüncesini akla getirmektedir.

Yukarıda vermiş olduğumuz şartların TKHK’nın MADDE 20- (1) ile çeliştiği de görülmektedir. Bu madde; ‘Tüketici, borçlandığı toplam miktarı önceden ödeyebileceği gibi vadesi gelmemiş bir ya da birden çok taksit ödemesinde de bulunabilir. Her iki durumda da satıcı veya sağlayıcı, faiz veya komisyon aldığı durumlarda ödenen miktara göre gerekli tüm faiz ve komisyon indirimini yapmakla yükümlüdür’[189] şeklindedir.

TOKİ yetkilileri, (kampanya dönemleri dışında) erken ödeme yapmak isteyenlere indirim yapılmamasının, ilgili kanunda ifade edilen ‘satıcı veya sağlayıcı, faiz veya komisyon aldığı durumlarda ödenen miktara göre gerekli tüm faiz ve komisyon indirimini yapmakla yükümlüdür’ hükmüne aykırı olduğu şeklindeki itirazı, ‘TKHK’da belli bir faiz oranıyla zamana yayılan taksitli satışlarda tüketicinin bedelin bir kısmını peşin ödemek istediği takdirde bir indirim yapılması gerektiğine ilişkin hüküm bulunduğunu, TOKİ’nin satışlarında faiz uygulaması bulunmadığı için tüketicinin yapmak isteyeceği ödeme ana bedele ilişkin bir ödeme olacağından bir indirim yapılmadığını, Faiz, paranın nemalandırılması olduğu için TOKİ’nin mantığıyla uyuşmadığını, TOKİ’nin faiz artışı uygulamadığı için bir indirim de yapamayacağını, Paranın getirisi anlamında bir faiz uygulanmadığını, malın bedelini korumak anlamında bir güncelleme uygulaması bulunduğunu’ ifadeleriyle reddetmektedir.[190]

• Alıcının ödemekle yükümlü olduğu taksitlerden birbirini izleyen en az iki taksidi ödemede temerrüde düşmesi ve ödenmeyen taksit toplamının satış bedelinin onda birinden fazla olması durumunda, borcun muacceliyet kesbetmesi veya akdin feshedilmesi.

Alıcının temerrüdü durumunda kalan alacağın muacceliyet kesb etmesi TKHK’nın ‘Taksitle satış sözleşmelerinde tüketicinin taksitleri ödemede temerrüde düşmesi durumunda, satıcı veya sağlayıcı, kalan borcun tümünün ifasını talep etme hakkını saklı tutmuşsa, bu hak ancak satıcı veya sağlayıcının bütün edimlerini ifa etmiş olması, tüketicinin de kalan borcun en az onda birini oluşturan ve birbirini izleyen en az iki taksidi veya kalan borcun en az dörtte birini oluşturan bir taksidi ödemede temerrüde düşmesi hâlinde kullanılabilir’ şeklindeki maddesine[191] dayanır.

Akdin feshedilmesi hususu ise TBK’nın 126. ve 259. maddelerine ile belirlenmiştir. TOKİ’nin satış sözleşmesinde ayrıntılı bir şekilde belirtilmeyen, hangi aşamada borcun muacciliyete tabi tutulacağı, hangi aşamada akdin fesh edileceği TBK’nın 259. maddesinde ‘satıcının dönme dolayısıyla isteyebileceği miktar, ödenmiş olan taksitler tutarına eşit veya daha fazla ise satıcı sözleşmeden dönemez’ ifadesiyle netleştirilmiştir. Buna göre, TOKİ’ye borcunun yarısından fazlasını ödeyen bir alıcının temerrüde düşmesi halinde söz konusu akdin feshedilmesi kanunen mümkün olmayacaktır. Bu durumda temerrüt, sadece alacağın muacceliyeti sonucunu doğuracaktır.

• Taksitlerin ödenmemesi durumunda sözleşmenin idarece fesh edilebilmesi.

TOKİ’nin dar ve orta gelir grubu sözleşmesinde ‘alıcı sözleşmeden veya yasalardan doğan yükümlülüklerini yerine getirmezse ve idarenin yazılı ihtarına rağmen ihtar tarihinden itibaren 20 (yirmi) gün içerisinde yerine getirmezse veya 20 (yirmi) gün içerisinde yerine getirse bile bu durum bir takvim yılı içinde iki kez tekrar ederse işbu sözleşmeyi feshedebilir’ denilerek idarenin akdi feshetme yetkisinin şartları belirlenmiştir. Esasen bu şart Türk Borçlar Kanununun ‘Alıcı taksitleri ödemede temerrüde düşerse satıcı, muaccel olmuş taksitlerin veya geri kalan satış bedelinin tamamının bir defada ödenmesini isteyebilir ya da sözleşmeden dönebilir’[192] şeklindeki maddesine dayanmaktadır.

Söz konusu fesih işleminde tarafların sorumlulukları ‘her iki taraf aldığını geri vermekle yükümlüdür’[193] hükmüyle belirlenmiştir. Ancak TOKİ’den alınan bir konutun mülkiyetinin alıcıya intikali söz konusu olmadığından, alınan bir malı geri verme anlamına gelecek bir durum söz konusu değildir. Buna göre alıcının aldığı şeyi geri vermekle yükümlü olması, uygulamada ancak oturduğu evi boşaltma şeklinde karşılığını bulacaktır.

• Sözleşmenin idarece feshi halinde, fesih tarihine kadar alıcı tarafından yapılan ödemeler; emsal kira bedeli, Emlak Vergisi, sigorta ücretleri vb. tüm masraflar ile vergi ve benzeri tüm yükümlülükler ile tespit edilen tahribat karşılığını düşerek alıcıya iade edilir. Alıcı sözleşmenin feshi tarihine kadar yaptığı ödemeler için faiz tahakkuk ettirilmesini isteyemez.

Bu şart sözleşmenin feshedilmesi durumunda TOKİ’nin muhtemel zararını gidermeye yöneliktir. İlgili şart ‘bu durumda sözleşmeye aykırılığın doğduğu tarihten itibaren hiçbir ihtara gerek kalmaksızın idarenin faiz/tazminat talep etme hakkı saklıdır’ şeklinde düzenlenmiştir.

TOKİ’nin sözleşmeye almış olduğu bu şart TBK’nın 260. maddesinde ‘satıcı, ayrıca hakkaniyete uygun bir kullanım bedeli ve satılanın olağandışı kullanılması sebebiyle değerinin azalması hâlinde tazminat da isteyebilir. Ancak satıcı, sözleşme zamanında ifa edilmiş olsaydı elde edecek olduğundan fazlasını isteyemez. Satıcı, alıcının peşinatı ödemede temerrüde düşmesi yüzünden satılanın devrinden önce sözleşmeden dönerse, alıcıdan sadece ödenmeyen peşinat üzerinden, sözleşmeden döndüğü tarihe kadar işleyecek yasal faiz ile sözleşmenin kurulmasından sonra, satılanın uğramış olduğu değer kaybı sebebiyle tazminat isteyebilir. Ceza koşulu kararlaştırılmışsa, peşin satış bedelinin yüzde onunu aşamaz’ şeklinde kanunlaştırılmıştır.

Kanunda, temerrüt sebebiyle akdin feshedilmesi durumunda alınacak kira bedelinin dayanağı ‘hakkaniyete uygun bir kullanım bedeli’ ifadesiyle karşılığını bulmaktadır. Klasik fıkıh geleneğimizde, satım akdine istinaden ‘kira’ adı altında bir bedel alınabilmesi mümkün değildir. Alınacak bedeli, zararın telafisi anlamında bir tazminat olarak değerlendirmek mümkündür.

• Dar ve Orta gelir grubuna ait konutların kura ile satılması durumunda ilk bir yıl konutun devredilememesi şartı.

Yoksul ve alt gelir gruplarında borç bitene kadar konutun devredilmeyeceği şartı, dar ve orta gelir gruplarına yönelik konutların kura ile satılması durumunda bir yıl ile sınırlıdır. Açık satış yöntemiyle alınan konutlarda ise herhangi bir sınırlama yoktur.

Sözleşme metninde ‘alıcı, işbu sözleşme uyarınca sahip olduğu hak ve yükümlülüklerini anahtar teslim tarihinden itibaren 1 (bir) yıl sonrasına kadar üçüncü kişilere devir ve temlik edemez’ şeklinde ifade edilen devir yasağı, alıcının konut üzerindeki tasarrufunu sınırlandırmaktadır. Söz konusu devir yasağının klasik satım akdi açısından sahih bir şart olduğunu söylemek zordur.

Son dönem bazı Hanefi ve Şafii alimlerin ‘ribadan kaçış’ gerekçesiyle bey’ bi’l-vefa uygulamasına cevaz verdikleri bilinmektedir.[194] Bu bağlamda dar ve orta gelirli vatandaşlara yönelik konutların devredilmesi yasağı, TOKİ konutları üzerinden elde edilecek bir takım rantları önlemek amacıyla konulan bir şart olarak kabul edilebilir.

• Bir yıldan sonra yapılacak devir işlemlerinden banka, bakiye borç üzerinden %0,5 (binde beş) oranında devir edenden %0,5 (binde beş) oranında da devir alandan komisyon (Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi ile birlikte) tahsil eder. Tahsil edilen toplam komisyon tutarının yarısı idare hesaplarına aktarılır.

Banka açısından, komisyon adı altında alınan bu ücret yapılan bir takım işlemlerin karşılığı olarak değerlendirilebilir. Bu bağlamda dinen helal olan bir malın veya hizmetin alım satımında aracı olan kişinin veya kurumun, yaptığı hizmetin karşılığında alıcı veya satıcıdan yahut her ikisinden tespit edilen oranda ücret alması caizdir.[195] Ancak buradaki aracılığın zorunlu bir işlem olduğu yani zilyetlik hakkını devretmek isteyen kişinin banka dışında bir yolla bu devri gerçekleştiremeyecek olması buradaki komisyonculuk yaklaşımını da tartışmalı hale dönüştürecektir.

TOKİ açısından söz konusu mesele daha farklı bir hal alacaktır. Yapılan devir işleminden elde edilecek gelirin yarısının idareye verilecek olması, TOKİ’nin konut edindirme uygulamalarının fıkhî durumunu daha da karmaşık bir hale dönüştürmektedir. TOKİ’nin komisyon işlemindeki konumunun ne olduğu net değildir. İdarenin bankayla komisyon ortaklığı varsayıldığında, bu ikinci satıştan komisyon alması caiz kabul edilebilir. Ancak böyle bir ortaklık olmaması durumunda, daha önceden satılan bir konutun el değiştirmesi ile ilk satışı yapan idarenin ikinci satıştan bir pay almasının fıkhî izahı zor gözükmektedir. Bu durumda TOKİ’nin (fiyat güncellemeleri ile enflasyon kaybını aldığını iddia ettiği bir konuttan) haksız bir kazanç sağlamış olacaktır. Sözleşmeye bu şartın eklenmiş olması da (karşılıksız bir fazlalık olacağı için) faiz anlamına gelecektir.

Burada TOKİ’nin söz konusu konut üzerinde halen daha bir mülkiyet hakkı iddiasında olup olmadığı da akla gelmektedir. Yani TOKİ, müşterilerine her ne kadar konutun zilyetlik hakkını sana satmış olsam da, mülkiyet (tapu) devrine kadar söz konusu konutun sahibi benim demek mi istiyor?

5. KONUT EDİNDİRME UYGULAMALARININ TÜRK BORÇLAR KANUNU BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ

i. SATIM AKDİ

Satım akdi; lügatte, rağbet edilen bir şeyin yine rağbet edilen şeyle değişimi, ıstılahta ise malın başka bir malla temlik ve temellük gayeli değiştirilmesi şeklinde tarif edilmektedir.[196] TOKİ’nin sosyal konut projeleri kapsamındaki konut edindirme uygulamaları fıkıh kaynaklarımızdaki bu tarife göre klasik bir satım akdi olarak kabul edilemeyecektir. Çünkü uygulanan işlemle bir mülkiyet devri söz konusu olmamaktadır. Tarafların üzerine anlaştıkları gayrimenkul satış sözleşmesinin satım sözleşmesinden ziyade bir satım vaadi sözleşmesi özelliği taşıdığı da göz ardı edilmemelidir. Çünkü bahse konu konutların tapusu daha çıkmamıştır. Öyle ki tapusuz mallarda yapılacak satış vaadinin gerçek anlamda bir gayrimenkul satış vaadi sözleşmesi olarak kabul edilemeyeceği, sadece zilyetlik hakkının devri amacını güden satım anlamına geleceği Yargıtay kararında ifade edilmiştir. [197] Aynı kararda zilyetlik hakkının devri amacını güden bir akdin, satış sözleşmesi gibi kabul edilemeyecek olsa da yapılan sözleşmenin bütün bütün geçersiz olmayacağı da vurgulanmıştır.

Türk Borçlar Kanununda satış sözleşmesinin tanımı şu şekildedir; ‘Satış sözleşmesi, satıcının, satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme, alıcının ise buna karşılık bir bedel ödeme borcunu üstlendiği sözleşmedir.’[198] Borçlar Kanundaki bu tanıma göre mülkiyetin karşı tarafa intikalinin söz konusu olmadığı sözleşmelerin, satım akdi olarak kabul edilmediği anlaşılmaktadır.

Klasik fıkıh geleneğimizde böyle bir sözleşmenin yasaklanan akitlerden olma ihtimali vardır. Alıcı tarafından borcun vadeli ödenecek olması, satıcının da malın mülkiyetini borç bitiminde devredecek olması akdin iki unsurunun da vadeli olması sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Bu da yasaklanan borcun borçla satımı[199] anlamına gelir. Ancak, her ne kadar tapu borç bitince devredilecek olsa da, konutun fiilen teslim ediliyor olması bu akdin söz konusu yasak kapsamına girmesini engellediği düşünülebilir.

Konutun mülkiyetinin borç bitiminde devredilmesi, borcun ödenmemesi ihtimaline karşı malın hapsedilmesi anlamında ele alınabilecektir. Ancak malın hapsedilebilmesinin, paranın peşin olması durumunda mümkün olacağı da göz ardı edilmemelidir.[200] Paranın veresiye olduğu durumlarda satılanın hapsedilmesi borcun borçla satılması anlamına geleceğinden caiz değildir.

TBK’nın 207. maddesinde ‘Sözleşme ile aksi kararlaştırılmadıkça veya aksine bir âdet bulunmadıkça, satıcı ve alıcı borçlarını aynı anda ifa etmekle yükümlüdürler. Durum ve koşullara göre belirlenmesi mümkün olan bedel, kararlaştırılmış bedel hükmündedir.’ İfadeleri ile satım akdinde asıl olanın iki bedelin de peşin olması gerektiği, ancak şartların belirlenmesi şartıyla yapılacak sözleşmelerin de satım akdi çerçevesinde değerlendirilebileceği ifade edilmiştir.

Netice itibariyle, gerek klasik fıkıh anlayışımızdaki gerekse günümüz borçlar kanunundaki yaklaşım açısından söz konusu uygulamanın klasik anlamda bir satım akdinden farklı olduğu görülmektedir.

ii. ÖN ÖDEMELİ SATIM AKDİ

Ön ödemeli konut satış sözleşmesi ilgili yönetmelikte ‘tüketicinin konut amaçlı bir taşınmazın satış bedelini önceden peşin veya taksitle ödemeyi, satıcının da bedelin tamamen veya kısmen ödenmesinden sonra taşınmazı tüketiciye devir veya teslim etmeyi üstlendiği,[201] şeklinde tanımlanmıştır. Buna göre TOKİ uygulamalarının ön ödemeli satış sözleşmesine benzediği söylenebilir.

Buna göre kuraya katılarak TOKİ konutlarından birini almaya hak kazanan kişi, henüz konut inşa edilmemişse, TOKİ ile sözleşmede belirlenen süre sonunda konutu teslim almak ve borç bitiminde de tapuyu devralmak üzere ön ödemeli konut satış sözleşmesi imzalamış olacaktır. Açık satış uygulamasında ise, TOKİ ile sadece borç bitiminde tapunun devri üzerine bir anlaşma söz konusu olacaktır.

İlgili yönetmelikte ön ödemeli konut satış sözleşmesinin, kat irtifakı devrinin tüketici lehine tapu siciline tescil edilmesiyle birlikte yapılacak yazılı bir sözleşme şeklinde veya noterliklerde düzenleme şeklinde yapılan satış vaadi sözleşmesi ile kurulacağı ifade edilmiştir.[202] TOKİ konutlarının satışı, TOKİ’nin yetkilendirdiği banka ile alıcı tarafından Gayrimenkul Satış Sözleşmesinin imzalanması ile gerçekleşmektedir. Söz konusu işlem, esasen gayrimenkul satış sözleşmesine değil daha çok bir satış vaadi sözleşmesine benzemektedir. Tapusu olmayan bir malın satış sözleşmesi kanunen mümkün olmadığı gibi, tapusu olan bir malın satış işlemi de ancak tapu devri ile mümkün olacaktır. Bu itibarla yapılan işlemi ön ödemeli konut satış sözleşmesi bağlamında değerlendirmek mümkündür.

İlgili yönetmeliğin 5. Maddesinin (c) bendinde ‘konutun tüm vergiler dâhil Türk Lirası olarak peşin ve taksitli toplam satış fiyatı ve (ç) bendinde ‘varsa faiz miktarı ve faizin hesaplandığı yıllık oran’ ön ödemeli konut satış sözleşmesinde belirtilmiş olması gerektiği belirtilmiştir.[203] TOKİ satış uygulamalarının, her ne kadar ön ödemeli konut satışına benzese de, taksitli toplam satış fiyatının netleştirilememesi ve altı aylık periyodik güncellemelerin oranının belirsiz olması dolayısıyla ilgili yönetmeliğin bu maddelerine aykırılık gösterdiği de ortadadır.

TOKİ KONUT EDİNDİRME UYGULAMALARININ FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

TOKİ sosyal konut uygulamaları bağlamında uyguladığı yöntemde morgage sisteminde olduğu gibi uzun vadeli bir kredi söz konusu değildir. TOKİ’nin uyguladığı sistem uzun vadeli konut satışı şeklinde ifade edilebilir.[204] TOKİ’nin, idareyi temsilen işlemlerini bir bankaya yaptırması da bu işlemin bir kredi uygulaması olduğu anlamına gelmeyecektir.

Devlet, temin ettiği arsalar üzerine konutları bir yüklenici firmaya yaptırır ve ihtiyaç sahibi vatandaşlara uzun vadeli olarak satar. TOKİ’nin uygulamış olduğu fiyatlandırma ve geri ödeme politikası incelendiğinde konut fiyatının akit esnasında belli olduğu görülecektir. Ancak yeniden değerlendirme dönemlerinde, satılan konutu alan kişinin gelir grubuna göre ya memur maaş artışı oranında ya da enflasyon oranında bir artış yapılmaktadır. Yapılan bu artış oranının önceden bilinmesi mümkün olmadığı için toplam ödemenin ne kadar olacağı belirsiz bir hal almaktadır.

TOKİ’nin sattığı her bir konutun fiyatını akit yapılırken kesinleştirmesi göz önüne alındığında, yapılan akitte klasik anlamda bir fiyat belirsizliğinden söz etmek zordur. Fakat periyodik olarak altı aylık güncellemeler neticesinde toplam ne kadar ödeme yapılacağının bilinememesi yapılan akitte bir fiyat belirsizliği olarak da değerlendirilebilecektir.

TOKİ yetkililerinin de ifade ettiği gibi paranın değer kaybının telafisi açısından da söz konusu güncellemelerin nasıl anlaşılacağı ayrıca bir değerlendirmeyi gerekli kılmaktadır. Yani, yapılan uygulama bir fiyat belirsizliği midir, yoksa enflasyon kaybının telafisi midir?

Yapılan akdin, en son ödenecek toplam fiyat üzerinden ele alınması, müşterinin ve satıcının malın fiyatını başlangıçtan bilmedikleri gerekçesiyle akdin fasit/batıl olması anlamına gelecektir. Bu bakış açısına göre yapılan akdin, fiyatı belli olan bir malı, belirsiz bir ekleme yaparak satılması şeklinde yapılması söz konusudur. Bu açıdan akit, (örneği) evin güncel fiyatı + belirsiz olan MMAO veya enflasyon farkı şeklinde yapılmış olacaktır. Bu akdin fasit kabul edilmesiyle, oluşan fesadın izalesinin mümkün olup olmaması, tarafları nizaa götürüp götürmemesi de ayrı bir tartışma konusu olarak karşımıza çıkacaktır.

Akit yapılırken fiyatın netleştirilmesi ve ilk altı aylık değerlendirme dönemi içerisinde müşterinin akit anında belirlenen fiyatı ödeyerek borcunu kapatmasının mümkün olması yukarıdaki bakış açısına çok da benzemediğini göstermektedir. Akit anında fiyatın net bir şekilde belirlenmesi, söz konusu güncellemelerin enflasyon kaybının telafisi şeklinde anlaşılmasına da zemin hazırlamaktadır. Bu yaklaşıma göre yapılan akit sahih olacak ve akitte bir fiyat belirsizliği olmadığı söylenebilecektir.

1. UYGULAMALARDAKİ FİYAT BELİRSİZLİĞİ-FESAT İLİŞKİSİ

TOKİ uygulamalarının satım akdi kabul ile akitteki fiyat belirsizliğin tarafları anlaşmazlığa götürecek oranda olduğu varsayıldığında, yapılan akdin nasıl bir sonuç doğuracağı meselenin bir başka yönüdür. Hanefiler dışındaki mezhepler açısından böyle bir akdin düzeltilmesi mümkün değildir. Çünkü onlara göre semen, akdin rüknüdür. Rüknün eksikliği ile akit batıl olacaktır.[205] Hanefiler ise; taraflar akit meclisinden ayrılmadan fiyattaki belirsizliğin giderilmesiyle fasit akdin sahih hale dönüşebileceği görüşündedir.[206]

Hanefilere göre satım akdinde oluşan fesat, zayıf ve güçlü olmak üzere iki kısımdır.[207] Akdin temeli olan mebi’ ve semen dışında oluşan fesat zayıf fesattır. Mesela, vadenin belirsizliği sebebiyle akdin fasit olması zayıf fesat örneğidir. Bu tür akitler kurulduktan sonra, fesat sebebiyle fesh edilmesi gerekirken, vadedeki belirsizlik akit meclisi dağıldıktan sonra da giderilse akit sahih hale gelir. Her ne kadar fesat akitte karar kılsa da daha sonradan tarafların vade üzerinde anlaşmaları ve vadeyi belirli hale getirmeleriyle akit sahih hale gelir. Bu hususta Hanefi fukahâsından İmam Züfer(ö. 158/775) cumhur gibi düşünmekte ve akit başlangıçtan geçersiz olduğu için, daha sonradan düzeltilmesinin mümkün olmadığı görüşündedir.[208]

Akdin temel unsuru olan mebi’ ve semende oluşacak cehalet ise kuvvetli fesattır. Bu fesat, fesat sebebi belirsizlik giderilmeden tarafların akit meclisinden ayrılmasıyla kesinleşir, fesadı kesinleşmiş akdin feshi ise vaciptir.[209]

Hanefiler, kuvvetli fesat sebebiyle fasit bir akde hüküm bina edilebilmesinde ve tazmin hükümlerinin cari olmasında malın kabz edilmesini şart koşarlar. Tabii malın tazminatında rayiç değer esas alınacaktır.[210]

TOKİ uygulamalarını, fiyat belirsizliği-fesat bağlamındaki bu bilgiler ışığında değerlendirecek olursak: Konutun kabz (teslimiyle) veya (hükmi kabz kabul edilmesi sayılırsa) kanunen sözleşmeden dönme süresinin dolmasıyla, konut tazmine konu olacak ve güncel değeri üzerinden ödenebilecektir. Buna göre teslimi (kabz) gerçekleşmemiş konutlar üzerine kurulan akitlerin derhal fesh edilmesi gerekecektir.

2. UYGULAMALARDAKİ FİYAT BELİRSİZLİĞİ-NİZA’ İLİŞKİSİ

Fukahanın satım akdinde oluşacak fiyat belirsizliğinde tarafları nizaa götürüp götürmemesini akdin fesadında ölçü aldığını biliyoruz.[211] Bu anlayışı bir buğday yığınının götürü usulü satışı[212] ve bir hayvan sürüsünün toptan satımı[213] gibi alışverişler üzerindeki tartışmalarda görmek mümkündür. Bu vb. meselelerde fukahânın bir kısmının nizaa sebep olacağı gerekçesiyle akdi fasit, bir kısmının da niza’ın giderilebileceği gerekçesiyle akdi sahih kabul ettiği kaynaklarımızda izah edilmektedir.

TOKİ gibi çok sayıda müşterisi olan bir kurumun satış uygulamalarındaki fiyat belirsizliğinin tarafları nizaa götürüp götürmediği hususunda bir tespitte bulunabilmek oldukça zordur. Böyle bir tespit ancak TOKİ’den konut alanlar üzerinde yapılacak geniş çaplı bir araştırmayla mümkün olabilir. Bu bağlamda, TOKİ’nin uyguladığı fiyat güncellemesi üzerine herhangi bir memnuniyet araştırmasına rastlanamamıştır. Her ne kadar TOKİ’nin uygulamış olduğu fiyatlandırma politikası üzerine bir memnuniyet araştırması bulunmasa da TOKİ’nin müşteri portföyü göz önüne alındığında memur maaş artış oranına veya enflasyon oranına endeksli bir artışın müşteriler açısından olumlu karşılanıp karşılanmayacağı da bir soru olarak karşımıza çıkacaktır.

TOKİ’nin müşterileriyle ilgili Meclis Dilekçe Komisyonuna sunulan;

• Hak sahiplerinin %77’sinde aile bütçesine giren toplam gelirin bir kişi tarafından sağlandığı,

• Gelir dağılımının %41 oranında alt seviyede; %30 oranında vasat durumda olduğu,

• %70’nin ödemelerde zorlandığı,

• %55,8’inin fiyatları yüksek bulduğu,[214]

bilgileri çerçevesinde, oluşan fiyat belirsizliği üzerinde herhangi bir niza’ ve anlaşmazlık olmadığını/olmayacağını söylemek de zordur. Yine memur maaşlarına endekslenen yeniden değerlendirme oranlarının devleti ve ülkeyi idare eden hükümetlerin belirleyeceği ve vereceği zam miktarına göre yapılması göz önüne alındığında, ileride niza’ çıkma ihtimali olduğu anlaşılacaktır. Meselâ devletin memur maaşlarına yüksek oranda zam yapması durumunda TOKİ’den ev alan kişilerin ortaya çıkan bu orantısız artışa itiraz etmemesi ve bu artışa razı olmaları aklen uzak görülmektedir. Yine TOKİ konutlarını alanların hepsinin memur olmadıkları düşünüldüğünde bu artışın niza’ oluşturması muhtemeldir. Ayrıca TOKİ’nin erken ödeme kampanya dönemlerinde müşterilerin faizli kredi çekerek borçlarını kapatmak istemelerini, fiyat belirsizliğine ve artış oranına bir tepki olarak değerlendirmek de mümkündür.

3. TOKİ UYGULAMALARI-DEĞER KAYBI İLİŞKİSİ

Paranın değer kaybetmesi veya kazanması durumunda gerek satım akdine gerekse karz akdine dayalı borçlanmalarda borcun enflasyon/deflasyon farkı gözetilmeden ödenmesi ya alacaklıya ya da borçluya zulüm anlamı taşıyacaktır. Enflasyonist ortamlarda, paranın değer kaybı/kazanması dikkate alınmadan yapılan ödemelerde, alacaklı enflasyon oranında zarar/kâr ederken, borçlu aynı oranda kâr/zarar etmiş olur. Ortaya çıkan bu durum Rabbimizin ‘haksızlık yapmamak ve haksızlığa uğramamak üzere anaparanız sizindir’[215] ve ‘mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin’[216] ayetlerine aykırı olacaktır. Hanefilerin istihsan[217], Mâlikîlerin de masalih-i mürsele diye ifade ettikleri, insanların ihtiyacına uygun olanın tercih edilmesi açısından enflasyon ve deflasyon farkının gözetilmesi yerinde olacaktır. Dolayısıyla paranın değer kaybının ödetilmesi maslahat, değer kaybının ödenmemesi ise mefsedet olacaktır.[218] TOKİ, inşaat şirketlerine yaptırmış olduğu konutları belli bir bedel üzerinden satmaktadır. TOKİ uygulamalarının satılan malın karşılığı olan vadeli alacaktaki değer kaybının telafisi olarak görülmesi mümkündür. Buna göre bu akitte bir fiyat belirsizliği değil, enflasyon kaybının telafisinden söz edilebilecektir.

TOKİ uygulamalarındaki fiyat güncellemeleri hakkındaki şikâyetlerin görüşüldüğü Meclis Dilekçe Komisyonunda, uygulamalarda herhangi bir gelir amacı olmadığı, yapılan güncellemelerin de vatandaşa ödeme kolaylığı sağlamak ve konutun değerini korumak amacıyla yapıldığı, dolayısıyla uygulanan sistemin değer güncelleme olarak kabul edilmesi gerektiği yetkililer tarafından ifade edilmiştir.[219]

Bu ifadeler bağlamında memur maaş artış oranına endekslenen artışların vatandaşlar açısından uygun olmayacağı Meclis Dilekçe Komisyonunca şu ifadelerle dile getirilmiştir: ‘Daha çok sosyal konut projelerinde uygulanan memur maaş artış oranı dikkate alınarak yapılan artışın görüleceği üzere çoğu dönem reel borç miktarının korunmasının üzerinde idare lehine bir artış içermesi / avantaj sağlaması da söz konusudur. Hükümetin MMAO’yu hesaplarken, çalışanların refahını artırmak için enflasyon oranı üzerinde ilave bir artış yaptığı bilinmektedir. Dolayısıyla kimi dönem hükümetin refah payı şeklindeki enflasyonun üzerindeki artışı da borç yükünün belirlenmesinde uygulanabilmektedir.’[220]

Para borçlarında -enflasyondan kaynaklanan- itibari değer kaybının, ödeme esnasında istenmesi caizdir.[221] Ancak enflasyon oranından daha fazla bir miktarın istenmesi haksız kazanç olacağı için caiz olmayacaktır.[222] Bu itibarla TOKİ uygulamalarında enflasyona bağlı değer kaybından fazla bir fazlalık istenmemelidir.

Satıcının borcu taksitle ödemesi caizdir.[223] Bunun delili, Hz. Berire (r.a.)’nin efendisiyle, dokuz taksitte ödemek üzere mükatebe anlaşması yapmış olması ve buna ne Hz. Aişe (r.a.)’ın ne Hz. Peygamber (s.a.v.)’in itiraz etmemesidir.[224] Buna göre bir mal, süre malum olmak kaydıyla ister uzun ister kısa vade ile taksitle satılabilir. Aylık taksitler halinde ödenmeye çalışılan bir borcun enflasyon karşısındaki değer kaybının hesaplanabilmesi meselenin fıkhî anlamda problem oluşturan en önemli noktasıdır. Bu açıdan altı aylık periyodik güncellemelerin isabetli olup olmadığı da tartışmaya açıktır. Ancak uzun seneleri bulan ödemelerde geleceğe yönelik enflasyon oranının kestirilmesin zorluğu da ortadadır.

TOKİ’nin (şehit ailelerine ve gazilere yönelik uygulamalar haricinde) müşterilerine münferit konut kredisi vermemektedir. Yapılan işlem bir konutun vadeli olarak satılmasına benzemektedir. Vadeli satışlarda enflasyon farkının istenmesi borca konu paranın zamanla değer kaybetmesine matuftur. TOKİ avukatlarının meclis dilekçe komisyonunda yaptıkları savunmada dillendirdikleri gibi, vadeli olarak satılan bir konutun altı aylık değerlendirme ile kazanmış olduğu değerin istenmesi[225] şeklindeki bir yaklaşım fıkhî açıdan doğru olmayacaktır. Bu itibarla malın bedelini korumak anlamında bir güncelleme uygulaması doğru değildir. Mal sahih bir akitte alıcının mülkiyetine geçmeli ve akdin konusu malda satıcının tasarruf hakkı bitmiş olmalıdır. Ancak TOKİ konut edindirme uygulamalarında mülkiyetin alıcıya geçmediği görülmektedir. Dolayısıyla üzerine gayrimenkul satış sözleşmesi düzenlenen konutlardaki fiyat artışı, TOKİ tarafından alacaktaki değer kaybının telafisi olarak değil, konutun kazandığı değer gibi görülmektedir.

4. TOKİ FİYAT GÜNCELLEMELERİ-FAİZ İLİŞKİSİ

Yapılan güncelleme, alıcının zimmetine taalluk eden borç olması açısından -karz akdinde olduğu gibi- başlangıçtaki fiyatta oluşacak değer kaybının şart koşulması anlamına gelecektir.

Ödeme gününde enflasyon kaybının istenebileceği müsellem olmakla birlikte daha borç verilirken veya akit yapılırken enflasyon kaybının alınacağının şart koşulmasının hadisteki[226] yasağın kapsamına girip girmeyeceği fıkhî bir problem olarak karşımızda durmaktadır. Ayrıca memur maaş artış oranında güncelleme şartı bulunan sözleşmelerde, enflasyonun üzerinde muhtemel bir fazlalık şartı da söz konusu olacaktır.

Ticari ilişkilerde, akdin başlangıcında alacaklı tarafın kendisine karşılıksız bir menfaat sağlayacak nitelikteki şartlar faiz kabul edilir.[227] Ancak enflasyona bağlı olarak ödeme gününde alınmasına cevaz verilen bir fazlalığın akit anında şart koşulmasının farklı bir sonuca varmayacağı da ortadadır. Bu bağlamda borçludan enflasyon oranında fazla ödeme istenmesi, alacaklı açısından karşılıksız bir fazlalık değil alacağın tam anlamıyla karşılığının alınması olarak değerlendirilebilir.

Ne var ki, memur maaş artışı oranında fazlalık şartı, söz konusu artış enflasyonun altında kalsa bile, alıcının muhtemel de olsa karşılıksız bir menfaati şart koşmuş olacağından bu şartla kurulan bir akit fıkhen sahih bir akit olmayacaktır.

5. DİYK’İN KONUT EDİNDİRME UYGULAMALARI FETVASI

“Toplu Konut İdaresi, peşin olarak ev alabilecek maddi imkânlara sahip olmayan kişiler için ev yaparak taksitle satmaktadır. Devlet bu kimselerden belli oranda peşinat almakta, geriye kalanını ise belirlenen süre içerisinde memur maaşlarına yapılacak zam oranında ilave yaparak tahsil etmektedir. Bu durumda memur maaşlarına yapılacak zam miktarı önceden belli olmadığı için fiyatta bir belirsizlik söz konusu olmaktadır. Alışveriş akdinin sahih olması için fiyatın, tam olarak belirlenmiş olması; belirsizlik varsa bunun taraflar arasında nizaya sebebiyet vermeyecek kadar az olması gerekir. TOKİ’nin yaptığı evlerin satım akdinde fiyatta belirsizlik vardır. Ancak bu belirsizlik akdin sıhhatine engel olacak ölçüde değildir.

Kısaca, bu şekilde ev satın almak caizdir.

Ayrıca ifade edelim ki, TOKİ’nin bu uygulamasının faizle bir ilgisi yoktur. Zira faiz, akitlerde taraflardan birine şart koşulmuş bulunan karşılıksız fazlalığın adıdır. Burada yapılan ilave ise yalnızca enflasyon sebebiyle oluşan kayıptır.”[228]

DİYK’in konu ile ilgili yöneltilen sorulara verdiği cevapta, ilk paragrafta meseleye fiyat belirsizliği açısından yaklaşıldığını görmekteyiz. Dolayısıyla konu fiyat belirsizliğinin nizaa sebep olup olmadığı bağlamında ele alınmış ve bu akdin nizaa sebep olmadığı gerekçesiyle caiz olacağı belirtilmiştir. Esasen burada oluşacak niza’ın tespiti ancak araştırmayla mümkün olacaktır. Dolayısıyla fiyat belirsizliğin nizaa sebep olup olmadığına yönelik herhangi bir araştırma yapılmaksızın TOKİ’nin uygulamış olduğu sistemi fiyat belirsizliği açısından değerlendirerek nizaa sebep olmadığını ve akdin sahih olacağını söylemek de zordur.

Kanaatimizce Kurulun fetvasının son kısmında dile getirilen enflasyon kaybının telafisi hususu, meselenin çözümü açısından daha isabetli durmaktadır. Ancak fetvada memur maaş artış oranının enflasyon artışından fazla olması durumu gözden kaçmıştır. Ayrıca fetvanın ilk kısmında mesele, bir satım akdindeki fiyat belirsizliği açısından ele alınırken son kısımda alacaktaki enflasyon kaybının telafisi olarak değerlendirilmiştir.

DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

TOKİ konut edindirme uygulamalarının sözleşme şartları ve uygulama şekli değerlendirildiğinde yapılan işlemin klasik anlamda bir satım akdinden farklı olduğu görülecektir. Malın veya hizmetin tüm vergiler dahil Türk Lirası olarak taksitle satış fiyatının belirlenmesi hem taksitle satış sözleşmesi yönetmeliğinde[229] hem de ön ödemeli konut satış sözleşmesi yönetmeliğinde[230], sözleşmede bulunması zorunlu hususlar arasında zikredilmektedir. TOKİ uygulamalarında ise, fiyat güncelleme uygulamasının bir sonucu olarak, söz konusu konutun taksitli satış fiyatı net bir şekilde belirlenememektedir. Bundan dolayı yapılan akdin, satış sözleşmesi veya ön ödemeli satış sözleşmesine aykırılık arz ettiği görülmektedir.

TOKİ konut edindirme uygulamalarının sözleşme şartları ve uygulamanın mahiyeti, yapılan sözleşmenin kanunen birden çok akit bağlamında değerlendirilebilmesine sebep olmaktadır. Güncel akitler bağlamında örneğin finansal kiralama sözleşmesine[231] benzeyen bir yönünün de bulunduğu düşünüldüğünde söz konusu akdi gelişen ekonomik şartların etkisiyle ortaya çıkmış yeni bir akit olarak değerlendirmek de mümkündür.

Meselenin klasik anlamda değerlendirilmesiyle böyle bir akdin fasit olacağını, fesat sebebinin izalesinin mümkün olması itibariyle sahih, fesada sebep olan niza’ın izalesinin mümkün olmaması itibariyle de akdin bozulması gerekeceğini söylenebilir. Diğer taraftan kurulurken akdin sahih olduğu, oluşan fiyat belirsizliğinin akitle alakalı değil vadeli alacaktan kaynaklanan bir durum olduğu da söylenebilir. Bütün bu yaklaşımların meseleye bakış açısıyla alakalıdır.

Meseleye hangi açıdan bakılırsa bakılsın TOKİ konut edindirme uygulamalarının daha iyi bir noktaya getirilmesi ve akdin sıhhatiyle alakalı tartışmaların en aza indirilmesi mümkündür. Bu bağlamda TOKİ konut edindirme uygulamalarıyla ilgili şu tekliflerde bulunmak istiyoruz;

1. Bütün bu tartışmaların sebebi olan husus TOKİ konut edindirme uygulamalarındaki fiyat güncellemeleridir. Geçmiş tecrübelerden (son 10 yıllık enflasyon artışı/memur maaş artışı) yararlanarak geleceğe yönelik vadeli satış fiyatlarının netleştirmesi mümkünse, İdarenin konutları net olarak peşin ve vadeli satış fiyatlarını belirlemesi ve o fiyat üzerinden satış işleminin yapılması.

2. Şayet vadeli satış fiyatının netleştirilmesi mümkün olmayacaksa (bu net fiyat ile İdarenin veya müşterinin aşırı zararı vb. sebebiyle), en azından son 5-10 yıllık fiyat artışının net bilgisi müşterilere bildirilmeli ve alıcının ne kadar taksit artışıyla toplamda ne kadar ödeme yapacağını takribi olarak hesaplayabilmesine imkân sağlanmalıdır.

3. İdarenin hesabına enflasyon kaybının üzerinde bir artışın girmesine sebep olacak memur maaş artış oranına bağlı bir hesaplamanın uygulamalardan çıkarılması gerekir. Çünkü enflasyon oranından fazla çıkan memur maaş artışı haksız kazanç olacak ve bu haksız kazanç, artışın sadece enflasyondan fazla çıktığı dönemle sınırlı kalmayacak ve altı aylık periyodlarda üzerine uygulanacak yeni güncellemelerle katlanarak devam edecektir.

4. Bu tebliği TOKİ uygulamalarındaki fiyat güncellemeleri ve yapılan akdin mahiyeti üzerine teksif ettik. Ancak TOKİ konut edindirme uygulamalarının sözleşmeleri içerisinde bazı haksız şartlar da bulunmaktadır. TOKİ lehine haksız kazanca sebep olacak, alıcıyı kısıtlayıcı ve yönetmeliklere aykırı maddelerin sözleşmeden çıkarılması gerekir.

5. TOKİ uygulamalarına satım akdi bağlamında verilecek cevazı, enflasyondan kaynaklanan kaybın telafisi açısından değerlendirmekle mümkün olacağını yukarıda anlatmaya çalıştık. Bu bağlamda hiçbir uygulamada enflasyon kaybından fazla bir güncelleme yapılmamalıdır. Ebu Yusuf’a istinat edilen görüşte paranın değer kaybı meselesinin sadece alacaklı açısından ele alınmadığını borçlunun da zarara uğramasının önüne geçilmeye çalışıldığını unutmamak gerekir.

KAYNAKÇA

Kur’an-ı Kerim

Bayındır, Abdulaziz, Ticaret ve Faiz, Süleymaniye Vakfı Yayınları, İstanbul 2007.

Beyhakî, Ebu Bekr Ahmed b. Huseyn b. Ali, es-Sünenü’l-Kübrâ, Thk. Muhammed Abdulkadir Atâ, Beyrut 1424/2003.

Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukukı İslamiye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, Bilmen Yayınevi.

İbn Maze, Burhanettin el-Buhari, El-Muhitu’l-Burhani el-Muhıti’l-Burhânî fi’l-Fıkhı’l-Nu’mâni, Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, Beyrut, 2004.

Buhâri, Muhammed b. İsmâil Ebu Abdilleh, el-Câmiu’l-Müsnedü’s-Sahihi’l-Muhtasar min Umuri’r-Rasulileh (Sahihü’l-Buhâri), Thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır, Dar-u Tavku’n-necat 1422.

Feyyumi, Muhammed b. Ali, el-Misbahu’l-Münir, El-Mektebetü’l-İlmiyye, Beyrut t.y.

Heyet, el-Mevsuatü’l-Fıkhıyye el-Kuveytiyye 1404-1427.

İbn Âbidîn, Muhammed Emin b. Ömer, Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr, Daru’l-Fikr, 2. bs., Beyrut 1992.

Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-Eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmet, el-Mebsût, Dâru’l-Ma’rife, Beyrut 1993.

Kadri Paşa, Mürşidü’l-hayran ile Ma’rifeti ahvali’l-insan, el-Matbaatü’l-kübra, Bulak 1981.

Kasânî, Ebu Bekir Alâddin b. Mes’ud, Bedaiu’s-Sanâi’ Fi Tertibi’ş-Şerâi’, Dar’ul-Kütübü’l-İlmiyye, 2. bs. , Beyrut 1986.

Merğinâni, Burhânuddin Ebu’l-Hasen Ali b. Ebi Bekr, El-Hidaye Şerhu Bidayet’l-Mübtedi, Şeriket-ü Dâri’l-Erkam, Beyrut t.y.

Mevsîlî, Abdullah b. Mahmud Mevdud, el-İhtiyar li Ta’lili’l-Muhtar, Matbaatü’l-Halebi, Kahire 1937.

Müslim b. el-Haccâc, Ebu’l-Hasan el-Kuşeyrî en-Neysâbûrî, el-Müsnedü’s-Sahîhu’l-Muhtasar (Sahîhu’l-Müslim), Thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, Beyrut t.y.

Nevevi, Ebu Zekeriya Muhiddin, El-Mecmu’ Şerhu’l-Mühezzeb, Daru’l-Fikr t.y.

İbn Kudâme, Muvaffakuddin Ebu Muhammed Abdullah b. Ahmed, el-Muğni, Mektebetü’l-Kahire, Kahire 1968.

Sayfi, Abdullah Ali, el-Cehalet ve Eseruhe fi Ukudi’l-Muavazat, (Doktora tezi) Ürdün, 2000.

Sahnun, Ebu Abdullah Muhammed el-Müdevvene, Daru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1994.

Semerkandi, Alâuddin, Tuhfetü’l-Fukahâ, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994.

Şirbini, Muhammed b. Ahmet El-Hatib, Muğni’l-Muhtaç, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994.

Zeylâi, Fahrettin Cemalüddîn Ebû Muhammed Abdullâh b. Yûsuf b. Muhammed, Tebyinü’l-Hakaik Şerh-u Kenzu’d-Dekaik, el-Matbatü’l-Kübra, Kâhire.

Zuhayli, Vehbe, el-Fıkhu’l-İslami ve Edilletühü, Daru’l-Fikr, Dımeşk 2007.

https://fetva.diyanet.gov.tr/Soru/DiniSorular.aspx?Menu=423

http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6502.pdf

http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6098.pdf

http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2985.pdf

http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5543.pdf

https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/dilekce/belge/kararlar/d23/gkcetvel54.pdf

http://www.toki.gov.tr/kurulus-ve-tarihce

http://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/KonutEdinmeRehberi.pdf

https://www.toki.gov.tr/haber/tokiden-yuzde-20-indirim-kampanyasi

http://www.toki.gov.tr/endeksler

https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/Satis/Endeksler.pdf

http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141127-7.htm

http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/01/20150114-5.htm.

http://www.yargitay.gov.tr/dergiler/ykd/eylul1997.pdf.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Mehmet Bey’e teşekkür ediyoruz. On dakika içerisinde de müzakeresini yapmak üzere Aytaç AYDIN hocamızı dinleyeceğiz. Hocam buyurun.

[180] Konu ile ilgili bilgilendirme mahiyetindeki kısımların hazırlanılmasında Başbakanlık Toplu Konut İdaresi’nin web sitesinden faydalanılmıştır. Bazen olduğu gibi alınmış bazen de ilgili kısım özet halinde verilmiştir.

[181] Toplu Konut Kanunu, http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2985.pdf

[182] Kuruluş ve Tarihçe, http://www.toki.gov.tr/kurulus-ve-tarihce, 31.07.2017.

[183] http://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/KonutEdinmeRehberi.pdf, E.t.: 28.07.2017.

[184] https://www.toki.gov.tr/haber/tokiden-yuzde-20-indirim-kampanyasi,E.t.: 31.07.2017.

[185] http://www.toki.gov.tr/endeksler, E.t.: 30.07.2017.

[186] https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/Satis/Endeksler.pdf, E.t.: 30.07.2017.

[187] http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5543.pdf

[188] Tbmm Dilekçe Komisyonu Genel Kurul Karar Cetveli, Sayı: 16, s. 13, 23, Y.t. 01/04/2011 https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/dilekce/belge/kararlar/d23/gkcetvel54.pdf E.t.: 02.08.2017

[189] Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6502.pdf

[190] TBMM Dilekçe Komisyonu Genel Kurul Karar Cetveli, Sayı: 16, s. 13, 23, Y.t. 01/04/2011 https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/dilekce/belge/kararlar/d23/gkcetvel54.pdf E.t.: 02.08.2017

[191] TKHK Madde 19-(1), http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6502.pdf.

[192] TBK, Madde 259, http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6098.pdf

[193] TBK, Madde 260, http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6098.pdf

[194] Heyet, “Bey’ bi’l-vefa”, El-Mevsuatü’l-fıkhiyye Kuveytiyye, Kuveyt: Vezâratu’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslamiyye, 1404/1983, IX, 260.

[195] Serahsi, el-Mebsut, XV, 115-116

[196] Kasânî, Bedâius’-sanai’, V, 133; Mevsıli, El-İhtiyar li ta’lili’l-muhtar, II, 3; İbn Âbidin, Reddu’l-muhtar, IV, 502; Nevevi, El-mecmu’, IX, 149; İbn Kudame, El-Muğni, III, 480.

[197] Yargıtay Kararları Dergisi, cilt 23, sayı 9, Eylül 1997, K. 1997/ 4125, htp://www.yargitay.gov.tr/dergiler/ykd/eylul1997.pdf.

[198] TBK, Madde 207, http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6098.pdf.

[199] Zuhayli, El-Fıkhu’l-İslami, VII, 5050.

[200] Kasânî, Bedaiu’s-sanâi’, V, 237; Şirbini, Muğni’l-muhtac, II, 386.

[201] Ön Ödemeli Konut Satışları Hakkında Yönetmelik, Madde-4 (ğ), http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141127-7.htm

[202] Ön Ödemeli Konut Satışları Hakkında Yönetmelik, Madde-6, http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141127-7.htm

[203] Ön Ödemeli Konut Satışları Hakkında Yönetmelik, Madde-5, http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141127-7.htm.

[204] TBMM Dilekçe Komisyonu Genel Kurul Karar Cetveli, Sayı: 16, s. 13, Y.t. 01/04/2011 https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/dilekce/belge/kararlar/d23/gkcetvel54.pdf E.t.: 02.08.2017

[205] Zuhayli, el-Fıkhu’l-İslami, V, 3446.

[206] el-Mevsıli, el-İhtiyar, II, 26.

[207] Sayfi, el-Cehalet, s.60.

[208] Zuhayli, el-Fıkhu’l-İslami, V, 3446.

[209] Serahsi, el-Mebsut, XIII, 49.

[210] Kasânî, Bedaiu’s-sanai’, V, 246.

[211] İbn Maze, El-Muhitu’l-Burhani, VI, 532.

[212] Semarkandi, Tuhfetü’l-Fukahâ, II, 46; Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâi’, V, 263.

[213] Merğinâni, El-Hidaye, III, 25.

[214] TBMM Dilekçe Komisyonu Genel Kurul Karar Cetveli, S. 16, s. 77, y.t. 01/04/2011, https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/dilekce/belge/kararlar/d23/gkcetvel54.pdf E.t.: 18.08.2017

[215] Bakara, 2/279(فَلَكُمْ رُؤُ۫سُ اَمْوَالِكُمْۚ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُون)

[216] Nisa, 4/29 (يَٓا اَيُّهَا الَّذٖينَ اٰمَنُوا لَا تَأْكُلُٓوا اَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ اِلَّٓا اَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ)

[217] İstihsan akla gelen ilk çözümü terk ederek haklı bir gerekçeyle, herkesin mübtela olduğu şeylerde, zor olanı bırakıp kolay olanı tercih etmektir. Kolayı tercih etmede kullanılacak gerekçeye de ‘vechü’l-istihsan’ denir.

[218] Bayındır, Ticaret ve Faiz, s. 336.

[219] https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/dilekce/belge/kararlar/d23/gkcetvel54.pdf

[220] TBMM Dilekçe Komisyonu Genel Kurul Karar Cetveli, sayı 16, sayfa 79, y.t. 01.04.2011, https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/dilekce/belge/kararlar/d23/gkcetvel54.pdf, E.t.: 18.08.2015.

[221] Kasânî, Bedaiu’s-sanai’, V, 242; Bilmen, Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, VI, 96.

[222] Zeylâi, Tebyinü’l-Hakaik, IV, 143.

[223] Buhari, Büyu‘, 14; Müslim, Müsakat, 24; Kadri Paşa, Mürşidü’l-hayran, I, 52.

[224] Buhari, Büyu‘, 73; Müslim, Itk, 2.

[225] TBMM Dilekçe Komisyonu Genel Kurul Karar Cetveli, Sayı: 16, Y.t. 01/04/2011 https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/dilekce/belge/kararlar/d23/gkcetvel54.pdf E.t.: 25.11.2015

[226] Beyhâki, es-Sünenü’l-Kübrâ, V, 571.

[227] Nevevi, Muğni’l-muhtac, III, 334; Sehnun, El-Müdevvene, III, 75; İbn Abidin, Reddü’l-muhtar, V, 177.

[228] Din İşleri Yüksek Kurulu tarafından Dini Soruları Cevaplandırma Platformu üzerinden 06.01.2016 tarihinde müsteftiye gönderilen cevap alınmıştır. https://fetva.diyanet.gov.tr/Soru/DiniSorular.aspx?Menu=423, E.t.: 15.08.2017.

[229] Taksitle Satış Sözleşmeleri Hakkında Yönetmelik, Madde 6, http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/01/20150114-5.htm.

[230] Ön Ödemeli Konut Satışları Hakkında Yönetmelik, Madde 5, http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141127-7.htm.

[231] Finansal kiralama sözleşmesi: Tüketiciyle kurulan ve kira süresi sonunda bir malın mülkiyetini edinme zorunluluğunun bulunduğu sözleşmeyi ifade eder, Taksitle Satış Sözleşmeleri Hakkında Yönetmelik, Madde 4, http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/01/20150114-5.htm.

MÜZAKERE:
“TOKİ KONUT EDİNDİRME UYGULAMALARININ FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ” KONULU TEBLİĞİN MÜZAKERESİ

Yrd. Doç. Dr. Aytaç AYDIN

Yıldırım Beyazıt Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Öğretim Üyesi

Bimillahirrahmanirrahim.

Öncelikle “Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı”nı tertip eden heyeti tebrik ederek söze başlamak istiyorum.

1. İşleme Yöntemi:

Yararlı ve genel bir giriş yaparak; TOKİ uygulamaları ve genel işleyişini üç kategoride inceleyerek TOKİ taksitlerine yapılan zam oranlarının hesaplamasını ele almış; satış sözleşmesindeki bazı şartların değerlendirmesini yapmış; TBK bağlamında konuyu değerlendirmiş ve son kısımda da fıkhî açıdan konuyu değerlendirmeye çalışmıştır. Konuyu sistematik bir şekilde ele almaya çalışan tebliğciyi, tebliğ boyunca güzel bir gayret içinde gördüğüm için kutluyorum. Ancak bundan sonraki çalışmaların daha sağlıklı olması için aşağıdaki tespitleri sizlerle paylaşmak istiyorum:

I. Metinde; çok sayıda kararsızlık gibi algılanabilen ve göreceliliği ifade den bir üslup var. Ör: İzlenimi oluşturmaktadır (s.8.); akla getirmektedir (s.8); fıkhî izahı zor.. (s. 12); yasaklanan akitlerden olma ihtimali var… (s. 13); problem olarak karşımızda durmakta… (s. 21); niza’a sebep olmadığını ve akdin sahih olacağını söylemek zor… (s. 22, 5. Satır) gibi. Hukuk metinleri olabildiğince munzabıt, göreceli olmayan ifadelerle inşa edilirse daha sağlıklı olur kanaatindeyim.

II. Metinde;

1. Kısaltma ile ifade edilen yerlerde; ilk geçtiği yerde tam olarak verilip daha sonra kısaltmaları verilse daha iyi olurdu. TBK (Türk Borçlar Kanunu) (s. 10).

2. TOKİ fiyat artırma oranına etki eden unsurlar verildikten sonra yıllara göre artış oranı paylaşılması Memur maaşı artış oranındaki belirsizlik iddiasının desteklemek için daha yerinde olurdu[232].

3. Maaş artış kriterlerinin ne olduğu ve enflasyonist ortamlarda yapılacak değerlemelerde kriterlerin belirlenmesi probleminin ortay konulması ve çözüm önerisine yer verilmesi iyi olurdu.

4. İsimsiz akit olduğu ve klasik bey’ olmadığı halde (karma birden çok sözleşmeli işlem) klasik bey’ hükümleri uygulanabilir mi? Bu konu daha net ifade edilebilirdi (s. 17).

5. Fiyat belirsizliğinin niza’a götürdüğü… “tespitte bulunabilmek oldukça zor” ifadesi mantıki açıdan ve uygulama verileri ile desteklenmeli idi. Zira binlerce uygulama var ve bu işlemler resmi kanallardan yapıldığı halde niçin tespiti zor? Niza’ olsa basın ve yayında yer almaz mıydı? (s.17-18)

6. “…memur maaş artış oranına veya enflasyon oranına endeksli bir artışın müşteriler açısından olumlu karşılanıp karşılanmayacağı da bir soru olarak karşımıza çıkacaktır” (s. 18 1. Paragraf 7 satır) denmektedir. Ancak bu durum/şartlar baştan ilan edildiği; tarafların bu duruma rızası olduğu halde neden sorun olacağı belirtilmemiş. Mevcut uygulamada sorun olmak bir tarafa o kadar talep var ki kura çekilerek satış yapılabiliyor… Mevcut hal ile bu iddia arasındaki çelişkiye değinilmeliydi.

7. “… oluşan fiyat belirsizliği üzerinde niza olmayacağını söylemek de zordur” (s. 18 15-16 satır) ifadesinin geçtiği bölümde şu sorulara cevap bulunmalıydı:

• TOKİ, başta yaptığı anlaşmaya aykırı davranıyor mu? Uygun davranıyorsa niçin niza çıksın?

• Niza olması durumunda konu mahkemelere taşınır ve bu durum bilinebilirdi.

• Şartlar baştan net ifade ediliyor ve her iki taraf da rıza gösterdiği için sözleşme gerçekleşiyor?

• Böyle olsaydı ilk yıllardan sonra satışlar durur/talep olmazdı. Tam tersi o kadar çok rağbet var ki, satışlar ancak kura ile yapılabiliyor.

8. TOKİ uygulamalarında değer kaybı sadece enflasyonla kaldırılabilir mi? Enflasyonun dışında değeri etkileyen bileşenler?... Bu konu daha derin tartışılabilirdi. (s. 20, 2. Satır)

9. “…akit yapılırken enflasyon kaybının alınacağının şart koşulmasının hadisteki[233] yasağın kapsamına girip girmeyeceği fıkhî bir problem olarak karşımızda durmaktadır” (s. 20 son parağraf-s. 21 ilk satırlar):

10. Bu konu için; ilgili hadisin metnine de yer verilerek bahsedilen problemin tahlil edilmesi uygun olurdu…

11. Ödeme günü enflasyon şartının konulup enflasyon farkının ödeme günü tahsili tam da “ana para”[234] sizindir ifadesi geçen ayet ile örtüşmez mi?

12. Söz konusu artış enflasyonun altında bile olsa “alıcının karşılıksız bir menfaat şart koşmuş olacağından” fıkhen sahih değil…? Nedeni yeterince açık/anlaşılır değil… (s. 21) Enflasyonun altında olduğunda; değerinin altında bir geri ödeme var demektir. Bu durumda bir fazlalık nasıl oluyor?:.. Bu açıklansa daha yerinde olurdu.

13. Ayrıca enflasyon oranı ve memur maaş artış oranı esas alınarak yapılan arşlarda mevcut alacak değerleniyor fakat satın alınan TOKİ konutunun da yıllar içinde (ör. ödeme yapılan 10 yıl ise) değeri artıyor. 10 yıl vadeli bir ödeme planında ödeme tamamlandığı zamandaki evin değeri ve tüm ödemelerin mukayesesi yapılarak yorumlanması yerinde olurdu.

14. Vadeli taksitli satışlarda enflasyon oranını üstünde değerleme ölçütü getirilebilir mi? Neden? Tartışılabilirdi bu konuya hiç değinilmemiş.

Tebliğle ilgili olarak bazı hususları, müzakere çerçevesinde yeniden gündeme getirmek istiyorum.

Prof. Dr. Ahmet Yaman Hocamın 2010 yılında “Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı”ında[235] ifade ettiği “bir iktisadi işlem hakkındaki hüküm ispatının sonuçlanabileceği 5 adım” prensibine göre görüşlerimi özetle ifade etmek istiyorum:

Mahiyetinin belirlenmesi,

Maksadının tespiti,

İhtiyaca binaen mi yapılmaktadır?

Haksız kazanç, sömürü var mıdır? Birisinin zayıflığından istifade var mıdır?

Sarih, kat’î bir nas var mıdır? Nassa aykırılık var mıdır?

• Gayesi Açısından

◊ “Toki konut edindirme uygulamaları”na makasıdu’ş-şeria açısından bakıldığında; kamu yararına ihdas edildiği anlaşılmaktadır. Günümüzde isimsiz akitler çerçevesinde maslahat-ı mürsele prensibi uyarınca devlet desteği ile kamu yararına gerçekleştirilen bir uygulama olarak görülmektedir.

• Uygulamanın Mahiyeti

◊ Bu uygulama; isimsiz akitler çerçevesinde içinde birden fazla akit barındıran karma nitelikli bir akit olup bir kamu kuruluşu tarafından ihtiyaca binaen gerçekleştirilmektedir.

◊ İslam hukuku akit teorisi çerçevesinde akdin kuruluş şartları ve sıhhat şartlarını taşıdığı görülmektedir. Kanaatimce taraflar sözleşmedeki şartları kabul ederek bu akdi gerçekleştirdikleri için tarafları niza’a götürecek bir cehalet ve belirsizlik (garar) de içermemektedir. Memur maaş artışlarına bağlanması tarafların niza’ını ortadan kaldırmakla beraber memurlara ilgili hükümetin normalin üzerinde aşırı bir zam yapması sonucu TOKİ müşterilerinin fiyat artışının da fahiş olabileceği varsayımı ileri sürülebilir. Ancak burada bir check-balance diye de ifade edilen bir kontrol mekanizması da vardır. Şöyle ki; Bunu göze alan bir hükümet artış oranını çok daha üzerinde bir miktarı başka bir kaynaktan temin etmek zorunda kalacağı için bunun uygulamada yer bulması zor görülmektedir.

◊ İçeriğinde vadeli bir satışı barındırdığı için enflasyonist ortamda iktisadi değeri olan kıymetlerin (para vb.) değerlemesi problemi yaşanmaktadır. Enflasyonist bir ortamda yapılan ödeme uzun bir zamana yayılmıştır. Dolayısı ile paranın zaman değeri ve enflasyona göre; aylık ve yıllık değerlemelerde mihenk taşı (ölçüt) ne olacaktır? Bu konuda farklı fikirler vardır; ancak bu problem aşılabilir problemdir ve içinde yaşadığımız zamana göre tespitine dair ictihadın yapılabileceği bir nitelik arz etmektedir.

◊ Uzun bir zamana yayılmasından dolayı tarafları hakkaniyet ölçüsünde ortak bir değerleme ölçütü konusunda ittifak etmeleri ve bu ölçütün de İslam hukuk kuralları ile örtüşmesi esastır. “Zulmetmeyin ancak zulme de uğramayın” prensibince hakkaniyet ölçüleri içinde bu değerlemenin yapılabilmesine dair kanaatim şudur: Olabildiğince çok “değerlemeye esas eşya”nın “değerleme sepeti”ne konularak bunların artış oranlarının hesaplanması ve ortalamasına göre bir hesaplama sisteminin esas alınması uygun olur. Bu hesaplama sistemine göre tespit edilen oran periyodik aralıklarla sağlıklı bir şekilde yetkili bir kamu kuruluşu tarafından ilan edilebilecek bir ilan sistemiyle yayınlanabilir. Bu değerleme sistemi ayrı bir çalışma konusudur.

• Uygulamaya Duyulan İhtiyaç

◊ Bu uygulama; yoksul, dar ve orta gelir grubuna hitap etmektedir ve bir ihtiyacı karşılamaktadır. İhtiyaç duyup talep edenlerin hepsinin talepleri karşılanamadığı için de kuralar çekilmektedir.

• Haksız Kazanç ve Sömürü

◊ Bu uygulamada haksız kazanç ve sömürüden ziyade sosyal devlet anlayışı çerçevesinde belirli vergi indirimleri[236] de sağlanarak ihtiyaç sahibi talep edenlerin desteklendiği gözlemlenmektedir.

• Birisinin Zayıflığından İstifade Var mıdır?

◊ Uygulama şartları ve müşteri portföyü açısından bakıldığında bu uygulamada zayıfların desteklendiği görülmektedir. Zira kendi imkanları ile konut edinemeyen yoksul, alt gelir grubu, dar ve orta gelir grubunun önceliklendiği gözlemlenmektedir.

• Sarih, kat’î bir nas var mıdır? Nassa aykırılık var mıdır?

◊ Doğrudan bu uygulamayı ifade eden sarih ve kat’î bir nas yoktur ancak makasidu’ş-şeria açısından kamu yararını destekleyen nasslara ugundur.

• Netice Olarak:

◊ TOKİ uygulaması kamu yararının baskın olduğu bir uygulama olarak Makâsıdu’ş-şerîa açısından uygudur. Ancak TOKİ uygulamalarındaki fiyat artışlarındaki değerleme usulü enflasyon ve memur maaş artış oranı yerine daha evrensel bir değerleme ölçütüne kavuşturulmalı ve kanunla kayıt altına alınmalıdır. Şu haliyle enflasyon ve memur maaşı artış oranın kriter olarak alınması ve sözleşmenin başlangıcında tarafların rızasının olması, nizaya götüren bir belirsizliği içermediği için uygundur ancak iyileştirmeye de açıktır.

◊ Bu iyileştirme noktasında önerimiz; paranın zaman ve enflasyon değerinin hesaplamasına esas olacak daha kuşatıcı bir “değerleme sistemi” geliştirilip bunun da kanun ile güvence altına alınmasıdır. Mevcut durumdan, hükümetlerin göreceli memur maaş zamlarına bırakılmadığı, daha kuşatıcı olan bu “değerleme sistemi”ne geçildiğinde taraflar kısmi belirsizliği de aşmış olacaklardır.

II- Sonuç

Tebliğci, ele aldığı konuları, belli bir çerçeveye oturtarak işlemiş; TOKİ sosyal konut uygulamalarını kategorilerine ayırarak her bir kategorinin işleyişini ortaya koymuş; taksitlendirmede yapılacak zam oranı için kriterleri tahlil etmiş; bazı sözleşme şartlarını da ele alarak son kısımda bu uygulamanın fıkhî tahilini yapmıştır. Tebliğciyi gösterdiği gayretinden dolayı tebrik ediyorum.

İki önerimi de ifade ederek nokta koymak istiyorum:

1. İslam hukukuna uygun bir değerleme sistemi kurulması için teorik çalışma yapacak bir komisyon kurulması ve bu uygulamanın hükümete teklif edilmesi. Enflasyonik ortamdaki değerlemeleri ve diğer değere etki eden unsurları da dikkate alarak evrensel ölçekte adil bir değerleme sisteminin kurulması.

1. Mali piyasanın beş unsurunu:

a. Fon fazlası olanlar,

a. Fon talep edenler,

a. Aracı kurumlar

a. Finansal araçlar,

a. Hukuki ve idari düzen konularının bir bütün olarak, sahanın uzmanları tarafından ele alıp İslam hukukuna göre tahlil edilerek, piyasaların uyum içinde çalışabileceği bir sistem teorisi içi uzun soluklu (ör. 5 yıl) bir çalışmanın projelendirilerek başlatılması yerinde olur.

Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Mehmet Bey sadece bir cümle kurmak istiyor, buyurun.

Mehmet AKKUŞ

Hocamızın değerlendirmesinden dolayı teşekkür ediyorum. Şimdi memur maaş artış oranının doğru olmadığını ifade etmeye çalıştım. Biraz sunumumuz hızlı oldu. Tebliğimizde buna değinmiştim. Enflasyon oranında artışın şart koşulmasının fiyat belirsizliği üzerinden değil de fiyatın net olduğunu kabul etmemiz açısından doğru olacağını söylüyorum. Hocamızla aynı şeyi düşünüyoruz, aynı şeyi söylüyorum. Yine memur maaş artışının TOKİ tarafından tekrardan memurlara döneceği şeklindeki eleştirisi hususunda; ben buna çok katılmıyorum. Çünkü TOKİ’den ev alan sadece memurlar değildir. Dar gelirli insanlar da TOKİ’den ev satın alıyorlar. Maaşa zam yapılması sadece memurlarla alakalıdır. Dolayısıyla bunun çok adil olmadığını düşünüyorum, teşekkür ediyorum.

GENEL MÜZAKERE

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Söz almak isteyen hocalarımızın isimlerini alalım arkadaşlar gelinceye kadar. Hocam isimler lütfedilirse… Orhan Çeker hocam, Mustafa Bülent Dadaş, Abdullah Durmuş, Yusuf Dinç, Ahmet Ocak, Mustafa Yıldız; evet hocalarımız, başka var mı söz almak isteyen? Yine de söz almak isteyen olursa ekleriz. Oğuzhan Bey geldiler mi, TOKİ’den? Ali Bey bir söz almak istiyordu. Ben önce Ali Bey’e söz vermek istiyorum o yüzden bekledim. Hocam buyurun. Peki, o zaman başlayalım gelen arkadaşlarımıza sonra inşallah söz verelim. Orhan hocam buyursunlar.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Osman Bey yaptığı tenkitler ile ilgili yatırımcı firma ile yapıcı firma arasındaki muamelenin istisna değil, selem olduğunu söyledi. Hâlbuki şöyle diyelim, istisna değil derken de şu endişeden hareket etti. Selem bağlayıcıdır, bağlayıcı olması gerektiği için biraz ona yorumladı. Hâlbuki istisna akdinin bağlayıcı olup olmaması ihtilaflıdır, rahatlıkla bağlayıcıdır da denebilir. Bu noktada bir endişe yok. Üstelik selem akdi olması mümkün değil. Çünkü selemde malı temin edecek olan taraf, mala hiçbir ilave yapmadan, emek vermeden olduğu gibi yapımcı firmaya gelir, getirir teslim eder. Hâlbuki biz buna baktığımız zaman sadece malı olduğu gibi getirip teslim etmiyor, üzerinde bir emek veriyor, çimentodan tuğladan demirden bir ev yapıyor ve teslim ediyor. Dolayısıyla bu mutlaka istisnadır, selem olması mümkün değil, bunu ifade etmek istedim.

İkincisi, TOKİ konusunda niza’ var-yok bence sözü fazla uzatıyoruz. Niza’, yani oradaki cehaletin akdi etkilemesi için nizanın var olup olmamasına bakarız. Hâlbuki oradaki müşterilerle satıcı TOKİ arasında, ben şimdiye kadar hiçbir niza’ duymadığım gibi, millet kuyrukta, sırada oradan daire almaya çalışıyor. Bu belirsizliğin memur maaşına bağlı olarak meydana gelen ve cehalettir gibi takdim edilen olay nizaya sebebiyet vermediği için akde etki etmez, akit sahihtir diyorum, o kadar söylüyorum.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Teşekkür ediyoruz. İsterseniz topluca değerlendirdikten sonra hocalarımız cevap versinler. Ne dersiniz arkadaşlar, tek tek değil de not alarak topluca değerlendirelim. Evet, Mustafa hocam.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Orhan hocanın dediğinin biraz müzakeresi olacak, yine tersi olacak ama şimdi şöyle bir baktığımız zaman piyasada ev edindiren kurumlara, tamamıyla insanların bir mecburiyetten dolayı gittiklerini görüyoruz. Katılım bankası da böyle, sabah konuşulan konu da TOKİ de öyle. Yani imkânı iyi olan insanların teşebbüs ettikleri, girdikleri bir şey değil. Dolayısıyla bu kurumların tamamında bir sömürü var, bir adaletsizlik var. Bunu kimse inkâr edemez.

Hanefiler, cehaleti en geniş tarif eden onlardır. Münazaayı esas almışlardır ve münazaayı da teslim ve tesellüme mani olan şey olarak yorumlamışlardır. Ama sadece onların buradaki ifadelerini değil, bütün fıkıh içerisinde cehaletle alakalı ortaya koydukları örneklerden de hareket ederek bir cehalet, ne fesat eder ne de etmez onu çıkartmak lazım. Şimdi nizaya götürmüyor, çünkü bir tarafı vatandaş bir tarafı devlet, nasıl nizaya götürsün veya niza’ dediğimiz şey ne? İnsanların tamamı bundan şikâyet ediyorsa, sıkıntı duyuyorsa ve dolayısıyla tenkit ediyorsa burada niza’ vardır, o zaman adaletsizlik kimden kaynaklanıyorsa, onun düzeltilmesi gerekir. Dolayısıyla, sadece bu sebep bile zannediyorum, normal şartlarda akdin fasit olmasını gerektiriyor ki, Kurulumuzun en çok tenkit edilen fetvalarından bir tanesi bu TOKİ fetvası. İkincisi, kardeşimiz tebliğinde değindi, ben okudum ama burada fırsat olmadı. Yapılandırma meselesi var. Şimdi erken ödediğiniz takdirde belli bir miktarını TOKİ almıyor. Peki, bunu nereye koyacağız. Biz faizi reddederken veya faizi birileri meşru hale getirirken, zaman karşılığında alınan fazlalık olarak yorumluyorlar ve zamanın karşılığıdır, meşrudur diyorlar. Biz de bunun böyle olmadığını söylüyoruz. Buradaysa, faizin hepimizin bildiği (ضع و تعحجل) “da’ ve teaccel” dediğimiz şey var. İbn Abbas’a nispet edilen bir görüş var, Ebu’s-Sevr’e nispet edilen bir görüş var, Züfer’e nispet edilen bir görüş var. Bizim de 2-3 sene önce Kurul’da murabahaya dayanıyorsa, şayet her ay için tespit edilen kârdan vazgeçilmek suretiyle indirim karşılığında erken ödeme yapılabileceğini söylemiştik. Ama burada murabahaya dayanan bir şey yok. Dolayısıyla, bu yorumların da çok ötesinde bir şey, eğer buna biz caiz dersek, bu tarafına caiz dersek, geçmişte Kurul’da bu hususta bir kararımız yok, uzman fetvaları vardı ve biz eğer faizli bir bankadan yapılandırma için kredi alıyorsa, buna caiz değil diyorduk. Ama bizatihi yapılandırmanın kendisine bir şey söylemiyorduk. Maksadım şu, eğer burası halledilmezse, bizim POS makinelerinde, POS makinesini kullanan tüccarların 40 gün öncesinden parayı tahsil etmek istedikleri zaman kırılan bir miktar var. Ona da caiz dememiz lazım. Yani fetvalarımız arasında tutarlılığı temin etmek için burada ne söylüyorsak, öbür tarafta da aynısını söylemek lazım, bu meseleyi gündeme getirmek istedim.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Teşekkür ediyorum.

Abdullah Durmuş hocam. Zaman kazanmak için ben sadece söz vereceğim, değerlendirmeleri hocalarımıza bırakacağım, buyurun.

Yrd. Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Teşekkür ediyorum sayın hocam. Önce gayrimenkul sertifikası ile ilgili aldığım notlar üzerinden gitmek istiyorum.

Müteahhit şirketin ediminin, asli edim ve tali edim olduğu söylendi. Asli edimde daireyi seçmek isteyenler seçimini yapıyor, ondan sonra onlar daha dairelerini almış oluyor. Geri kalanlar ise yani yeteri kadar bir daire oluşturacak kadar sertifika biriktiremeyenler, satın alamayanlar kenarda köşede kalmış giriş kat ve son kat daireleri almak veya onların bedelinden edimlerini karşılanması gerekiyor zorunlu olarak. Burada bir zarar oluşabilir. Dolayısıyla, ya bunun kesin olarak netleştirilmesi, insanlara bunun açıklanması gerekiyor veya açık rızalarının alınması gerekiyor veya daha adil bir sistem kurulmasında yarar var diye düşünüyorum.

İkincisi, TOKİ ile alakalı. Buradaki örnekte makro inşaat arasındaki gelir paylaşımlı sözleşmede belli bir miktar artı %30 kâr şeklindeki bir anlaşmanın fıkıhta çok meşru bir karşılığını göremedim, özellikle kâr kısmını. Dolayısıyla, orayı ya bir ortaklık olarak veya başka bir satış şekline dönüştürerek değiştirmekte fayda olabilir. Gayrimenkul sertifikaları ikinci elde satılması konusunda, faaliyete başlamadan önce ile faaliyete başladıktan sonrasını ayırt etmek lazım. Yani eldeki paralar nakit iken o zaman deynin satışı ve sarf akdi hükümleri geçerli olacak. Dolayısıyla, ya aynı değer üzerinden ki, bunun bir manası yok; dolayısıyla, başladıktan sonra ikinci el satışına izin verilmesinde fayda var, deynin satışı veya vadeli sarf olmaması açısından. Fonun helalde değerlendirilmesi şartı, faizsiz olduğunu ileri süren bir kuruluş varsa, onlar için kriter olarak getirilebilir. Sertifikanın ihracı sırasında reel değerlerle borsaya çıkış değeri arasında bir fark varsa, bu eğer makul bir seviyede ise bu tolere edilebilir belki. Çünkü likit halde olan bir mal ile likit olmayan borsada satamayacağınız bir mal arasında insanların göz yumabileceği bir fark olabilir. Ama burada tabi ki insanları aldatmayacak kadar bir fark olmalı.

Bir başka konu; buradaki akdin istisna yerine selem olması yönündeydi. Selem olarak değerlendirilmesi bir başka açıdan da sıkıntılı gözüküyor kanaatimce. Selemde paranın peşin ödenmesi kesin şart. Hâlbuki burada aracı kuruluş parayı teslim aldıktan sonra yatırımcılardan hak edişleri oranında kısım kısım teslimi yapıyor. Dolayısıyla, peşinlik şartı ortadan kalkmış olacak. İkincisi; ikinci elde satışı söz konusudur. İkinci elde satışı, selemde kabzdan önce satış mümkün değil, yani Maliki ve Hanbelilerde böyle bir cevaz olduğu zikredildi. Böyle bir şeyi ben hatırlamıyorum, yanımdaki İsmail hoca da Maliki mezhebine mensup, onunla da müzakere ettik, o da hatırlamıyor böyle bir şeyi. Dolayısıyla, selem yerine istisna olması ve istisnanın da bağlayıcı olduğunu söyleyen zaten âlimler var. Bu konuda da bir sıkıntı herhalde olmayacaktır. “İtfa” yerine “ifa” teriminin ve “edim” teriminin tercih edilmesi bence de çok doğru olur. Çünkü itfa biraz daha tahvil-bononun geri ödenmesini ifade eden bir kavramdır.

Son olarak da TOKİ ile ilgili. Ben de Orhan hocam gibi, yani burada nizaya sevk eden bir şey olmadığını düşünüyorum. Sadece ihtiyaç sahipleri değil, hatta bazıları ihtiyaç sahipleri üzerinden zengin olduğu halde farklı yollarla, hileli yollarla bile TOKİ’den gayrimenkul almaya çalışıyorlar. Piyasaya göre çok çok avantajlı olduğu için pek bir sıkıntı olmayacağını düşünüyorum. Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Sertifikanın 10/1 maddesi, bu tebliğden okudum. “İhraçtan elde edilen fon, inşaat ilerleme raporlarına göre ihraççıya aktarılırken; hesapta kalan tutar, vekilin borcu çerçevesinde, devlet tahvili, hazine bonosu, hazine müsteşarlığınca ihraç edilen kira sertifikası, vadeli mevduat, vs. değerlendirir” diyor. Hani faizli işlem yok dediniz. Bu benim dikkatimi çekti özellikle. Yani efendim, bunu ben Ali Bey’den beklemiştim ama isterseniz not alın Ali Bey, arkadaşlara söz verelim, size söz geldiği zaman açıklayınız. Benim en fazla dikkatimi çeken burası oldu. Yani genel olarak olumlu buldum bu sertifika çalışmasını. Ama buraya ben takıldım, buraya da açıklık getirirse memnun olurum.

Teşekkür ediyorum. Ben bütün çerçeve içinden bir kelimeyi seçip onun üzerine bir çağrı veya değerlendirmede bulunmayı düşünüyorum. Kendimce önemli olduğunu düşünüyorum.

Yrd. Doç. Dr. Yusuf DİNÇ

Sizin de dikkatinize sunmak istedim. Mehmet Bey sunumunda değerlemelerle ile ilgili memur maaşı veya enflasyon konusunda bir tartışma vardı. Şimdi ben kendim iktisatçıyım ama enflasyon ile ilgili şöyle bir çalışmam var. Enflasyonun katılım bankalarının performansları üzerine bir inceleme yaptım. Burada da enflasyonun ne olduğunu araştırdım. İşte buna enflasyon deyince TÜFE’yi anladığımızı gördüm ve bütün dünyadaki literatüre de baktım enflasyon konusunda ya da enflasyona kadar ilave getiriler konusunda fetva verenler sadece enflasyon diyor. Enflasyonun ne olduğunu söyleyen yok. İktisadi anlamda tartışmıyorum. Bir tek Hayrettin Karaman hoca da kayıt var, diyor ki; “TUİK belli hesaplamalar yapıyor, bunu referans alabilirsiniz.” Ancak genel anlayış, TUİK’in de genel önerisi TÜFE’nin enflasyon olduğu şeklinde, bu TÜFE’nin içeriğindeyse meşru olmayan mallar var. Mesela alkol, tütün, şans oyunları gibi. Hatta bazı aylarda enflasyon büyük oranda bunlardaki zamlardan kaynaklı artış sonucu ortaya çıktığını görüyoruz. Hatta bazı aylarda sadece sigara ve alkole uygulanan ödeme zammı nedeniyle enflasyonun oluştuğu görüyoruz. Hazır burada Ekrem Başkanımız da varken ve Din İşleri Yüksek Kurulu’nun değerli üyeleri, TUİK’ten İslami fiyat endeksi hesaplatılması konusunda destek istemenizi de ben size havale ediyorum. Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Teşekkür ediyorum. Ahmet Ocak Bey.

Ahmet OCAK

TOKİ projelerindeki fiyat sabitlenmesi açısından merkez bankası geleceğe yönelik enflasyon tahminleri yapıyor. Bu enflasyon tahminlerini dikkate alarak TOKİ pazarlama yaparken fiyatı kesinleştirebilir mi diye düşündüm, paylaşmak istedim.

Dr. Mustafa YILDIZ

Borsa İstanbul yönetmenliğinin hayata geçmesinden işlem görmesine katkılarımız oldu. Bir tane sorum olacak. Ali hocam herhalde sürç-i lisan etti, manipülasyon zaten organize piyasalarda olmayan bir şeydir. Organize piyasalardaki kuralın amacı, zaten tezgâh üstü piyasalardaki manipülasyonların aşılmasıdır. Hem Borsa İstanbul hem SPK’nın bu konuda düzenlemeleri, uygulamaları vardır.

“İtfa” konusuna gelince; “itfa” zaten kelime anlamı söndürmedir. İngilizcede de “ridim” dediğimiz borcun alınıp karşılığının verilmesi, sistemden çekilmesi anlamına gelir. Burada da hem asli hem tali edimde zaten karşılıklı olan sertifikalar alım satım sisteminden çekiliyor. Dolayısıyla “itfa” tabirinde bir sakınca görmüyorum.

Şufa hakkı konusunda ise; burada sermaye artırım durumu yoktur. Dolayısıyla şufa veya rüçhan hakkı gibi mevcut gayrimenkul sertifikalarını elinde tutan yatırımcıların öncelikli bir hakkı yoktur. Projenin genelini zaten almaya çalışmıyorlar. Burada projenin içinde bağımsız bölümler var. Kim elinde yeterli sertifika bulunduruyorsa onu alabiliyor.

İyi daireler önce alınıyor kötü daireler sonraya bırakılıyor dolayısıyla da zarar oluşuyor meselesine gelince; aslında burada oluşan herhangi bir zarar yoktur. Çünkü şerefiye dâhil olarak fiyatlandırma yapılıyor. İki tane yüz metrekare daire olduğunu düşündüğümüzde, biri on iki bin sertifika bedelinde satılırken diğeri on bin sertifika bedelinde satılıyor. Şerefiyeleri farklı olduğundan farklı sertifika değeri taşıyorlar. Bu anlamda bir zarar söz konusu değildir. Hatta bu bedeller önceden belirlendiği için yatırımcıya karşı şeffaflığı sağlayan bir husus oluyor.

Bir de hocam sizin sorunuza bir cevap olarak; burada değerleme konusunda aslında SPK bunu tamamen serbest bırakmış. Siz bunu konvansiyel ürünlerinde de faizsiz finans ürünlerinde de elde edebilirsiniz. TOKİ’nin yaptığı ihraçta izahnamede belki bir eksiklik olmuş. Zaten kira sertifikası veya faizsiz finans prensiplerine uygun ürünlerde değerlendirilecek şeklinde taahhüt ediliyor. Dolayısıyla yapı olarak orada da bir sıkıntı kalmıyor.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Yani bu sertifika yatırımcının iradesine bırakılmış mı?

Dr. Mustafa YILDIZ

Hayır, izahnamede açık açık belirtilmiş. Diyor ki; bu, faizsiz finans prensipleri, katılım fonları kira sertifikaları gibi uygun ürünlerde değerlendirilir şeklinde açıkça belirtiliyor.

Selem ve istisna, ikinci el piyasasında uygun mu değil mi konusunda ise; burada aslında inşaat ilerleme raporuna göre ödenek yapıldığından aslında o yapıların dışında biraz farklı bir yapı oluyor. Kat irtifak tapuları çıktıktan sonra SPK projeleri böyle değerlendiriyor. Her şey belli olsun. Zira yatırımcı nasıl bir ürüne sahip olacağını görmek istiyor. O yüzden su basman seviyesinde kat irtifak tapuları çıkmış projeler seviyesinde yapıldığından, hani bu konuda da ikinci el piyasasında çok sıkıntı olacağını düşünmüyorum. Bu konuda da uygundur değildir şeklinde öyle bir alana girmek istemiyorum. Genel anlamda selem ve istisnadan farklılık arz ettiğini düşünüyorum.

Ali Hocama sorum şudur: birisine asli edimde öncelik verilmesi öncelik alım hakkındaki ne sıkıntı doğuracaktır, merak ediyorum.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Teşekkür ediyorum. Söz almak isteyen hocalarımız var mı? Eğer yoksa tebliğci ve müzakerecilere söz vereceğiz.

Oğuzhan ÖZTÜRK

Tüm bu sorular ve görüşler için teşekkür ediyorum. İdare olarak aslında bizim bir misyonumuz vardır Konut edinmekte zorlanan vatandaşlarımızı konuta erişmelerini temin ederek konut sahibi olmalarını sağlıyoruz Bunun için de uygulamaya yönelik ne varsa gerekeni yapıyoruz. Ancak bu uygulamaların İslam’a tam olarak uygun olduğunu da iddia etmiyoruz Bu toplantıda bulunmamızın amacı da budur. Buradan elde ettiğimiz fikirlerle görüşlerle nerede ne eksiğimiz var bunun telafi çabası içerisinde olacağız. Onun için tüm bu eleştirilere açığız. Toplantı sonrasında da tüm hocalarımızla irtibata geçip TOKİ uygulamaları ile alakalı önerileri değerlendireceğiz. Tabi bu önerilerin de uygulanabilir olması gerekir.

Yusuf Bey’in İslami TÜİK fiyat endekslemesine ben de katılıyorum.

Merkez Bankasının geleceğe yönelik enflasyon tahmini hususunda ise bu tahminler sürekli revize ediliyor Dolayısıyla ne kadar doğru olur onu da bilemiyorum. Bunun da incelenmesi gerekmektedir.

Hasılat paylaşımı sözleşmeleri ile alakalı; atan oran, kâr yanlış olabilir deniliyor. Bunu daha önceki İSEFAM toplantılarında da değinmiştik. Burada aslında biz projenin gerçek değerini almasını bekliyoruz. İhale ettiğimizde o günkü şartlara göre bir taahhüt veriliyor. Bu taahhüt o günkü şartlara göre verildiğine göre bunu biz minimum olarak baz alıyoruz, daha sonra burada satışlar vadelendirilmiş projenin bitimine kadar sürekli yapılarak devam ediyor. Projenin etrafına belli başlı yatırımlar olduğundan konutların değerine değer katıyor. Onun için biz de projenin aslında gerçek değerini hesaplayarak oradan baz alıyoruz Yoksa biz arsaları doğrudan da satabilirdik. Aslında arsa bazlı projelerimizde, değerli arsalarımızı satıp kurtulmak değildir hedefimiz. Buralarda yine idarenin uygun göreceği projeler üretilerek hem denetiminin devlet tarafından sağlanması hem de buradan elde edilecek gelirin maksimum seviyede elde edilmesini sağlamaktır. Dolayısıyla idarenin gelirini maksimum seviyede tutmasını sağlıyoruz. Dolayısıyla ben artan oranı kâr olarak değil de projenin değerine ulaşmış oran şeklinde görüyorum.

Hocamızın tebliğinin ona bir maddesindeki konusuna göre; orada elde edilen fonların İslami usullere uygun katılım fonları, kira sertifikalarına kullanılabilecekleri ifade ediliyor. Dolayısıyla böyle bir uygulamada faiz hassasiyeti gösterilmiş oluyor. Kaldı ki bu ihraçlarda ihraçtan elde edilen fon bir katılım hesabında tutuldu. Dolayısıyla bu konuyla ilgili gerekli kontrolleri yapmış olduk. Söyleyeceklerim şimdilik bu kadar, teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Ben de teşekkür ediyorum Oğuzhan Bey’e. Özellikle “Biz buradaki eleştiri ve teklifleri dikkate alacağız.” sözünü önemsiyorum, altını çiziyorum. Amacımız zaten katkı yapmaktır. Bu alanda alternatif geliştiren bütün arkadaşlarımızı tebrik ediyorum. Ancak ortak bir kanaat oluşturarak dini kurumlardan, ilahiyat camiasından, buradan, Diyanetten, Din İşleri Yüksek Kurulundan görüş alınarak projelerin oluşturulması daha sağlıklı olur. Takdir edersiniz ki, hiçbir proje toplumsallaşmadan hedefine ulaşamaz. Aynı hususu geçen hafta İstanbul’da BDDK’nın sunumundan sonra da ifade ettik. Yasalarınızı hazırlarken mutlaka görüş almada fayda vardır, iş yapıldıktan sonra, olup bittikten sonra onaylamamızın beklenmesi doğru olmaz. O yüzden Oğuzhan Bey’in bu ifadesini gönülden önemsiyorum, tebrik ediyorum.

Ali ÖZTÜRK

Fonun faizli enstrümanlarda da değerlendirilebileceği tebliğde de yer alan bir şeydir. Ben genel olarak yapıyı anlattım, tabi arada fıkhî değerlendirmeleri biraz hızlı geçtim. Orada ihraç kriterlerinde Makro İnşaat bunu açıkça taahhüt ediyor. Diyor ki: elde ettiğimiz faizsiz enstrümanlarda değerlendireceğiz. Hatta cezai şart ile ilgili bunun caiz olduğuna dair Hayrettin Karaman, Hamdi Döndüren hocalarımızdan icazet belgesi de alınmış. Burada cezai şartı helal kabul etmediğinden oradan elde edilen gelirin sosyal sorumluluk projelerinde harcanması şeklinde bir madde eklemişler. Dolayısıyla ben daha çok yapıyı anlattım. Faizli de değerlendirilebilir faizsiz de değerlendirilebilir, ancak ihraç edilen sertifika faizsiz değerlendirilmeyi taahhüt ediyor.

Mustafa Yıldız Bey’in söylediği yüzde yüz doğrudur kabul ediyorum. Hakikaten bu bir ifade hatası borsa zaten bunu kabul etmiyor.

Şufa konusunda; daireler ortaya çıktıktan sonra bildiğiniz gibi bugünkü hukukta da müşterek mülkiyet şufa sebebidir. Burada bir paylaşılmaya gidiliyor, müstakil bir bölüm elde ediliyor. Bunun önünü kesmek için baştan bir şart konmuş yanlış hatırlamıyorsam. Bu ihraç edilen belgede olan bir şarttır. Dolayısıyla İslam Hukuku açısından henüz hiçbir şey yokken böyle bir şartın ileri sürülmesi zaten fasit bir şeydir. Ayrıca haktan feragat da İslam hukukunda açısından çoğunluğa göre zaten geçerli değildir. Zahirilerin de Ehl-i Hadisin de istisna bir görüşü vardır. Alıp satılmadan önce şufa hakkından feragat ile ilgili. Ama bizim diğer mezhepler, kahir ekseriyet görüş, bu akdin mahiyetini çok zedelemez. Ama Osman Hocam böyle bir değerlendirme yaptı. Külliyen bu sistemin caiz olmadığı anlamına gelmez.

Taksimde zarar meselesine gelince; her ne kadar her birine bir bedel konulsa da bu sertifikalar projenin bütünündeki ortaklığı temsil eder. Buna şerefiye bedeli konulsa da, adalet sağlandığı gibi görünse de bunun sıhhatine engel olan bir mesele olmadığını düşünüyorum. Ama bunu, pratiği yaşadıktan sonra bir değerlendirmek gerekir. Geriye kıymetsiz daireler kaldığında, mesela ben başlangıçta istediğim bir bölümü alacak kadar sertifikaya sahibim ama almadım. Ancak bana düşen daire kıyıda köşede bir daire, bunlar açık artırmalarla satıldığında durum ne olacaktır. Açık artırım üzerinde de vakit darlığından fazla duramadık Bunun üzerinde de durulması gerekir. Bunlar tali edimi tercih eden kişileri zarara uğratabilir, ben bu yönden sertifika pratiği yaşandıkça üzerinde durulması düşünülmesi lazımdır, zarara uğrayan yoksa bunun bir türlü giderilmesi evladır.

Ben mesela “itfa”nın da özellikle tali edimde bir tarihe bağlanmasını şahsi olarak tarafların zarara uğratabilecek bir uygulama olduğunu düşünüyorum. Genelde istisna akitlerinde malın teslim tarihi olabilir ama malın satımına bir tarih koyduğunuzda şu tarihte bir itfa edinilmesi lazım. İfade edilen usulde üçüncü açık artırımda yarı fiyata iniyor. Yarı fiyata inmesi yatırımcıyı ciddi manada zarara uğratır. Dolayısıyla burada iyi düşünülmesi gerekir, neticede ortaya çıkacak sonuçlara göre revize edilmelidir. Ben sadece muhtemel bir durumu ifade ettim, beni doğrulayacak olan nedir, şu sertifika itfa edildiğinde ortaya çıkaracağı durumdur. Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Teşekkürler

Doç. Dr. Osman GÜMAN

Orhan hocam ile Abdullah hocam, selem ve istisna konusunda eleştiri yönelttiler. Benim akdin selem akdi olduğunu söylediğimi ifade ettiler. Belki ben maksadımı ifade edemedim. Ben mutlak manada selem akdidir demedim. Ama seleme benzeyen yönleri epey fazla olduğunu, istisnadan da selemden de birtakım özellikler taşıdığını, bu akdin aslında şu ya da bu akit olduğunu değil de kendine özgü bir akit olduğunu ifade etmek istedim.

Abdullah hocam, paranın selem akdinde peşin alınmasının şart olduğunu söyledi. Aslında sertifikalar satıldığında para teslim alınmış oluyor, sadece tedbir amacıyla yetkili kuruluş para çarçur edilmesin diye elinde bekletiyor, bu bir tedbirdir. Yani teslim almama diye bir şey burada söz konusu değildir. Kaldı ki istisna akdi kabul etmemiz durumunda burada bir sıkıntı daha vardır. Normalde istisna nedir; belli bir ürünün yapılmasını sipariş eden kişi siparişi yapar sonra da bedelini verir istisna da sonradan para veriliyor Burada ise önceden veriliyor. Yani paranın önceden verilmesi şart koşuluyor. Bu da istisna akdi ile örtüşen bir şart değildir. Söylediğim gibi bu, kendine özgü bir akit olarak değerlendirilmelidir. Gayrimenkul sertifikası denilmek suretiyle mesele çözülebilir diye düşünüyorum, teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Teşekkürler.

Yrd. Doç. Dr. Aytaç AYDIN

Ben iki konuya kısaca değinmek istiyorum. TOKİ’de enflasyon oranında artış olursa orada eksik olur yüksek olur diye bir tabir kullanıldı. Bu noktada şunu ifade etmek gerekir: Sosyal içerikli projelerde, TOKİ sosyal konutlarında örneğin beş yılı esas alırsak enflasyon oranında bir artış var ama beş yıl önceki binanın fiyatı yüz bin ise beş yıl sonra 140-150 bin liraya çıkabiliyor. Ayrıca uzun vadeye bölünmüş oluyor. İkisi birlikte değerlendirildiğinde aslında fiyat artışları çok ciddi değildir, makul seviyededir.

İkinci bir husus diğer konuşmacıların ifadesi esnasında geçmişti. Borsa ile alakalı. Borsada gayrimeşru olan pek çok uygulama vardır. Borsada peşin sistemine dayalı bir işlem olduğunu düşünürsek borsada çimento, beyaz eşya gibi meşru mallar akde mahal olur. Bu da peşine dayalı olursa kanaatimce bir problem söz konusu değildir. 93-95 yılları arası borsa konusunu Orhan ÇEKER hocamızla yüksek lisansta birlikte çalışmıştık. Üç ana sistemden bahsedebiliriz. Opsiyon işlemleri, future kontratları ve peşine dayalı işlemler. İlk ikisinde İslam hukuku açısından problem vardır ama peşin işlemlerde akdin konusu meşru mallar olursa bir problem yoktur. Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Teşekkür ediyorum.

Mehmet AKKUŞ

Ben de kısaca gerekli hususları açıklamaya çalışayım. Fiyat belirsizliği yani nizaa meselesi hususunda; bunu tebliğimde izah etmeye çalıştım. Vakit darlığından ötürü belki bunu sunumda pek anlatamadım. Akde nasıl bakacağız, ya fiyat belirsizliği var şeklinde bakacağız. Yani fiyat belirsizliği değil, güncelleme şeklinde bakacağız. Ya da başlangıçtan borcun ödeniyor olması itibariyle net fiyat üzerinden sözleşme yapılması şeklinde bakacağız. Yani fiyat belirsizliği o zaman yok, bu takdirde güncelleme şeklinde bakacağız. Ya da güncel yeni bir akit olarak değerlendireceğiz. Buna teklifler kısmında yer vermiştik sunum yaparken bu kısmı atlamışız. Leasing gibi yeni bir akit türü kabul edeceğiz. Mülkiyet devri söz konusu olmayacak ve kiralama usulü ile belirlenen miktar bitinceye kadar kiralama yapılacak. Sonunda konut hibe yoluyla veya satış yoluyla müşteriye devredilecektir. TOKİ’nin benimsediği, konutu devretmeme anlayışı akitten sonra feshedilebilir bakış açısı var. Dolayısıyla leasing uygulamasını buraya daha uygun olduğu kanaatindeyim. Yani TOKİ ister alt gelir grupları olsun ister normal vatandaşların aldığı konutlar olsun hiçbir şekilde borç bitinceye kadar konutun mülkiyetini devretmemektedir. Dolayısıyla klasik bakış açımıza göre akdin problemli yönleri bulunmaktadır.

TOKİ konutları çok fazla rağbet görüyor, piyasanın altında satılıyor, dolayısıyla da niza yok meselesi hususunda şunları ifade etmek istiyorum: akit yapılırken niza olmaması doğrudur. Benim vurgulamak istediğim husus ise daha sonraki süreçle ilgilidir. Çünkü insanlar en başta imza atarken piyasanın altındaki bir meblağa imza atıyorlar. Ancak daha sonra ödemeye başladıklarında başlangıçta yüz bin liralık borcunuz var, her altı ayda bir yüzde altılık bir artışla sizin altı ay boyunca TOKİ’ye ödemiş olduğunuz borcunuz yok hükmünde oluyor. Altı ay sonra hesabınızı incelediğinizde, altı ay önce toplamda ne kadar borcunuz varsa altı ay sonra yapılan zamdan sonra borcunuz aynı şekilde yerinde duruyor, aşağıya düşme olmamış. Otomatikman bir kızgınlık, bir anlaşmazlık ortamı oluyor. Benim vurgulamak istediğim husus budur. Aynı hususa dikkat çekmesi nedeniyle Mustafa Bülent DADAŞ Hocamıza da teşekkür ediyorum. Dolayısıyla TOKİ yaptığı anlaşmayı tekrardan güncellemesi gerekir diye düşünüyorum. Tebliğimin teklifler kısmında belirttiğim üzere ürünlerin yıllara yönelik enflasyon oranını netleştirme imkânı varsa burada bir sakınca yoktur. Bu eleştirileri bu şekilde kısaca değerlendirmiş olduk.

Ayrıca enflasyona vurgu yaparken hiçbir şekilde TÜFE ifadesini değil, özellikle enflasyon ifadesini kullandım. Çünkü enflasyon klasik kaynaklarımızda paranın değer kaybı üzerinden İmam Ebû Yûsuf’un öne sürdüğü bir görüştür. Dolayısıyla günümüzde bunu hangi kurum güncelleyecek ise buna bırakmakta fayda vardır. Bu hususu devletin ilgili birimleriyle görüşmek gerekir diye düşünüyorum. Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Dr. Muhlis AKAR

Ben de tüm tebliğ ve müzakere yapan, katkıda bulunan, sabırla dinleyen bütün hocalarımıza, katılımcılarımıza teşekkür ediyorum.

[232] https://www.toki.gov.tr/AppResources/UserFiles/files/Satis/Endeksler.pdf

[233] Beyhâki, es-Sünenü’l-Kübrâ, V, 571.

[234] “Ey iman edenler, Allah’tan sakının ve eğer inanmışsanız faizden arta kalanı bırakın. Şayet böyle yapmazsanız, Allah’a ve Resulü’ne karşı savaş açtığınızı bilin. Eğer tövbe ederseniz artık ana para (sermayeleriniz) sizindir. Böylece ne zulmetmiş olursunuz, ne zulme uğratılmış olursunuz. (Bakara 2/278-279).

[235] Yaman, Ahmet, Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı III, 10-12 Aralık 2010, Afyon- Tebilğler Kitabı, s. 149, DİB.

[236] 03 Şubat 2017 tarih ve 29968 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2017/9759 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı gereği, 03.02.2017 tarihinden itibaren İdaremiz tarafından yapılan konut satışlarında alıcılarla akdedilen Gayrimenkul Satış Sözleşmelerinden Damga Vergisi tahsil edilmeyecektir (https://www.toki.gov.tr/talep-satis-teslim (12.11.2017)

DÖRDÜNCÜ OTURUM:
BİRİM DEĞER – HESAP DEĞER UYGULAMASI VE KATILIM FONLARI

OTURUM BAŞKANI:
Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR, Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

SUNUM
Sistemin İşleyişi
Ahmet OCAK, Vakıf Katılım Bankası

TEBLİĞ
Birim Değer - Hesap Değer Uygulamasının Fıkhî Boyutu
Prof. Dr. Servet BAYINDIR, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

MÜZAKERE
Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE, Erzincan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

TEBLİĞ
Katılım Fonlarının Fıkhî Niteliği
Dr. İsmail HALİTOĞLU, Kuveyt Türk Danışma Kurulu

MÜZAKERE
Doç. Dr. Soner DUMAN, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

GENEL MÜZAKERE

RAPORTÖRLER
İbrahim İLHAN, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Mehmet AKKUŞ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Ahmet YILDIZ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Oturum Başkanı:

Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Bismillahirrahmanirrahim. Hamden lillah ve salaten ve selamen ala rasulillah ve bihi nesteîn.

Değerli hocalarım, saygıdeğer katılımcılar. Bugün mübarek Cuma günü, 4. oturumla başlayacağız inşallah. Oturumumuzun ana başlığı, Birim Değer Hesapları Uygulaması ve Katılım Fonları ile alakalıdır. Bu oturumda üç tane sunum yapacak hocamız, iki tane de müzakere yapacak hocamız var. Ben öncelikle sunum yapacak hocalarımızı buraya davet etmek istiyorum. Ahmet Ocak Bey Vakıf Katılım Bankası’ndan katılıyorlar, buyursunlar. Prof. Dr. Servet Bayındır İstanbul İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi, buyursunlar. Üçüncü tebliğcimiz Dr. İsmail Halitoğlu. Evet, mevcut hocalarımızı buraya alalım. İki tane müzakereci hocamız var onlar da müzakere edecekleri tebliğin akabinde müzakerelerini sunacaklar.

Şimdi katılım bankaları ile alakalı Din İşleri Yüksek Kuruluna çok soru geliyor. Vatandaşımız diyor ki, bu bankalara para yatırmak caiz midir? Bu bankalardan finans temin ederek araç veya konut sahibi olmak caiz midir? İşte bu bankaların altın hesapları var, bunun durumu ne? Bunların Merkez Bankası’nda tutulan o fonlarına tahakkuk ettirilen faizler ne oluyor? Bu bankalar marifetiyle BES uygulaması nasıldır? Bu sorulara cevap verirken genelde Kurulumuz genel cevaplar veriyor. Ve işleyiş ile alakalı olan detay konuların ilgili kurumlardan istifsar edilmesi gerektiği, ona göre bir değerlendirme yapılacağı tarzında müsteftiler yönlendiriyor. Bugün bu oturumda biz bu konuyla alakalı doğrudan doğruya inşallah bilgilenmiş olacağız. Hocalarımızın sunumlarına önce Vakıf Katılım Bankası temsilcisi, sektörün içerisinden bir katılımcı olarak Ahmet Ocak hocamızla başlayacağız, hocam buyurunuz.

SUNUM:
SİSTEMİN İŞLEYİŞİ

Ahmet OCAK

Vakıf Katılım Bankası

Bismillahirrahmanirrahim. Din İşleri Yüksek Kurulu’nun Sayın Başkanı. Din İşleri Yüksek Kurulu üye ve uzmanları, saygıdeğer hocalarım. Sektör temsilcileri ve yöneticileri, sizleri Allah’ın selamı ile selamlıyorum.

Bugün katılım bankalarının katılma hesaplarının işleyişi ile ilgili bilgi sunmaya çalışacağım. Katılım bankaları 1985 yılında özel finans kurumları olarak kuruldu. Daha sonra 5411 sayılı Bankacılık kanununun 3. maddesinde mevduat bankaları, katılım bankaları, kalkınma ve yatırım bankaları olarak tanımlandı. Yine aynı kanunun 3. maddesinde “Katılım Bankası” denildiğinde tanım olarak özel cari hesap ve katılma hesapları yoluyla fon toplamak ve toplamış olduğu bu fonları kullandırmak esas olmak üzere faaliyet gösteren kuruluşlar ile yurt dışında aynı nitelikte kurulmuş olan bankaların Türkiye’deki şubeleri olarak tanınan katılım fonu kanundaki tanımı katılım bankaları nezdinde açtırılan gerçek veya tüzel kişilere ait özel cari hesaplar ve katılma hesapları da yer alan kurumlarca bankalarımız ya kullanılmasından işletilmesinden doğacak kâr ya da zarara katılma sonucu veren karşılığında hesap sahiplerine önceden belirlenen özel cari hesap ve katılma hesapları yoluyla fon toplamak ve toplamış olduğu fonları kullandırmak esas olmak üzere faaliyet gösteren kuruluşlar ile yurt dışında aynı nitelikte kurulmuş olan bankaların Türkiye’deki şubeleri olarak tanınan katılım fonu kanundaki tanımı katılım bankaları nezdinde açtırılan gerçek veya tüzel kişilere ait özel cari hesaplar ve katılma hesaplarında yer alan para olarak tanımlamıştır.

Katılım bankaları topladıkları fonları özel cari hesap ve katılma hesabı yöntemiyle topluyorlar. Özel cari hesabın tanımında da yine katılım bankalarında açılabilen ve istenildiğinde kısmen ya da tamamen her an geri çekilebilir özelliği olan ve karşılığında hesap sahiplerine herhangi bir getiri ödenmeyen hesaplarımız var. Tasarruf amaçlı olarak veya ticari nitelikli olarak hesapların işleyişinde bizden herhangi bir şekilde nema almıyorlar. Yine diğer fon toplama usulümüz olan katılma hesapları ise katılım bankalarına yatırılan fonların kurumlarca kullanılmasından, işletilmesinden doğacak kâr ya da zarara katılma sonucu veren karşılığında hesap sahiplerine önceden belirlenmiş herhangi bir getiri ödenmeyen ve anaparanın da aynen geri ödeneceği garantisi olmayan, fonlara biz katılma hesapları diyoruz.

Katılım bankalarının kaynak yapısının temelinde ilk olarak toplamış olduğu fonlar var, az önce söylemiştim. İkincisi ise kendi sermayesi ya da yurt dışından, yurt içerisinden sermaye benzeri olarak kredi sukuk ve benzeri yöntemlerle yine toplamış oldukları kaynaklar. Bu kaynaklardan öz kaynaklar diye nitelendirdiğimiz özel cari hesaplar sermaye benzeri kredi sukuk, vekâlet ve benzeri yöntemlerle alınan krediler. Katılma hesapları hariç diğer pasiflerin tamamını bankalar kendi kaynakları olarak kullanılmakta. Bu kaynaklardan elde ettiği gelirler bankanın kendi öz kaynaklarıdır.

Katılma hesapları kendi içerisinde özel havuz ve genel havuz olmak üzere ikiye ayrılıyor. Biz bugün burada genel havuz dediğimiz havuzlara kullandırılan fonlardan elde edilen kârların nasıl dağıtıldığını anlatmaya çalışacağız. Katılım hesaplarının işleyişine bakacak olursak katılma hesapları karşılığında tanımda da söylediğim gibi hesap sahibine önceden belirlenmiş herhangi bir garanti getiri verilmeyeceği gibi anaparanın da aynen iadesi söz konusu değil, yani katılma hesapları sahipleri bu fonların işletilmesinden doğan kâra ortak oldukları gibi zarara da ortak olmak durumundalar. Hesap sahibinin talep hakkı ve Katılım Bankasının ödeme yükümlülüğü vade sonunda geçerli olan birim hesap değeri kadardır.

Birim değeri nedir, hesap değeri nedir?

Birim-hesap değeri nedir? Birazdan onları açıklayacağım. Katılma hesabının işletilmesinden doğan kârı veya zararı, para cinsi bazında her vade grubunun toplam katılma hesapları içerisindeki ağırlığı anında günlük birim değeri hesaplama tablosuna uygun olarak bu hesaplara dağıtılmaktadır. Bunlar zaten mevzuatımızda, birazdan söyleyeceğim yönetmelikte yayınlanmıştır. Günlük birim değer hesaplama tablosu ve açıklamaları 28 Mayıs 2011 tarihli Resmi gazetede yayınlanan mevduat ve katılım fonunun kabulüne çekilmesine ilişkin esaslar hakkında ve BDDK tarafından yayınlanmış yönetmelik var. Bu yönetmelikte yapılan değişikliğin ekinde tedbir olarak güncellenmiş dolayısıyla isteyen müşterilerimiz merak edenler bu yönetmelik ekindeki Ek-1 tabloyu inceleyerek de katılma hesaplarına, Katılım Bankalarının kâr dağıtım sistemini nasıl yaptıkları görebilme imkânlara sahiptir. Burada peşinen şunu söylemekte fayda var; bu yönetmelik değişikliği 2011 yılında yapıldı. 2011 yılından sonra geçen 6-7 yıllık süre içerisinde yönetmelikte yapılması gereken diğer mevzuatlardaki değişikliklere uyum için ufak tefek bazı değişikliklerin hesaplama tablosuna işlenmesi gerektiğini de hatırlatmakta fayda görüyorum. Katılım Bankaları toplamış oldukları fonları yani katılım fonlarından katılma hesapları ile ilgili olan tüm işlemlerini muhasebe altyapısında kendisine ait katılım bankaları tek düzen hesap planı var. Bu hesap planında ayrı ayrı izlemek durumundadır. Ayrı ayrı izleyecek ki katılma hesapları sahiplerinin hakkı bankaya, bankanın hakkı da katılma hesapları sahiplerine geçmesin. Bu hesap planda yer alan hesaplar dikkate alınarak katılma hesaplarında toplanan fonlar, katılma hesapları kaynaklı kullandırılan fonlar -burada direk yönetmelikten yazdığım için kullandırılan kredi geçiyor, biz kullandırılan fon demeyi tercih ederiz. Onu da söyleyelim bankalardan bizi ayıran bir özellik olarak aslında bankacılık kanununda kullandırılan fonlarda kredi denildiği için diğer mevzuatımızda kredi olarak geçiyor. İnşallah BDDK temsilcileri bunu not edeceklerdir. Bizim, bize ait olan terimleri kullanmamıza yasal düzenlemelerde daha geniş yer verirlerse memnun olacağımızı ifade etmek istiyorum- kullandırılan fonlar ve bunlardan elde edilen kâr payı gelirleri ve katılma hesapları için ayrılan karşılıklar ve giderler üzerinden günlük birim değer hesaplama tablosu açıklamaları -az önce söylemiş olduğun gibi 2011 yılında yayınlanmıştır. Şimdi katılım bankaları Türk Lirası, Dolar, Euro ve altın cinsinden katılım fonu, katılma hesabı topluyorlar. Yine düzenlemelere göre bir ay vadeli, 3 ay dâhil 3 aya kadar vadeli, 6 ay dâhil 6 aya kadar vadeli, bir yıl dâhil bir yıla kadar vadeli ve bir yıldan uzun vadeli yine bir yıldan uzun vadeli aylık kâr payı ödemeli üç aylık kâr payı ödemeli 6 aylık kâr payı ödemeli ve yıllık kâr payı ödemeli katılma hesapları açabilmektedir.

Hesap Sahibinin Kâra Katılma Oranı

Ben aslında tablo görünüyorsa üzerinden de ifade edebilirim. Şimdi katılma hesapları açıldığında o gün için Katılım Bankası tarafından belirlenen hesaplara kâra katılma oranları var. Müşterilerimiz bankalarımıza geldiğinde açtıracakları para cinsine göre ve vade yapısına göre yatırdıkları tutarlara göre katılım bankaları tarafından belirlenmiş, işte yüzde 70’ten yüzde 95’e kadar hatta % 95’in üzerinde veren bankalarımız da var. Paylaşım oranı ile müşterilerimize kâr payı oranı tespit ediyoruz. Buradaki örnekte TL katılma hesaplarına toplanan fonlar örnek olarak alınmış yine değişikliği gösterebilmek için işte %75 katılma hesabı sahibinin %25 bankanın kârı elde edilen kârdan %80’i katılma hesabı sahiplerinin %20’si bankanın %90’ı katılma hesabı sahiplerinin %10’u da bankanın olmak üzere paylaşım oranları belirlenmiş bir örnek tablomuz var. Hemen altında hesap sahibinin zarara katılma oranı var.

Hesap Sahiplerinin Zarara Katılma Oranları

Zarara katılma oranları bizim düzenlemelerimizde yasal düzenlemelerimizde bankanın kâra katılma oranının %50’sinden az olamaz diye bir hüküm var. Burada da örnek olarak %75’e %25 paylaşımlı bir havuzda %25’in yarısı %12,5. Dolayısıyla banka bir zarar oluştuğunda bu havuzdan yüzde 12’5 zarar ediyor. %87,5’da katılma hesapları sahipleri zarar ediyorlar. Bizim emek sermaye ortaklığında emek sahibi yani buradaki katılma hesapları ile ilgili olarak baktığımızda banka emek sahibi, katılma hesapları sahibi de sermayenin sahibidir. Emek sermaye ortaklığında Banka aslında emeğini kaybetmesi gerekir. Katılma hesapları sahipleri de bir zarar varsa bu zararın tamamına iştirak etmesi gerekiyor. Yasal düzenleme bu şekilde, aslında fıkhî kurala uygun olarak yasal düzenlemenin yapılmasında fayda olduğunu da hatırlatmak istiyorum. Tabii biz yasal düzenlemeye göre burada bunu anlatmak durumundayız.

Katılma Hesapları Toplam Tutarı

Katılım Bankaları toplamış oldukları katılma hesapları kaynaklı fonların tamamını ayrı hesaplarda izlemek durumundalar. Dolayısıyla biz hesaplarımıza baktığımız zaman, muhasebe kayıtlarımıza baktığımız zaman bizde 1 ay vadeli 3 ay vadeli az önce vade gruplarını saydım. Bu vade guruplarına göre yine bankanın kendi muhasebe veya bilgi işlem alt yapısına göre bilgisayardaki sistemlere göre %75’e %25, %80’e %20, %90’a %10, %95’e %5 gibi paylaşım oranlarına göre isteyen banka bunu muhasebe kayıtlarında alt hesaplar açarak isteyen bankalarda tablolarını bunu tutarak izlemek durumundadır. Buradaki örneğimizde toplam bir milyon on bin liralık bir fon topladığı var sayılmış, hemen altında katılma hesapları kâr zarardan pay almayan katılma hesabı tutarı diye bir açıklama var bazı bankalarımız bu düzenleme çıktığı dönemde gün içerisinde saat üçten, dörtten sonra yatırılan paralar aynı gün içerisinde fon kullandırılamadığı için aynı gün içerisinde kullandırılmayan fona bütün fonların içerisinde o müşterilerimizin iştirak etmesinin adil olup olmadığının anlaşılabilmesi ve adaletli olunur mu olunmaz mı tartışmasından denildi ki, biz bu hesaplara valör uygulayalım, valörlü hesapları da bir sonraki iş günü itibariyle ben bu fonu kullandırdığımı varsayarak bugünden sonraki kârlara ortak olsun. Ama şu anda bunu uygulayan bankamız yok diye biliyorum. Dolayısıyla bu kısım aslında çıkarılabilir. Ama örnek olarak verdiğimizde bir milyon on bin liralık para toplamış bankamız, topladığı paranın on bin liralık kısmı valör uygulaması nezdindeki kâra dahil edilmemiş. Üçüncü sütunda üçüncü satırda yer alan kâr zarardan pay alan katılma hesapları toplamımız bir milyon lira olmuş.

Hesap Değer Birim Değer

Ben aslında birim değeri biraz kolay anlaşılsın diye kura benzetiyorum. Daha kolay anlıyorum kur gibi olduğu zaman. Şunu söylemeye çalışıyorum; bu gün bir müşterimiz gelip Katılım Bankasına, örnek olarak veriyorum, 350 bin lira para yatırsa ve bu 350 bin liranın, kur da 3,5 olduğunu varsayarsak, kur eşittir birim değer olarak algılanırsa daha basit anlaşılacaktır diye düşünüyorum. 350 bin lirayı 3.50’ye böldüğünüzde yüz bin birimlik hesap değerini elde etmiş oluyoruz. Hesap değerleri toplamı aslında müşterilerimizin katılma hesapları içerisindeki paylaşım oranındaki payını oluşturuyor.

Sizin yüz bin birimlik hesabınız var, hesap değeri olarak baktığımız zaman birim değer arttığında Yani 3.50’lik kur 3.55’e çıktığı zaman birim değeri arttı ve banka kâr etti demektir. Hesabınızın karşılığı hesap değeri ile birim değeri çarptığımızda birim hesap değeri oluşur. Hesap birim değer 3.55’e çıktığı için 100.000 birimdeki hesap değeri olan müşterimizin kârlı bakiyesi 355 bin lira oluyor veya 3.48’e düştüğünü varsayalım oluşan zararlar nedeniyle o zaman 3 50’den açtırmış olduğunuz hesabınızın 100.000 birim hesap değeri 3 48’lik birim değerle çarptığımızda bakiye 348 bin olur. Anaparadan da zarar etmiş olursunuz. Yine verdiğim düzenlemede birimlerin hesap değerin veya birim hesap değerin tanımı var. Ama vakti iyi kullanmak için o detaya girmeyeceğim hocam işaret ediyor çünkü.

Hesap değeri dediğimiz kârlı ya da zararlı bakiyeniz, dolayısıyla buradaki örneğimizde bir milyon liralık katılma hesabı toplamıştı kâr zarar ortak olan bir milyon beş bin liralık bakiyeniz var. İşlemi yaptığımız gün itibariyle aslında hesaplarımız 5900 lira kâr etmiş anlamına geliyor. Hemen altında genel karşılıklar var.

Genel Karşılıklar

Karşılıklar Yönetmeliği gereği bankalarımızın katılma hesaplarının işletilmesinde kullanılmış oldukları fonlar için ayırdıkları yasal zorunluluktur. Ama biz bu yasa gereği zorunlu ayırmış olmamıza rağmen bankamızın bilançosunda pasif de bir yükümlülük olarak yer alıyor. Yani bu parayı banka dışına çıkaramıyoruz. Dolayısıyla ben içimdeki katılma hesabı kaynaklı tüm kaynaklarda fon kullandırabildiğim için buradaki örnekteki 12700 liranın sahibi katılma hesapları olduğundan bir milyon beş bin lira katılma hesaplarının parası olması nedeniyle 12700 lira ilave ettiğimizi belirtmek istiyorum. Bu paranın sahibi biz değiliz. Banka olarak bundan elde edilen kâra da ortak olmamız düşünülemez.

Katılma Hesaplarına Dağıtacak Kârlardan Ayrılan Karşılıklar

Biz katılma hesapları ile ilgili herhangi bir zarar oluştuğunda özel karşılık, genel karşılık ve TMSF primi gibi giderlerimiz var bu giderlerin bir anda katılma hesaplarına dağıttığımız da havuzda birim devirde dalgalanma söz konusu olacaktır. Bunun için ayırmış olduğumuz ihtiyati yedek akçe şeklindeki bir tutardır, bu tutarı da yine katılma hesabına dağıttığımız kârdan ayrıldığı için genel karşılık da olduğu gibi katılma hesapları sahibinin parasıdır. Bundan elde ettiğimiz kârın da sahibi katılma hesapları olur. Bu arada bunu da katılma hesaplarından kullandırılabilir fona ilave etmemiz gerekiyor.

Zorunlu Karşılıklar

Merkez Bankası bankaların toplamış oldukları mevduat veya katılım bankaları topladıkları fonlar üzerinden yüzde 4’e yüzde 10 buçuk arasında TL için %8 ile 12 arasında da yabancı para için değişen oranda biz zorunlu karşılık yatırmak durumundayız. Dolayısıyla kullandırılabilir fonu bulabilmem için zorunlu karşılık rakamını da düşmem gerekiyor. Buradaki örnekte 55 bin liraya yer alıyor yine bugünkü şartlarda yüzde 6 olan zorunlu karşılık oranı yer alıyor. Bunun güncellenmesi gerektiğini hatırlatmak istiyorum.

Katılma Hesapları Ankes Payı

Katılma hesaplarının toplamı ne kadar bunu elde etmeye çalışıyoruz şu ana kadar herhangi bir hesaplama yapmadık. Ankes Payı dediğimizde vadesi geldiğinde hesabınızdan para çekmek istiyorsunuz ya da vadesinden önce hesabından para çekmek istiyorsunuz Katılım Bankası bu likiditeyi kendi kasasında ya da banka hesaplarında ayrı bir kalem olarak tutmak zorundadır. Bir rezerv olarak bunu tutmak zorundadır. Aksi takdirde müşterisini ihtiyacı olan parayı veremeyeceği için bunu karşılayamayacak için banka zorda kalır. Bu sebeple Katılım Bankalarının ayrıcalıkları bir ankes payı var. Bunu da kullandırılabilir fondan düşmemiz gerekiyor. Şimdi yukarıdan aşağıya baktığımızda bir milyon beş bin liraya kârlı birim değer hesap bakiyemiz vardı. 12,745 lira genel karşılıklar 8,255 lira ayırmış olduğumuz rezerv karşılıkları var. Bunları topluyoruz bir milyon beş bin liraya zorunlu karşılık Merkez Bankası’na yatırdığımız bizim kullanamadığımız bir para ankes veya az önce söylediğim yine kullandıramadığımız bir para. Bir milyon beş bin lira para toplamışken buradaki örnekte kullandırabildiğimiz fon en çok 886,900 lira olabiliyor. Yani bir milyon liranın neredeyse yüzde 13 kısmını bu örnekte kullandıramadığımızı görmüş oluyoruz. Kullandırılabilir fonumuz 886 bindi. Kullandırılan fonlar, vermiş olduğumuz örnekle 880 bin lira kullandığımız için 886 bin liralık kaynağımız vardı. 880 kullandığımız için 6 bin liralık atıp fonumuza bir 10 bin liralık fon kullandığımızda artık fon kalmayacak, kullandırılan fon fazlamız olacak. Kullandırılan fon fazlası olduğunda da 10.000 lira örneğini verdiğim için 4 bin liraya isabet eden kârın sahibi bu parayı Katılım Bankası kendisi yatırdığı için toplam tutarın içerisindeki 4 bin liralık kısmın kârını da banka alacaktır.

Katılma Hesabı Gelirleri

Burada katılma hesaplarından kullandırılan fonlardan elde edilen gelirler günlük olarak Reeskont mantığı ile hesaplanıyor. Hesaplama sonucunda elde edilen kârı yine yüzde %75, %80, %90 örneğindeki paylaşım oranına göre banka kendi payını aldıktan sonra geriye kalan kısmı ve bu kısma ilave olarak daha önce donuk alacak olarak bankanın karşılık ayırmış olduğu ve kalacağını hiç tahsil edemeyeceğini düşündüğü telkin etmiş olduğu bir alacak var. Bu alacaktan gün geliyor müşteri iyi niyetinden dün ben bu borcumu ödeyemedim. Ama elime para geçti borcumu gelip ödeyeyim diyen bir müşteri çıkıp gelebiliyor. Bununla ilgili olarak daha önce katılma hesaplarından karşılık ayırarak bu kârı azalttığımız için tahsil ettiğimiz paranın katılım payını katılım hesaplarına ilave ediyoruz. Yine takibe intikal etmiş olan bir firma teminatlarından veya diğer durumlar nedeni ile tahsilat varsa, daha önce almış olduğumuz özel karşılıkları ve bu karşılıkları iptali nedeniyle elde edilen gelir. Mevzuat değişikliği olabilir, kullandırılan fonlarda bir düşüklük söz konusu olabilir. Dün bir milyon fon kullandırmıştık bugün tahsilat yaptığımız için dokuz bine düştü. Fazla ayırmış olduğumuz bir genel karşılık varsa bunun iptali, dağıtılacak kârlardan ayrılan karşılıklar -az önce anlattığım bunun iptali varsa- bunlar da yine kullandırılan fonlardan elde edilen gelirlere ilave edilerek paylaşım oranları da dikkate alınarak katılma hesapları ilgili paylaşım oranına göre paylaştırılır. Toplamda dağıtımı söz konusu oluyor, gelirlerimiz buradan oluşuyor.

Katılım Hesabı Giderleri

Yine karşılıklar yönetmeliğine göre takip hesaplarına intikal eden müşterilerimiz için ayırmış olduğumuz özel karşılıklar var. Bunun, bu güne isabet eden kısmı, kullandırdığımız fon artıysa yine ayırdığımız genel kredi karşılığı, toplamış olduğumuz fonların 100 bin liraya kadar olan kısmı, TMSF garantisinde olması nedeniyle TMSF’ye ödemiş olduğumuz üçer aylık primleri var. Onların 3 aylık kısmından bir güne isabet eden kısmı ve toplam günlük dağıttığımız kârın %5’ine kadar olan kısmı, gelecek dönemde oluşacak zararlar için ayırmış olduğumuz ihtiyat karşılığı tutarlarını gider olarak düştükten sonra elimizde kalan dağıtılacak kârımız ya da zararımız ortaya çıkıyor. Bu dağıtılacak kârları yukarıdaki katılım hesaplarından toplanan fonlara paylaşım oranlarında dağıtarak günlük dağıtılacak kârı buluyoruz. Katılma hesaplarına dağıtılacak kârlardan ayrılan tutar -az önce söylemiştim- pardon yukarıda bir şeyi yanlış ifade ettim onu geri alıp anlatmak durumundayım. Şurada d sütunundaki ihtiyari karşılık giderleri, yönetmeliğimizde gelirlerimiz içerisinde -yine geriye geliyorum- şurada terkin edilen alacaklar özel karşılık iptalleri b-c-d genel karşılık iptalleri var. Bunları bankalar isterlerse gelecek dönemlerinde oluşacak zararlara mahsuben elinde kaynak olarak tutabiliyorlar. Dolayısıyla 15 b-c-d, 16 nolu satırın d sütunundaki ihtiyati karşılık olarak ayrılabiliyor. Bunu az önce yanlış ifade ettim düzeltiyorum. Tablomuzda dağıtılacak kârları bulduk. 223 lira, bunun %5’ine kadar bankalarımız karşılık ayırabiliyorlar.

Yapmış olduğumuz işlemler %99 muhasebe tabanının, muhasebeden almış olduğumuz işlemlerdir. %1 oran az önce söylemiş olduğum mesela %5 karşılığı banka ayırabilir ya da ayırmayabilir. Yani bizim %1’lik müdahalemiz banka düzenlemeleri çerçevesinde bize verilmiş olan hakkın kullanılmasıdır. Bunun dışında kâr dağıtım mekanizmasına hiçbir şekilde manuel müdahale etmememiz gerekiyor, etmiyoruz. Daha önceki çalıştığım kurum da şu andaki kurum da müdahale etmiyor. Diğer kurumlardaki arkadaşların da etmediklerini düşünüyorum. Müdahale etmediklerini de karşılıklı görüştüğümüzde söylediklerine göre bir problem olmadığını düşünüyorum. Evet, vakti iyi kullanmak adına bunları söyledim. Birazdan hocalarım fıkhî anlamda da bunları değerlendireceklerdir. Başlarken kıymetli hocamız, oturum başkanımız Merkez Bankası’ndaki zorunlu karşılıklar ile ilgili elde edilen nemaya değindi. Onunla ilgili olarak bir iki cümle söylemek istiyorum. Ondan sonra ayrılacağım. Merkez Bankası’ndan alınan zorunlu karşılıkları bankalarımızın bir kısmı TMSF için ayrılan karşılıklarda kullanıyorlar. Dolayısıyla Vakıf Katılım olarak biz de burada kullanıyoruz. Buradan gelen nemanın katılım hesaplarına dağıtılmasını biz uygun bulmuyoruz. Bunu paylaşmak istedim teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Biz teşekkür ediyoruz Ahmet hocamıza. Sektör temsilcisi olarak sistemin işleyişi ile alakalı bilgiler verdiler bize. Tabi oturum başkanlarının böyle sevimsiz bir rolü var, süreyi takip etmek gibi. Ama programın akışı da bir emanetidir. Hakikaten önemli mevzular, belki bütün oturumu tahsis etsek bile bitmeyecek olan. Muhakkak detaylar önemli, ayrıntıları vardır ama biz bunları mümkün mertebe bu süre içerisinde, diğer hocalarımız için de geçerli bu, toparlamak durumundayız. İkinci tebliğcimiz Prof. Dr. Servet Bayındır, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi hocamız. Birim değer hesap değer uygulamasının fıkhî boyutunu bize sunacaklar. Kendileri yüksek lisanstan itibaren bu alanda çalışmış olan bir akademisyendir. Servet hocam yarım saat süreniz var. Buyurun.

TEBLİĞ:
FAİZSİZ BANKACILIKTA KÂR-ZARAR DAĞITIMI UYGULAMASI
VE FIKHÎ DURUMU

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

I. Giriş:

Fıkıhta sermayenin işletilmesinden meydana gelen artışa kâr[237], azalmaya ise zarar denir[238]. Kârı çağdaş İslam hukukçuları, “sermayenin çalıştırılması sonucu ortaya çıkan, miktarı karşılaşılan riske göre değişen, toplam giderlerin toplam gelirlerden düşülmesi sonucu sabit olan fazlalık” şeklinde tanımlarlar[239]. Günümüz muhasebe ilminde, “gelirler toplamı ile bu gelirlerin elde edilmesinde katlanılan gider ve maliyetler arasındaki olumlu fark”, yahut “dönem sonundaki sermaye ile dönem başındaki sermaye arasındaki olumlu fark” kâr olarak adlandırılır[240].

Fıkıhta kârı hak etmeyi meşru kılan üç temel unsurdan söz edilir. Bunlar; sermaye, emek ve risktir. Kâr talebinde bulunmak bir projeye sermaye, emek ve risk üçlüsünden asgari biri yahut bir kaçı ile katkıda bulunmayı zorunlu kılar[241]. Bu unsurların tümünü tek bir kişi/taraf üstlenebileceği gibi, riske katlanmak şartıyla, sermayeyi bir taraf emek ve teşebbüsü diğer taraf üstlenebilir. Bu durumda mudaraba sözleşmesi yapılmış olur. Katılım bankacılığında kâr ve zarar dağıtımı konusu bu noktada karşımıza çıkar. Çünkü katılım bankaları emek-sermaye ortaklığı temelinde, mudaraba ilkeleri çerçevesinde, birikimciden sermaye toplayıp bunları bizzat ticaret yapmak yahut yatırımcılarla ortaklıklar kurmak suretiyle çalıştırıp ortaya çıkan kârı sermaye sahipleri ile başlangıçta anlaşılan oranlarda paylaşmak üzere faaliyet göstermek amacıyla kurulmuşlardır. Teoride bankalar toplanan fonların işletilmesinde emek tarafını, hesap sahipleri sermaye tarafını temsil ederler. Risk ise teorik açıdan her iki tarafın üstlendiği faktöre göre paylaşılmalıdır: fıkhî bir kural olarak, sermayeye karşılık gelen zarara sermayedar, emeğe karşılık gelene emek sahibi katlanmalıdır.

Bankacılıktaki fon yönetim işlemlerinin çok sayıda değişik mevzuat, kural ve finansal formüle tabi olması, özellikle kâr ve zararın hesaplanıp dağıtımının ileri düzeyde muhasebe ve finans uzmanlığı gerektirmesi, işletme sırlarının gündeme geldiği en önemli alanlardan biri olması bu konuyu adeta gizemli bir hale sokmakta, böyle olunca da çeşitli eleştirilere zemin oluşturmaktadır. Fonların işletilmesi, kâr ve zarar hesaplamalarının yapılması sürecinde hesap sahipleri ile banka arasındaki bilgi denksizliği (asimetrik information) nedeniyle yatırımcının süreci takip imkânının olmaması da farklı yorumlara vesile olmaktadır. Birikimcilerin temsilcisi kamu otoritesidir. Onlar adına sermayenin işletim sürecini takip edip kâr ve zararın sözleşmelerde belirlenen kurallar çerçevesinde, nimet-külfet paylaşımı temelinde hak ve adalet dengesine göre dağıtımını sağlamak genelde kamu otoritesi özelde ise ülkemizde BDDK’nın sorumluluğundadır. Diyanet İşleri Başkanlığı ise toplum nezdindeki konumu itibariyle, halktan gelen sorulara sağlıklı ve tutarlı cevaplar verebilmesi için, bu hesapların çalışma sisteminin İslam fıkhına uygunluğu noktasında takibini yapıp halkı aydınlatmakla mükelleftir. Dolaysıyla katılım bankacılığında kârın ortaya çıkışı ve dağıtımı sürecinin bütün şeffaflığıyla ortaya konulması hem sektör hem kamu otoritesi hem de kamuoyu açısından önem arz etmektedir. Bu çalışmada, bütün bu meselelere ışık tutmak amacıyla, konunun işleyişi ve fıkhî boyutu kısa bir tebliğ çerçevesinde ortaya konulmaya çalışılacaktır.

II. Aydınlatılması Gereken Belli Başlı Konular

Katılım bankalarının sermayeleri (pasifleri: yükümlülükleri) öncelikli olarak kuruluş aşamasında ortakların koyduğu nakit paralar, gayrimenkul, araç, gereç, bilgisayar programları vb. tüm ekipmanlardan oluşan sabit sermaye ile hak edilip ortaklara dağıtılmamış kârların toplamından ibaret öz kaynaklardan oluşur. Özel cari hesaplar yoluyla karşılıksız karz temelinde toplanan paralarla, karz kapsamında değerlendirilebilecek sendikasyon kredisi, sükuk ihracı ve ters teverruk yöntemiyle elde edilen fonlar gibi başka bir takım (fıkhî açıdan tartışmalı) yollarla toplanan fonlar da işletilme süreci ve gelirleri açısından öz kaynak niteliğinde kabul edilir. Bankaların ikinci en önemli fon kaynağı özel ve/veya genel nitelikli katılma hesaplarıdır. Özel nitelikli katılma hesapları mukayyed mudaraba zemininde toplandığından, -tarafların anlaşmasına bağlı olarak- mudarebe yahut vekâlet temelli olabilir. Vekâlet temelli olanda mülkiyeti hesap sahiplerine ait olup bankanın elinde sermaye emanet hükmündedir. Banka bu paraların işletilmesinden sabit yahut değişken oranlı komisyon alır, kâr ve zararın tümü hesap sahiplerine ait olur. Genel nitelikli sermaye, işletimine ilişkin bütün yetkilerin bankaya devredildiği mutlak mudarebe esaslıdır. Katılım bankacılığında sermayenin en önemli miktarını bu tür sermaye; katılma hesaplarında biriken fonlar oluşturur. Görüldüğü üzere bir katılım bankasının yatırımda değerlendirmek üzere tasarrufuna bırakılmış sermaye, kaynağı ve hukuki statüsü bakımından fazla değişkenlik göstermektedir. Bu durum bankanın varlıkları (aktifleri) için de söz konusudur.

Katılım bankacılığında, birikmiş fonların tümünün işletilmesi şartlar gereği mümkün olmaz. Fonlar işletilmeye başlanmadan önce kamu otoritesinin mecbur tuttuğu zorunlu karşılıklar ayrılır. Buna ek olarak Genel Karşılık ve Özel Karşılık adıyla banka yönetiminin kendi tercihi ile belirlediği belli bir meblağ daha ayrılır ve yatırıma yönlendirilebilecek toplam sermayeden düşülür. Sermayenin işletilmesi sürecinde ortaya çıkması muhtemel nakit taleplerinin karşılanması ve günlük para akışları için bankanın bizzat kendi kasası yahut muhabir banka kasalarında belli oranda hazır nakit (Ankes) tutulur. Kullandırılan tüm krediler için ödenmeme risklerine göre belli oranlarda yedek akçe ayrılır. Bütün bu kesintilerden sonra kalan meblağ işletilebilir, yatırılabilir fon olarak yatırım havuzuna konulur. Yatırıma ayrılmış, işletilmeye elverişli fonların bir kısmı piyasa şartlarının elverişsizliği, bankanın pazarlamadaki yetersizliği yahut aşırı ihtiyatlı davranması sebebiyle işletilemeyip atıl kalabilir. Bu durumdaki atıl fonların bir kısmı öz kaynak bir kısmı da katılma havuzları kaynaklı olabilir. Projelere yatırılan fonların tümünün anapara ve kârı bir anda geri dönmez. Kimi projeler planlanan takvim ve sürece uygun devam edip sona ererken kimi bir takım nedenlerle belirlenen takvimde sonuçlanamayabilir. Projelerin vadeleri de birbirleriyle örtüşmez. Katılma, yatırım ve kâr havuzları çift yönlü olarak sürekli aktiftir; bir yandan hesap sahiplerince katılma havuzuna para yatırılır, diğer yandan projeler için havuzdan para boşaltılır. Aynı şekilde kâr havuzundaki meblağ her yeni kâr ilavesi ile bir yandan sürekli artar, diğer yandan çekilen ve zarar yazılan meblağlarla sürekli azalır. Normal şartlarda, klasik uygulamada kâr yatırımın sonlandırılıp, projenin fiili tasfiyesi ile hesaplanması gerekirken çağdaş bankacılığın yapısı gereği fiili tasfiye yerine kaydî/hükmi tasfiye yöntemi kullanılır; hesap dönemlerinde ve hatta günlük olarak projelere kâr veya zarar yazılıp bu durum havuzlara yansıtılır. İşletilen fonlardan elde edilen kârın tümü gelir havuzuna konulmaz. Önce giderler hesaplanıp gelirden düşülür. Daha sonra kârdan belli orandaki meblağ ilerideki muhtemel zararlar havuzuna, belli meblağ da kâr dengeleme havuzuna aktarılır. TMSF primi, vergi, harç vb. resmi giderler de düşüldükten sonra toplam kârdan arta kalan miktar Birim-Hesap Değer yöntemi kullanılarak banka ile hesap sahipleri arasında başlangıçta kararlaştırılan oranlarda paylaştırılır. İşte bu aşamada aşağıdaki sorular gündeme gelir:

1. Birim Değer Hesabı Uygulamasının Fıkhî Niteliği

2. Bankanın Öz kaynaklarını Katılma Hesaplarına Katmasının Fıkhî Niteliği

3. Kaydî/Hükmî Tasfiye Yönteminin Fıkhî Niteliği

4. Zorunlu ve Genel Karşılıkların Fıkhî Niteliği

5. Atıl Fonların Fıkhî Niteliği

a. Fonları Kullandırmada Öncelik Durumu

b. Atıl Fonlara Kâr Dağıtılması,

c. Atıl Fonların Banka Tarafından Özel Amaçla Değerlendirilmesi

6. Muhtemel Zararlar ve Kâr Dengeleme Havuzunun Fıkhî Niteliği

7. Masrafların Kime Ait Olduğu Hususu

8. Havuz Kaynaklarının İşletilmesi Sürecinde Alınan Komisyonların Fıkhî Niteliği

9. Vadesinden Önce Kapatılan Hesaba Tahakkuk Eden Kâr-Zararın Fıkhî Niteliği

10. Öz Kaynaktan Katılma Havuzlarına Para Aktarımının Fıkhî Niteliği

1. Birim – Hesap Değer Uygulaması ve Fıkhî Niteliği

a. Birim – Hesap Değer Uygulaması

Bu başlık altında üç kavram öne çıkar; Birim Değer, Hesap Değer ve Birim–Hesap Değer. Bunların farklı formülasyonları kullanılmak suretiyle havuz ve hesap sahipleri açısından nihaî kâr - zarar hesabı yapılır. Her biri için ayrı ayrı başlangıç (hesabın açıldığı ilk günkü) birim değer, hesap değer ve birim-hesap değer, bir de hesap günü için (kâr-zarar hesaplamasının yapıldığı günkü) yeni birim değer, hesap değer ve birim-hesap değer söz konusudur. Havuza para yatırıldığı ilk gün her bir hesap için birim değer standart olarak 100 kabul edilir. Havuza kaç ayrı hesapla para yatırılmışsa o kadar sayıda birim değer olur. İlgili havuza para yatıranların birim değerlerinin toplamı o havuzun birim değer toplamını ifade eder. Birim değerin ilk gün 100 kabul edilmesindeki amaç, katılma fonu mevcudunu 100’e bölerek hesaplama kolaylığı sağlamaktır. Bu Başlangıç Birim Değerdir. İlk gün havuza yatırılan her bir tutarın başlangıçtaki birim değerine bölünmesi ile (yatırılan meblağ/100) her bir hesap için Başlangıç Hesap Değeri bulunur. Hesap değeri, havuza para yatıran kişinin havuzdaki toplam pay içerisinde sahip olduğu pay sayısını, bir anlamda havuzdaki hisse hakkını ifade eder. Havuza para yatıran sanki o günkü havuzun toplam varlığından kendi hesabına karşılık gelen payları satın almış, havuza payları adedince ortak olmuş olur. Bu nedenle hesap değer para yatırılıp- çekilmedikçe değişmez. Süreç içinde havuz kâr veya zarar ettiğinde birim değer değişir hesap değer ise sabit kalır. Başlangıç Birim - Hesap Değeri ise Başlangıç Birim Değeri ile Başlangıç Hesap Değerinin çarpımı (Birim değer X Hesap değer) sonucu ortaya çıkan tutardır. Haliyle ilk günkü Birim-Hesap Değeri yatırılan meblağın miktarına eşittir. Yukarıdaki formüller havuzdaki toplam meblağ için olduğu gibi havuza yatırılan her bir şahsa ait meblağ için de geçerlidir. Kâr-zarar hesabının yapılacağı gün bu değerler tekrar hesaplanır. Hesap günündeki havuza ait Yeni Birim Değer, ilgili havuzdaki mevcut yeni aktif değerler toplamı (yatırılmış anapara+K/Z)’nın bir önceki döneme ait hesap değerleri toplamına bölünmesi ile bulunur. Havuzun birim değeri hesaptaki paranın artması durumunda yükselir, azalması durumunda ise düşer. Havuz için Nihaî Birim-Hesap Değer hesaplanırken, başlangıçtaki toplam hesap değer ile havuza ait yeni (nihaî) birim değer çarpılır ve böylece nihaî birim - hesap değer bulunmuş olur. Nihaî birim –hesap değerler toplamı, katılma hesabı sahiplerinin ilgili havuzdaki mevcut aktifler üzerinde hak iddia edebileceği, TL cinsinden, günlük veya haftalık olarak hesap edilen meblağı temsil eder. Bunu bir örnekle şöyle açıklayabiliriz:

Örneğin; ilk gün açılan hesaplar şu şekildedir[242].

Görüldüğü üzere aynı gün içinde üç ayrı kişi katılma havuzunda hesap açarak farklı miktarlarda para yatırmışlar. İlk günkü birim değer standart olarak 100 kabul edildiğinden, yatırılan tutarlar bu birim değere bölünmüş ve her birinin hesap değerleri bulunmuştur. Başlangıçtaki birim-hesap değer, ilk birim değerle ilk hesap değerin çarpımından oluşacağından, her bir hesabın başlangıç birim-hesap değeri kendilerine (50.000, 40.000 ve 10.000), havuzun toplam birim-hesap değeri de havuza yatan toplam meblağın kendisine eşit olacaktır.

Belli bir süre sonra havuzun 100.000TL kâr ettiğini varsayalım. Bu durumda katılımcılara ait gelir havuz için Nihai/Yeni birim değerin hesaplaması şöyle olur:

Havuzdaki Yeni Aktif Değer Toplamı (Baştaki meblağ +Kâr)

Havuzun Yeni (Nihai) Birim Değeri = -------------------------------------------------------

Bir Önceki Dönem (Başlangıç) Hesap Değerleri Toplamı

Havuz 100.000 TL kâr elde ettiğinde bu kârın %20’si olan 20.000 TL’si bankanın kendi gelir hesaplarına alınır. Kalan 80.000 TL’si ise havuzda mevcut hesaplara eklenir. Elde edilen kârla birlikte katılma havuzundaki aktifler toplamı 180.000 TL’ye çıkmıştır. (Şahıslara ait olan 10.000+40.000+50.000 ve elde edilen kârın %80’ninin (80.000 TL) bu değerlere eklenmesi ile)

Başlangıç günü havuzun hesap değerleri toplamı = 100+400+500 =1000 idi. O Halde hesap günü için Yeni (Nihai) Birim Değer şöyle olur:

Yeni Aktif Değer Toplamı : 180.000

Havuzun Yeni (Nihai) Birim Değeri = --------------------------------------------------- = 180

Başlangıç Hesap Değerleri Toplamı: 10.000

Havuzun yeni toplam birim değeri bulunduktan sonra artık her bir hesap sahibi için ayrı ayrı nihai hesap değerleri bulunur. Örneğin hesap sahiplerinden ilk kişinin (10.000 TL yatıran) Yeni (Nihai) Birim Hesap Değeri şu şekilde bulunur:

Kişiye Ait Başlangıçtaki Hesap Değer x Havuzun Yeni Birim Değeri = Kişinin Yeni Birim-Hesap Değeri

10 x 180 = 18.000

Yeni (nihai) birim–hesap değerinden (havuzdaki kişiye ait toplam meblağdan) başlangıçta yatırılan anapara miktarı düşüldüğünde hesap sahibinin bu süre içinde havuzun kârından hak ettiği toplam meblağ ortaya çıkar. Bu örneğe göre, X şahsı başlangıçta 10.000 TL yatırmış, nihai hesap gününde havuzdaki kendisine düşen pay ise 18.000 TL’ye çıkmış, dolaysıyla hesabı 8.000 TL kâr etmiştir. Bu kişi bankadaki kâr havuzundan 18.000 TL talep etme hakkına sahip olmuştur.

b. Birim Değer Uygulamasının Fıkhî Niteliği Hakkındaki Değerlendirmeler

Birim değer uygulamasının faiz hesaplamalarında kullanılan bir metot olduğu, İslamî finans kurumlarının buradan ödünç alarak bu yöntemi kendi kâr-zarar hesaplamalarında kullandıkları belirtilir ve fıkhî hükmü hakkında çeşitli tereddütler ileri sürülür[243]. Tereddütlerin başında metodun aslında faiz hesaplaması için üretilip kullanılıyor olması gelir. İkinci olarak kâr ve zararın, hesaba yatırılan paranın bizzat çalışıp çalışmadığına bakılmaksızın, paranın hesapta kaldığı süre ile orantılı olarak hesaplanması sebebiyle formülde zaman unsurunun baskın olduğu görüşü ilerisi sürülür. Bir diğer husus, uygulamanın herhangi bir proje için işletilmeye başlanmış para ile henüz projeye yatırılmamış paranın birbirine karıştırılması realitesini içermesidir. Her bir çekinceye, farklı gerekçelerle cevaplar verilmeye çalışılmıştır: Bir formülün faiz hesaplaması için icat edilip o amaçla kullanılıyor olması o formülün meşru amaçlarla kullanılmasına mani olmaz. Kâr-zarar hesapları fiilî değil de dönemsel şekilde takdirî olarak hesaplandığından zaman unsuru ve karıştırılma ilkesinin bir sakınca doğurmayacağı hatta adalete daha uygun olacağı şeklinde görüşler dillendirilmiştir. Sonuç olarak farklı, orijinal ve daha adil bir metod bulununcaya kadar İslamî finans kuruluşlarının bu yöntemi kullanmasının cevazı noktasında genel kanaat oluşmuştur. AAOIFI, Al-Baraka Fetva heyetleri vb. muteber kurullar da bu yöntemi onaylamışlardır.[244]

2. Zorunlu ve Genel Karşılıkların Fıkhî Durumu

Bankalar topladıkları fonların tamamını fon kullandırım havuzuna atamazlar. Öncelikle Zorunlu ve Genel Karşılıklar adıyla fonlardan belli oranı ayırıp yönetmeliklerin belirlediği ilgili yerlere aktarırlar. Zorunlu karşılıklar, Merkez Bankasının düzenlemeleri doğrultusunda, özel cari hesaplardan belli oranda (ör. 11,25%), katılma hesaplarından ise hesapların vadelerine göre değişen oranlarda kesilen paralarla bankanın risk durumuna göre kesilen TMSF priminden oluşur. Buna ek olarak (ülkemizde) Bankaların İç Sistemleri Hakkındaki Yönetmeliğin ilgili maddesinde belirlenen ölçülerde kasada yahut muhabir bankalarda nakit tutmak zorundadırlar ki buna Ankes denir. Bu zorunlu karşılıkların yanında bankalar bir de kullandırdıkları fonların risklerine, geri ödenmeme durumlarına göre belli oranlarda genel ve özel karşılık ayırırlar. Bütün bu karşılıklar ya ilgili kamu otoritesinin mecbur tutması yahut ilgili sektörün şartlarının gerektirmesi sonucu uygulanmaktadır. Maksat genelde piyasanın özelde ise kurumlara para yatıran yatırımcının menfaatlerinin güvenceye alınmasıdır. Bu açıdan bakıldığında, zaruret ilkesi, maslahat ilkesi, fıkıhtaki malın korunmasına dair ihtiyat ilkesi karşılıkların meşruiyet dayanağı olarak ileri sürülür. Nitekim hemen bütün fıkıh otoriteleri bu karşılıkların ayrılmasını meşru görmüşlerdir. Ancak, karşılıkların hangi hesaptan düşüleceği, ihtiyaç kalmadığında nereye harcanacağı konusu netleştirilmelidir. Öncelikle her bir parasal karşılığın ilgili havuzdan ayrılması, menfaatinin ise o havuza ait olması genel ilkedir. Bu sebeple banka ortaklarının sermayesine karşılık gelen kısım ana sermayeden, katılma havuzuna karşılık gelen de havuzdan kesilmelidir. Karşılıkların miktarında makul bir oran takip edilmeli, yatırımcının zararına yol açılmamalıdır. Karşılıklara ihtiyaç kalmadığında en tercihe şayan görüş, alındığı havuza iade edilmesidir. Başka bir görüş de karşılık havuzunun tasfiye durumunda hayır amaçlı kullanılmasıdır[245].

3. Bankanın Öz kaynaklarını Katılma Hesaplarına Katmasının Fıkhî Niteliği

Bankanın öz kaynakları ve öz kaynak niteliğindeki borç olarak topladığı paraları katılma havuzuna katmasının fıkhî hükmü hakkındaki genel kanaat olumludur. Zira banka mudarib, katılma hesabı sahipleri sermayedardır. Mudaribin mudarebe sermayesini gerek kendi öz sermayesi gerekse diğer katılımcıların sermayeleri ile karıştırıp karıştıramayacağı konusu fıkıhta ele alınmış, kimi mezheplere göre mutlak olarak, kimilerine göre ise açık ve zımnî izinle karıştırmasında bir sakınca görülmemiştir[246]. Katılım bankacılığı uygulamasında gerek örf gerekse ilgili mevzuat bu hususu düzenleyip sermayelerin bir birine karıştırılabileceğine onay verildiğinden bu, bankadan hesap açan kişi açısından, açık izin sayılır. Dolaysıyla mevcut uygulamada fıkhî bir sorun gözükmemektedir. Bu durumda banka ile katılma hesabı sahipleri karıştırılan sermayeler bakımından müşârik konumunda olurlar. Banka bu hesapları işletirken, kendi payına düşen miktara karşılık müşârik, katılımcıların payına karşılık mudarib olur[247].

4) Kaydî/Hükmi Tasfiye Yönteminin Fıkhî Niteliği

Katılım bankacılığında kâr-zarar muhasebesi günlük, aylık, altı aylık ve yıllık gibi belli periyotlarla yapılır. Çağdaş şirketler çok ortaklı ve sürekli değişken bir yapıya sahiptir. Bir taraftan ortaklık amacıyla bankaya sermaye yatırılırken, diğer taraftan önceden yatırılmış sermayenin ya sadece kârı, ya bir kısmı yahut tümü çekilmektedir. Bu sebeple şirketlerin ortaklık ve sermaye yapıları sürekli akışkanlık ve değişkenlik arz etmektedir. Klasik dönem şirket anlayışındaki kâr-zarar hesaplama yöntemlerinin çağdaş bankacılığa tatbiki imkânsızdır. Bu sebeple belli aralıklarla sermaye yatıran yahut çeken ortakların hak ve yükümlülüklerinin muhasebesi ancak belli periyotlarla yapılan fiilî değil kaydî/hesabî/hükmî hesaplamalar/değerlendirmelerle mümkün olur. Bu da şirketin hesap günündeki tüm varlık ve değerleri toplamının nakdi/parasal hale dönüştürülmesi yoluyla gerçekleştirilir. Klasik anlayışta bu iş fiilî tasfiye ile olurdu. Yani şirketin işleyişine son verilir, para dışındaki mevcut varlıkları paraya çevrilir ve muhasebe mevcut parasal bakiye üzerinden yapılırdı. Ancak klasik kaynaklara müracaat edildiğinde, fiilî tasfiyenin bir zorunluluk olmadığı, haksızlık ve anlaşmazlığa yol açmayacak nitelikli bazı şartlar dahilinde kaydî/hükmî tasfiyeye onay verildiği anlaşılır. Günümüz fukahası ve fetva kurullarının genelinin kanaati İslamî bankacılıkta kâr ve zarar hesaplamalarının kaydî/hükmî/hesabî tasfiye, yani mevcut varlık ve değerlerin hükmen paraya dönüştürülüp hesaplamanın buna göre yapılması ilkesini kabul etmişlerdir[248].

5. Atıl Fonların Fıkhî Niteliği

Bu durum bankanın öz kaynakları ile yatırımcıların fonlarının toplamından gerekli karşılıklar ayrıldıktan sonra işletilebilir miktarda olanların tümünün banka tarafından yatırıma yönlendirilemeyip atıl kalması ile ortaya çıkar. Normal şartlarda banka öz kaynaklarını havuza katmasa atıl fon meselesi gündeme gelmez. Banka öz kaynak, cari hesaplar ve cari hesap benzeri hesaplarda biriken paraları katılma havuzunun parası ile karıştırdığında, piyasa şartları, pazarlamadaki eksiklik vb. nedenlerle toplam fonun bir kısmı yatırımdan mahrum kalmış olur. Böyle bir durumda öncelikle bankanın bir mudarib sıfatıyla kendi sermayesini mudarebe sermayesine katmasına rağmen, önüne yatırım fırsatı çıktığında hangisine öncelik vermesi gerektiği sorununu karşımıza çıkarır. Uygulamada kimi bankalar katılma havuzuna, kimi öz kaynak havuzuna kimi de her ikisine eşit oranda öncelik verirler. Fakat fakihlerce tercih edilen ve yaygın olarak kabul edilen görüş katılma havuzuna öncelik verilmesidir. Şayet yatırım için artı imkân çıkarsa bu durumda kalan kısım için banka kaynaklarından yararlanılır. Fakihlere göre mudaribin kendi sermayesini mudarebe sermayesine katmasının cevazı mudarebe sermayesini işletme imkânının bulunması şartına bağlıdır. Şayet banka mudarebe sermayesinden başka bir sermayeyi işletme gücüne sahip değilse kendi malını katması caiz görülmez. Hatta gücü olduğu halde mudarebe sermayesini işletmezse hesap sahiplerini mahrum bıraktığı kârı tazminle yükümlü olacağı görüşü dahi ileri sürülmüştür[249]. Mudaribin “emin”lik sıfatı da öncelikle katılma havuzundaki sermayenin işletilmesini gerektirir[250].

Buna rağmen bazı hallerde banka hazinelerinin ellerinde katılma havuzlarına ait atıl fonların kaldığı ve bu fonların döviz alım satımı vb. kısa vadeli yöntemlerle değerlendirilip gelirinin kâr havuzuna değil öz kaynak havuzuna atıldığı şeklinde (bazı toplantılarda) söylentilere de rastlanmaktadır. Bunu yaparken, fonun atıl kaldığı, riskinin kuruma ait işlemlerde değerlendirildiği gibi yapılan işi makul ve meşru göstermeye yönelik izahlar yapılmaktadır. Oysa bu tür bir uygulama ortaklığın ilkelerine aykırıdır. Çünkü üretime sokulan faktörün maliki kim ise öncelikle gelir de ona aittir. Çünkü mudarabada sermayedarın kârı hak etmesi parasının mudarib tarafından mutlaka, bizatihi yatırımda kullanılmış olması değildir. Parayı mudaribe teslim edip onun tasarrufuna bıraktıktan sonra, o para mudarib tarafından bizzat işletilsin yahut işletilmesin, hesap döneminde tahakkuk eden kârdan payına düşen hakkını talep edebilir. Örneğimizde ise para zaten çalıştırılmış fakat kâr katılımcıların havuzuna atılmayıp öz sermaye havuzuna yönlendirilmiş olmaktadır. Dolaysıyla bu uygulama sermayedara ve dolaysıyla ortaklık sözleşmesine ihanet anlamına gelir[251]. Sonuç olarak şayet banka katılma havuzlarındaki fonların tümünü işletme imkânına sahip değilse öz kaynağını katılma havuzuna karıştırmamalıdır. Şayet öz kaynağı karıştıracaksa, işletilme sürecinde katılma havuzundaki sermayeye öncelik vermelidir. Bütün bunlara rağmen yine de katılma havuzu sermayesinden bir miktar işletilemeyip atıl kalması durumunda bu sermayenin sahiplerini kârdan mahrum bırakmayıp, adeta işletilmiş gibi toplam kâra ortak edilmelidir.

6. Muhtemel Zararlar ve Kâr Dengeleme Havuzunun Fıkhî Niteliği

Muhtemel zararlar havuzu, katılma havuzlarından yapılan yatırımların ileride karşılaşmaları muhtemel zararların telafisi için ayrılan karşılığın konulduğu havuzdur. Geliri katılma hesaplarının kârlarından ayrılır. Bu nedenle mevcut hesap sahibinin gelirinden, ileride muhtemelen başka hesap sahibi için bir kesinti yapılmış olmaktadır. Ancak mevcut hesap sahibi için de önceden başka hesap sahiplerinin gelirlerinden benzer kesinti yapıldığı düşünüldüğünde önemli oranda bir haksızlığın söz konusu olmayacağı söylenebilir. Nitekim çağdaş fukaha konuyu, Malikî mezhebindeki, mudarebe kârından belli oranın üçüncü şahıslar lehine şart koşulmasının cevazına dair görüşe[252] dayandırmışlardır. Ancak bu hesapta biriken paranın tasfiye durumunda bankaya değil, hayır amaçlı harcanması gerektiği ileri sürülmüştür[253]. AAOIFI ve IFSB de konuya ilişkin olumlu nitelikli kararlar yayımlamıştır. Kâr dengeleme havuzu için de benzer durum söz konusudur. Ancak bu havuzun geliri toplam mudarib sıfatıyla banka ve hesap sahipleri arasında bölüşülmeden önce, bankanın payından da katılmak suretiyle oluşur. Burada da hem banka hem de hesap sahiplerinin mağdur edilmeden makul oranlarda kârdan pay sahibi kılınmaları hedeflenir[254]. Ancak gerek kâr dengeleme gerekse muhtemel zararlar havuzunun dikkatli ve adil kullanılmadığı takdirde İslamî bankacılık açısından çeşitli olumsuzluklara yol açılabileceği eleştirileri dile getirilmiştir. Özellikle bankanın kârının düşük olduğu dönemde normal zamanlarda ayrılan karşılıklardan vazgeçilip, hesap sahiplerine işler yolunda imiş gibi bir izlenim verilebilir. Risk havuzuna fazla güvenilerek riskli kişi ve projelere yatırım yapılabilir. Banka normalde fazla kâr etmiş ve hesap sahiplerine fazla kâr dağıtması gerekirken, bu havuzlarla oynayarak, hak sahiplerini kârdan mahrum bırakabilir. Bu yolla banka diğer faizli bankalar gibi sabit oranlı kâr dağıtımı yapar ve bu da faizli bankalarla olan benzerliklerini daha da artırıp kamuoyunda olumsuz algıya yol açar[255]. Sonuç itibariyle risk havuzu ve kâr dengeleme havuzu ilkesel açıdan, hesap sahiplerinin onayı alınmak suretiyle yahut ilgili mevzuatta düzenlenmek suretiyle işletilmesi durumunda fıkhen mahzurlu görülmemektedir. Ancak istismara açık olduğundan sıkı kurallara tabi tutulmalı, buralardaki oynamalar faizsiz bankacılığın doğasını bozucu niteliğe yol açmamalıdır.

7. Masrafların Kime Ait Olacağı Hususu:

Mudarabada temel kural, proje süresince mudaribe ait tüm masrafların mudarib, işletmeye ait tüm masrafların ise rabbü’l-mal tarafından (sermayeden) karşılanmasıdır. İbni Abidin konuya ilişkin olarak şöyle der: “Mudaribin harcadığı gider kabul edilir ve kârdan düşülür”[256]. İbnü’l-Hümâm da “mudarib için sadece kâr (ihtimali) vardır, o da varla yok arasında şüphelidir. Şayet kendi malından harcamada bulunursa mağdur olabilir” diyerek benzer görüşü dile getirir[257]. Bunlar klasik dönem mudarebesi için kabul edilen genel ilkelerdir. Ancak modern bankalar, klasik dönemde tasvir edilen mudarib gibi değildir. Kendisinin öz kaynağı, binaları, ekipmanları, çok sayıda personeli vb. fiilen çalışan ve para kazanan çok ortaklı bir sermaye şirketidir. Bu nedenle genel kanaat, doğrudan yatırım havuzu ve işlemleri ile giderlerin, vergi ve harçların, komisyonların, ilgili personel maaşının mudarebe havuzundan, kalan masrafların ise bankanın öz kaynaklarından karşılanmasıdır. Ancak bu konuda dünyadaki İslami bankalar arasında henüz bir ittifak oluşmamıştır[258]. Örneğin Kuveyt Finans yönetim vb. üst yönetim giderleri hariç tüm masrafları toplam kârdan düşüp kalanı hesap sahipleri arasında taksim etmektedir. Ürdün İslam Bankası ve Faysal İslam Bankası ise doğrudan mudarebe hesaplarına ait olmayan tüm masrafları mudaribin harcaması gereken meblağ olduğu ilkesinden hareketle bankanın hesabına yazıp katılımcılara yansıtmamaktadır[259].

8. Havuz Kaynaklarının İşletilmesi Sürecinde Alınan Komisyonların Fıkhî Niteliği

Bir kısım bankaların havuzda biriken katılımcılara ait sermayeyi işletirken müşteri ile anlaştığı kâr oranına ek olarak bir de komisyon adı altında bir gelir aldığı ve bunu ortak havuza atmayıp öz kaynaklara ilave ettiği ileri sürülmektedir. Hatta bankanın gelirini yüksek tutmak amacıyla müşteri ile yapılan sözleşmede kâr oranının uygulanacak komisyona göre belirlendiği, kâr oranının düşük komisyon miktarının yüksek tutulduğu uygulamalar söz konusudur. Bu tür yaklaşımların katılım bankacılığının genel ilkeleri ile bağdaşmadığı açıktır. Zira bu durumda hem hak edilmeyen komisyon geliri alınmış hem de mudarebe sözleşmesine ihanet edilmiş olunur.

9. Vadesinden Önce Kapatılan Hesaba Tahakkuk Eden Kâr-Zararın Fıkhî Niteliği

Katılma hesapları genelde belli vadelerle açılmakta, vade dolmadan –bir gün önce dahi olsa- paranın çekilmesi durumunda o güne kadar tahakkuk eden kâr hesap sahibine yansıtılmamakta, bankanın kasasına atılmaktadır. Oysa günümüz modern muhasebe teknikleriyle hesaplar günlük olarak takip edilebilmektedir. Birim hesap değeri uygulamasının meşruiyeti ve gerekçesi anlık hesaplamalara müsait olmasına dayandırılmaktadır. Dolaysıyla günlük kâr-zarar hesaplamasının mümkün olduğu bir durumda, önceden çekilen paraya ait kârın sahibi adına değil de banka adına kaydedilmesinin fıkhen mahzurlu olduğu kanaatindeyiz.

10. Öz Kaynaktan Kâr Havuzuna Sermaye Aktarımının Fıkhî Niteliği

Katılım bankacılığına ilişkin son yıllarda gündemde olan önemli meselelerden biri de bankanın ihtiyatları kullanmasına rağmen mutad halde süregelen kâr dağıtım oranlarını tutturamadığı durumlarda öz kaynaktan katılma havuzuna ilavede bulunup bulunamayacağıdır. Konuya ilişkin genel kanaat böyle bir uygulamanın fıkha aykırı olduğudur. Çünkü bu yolla mudarib sanki sermayedara anapara ve getiri garantisi vermiş olmaktadır. Oysa mudarabada genel ilke –kasıt, kusur, ihmal dışında- sermayede ortaya çıkacak zararın rabbü’l-mala ait olmasıdır[260].

III. SONUÇ

Katılım bankacılığındaki kâr-zar dağıtımına ilişkin tespitlerimizi şöyle sıralayabiliriz:

1. Birim hesap değer yöntemi ile katılım bankacılığında kâr – zarar hesaplamalarının yapılmasında bir sakınca yoktur. Zira bu ve benzeri yöntemler özü itibariyle birer hesaplama tekniğinden ibarettir. Önemli olan payların hesaplanma tekniği değil bizzat sermayenin işletilme yöntemleridir. Sermayenin meşru yollarla toplanıp fıkha uygun şekilde mubah alanlarda değerlendirilmesi durumunda tarafların kâr ve zararlarının birim hesap değeri yöntemiyle hesaplanmasında fıkhî bir mahzur olmaz. Ancak orijin itibariyle tümüyle İslamî ilkelere dayalı yeni bir hesaplama yönteminin geliştirilip hesapların bu yöntemle yapılması her zaman teşvik edilmesi gereken bir durumdur.

2. Bankaların zorunlu ve genel karşılıklar ayırması zaruret ilkesi, maslahat ilkesi, fıkıhtaki malın korunmasına dair ihtiyat ilkesi gibi gerekçelerle çağdaş fukahanın geneli tarafından olumlu karşılanmıştır. Ancak her bir parasal karşılık ilgili hesaptan ayrılmalı ve menfaati de o hesaba yansıtılmalıdır.

3. Katılım bankacılığında, sözleşmelerde yer verilip katılımcıların açık veya zımnî onaylarının alınması kaydıyla, özkaynakların katılma havuzundaki sermayeye katılıp işletilmesinde bir mahzur bulunmamaktadır.

4. Klasik dönem şirket anlayışındaki fiilî tasfiyeye dayalı kâr-zarar hesaplaması artık modern şirketler açısından mümkün olmadığından, ortakların hak ve yükümlülüklerinin muhasebesinin kaydî/hesabî/hükmî hesaplamalar/değerlendirmelerle yapılmasında bir sakınca görülmektedir.

5. Sermayenin işletilmesinde katılma havuzlarına öncelik verilmelidir. Katılma havuzlarındaki fonların tümü işletilmeden öz sermayenin katılma havuzuna katılıp birlikte yatırıma yönlendirilmesi uygun olmaz. Çünkü bu durumda katılma havuzlarındaki sermayenin bir kısmı atıl kalabilir. Bankanın kendi sermayesini işletip katılma havuzundaki sermayeyi atıl bırakması ve dolaysıyla sahiplerini kârdan mahrum etmesi mudaraba sözleşmesine ihanet anlamına gelir.

6. Katılma havuzlarında atıl kalan fonların banka tarafından döviz alım satımı vb. kısa vadeli yöntemlerle değerlendirilip gelirinin kâr havuzuna değil de bankanın öz kaynak havuzuna konulması ortaklığın temel ilkelerine aykırıdır. Bankaların bu gibi yollara tevessül etmemeleri fıkhın gereğidir.

7. Katılım bankacılığında, sistemin istikrarı için kâr dengeleme ve muhtemel zararlar(a karşı risk) havuzu oluşturulması çağdaş fukaha tarafından uygun bulunmuştur. Ancak bu tür havuzların, özellikle kâr-zarar dağıtımında istismar edilebileceği ihtimali barındırmaktadır.

8. Katılım bankacılığı klasik mudarebeden yapı, işleyiş ve personel sayısı bakımından çok farklı olduğundan, masrafların hesaplanmasında bu durumun dikkate alınması, doğrudan yatırım havuzuna ilişkin giderlerle vergi, harç ve komisyonlar ve ilgili personel maaşının mudarebe havuzundan, kalan masrafların ise bankanın öz kaynaklarından karşılanması konusunda genel kanaat vardır. Ancak uygulamada ülkeden ülkeye, kurumdan kuruma farklılıklara şahit olunmaktadır.

9. Bankaların hangi sebeple olursa olsun katılımcılara ait sermayeyi işletirken müşteri ile anlaştığı kâr oranına ek olarak bir de komisyon adı altında bir meblağ alıp onu katılma havuzuna değil de öz kaynak havuzuna koyması fıkha tümüyle aykırıdır.

10. Çağımızda artık kâr-zarar hesaplamalarının günlük olarak yapılması mümkün olduğundan, hesap sahibinin vadesinden önce çektiği paraya ait kârın sahibi adına değil de banka adına gelir kaydedilmesi fıkhen mahzurludur.

11. İhtiyatlar kullanılmasına rağmen, mutad kâr dağıtım oranlarının tutturulamaması gibi durumlarda öz kaynaktan katılma havuzuna ilavede bulunulması fıkhen sakıncalıdır. Zira mudarabada genel ilke –kasıt, kusur, ihmal dışında- sermayede ortaya çıkacak zararın rabbü’l-mala ait olmasıdır.

KAYNAKÇA

AAOIFI, el-Me ‘âyirü’l-muhasebe, Bahreyn, 2015.

Abdulbari Miş‘al, el-Avalimulleti Tuhaddidü Tevzial Erbah Ala’l-Mudiine fi’l-Bünuki’l- İslamiyye, Heyetül Muhasebe ve Muracaa lil Müessesatil Maliyye İslamiyye, el-Mutemeru’t-tasiu li’l-heyati’ş-şeriyye, 26-17 Mayıs 2010.

Abdullah Ali es-Sayfî-Bedr Ali es-Selim, “el-Vedaiu’l-istimariyye fi’l-mesarif: Tahricuhâ ve Keyfiyyetü Erbahi Tevzîihâ”, Mecelletü Dirasâti Ulûmi’ş-şeria, C. 37, Sayı: 1, Yıl: 2010.

Adem İshak Hamid el-Alem, Erbahu’l-mesarifi’l-İslamiyye ve keyfiyyetü tevzî‘iha, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ümmü’l-kura Üniversitesi, Mekke 2003.

Ceyhan, Murat, “Kâr Dağıtımı ve Muhasebesi”, http://www.alomaliye.com/2006/09/19/kar-dagitimi-ve-muhasebesi-dr-murat-ceyhan/ (erişim tarihi: 17.05.2016).

Ebu’n-Nasr Isam Abdulhadi, “el-Üsüsü’l-muhasebiyye ve’l-ahkamu’l-fıkhiyye li’l-muhssasât fi’l-mesarifi’l-İslamiyye”, 4. Fiqh Konference for Islamic Finance Institutions, Kuveyt, 21-22 Aralık, 2011,

el-Mansur, İsa Zayfullah, Nazariyetü’r-ribhi fi’l-mesarifi’l-İslamiyye, Amman, 2007.

Erdaş, Mehmet Levent, Katılım Bankalarının Kâr Dağıtım Metotları ve Bankacılık Sektöründeki Yapısal Analizi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, S.B.E., Isparta, 2012.

eş-Şerif, Muhammed Abdulğaffar, “Ahkâmu tekvîni’l-muhssasat fi’l-maliye İslamiyye”, 4. Fiqh Konference for Islamic Finance Institutions, Kuveyt, 21-22 Aralık, 2011.

Faouzi Mohamed Hamdi& Mohamed Ali Zarai, “Earnings Management and Investment Accounts Holders Interests in Islamic Banking Institutions”,International Journal of Business and Management Invention ISSN (Online): 2319 – 8028, ISSN (Print): 2319 – 801X www.ijbmi.org Vol. 2, Issue 12, December. 2013, PP.22-35.

Hammûd, Sami Hasen Ahmed, Tatvîru’l-a’mâli’l-masrafiyye bima yettefiku ve’ş-şeriati’l-İslmaiyye, 2. Baskı, Ürdün, 1982.

Hüseyin, Muhammed Semhân, “Esâlîbu halti mali’l-mudâraba ve eseruha fi kıyâsi’r-ribhi ve tevziuha fi’l-mesarifi’l-İslamiyye”, el-Mecelletü’l-Ürdüniyyetü fi’d-Dirasâti’l-İslamiyye, C. 4, Sayı: 4, Yıl:208, s. 75-92.

İbni Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme Cemmâîlî Makdisî, el-Muğnî, (nşr. Muhammed Halil Herras), Kahire : Mektebetu İbn Teymiyye, [t.y.].

İsa, Musa Adem, “Siyâsetü tevzii’l-erbah fi’l-müessesesâti’l-maliyye el-İslamiyye”, Mutemeru el-Hademâti’l-Maliyye el-İslamiyye es-Sani; Mart 2010.

İsa, Musa Adem, “Siyâsetü tevzii’l-erbah fi’l-müessesesâti’l-maliyye el-İslamiyye”, Mutemeru el-Hademâti’l-Maliyye el-İslamiyye es-Sani; Mart 2010.

Kasânî, Bedâyi‘, Daru’l-kütübi’l ilmiyye, 2.Basım, Beyrut 2003.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddin Yahyâ b. Şeref b. Nuri, el-Mecmu’ şerhi’l-Mühezzeb li’ş-Şirazi, (thk. Muhammed Necib Mutii), Riyad : Dâru Âlemi’l-Kütüb, 2003/1423.

Ömer, Muhammed Abdulhalim, “el-Üsüsü’ş-şeriyye ve’l-muhâsebiyye li tevzii’l-erbah fi’l-mesârifi’l-İslamiyye”, Mutemeru Devri’l-Müessesati’l-masrafiyyeti’l-İslamiyye fi’l-İstismâr ve’t-tenmiye, İmarât, 7-9 Mayıs, 2002.

Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed b. Sehl, el-Mebsût, (Kahire : Matbaatü’s-Saade, 1324 - 1331).

Sheila Nu Nu Htay & Syed Ahmed Salman, “Practice of Profit Equalization Reserve And Investment Risk Reserve By Islamic Banks”, International Journal of Research in Social Sciences, Jun, 2013, Vol. 2, No:2, p.15-19.

Şahâteh, Hüseyin b. Muhammed, “el-Ahkâmu’l-fıkhiyye ve’l-üsüsü’l-muhâsebiyye li’t-tandîdi’l-hükmî fi’l-muâmelât’l-mâliyye el-muâsıra”, el-Mecelletü el-Mecmai’l-fıkhî’l-İslamî, Sayı: 20, Yıl: 2005, s. 134-191.

Türkmenoğlu, Rüveyde Ebru, Katılım Bankacılığı ve Türkiye’deki Finansal Yapı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi S.B.E., Kırıkkale, 2007.

[237] İbni Kudâme, el-Kafî, II, 157; Şirbinî, el-İkna’, II, 132;

[238] Kasânî, Bedâyi‘, Daru’l-kütübi’l ilmiyye, 2.Basım, Beyrut 2003, VII, 517; Serahsî, el-Mebsût, XI, 170.

[239] el-Mansur, İsa Zayfullah, Nazariyetü’r-ribhi fi’l-mesarifi’l-İslamiyye, Amman, 2007, s. 63.

[240] Ceyhan, Murat, “Kâr Dağıtımı ve Muhasebesi”, http://www.alomaliye.com/2006/09/19/kar-dagitimi-ve-muhasebesi-dr-murat-ceyhan/ (erişim tarihi: 17.05.2016).

[241] Kasânî, a.g.e., VII, 517; Behutî, Keşşâfu’l-Kına‘, III, 618.

[242] Örnek için bkz. Erdaş, Mehmet Levent, Katılım Bankalarının Kâr Dağıtım Metotları ve Bankacılık Sektöründeki Yapısal Analizi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, S.B.E., Isparta, 2012, s. 102-104; Türkmenoğlu, Rüveyde Ebru, Katılım Bankacılığı ve Türkiye’deki Finansal Yapı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi S.B.E., Kırıkkale, 2007, s. 47-49.

[243] Abdullah Ali es-Sayfî-Bedr Ali es-Selim, “el-Vedaiu’l-istimariyye fi’l-mesarif: Tahricuhâ ve Keyfiyyetü Erbahi Tevzîihâ”, Mecelletü Dirasâti Ulûmi’ş-şeria, C. 37, Sayı: 1, Yıl: 2010, s. 208-209.

[244] Abdulbari Miş‘al, el-Avalimulleti Tuhaddidü Tevzial Erbah Ala’l-Mudiine fi’l-Bünuki’l- İslamiyye, Heyetül Muhasebe ve Muracaa lil Müessesatil Maliyye İslamiyye, el-Mutemeru’t-tasiu li’l-heyati’ş-şeriyye, 26-17 Mayıs 2010, s. 23-24.

[245] Eş-Şerif, Muhammed Abdulğaffar, Ahkâmu tekvîni’l-muhssasat fi’l-maliye İslamiyye, 4. Fiqh Konference for Islamic Finance Institutions, Kuveyt, 21-22 Aralık, 2011, s. 21, 22, 29, 31, 32; Ebu’n-Nasr Isam Abdulhadi, el-Üsüsü’l-muhasebiyye ve’l-ahkamu’l-fıkhiyye li’l-muhssasât fi’l-mesarifi’l-İslamiyye, 4. Fiqh Konference for Islamic Finance Institutions, Kuveyt, 21-22 Aralık, 2011, s. 81, 82; AAOIFI, Me ‘âyirü’l-muhasebe, 2015, s. 503-517; Mişal, s.12,13.

[246] Kasâni, VI, 106; İbni Kudâme, V, 162, Nevevî, Şerhu’l-mühezzeb, XIV, 214.

[247] Hüseyin, Muhammed Semhân, “Esâlîbu halti mali’l-mudâraba ve eseruha fi kıyâsi’r-ribhi ve tevziuha fi’l-mesarifi’l-İslamiyye”, el-Mecelletü’l-Ürdüniyyetü fi’d-Dirasâti’l-İslamiyye, C. 4, Sayı: 4, Yıl:208, s. 81(75-92).

[248] Hammûd, Sami Hasen Ahmed, Tatvîru’l-a’mâli’l-masrafiyye bima yettefiku ve’ş-şeriati’l-İslmaiyye, 2. Baskı, Ürdün, 1982, s. 381-414; Şahâteh, Hüseyin b. Muhammed, “el-Ahkâmu’l-fıkhiyye ve’l-üsüsü’l-muhâsebiyye li’t-tandîdi’l-hükmî fi’l-muâmelât’l-mâliyye el-muâsıra”, el-Mecelletü el-Mecmai’l-fıkhî’l-İslamî, Sayı: 20, Yıl: 2005, s. 134-191; AAOIFI, el-Me‘âyirü’ş-şeriyye, 2015, s. 373-374.

[249] Hattab, Mevahibu’l-celîl, V, 367.

[250] Ömer, Muhammed Abdulhalim, “el-Üsüsü’ş-şeriyye ve’l-muhâsebiyye li tevzii’l-erbah fi’l-mesârifi’l-İslamiyye”, Mutemeru Devri’l-Müessesati’l-masrafiyyeti’l-İslamiyye fi’l-İstismâr ve’t-tenmiye, İmarât, 7-9 Mayıs, 2002, s. 29, 30; Semhân, s. 88, 89.

[251] Hammûd, s. 414; İsa, Musa Adem, “Siyâsetü tevzii’l-erbah fi’l-müessesesâti’l-maliyye el-İslamiyye”, Mutemeru el-Hademâti’l-Maliyye el-İslamiyye es-Sani; Mart 2010, s. 10-13.

[252] el-Müdevevnetü’l-kübra, XII, 90.

[253] Semhân, s. 91.

[254] Sheila Nu Nu Htay & Syed Ahmed Salman, “Practice of Profit Equalization Reserve And Investment Risk Reserve By Islamic Banks”, International Journal of Research in Social Sciences, Jun, 2013, Vol. 2, No:2, p.15-19.

[255] Ayrıntı için bk., Faouzi Mohamed Hamdi& Mohamed Ali Zarai, “Earnings Management and Investment Accounts Holders Interests in Islamic Banking Institutions”,International Journal of Business and Management Invention ISSN (Online): 2319 – 8028, ISSN (Print): 2319 – 801X www.ijbmi.org Vol. 2, Issue 12, December. 2013, PP.22-35.

[256] İbni Abidîn, Hâşiye, IV, 491.

[257] İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-kadîr, VII, 81.

[258] İsa, Musa Adem, “Siyâsetü tevzii’l-erbah fi’l-müessesesâti’l-maliyye el-İslamiyye”, Mutemeru el-Hademâti’l-Maliyye el-İslamiyye es-Sani; Mart 2010, s. 26, 27.

[259] Adem İshak Hamid el-Alem, Erbahu’l-mesarifi’l-İslamiyye ve keyfiyyetü tevzî‘iha, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ümmü’l-kura Üniversitesi, Mekke 2003, s. 287.

[260] Bk., AAOIFI, Me ‘âyirü’l-muhasebe, 2015, s. 516.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Teşekkür ediyoruz Servet hocam. Hakikaten detaylı konular. Tabi tebliğinde biraz daha detaylı olarak işlenmiş ancak burada bu şekliyle sunmuş oldu. Tebliğin müzakeresini yapacak olan hocamız Doç. Dr. İshak Emin Aktepe, Erzincan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi kendileri. Buyurun hocam.

MÜZAKERE:
FIKHÎ DEĞERLENDİRME IŞIĞINDA KATILIM BANKACILIĞINDA
KÂR-ZARAR DAĞITIMI ADLI TEBLİĞİN MÜZAKERESİ

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Erzincan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Giriş

Katılma hesaplarında kâr ve zarar, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) tarafından belirlenerek yayımlanan yönetmelikte (01/11/2006 tarihli ve 26333 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan MEVDUAT VE KATILIM FONUNUN KABULÜNE, ÇEKİLMESİNE VE ZAMANAŞIMINA UĞRAYAN MEVDUAT, KATILIM FONU, EMANET VE ALACAKLARA İLİŞKİN USUL VE ESASLAR HAKKINDA YÖNETMELİK) gösterilen tarzda hesaplanır ve katılma hesabı sahiplerine dağıtılır. Katılma hesaplarına dağıtılacak kâr ya da zarar belirlenirken, hesabın açılması, kurumca işletilmesi ve sonunda kâr veya zarar ilavesiyle çekilmesi safhalarında şu değer ölçüleri kullanılır: birim değer, hesap değeri ve birim-hesap değeri.

Birim değeri katılım bankasının katılma hesaplarına fon kabul ettiği ilk gün için 100 olarak kabul edilen, ancak kâr veya zarar edildiğinde değişen, kâr veya zarar kayıtlarının yapıldığı günlerde, vadelerine göre ayrılmış her bir fonun toplam değerinin fonun bir önceki günkü toplam hesap değerine bölünmesi suretiyle hesaplanan, kâr veya zarar kaydı yapılmayan günlerde ise bir önceki günün birim değerine eşit olan katsayıyı ifade eder. Yani bu değer katılma hesaplarının oluşturduğu havuzun kâr-zarar gelişimini yansıtır. Fonun kâr etmesi halinde birim değer yükselir, zarar etmesi halinde ise düşer. Birim değerin yüksekliği fonun kârlılığını gösterir.

Hesap değeri ise katılım bankasının katılma hesaplarına fon kabul ettiği ilk gün, hesap sahibince yatırılan tutarın 100 olarak kabul edilen birim değere bölünmesi suretiyle, müteakip günlerde ise, para yatıran veya çeken kişiye ait hesap değerine, hesap sahibince yatırılan veya çekilen miktarın birim değere bölünmesi ile bulunacak tutarın, para yatırılmışsa eklenmesi, para çekilmişse çıkarılması suretiyle hesaplanan ve katılma hesabı sahiplerinin fon mevcuduna katılma oranını gösteren katsayıyı ifade eder.

Birim hesap değeri ise katılma hesabının cari değerini belirleyen ve birim değeri ile hesap değerinin çarpılması suretiyle hesaplanan, katılma hesabı sahibinin, üzerinde hak iddia edebileceği tutarı ifade eder. Katılım fonu hesapları üzerinde hesap sahibinin talep hakkı ve katılım bankasının ödeme yükümlülüğü; özel cari hesaplarda yatırılan tutar, katılma hesaplarında ise vade sonunda geçerli birim hesap değeri kadardır[261]. Yani katılma hesaplarında hesaba yatırılan anaparaya önceden tespit edilmiş bir kâr değil fonun işletilmesi neticesinde ortaya çıkan kâr ya da zarar yansır ve hesap sahibinin hakkı birim hesap değeri kadardır.

Örnek verilecek olursa A, B ve C şahıslarının henüz yeni fon kabulüne başladığı için birim değeri 100 olan bir katılım bankasına sırasıyla 1000 TL, 4950 TL ve 4050 TL yatırdığını düşünelim. Bunların hesap değeri, yatırılan meblağların birim değere bölünmesiyle bulunur. Buna göre hesap değerleri sırasıyla 10 TL, 49,5 TL ve 40.5 TL’dir. Toplam hesap değeri ise 100’dür. Birim hesap değerleri ise ilk gün için yatırılan tutarlarla aynıdır. Çünkü henüz bu tutarlar banka tarafından işletilip kâr ya da zarar elde edilmemiştir.

Fonun işletilerek 6250 TL kâr ettiğini farzedelim. Bu durumda banka ile hesap sahibi arasındaki kâr paylaşım oranı % 20’ye % 80 ise banka 1250 TL kâr alma hakkı elde edecektir. Hesap sahiplerine ise kalan 5000 TL kâr dağıtılacaktır.

Artık fonun toplam değeri (10.000+5.000) 15.000 TL’dir. Bu tutarın fonun bir önceki günkü toplam hesap değerine –ki henüz 100’dür- bölünmesiyle birim değere ulaşılır. Bu durumda birim değer (15.000/100) 150 olur. Birim değer ile her bir hesabın hesap değeri çarpılırsa hesap sahibinin hak iddia edebileceği tutar olan birim hesap değeri bulunmuş olur. Bu örnekte A, (10x150) 1500 TL, B, (49,5x150) 7425 TL ve C de (40,5x150) 6075 TL alacaktır.

Bu aşamada D’nin fona 3000 TL ile katıldığını düşünelim. Birim değer 150 olduğu için D’nin yatırdığı 3000 TL’nin hesap değeri (3000/150) 20’dir. Bu durumda toplam hesap değeri 100’den 120’ye çıkmış olur. Fonun toplam değeri ise artık (15.000+3.000) 18.000 TL’ye ulaşmıştır. Bu fonun işletilmesinden 3000 TL kâr elde edilirse ve banka %20’lik kâr payını (600 TL) alırsa fona dağıtılacak 2400 TL kâr kalır. Fonun büyüklüğü bu kârla birlikte 20.400 TL’ye ulaşmıştır. Bu rakamı bir önceki günün toplam hesap değerine böler isek (20.400/120) birim değer olarak 170 rakamına ulaşırız. Birim değer ile hesap değerlerini çarparak da her bir hesap sahibinin mevcuttaki hakkına varırız. A, (10x170) 1700 TL, B, (49,5x170) 8415 TL, C, (40,5x170) 6885 TL ve D de (20x170) 3400 TL alacaktır. (…)[262]

I- Katılma Hesapları - Mudârebe İlişkisi

Tebliğ sahibi katılım bankalarında açılan katılma hesaplarının fıkhî dayanağının emek sermaye ortaklığı olduğunu ifade etmiştir. Faizsiz finans alanında yaygın kanaat de bu istikamettedir. Bununla birlikte tebliğ sahibi tebliğinin bazı bölümlerinde katılma hesaplarının klasik mudârebeden farklı olduğunu da söylemiştir. Bu noktada şu hususların nazar-ı itibara alınması gerektiğini ifade edebiliriz:

Katılım bankaları ticarete hiçbir surette sermaye katmayan taraf değildir. Bilakis tasarruf sahiplerinden fon toplayabilmek adına büyük yatırımlara girmiş ve sermaye koymuş bir taraftır. Dolayısıyla katılım bankalarıyla hesap sahipleri arasındaki ilişkiyi klasik mudârebe saymak çok da isabetli olmayabilir. Belki aralarındaki ilişki sermaye ortaklığına (müşâreke) daha fazla benzetilebilir. Üstüne üstlük banka, müşârik olmasının yanında bir de işletmeyi üstlenmiş ortak kabul edilebilir. Bir başka açıdan da on binlerce hesap sahibinin tek bir bankayla bir havuz üzerinden mudârebe akdi yapması ve bankanın hemen her gün vadesi dolan hesaplara kâr ya da zarar yansıtması şeklinde işleyen bu yapıyı klasik emek sermaye ortaklığı diye nitelemek doğru olmasa gerektir. Diğer bir açıdan ise geçmişte mudârebe akdi daha çok zayıf tarafla –ki mudârip böyleydi- güçlü taraf arasında akdedilirdi. Burada ise banka zayıf taraf değildir. Belki de zayıf taraf hesap sahibidir. Dolayısıyla geçmişte ulemamızın zayıf taraf olan mudâribi korumak namına ortaya koydukları bazı hükümlerin gözden geçirilmesi düşünülebilir. Ayrıca bankaları emin sayıp, kasıt, kusur ve şarta muhalefetleri olmadığı sürece zarardan sorumsuz tutmak hesap sahiplerini bankanın insafına bırakmak olur ki bankanın sermayeyi değerlendirirken hassas olmasına mani olabilir. Belki de katılım bankacılığındaki hesap modellerini klasik fıkıhtaki basit akitlerle açıklamayı yeniden gözden geçirmeliyiz. Klasik fıkıhtaki yorumları mutlak bağlayıcı saymamalıyız. Bu tür akitlerde örfe ve tarafların rızasına bırakılmış unsurların güncellenebileceğini ifade etmeliyiz. Buradan hareketle bu hesapların kâr zarar paylaşım sistemlerini de klasik fıkhın çözümlemelerinde aramak yerine yeni değerlendirmeler yapmak uygun olabilecektir. Hatta bu yeni değerlendirmeleri faizsiz finans alanının pek çok meselesinde yapmalıyız.

II. Katılma Hesaplarına Kâr Zarar Dağıtım Usulü

Tebliğ sahibi katılım bankacılığında kâr zarar paylaşım usulünün daha adil bir yöntem tespit edilene kadar cevazına yönelik genel kanaat oluştuğundan bahsetmiştir. Bu noktada şu hususların vurgulanması uygun olabilir: Kâr zarar dağıtımının hangi esaslar çerçevesinde yapılacağı kamu otoritesi tarafından hassas matematik hesaplamalarla, yoğun istişarelerle, adalet ve şeffaflık ilkeleri ışığında tespit edilmiştir. Yani usulü vazeden kamu otoritesidir. Dolayısıyla katılım bankalarının ilgili mevzuata aykırı davranmaları söz konusu olamaz. Bir başka açıdan temelde mudârebe akdinde özelde katılım bankacılığında icra edilen katılma hesabı modelinde kâr zarar paylaşımının matematiğe dayalı yönteminin nasıl olacağı dînî naslarda açıkça yazmadığından hesaplama ilkeleri mubah alanda addedilir. Bu durumda dikkat edilecek üç nokta söz konusu olur:

(1) Adalet: Yani kâr zarar paylaşım hesaplama yöntemi taraflardan birine açıkça zarar veren adaletsiz bir yapı arzetmemelidir.

(2) Tarafların rızası: Kâr zarar paylaşım hesaplama yöntemi üzerinde tarafların rızası bulunmalıdır.

(3) Şeffaflık: Kâr zarar paylaşımı hesaplama yönteminin çeşitli araçlarla tarafların bilgisine sunulması ve saklanmamasıdır.

Hasılı ister klasik mudârebe sayılsın, ister yeni bir ortaklık yöntemi addedilsin her halükarda meşruiyet sorunu görünmeyen katılma hesaplarında kârın ve zararın paylaşım esasları naslarla tespit edilmemiş teferruata ait bir alandır. Dolayısıyla yukarıdaki ilkeler ışığında tespit edilmesinde hiçbir sakınca olmasa gerektir. Elbette kamu otoritesi gerekli gördüğü hallerde kâr zarar paylaşım hesaplamasında yine yukarıdaki ilkelere bağlı kalmak koşuluyla değişikliğe gidebilir.

III. Özkaynak ile Katılma Havuzlarının Karıştırılması

Tebliğ sahibi bankanın özkaynaklarını ve özkaynak niteliğindeki varlıklarını katılma havuzuna dahil etmelerinin genel olarak caiz görüldüğünü ifade etmiştir. Bu noktada vurgulanması gereken nokta kanaatimizce şudur: Katılım bankalarının ihtiyaç duyduklarında özkaynaklarını katılma havuzuna katması havuza zarar vermediği gibi bilakis havuzu güçlendirdiği için dinen problem teşkil etmez. Ancak katılım bankaları özkaynaklarını katılma havuzlarına katmayı yeğlemezler. Çünkü katılma havuzunun kârı ve zararı güncel kâr oranları yanında havuzdan geçmişte yapılan işlemlerin kâr ve zararından da etkilenir. Halbuki katılım bankaları kendi özkaynaklarını mümkün olduğunca güncel kâr oranları üzerinden değerlendirmeyi tercih ederler. Katılım bankalarının bu tercihe hakları vardır. Çünkü bankaları ister mudârip kabul edelim ister yeni bir ortaklık türünün işletmeci tarafı sayalım bankalar kendilerine teslim edilen fonu ticarette değerlendirmekte ve kâr zarar paylaşımını hesap sahipleriyle mutabık kalınan usul çerçevesinde yapmaktadırlar. Dolayısıyla kendilerine ait fonları havuza katıp katmama konusunda özgürdürler. Bununla birlikte katılım bankalarının kendi özkaynaklarını güncel oranlar üzerinden işletme taraftarı oldukları halde katılma havuzunun geçmişteki işlemlerden etkilenmesine ve böylece kârlılığının güncel oranlardan uzaklaşmasına çare bulmalarının adalete daha uygun olacağını söyleyebiliriz. Bu noktada katılma havuzlarının yalnızca ortaklığa dayalı kurulması gerekmediğini faizsiz başka akitler üzerine de katılma hesapları teşkil edilebileceğini vurgulamak isteriz.

IV. Merkez Bankası’nda Tutulan Zorunlu Karşılıklar

Tebliğ sahibi katılım bankalarının Merkez Bankası’nda tuttukları zorunlu karşılıklardan bahsetmekte ancak bu fonlara Merkez Bankası’nın ödediği fazlalıklardan ve bunların hükmünden söz etmemektedir. Konuyu şöylece değerlendirebiliriz: Katılım bankaları topladıkları fonun devlet tarafından öngörülen bir kısmını Merkez Bankası’nda tutarlar. Bu parayı Merkez Bankası’na yatırmak zorunludur. Merkez Bankası yatırılan bu paraya bir miktar fazlalık verip vermemek de özgürdür. Fâiz yerine fazlalık denilmesinin sebebi Merkez Bankası’nın verdiği fazlalığın fâiz olup olmadığının tartışmalı olmasındandır. Bazı İslam hukukçuları devletin zorunlu olarak katılım bankalarından aldığı bu paranın Merkez Bankası’nda kaldığı süredeki enflasyon farkının bankanın hakkı olduğunu söylemiştir. Zaten Merkez Bankası’nın verdiği fazlalık da enflasyon farkını aşmamaktadır. Dolayısıyla Merkez Bankası’nın verdiği fazlalık fâiz değil enflasyon farkıdır. Devletin vatandaşından “zorunlu olarak” aldığı ve sonrasında fazlasıyla verdiği fonları enflasyondan fazla bile olsa fâiz saymak isabetli görünmemektedir. Belki devletin vatandaşından zorunlu olarak aldığı fona kendi rızasıyla verdiği fazlalıktır. Belki hüsn-i edadır.

V. Ankes

Tebliğ sahibi bankacılık hizmetlerinin sağlıklı sürdürülebilmesi için kasada ve muhabir bankalarda tutulan fonlardan (ankes) bahsetmekte ancak bu fonlara mevduat bankaları tarafından faiz uygulanıp uygulanmadığından söz etmemektedir. Kanaatimizce burada şu hususun vurgulanması gerekir: Katılım bankaları mümkün olduğunca mevduat bankalarıyla çalışmama yolunu tercih etmelidirler. Faaliyetlerini sürdürebilmek için mutlaka çalışmak zorunda iseler mümkün olan en alt düzeyde işlem yapmalıdırlar. Bu noktada kamu mevduat bankalarının tercih edilmesi daha uygun görülebilir. Katılım bankaları mevduat bankasında tutmak zorunda kaldıkları fonları vadesiz değil, vadeli hesapta tutmalıdırlar. Bu noktada DİYK ve Yusuf el-Karadâvî’nin görüşlerini şöylece arzedebiliriz: “Dinen haram olan işleri yapmak suretiyle elde edilen kazancın yol, köprü, çeşme v.b. yerlere sarfedilerek elden çıkarılması câiz ise de bu tür kazançların cami mescit gibi mukaddesatla ilgili yerlere sarfı, İslam bilginlerince mekruh görülmüştür. Bankaların verdiği faiz paralarının karşılığında sevap beklenmeyerek okul, yol, köprü, çeşme ... gibi yerlere sarfedilmesinde veya -usul ve furuu dışındaki- fakirlere ve hayır kurumlarına verilmesinde dinen bir sakınca olmadığı gibi bankada bırakmak yerine bu yola başvurmak daha uygun olur”[263]. Yûsuf el-Karadâvî de meseleyi incelemiş ve şu hükme varmıştır: “Bankada tahakkuk ettirilen faizlerle ilgili, karşımızda ancak dört ihtimal vardır. Bunlar da şunlardır: 1 - Mevduat sahipleri, bu faizleri alır ve şahsî bütün işlerinde bunlardan yararlanırlar. Hiç kimse, böyle bir şey düşünemez. Çünkü, bu faiz kesinlikle haramdır. 2- Bu faizler alınıp çöpe atılır veya yakılır. İmha edilir. Böyle bir şey yapmak da doğru değildir. Çünkü böyle yapmakla müslümanlara ait bir mal kaybettirilmektedir. Ve çünkü, mal, şahsa ait bir mülk olmayıp onun vekâletine verilen bir nesnedir. 3- Bu faizler, alınmayarak, faiz esasına göre çalışan bankaya veya gayr-i İslamî bankalara terkedilir. Aklı başında hiçbir müslüman, bunu da tasvip edemez. 4- Bu faizler bankaya bırakılmaz, alınır; hayır kurumlarına, fakirlere ve umum müslümanların hayrına ve faydasına olan kuruluşlara sevap beklemeksizin sarfedilir. Ben, bu dördüncü yolun doğruluğuna inanıyorum. Ve bu konuda değişik inançta olacak birisinin varlığını da düşünemiyorum”[264].

Mevcut halde katılım bankaları mevduat bankalarında tuttukları fonlar karşılığında faiz almazlar. Fonları vadesiz hesaplara yatırırlar. Buna karşın mevduat bankalarından aldıkları hizmet karşılığında onlara komisyon öderler. Komisyon miktarının belirlenmesinde mevduat bankasında tutulan fonların mevduat bankasına getirisi hesaplanıyor ise bu da faiz sayılır. Katılım bankaları zorunluluk sebebiyle mevduat bankasında fon tutmaktan kaynaklanan getirinin tamamını sosyal projelere aktarmalıdırlar.

VI. Atıl Fonlar

Tebliğ sahibi katılım bankalarında işletilemeyip atıl kalan fonları değerlendirirken bankanın kendi özkaynaklarını havuzlara katmaması halinde atıl fon kalmayacağını ifade etmekte; bankanın havuz ya da özkaynaktan hangisine fon değerlendirmede öncelik vermesi gerektiği noktasında ise havuzun tercih edilmesi gerektiğinden bahsetmektedir. Kanaatimizce burada şu değerlendirme daha isabetli olacaktır: Katılım bankaları havuzu atıl bırakacak ölçüde özkaynaklarını havuzlara katmazlar. Dolayısıyla bankaları bu açıdan itham etmek uygun görünmemektedir. Katılım bankalarının yürüttükleri fon değerlendirme işlemlerinde mutlak surette havuzu öncelemeleri gerekmez. Katılım bankalarından beklenen havuzu ihmal etmeden ve havuz zararına sebebiyet vermeden hem havuz kaynaklarını hem özkaynaklarını adil olarak işletmeleridir. Hatta bu iki fondan hangisinin öncelikli olacağı konusunda tarafların anlaşması da mümkündür. Banka önceliği özkaynaklara verebileceğini şart koşabilir.

VII. Atıl Fonların Banka Lehine İşletilmesi

Tebliğ sahibi katılım bankalarının atıl kalan bir kısım fonu kısa vadeli döviz işlemlerinde değerlendirip kâr ya da zararı kendilerine ait olmak üzere değerlendirdiklerini ifade etmektedir. Halbuki ilgilileri tarafından katılım bankacılığında böyle bir uygulama olmadığı ifade edilmiştir. Bununla birlikte böyle bir uygulamanın fıkhî durumu konusunda tebliğ sahibinin “ortaklığa aykırılık iddiasına” katılmamaktayız. Katılım bankaları mümkün olan azami seviyede katılım fonlarını değerlendirmeye çalışırlar. Bununla birlikte taraflar arasında bankanın atıl fonları vadesiz ya da kısa vadeli işlemlerde değerlendirerek kâr ya da zararı kendisine ait olmak üzere işlem yapıp yapamayacağı hususunda anlaşma yapmaları mümkündür. Yine kamu otoritesinin izni ya da örf bulunması halinde böylesi uygulamaları ortaklığa aykırı diye değerlendirmek doğru değildir.

VIII. Masraflar

Tebliğ sahibi katılma hesaplarının işletilmesiyle doğrudan ilgili masrafların katılma havuzundan karşılanması gerektiğini, katılma havuzlarını ilgilendirmeyen masrafların ise bankaya ait sayılması icap ettiğini ifade etmektedir. Katılım bankacılığında bankalar, kısmen kendi nam ve hesaplarına kısmen katılma havuzlarının nam ve hesabına faaliyet gösterirler. Katılım bankacılığında işletilen fonlar içerisinde katılma havuzlarının oranı özkaynak niteliği taşıyan fonlardan çok fazladır. Bu bakımdan banka personelinin büyük oranda katılma havuzunun işletilmesiyle alakalı işler yaptıkları söylenebilir. Bu bakımdan katılım bankalarının masraflarına havuzların da belirlenen bir oranda katılmalarının temin edilmesi adalete uygun olacaktır. Ayrıca taraflar bunun üzerinde de anlaşma sağlayabilirler. Mevcut durumda bankanın masrafları yüklenmesi işlemin mudârebe değil müşârekeye benzemesine sebep olmaktadır. Yahut işlem mudârebe ise bankaya haksızlık yapılmaktadır.

IX. Komisyonlar

Tebliğ sahibi katılım bankalarının fon kullandırımları sırasında aldıkları komisyonu özkaynaklarına katmalarını uygun bulmamaktadır. Kanaatimizce bu komisyonun aşağıdaki açılardan değerlendirilmesi uygun olacaktır: Bilindiği üzere katılma hesapları yaygın kanaate göre mudârabe esasına dayanır. Mudârabe akdinde rabbülmâl sermayeyi mudâribe teslim eder. Mudârip bu sermayeyi işletip gelir elde edecek ve bu gelir, iş sonunda başta anlaşılan orana göre paylaşılacaktır. Bu noktada mudâribin işi yaparken karşılaşacağı masrafların nasıl karşılanacağı gündeme gelmektedir. İslam hukukçuları mudâribin iş yaparken sefere çıkıp çıkmayacağına göre sermayeden masraflarını alıp alamayacağını tartışmışlardır. Anlaşıldığı kadarıyla içtihada açık olan bu konuda genel kanaat işin yapılmasını temin için makul miktarda masrafların sermayeden karşılanması yönündedir[265]. Adâlet de bunu gerektirir. Zira işle ilgili masrafları mudâribin çekmesi yapılan akdin mudârabe değil müşâreke olduğu anlamına gelir. İşte bu noktada müzakerenin başında da ifade ettiğimiz gibi katılma hesaplarını klasik mudârebe saymak doğru değildir. Belki müşâreke saymak ya da yeni bir ortaklık modeli addetmek en uygunu olacaktır.

Katılım bankacılığında banka ile sermaye sahipleri kârı nasıl paylaşacakları üzerinde anlaşmaktadırlar. Bundan sonra işin yapılması esnasında ortaya çıkan bütün masrafları banka karşılamaktadır. Genel müdürlük binası, şubeler, tefrişat, network ağı, koruma hizmetleri, yazılımlar, personel vs. hep bankanın payından ödenmektedir. Elbette katılma hesaplarının banka varlığı için harcanması teklif edilemez. Fakat bu varlıklar olmasa katılma hesaplarının hesap sahiplerine kâr dağıtacak tarzda kullanılması da mümkün olmaz. Yani örneğin banka çalışanları bir yönüyle banka adına diğer yönüyle ortaklık sermayesi adına çalışmaktadırlar. Bu yüzden banka bu tür masrafların sadece bir kısmını karşılamak üzere rabbülmâlden aldığı sermayeyi değil; müşterilere malı satarken onlardan alınacak kârın bir bölümünü, dosya kapanıncaya kadar yaptığı ve yapacağı hizmetler mukâbili kendisine almaktadır. Hasılı masrafları sermayeden dahi karşılaması tartışılan mudâribin, yaptığı işten kaynaklanan kârın bir bölümünü masraflar için alması kanaatimizce uygun olsa gerektir. Ayrıca eğer katılma hesaplarını müşâreke addedebilir isek çalışan ortağın verdiği emeğin karşılığı olarak da değerlendirilebilir. Çünkü müşareke sözleşmelerinde ortaklardan biri ortaklığa ayrıca emeğini katacak ise ücret alması hakkıdır. İşte burada da katılım bankası verdiği emeğinin karşılığını istiyor sayılır. Eğer katılma hesaplarını yeni bir ortaklık türü sayar isek şartları da yeni duruma göre tespit edilmekte ve örf buna göre oluşmakta denilebilir.

Fakat bankanın dosya masrafı alırken insaf içinde olması ve katılma havuzunun kârını az tutarken kendi komisyonunu yüksek tutmaması gerekir. Pazarlama stratejisi gereği böyle yapacak ise kendi öz sermayesini kullanarak murâbaha yapmalıdır. Ya da aldığı komisyonun sadece rayiç kısmını özkaynağa almalı gerisini katılma havuzuna aktarmalıdır. Bildiğimiz kadarıyla katılım bankacılığında da böyle yapılmaktadır.

X. İade Kârlar

Burada değinilmesi gereken konulardan biri de iade kâr meselesidir. Katılma hesapları belli bir vadeye bağlı olarak açılmakta yani hesap sahibiyle muvakkat bir anlaşma yapılmaktadır. Katılım bankası bu anlaşmaya bağlı olarak sermayeyi işletmekte ve vade sonunda ilgili hesaba ne kadar kâr verileceğini tespit edip hesaba aktarmaktadır. Ancak zaman zaman hesap sahipleri vade dolumundan evvel paralarını çekmektedirler. Bu durumda mevzuat gereği kendilerine kâr verilmez. Hesap sahibinin vadesinden önce parasını çekmesi halinde kendisine kâr verilmeyeceği katılma hesabıyla ilgili sözleşmelerde yazar. Hatta katılım bankası parayı kullandığı dönemde zarar etmiş ise hesap sahibine zararı düştükten sonra parasını verir. Bu durum anlaşmalara bağlıdır. Aksi halde katılım bankasının ya da başka bir mudârabe akdinde mudâribin zarar edeceğini anlayan hesap sahipleri (sermayedarlar), vadesinden önce bütün paralarını çekmek isteyebilirler. Halbuki en başta paralarını belli bir vadeye kadar çekmemek üzere mudârabe akdi yapmış idiler.

Bir yoruma göre iade kârlar bankaya aktarılabilir. Çünkü banka her bir hesap sahibiyle ayrı ayrı mudârabe akdi yapmaktadır. Dolayısıyla sermayedar ortağın hesabını kapatması halinde onun parasına düşen kâr ortaklığın diğer tarafı olan bankaya kalır. Bu yoruma göre katılma hesabının bağlı olduğu havuzda bir müşâreke ortaklığı söz konusu değildir. Yani havuzun bu iade kârda hakkı yoktur. Banka her bir mudârabe akdiyle aldığı fonu ayrı ayrı değerlendiremediği için bir havuzda toplayarak işlem yapmaktadır. Ancak katılım bankaları bu haklarını kullanmayıp söz konusu kârı havuza da aktarabilirler. Geçmiş dönemlerde katılım bankaları bu haklarından feragat edip ilgili kârları havuzlara aktarmışlardır. Günümüzde de katılım bankaları daha çok ikincisi olmak üzere bu iki yoldan birini tercih ederek davranmaktadırlar.

XI- Katılım Bankasının Zarara Katılması

İslam hukukçularının genel kabulüne göre mudârebe akdiyle mudâribe teslim edilen mal, emânet hükmündedir. Dolayısıyla mudâribin kasıt, kusur ya da şarta muhâlefeti yok ise oluşacak parasal zarara katılması söz konusu olamaz. İbn Rüşd konuyla ilgili şu değerlendirmede bulunmaktadır: “Eğer rabbülmâl (sermâyedâr) mudâribin sermayeyi tazmin etmesini şart koşarsa İmam Mâlik’e göre mudârabe akdi meşrûiyetini kaybeder ve fâsit olur. İmam Şâfiî de bu kanaattedir. Ebû Hanîfe ve öğrencileri ise akdin meşrû, şartın bâtıl olduğunu söylemişlerdir. İmam Mâlik’in dayandığı nokta şudur: Sermayenin tazmin edilmesi şartı mudârabeye yüklenmiş ek bir garardır. Bu sebeple akid fâsit olur. Ebû Hanife ise bunu kendi görüşüne uygun olarak alışverişteki fâsit şarta benzetmiştir. Bu durumda şart bâtıl, alışveriş câiz olmakta idi. Onun bu husustaki dayanağı ise daha evvel geçen Berîre hadisidir”[266]. Halbuki katılım bankaları yaygın kanaate göre mudârip sıfatı taşımalarına rağmen ilgili mevzuat gereği kâra ortak oldukları oranın asgari yarısı miktarınca zarara katılmaları gerekmektedir.

Öncelikle bu şart, sermaye sahibi ile mudâribin kendi insiyatifleriyle kabul ettikleri bir şart değildir. Devlet tarafından ileri sürülen bir koşuldur. Devlet herhangi bir zarar durumunda bankanın hiç kusuru veya kastı olmayabileceğini düşünmemiştir. Yani bir zarar varsa katılım bankasının mutlaka bir kusuru vardır. Zaten mudârebede mudâribin zarara katılmama hali, kasıt, kusur ve şarta muhâlefetinin olmamasıyla mukayyeddir. O halde devlet, bankanın en azından kâra ortak olduğu oranın yarısı kadar zarara katılması gerektiğine hükmetmiştir.

Ayrıca geçmişteki mudârebe akitlerinde sermayedar güçlü tarafı temsil ederken mudârip zayıf tarafı temsil etmekte idi. Dolayısıyla mudâribin zarara katılması şartı kendisinin zayıf taraf olmasına rağmen hem emeğini kaybetmesine hem de zarara katılmasına sebep olabilirdi. Halbuki bugün bankalar zayıf tarafı temsil etmemektedirler. Dolayısıyla zarara katılıyor olmaları zayıf tarafın hem emeğinden mahrûmiyeti hem de zarara katılması olarak değerlendirilmemelidir. Bilakis mudârebe akdiyle küçük büyük sermaye sahiplerinden para toplayıp işletme vaadinde bulunan büyük bir bankanın oluşacak zarardan hiç etkilenmemesini tartışmak gerekir. Bu hususta Hayreddin Karaman’ın görüşü şöyledir: “Banka şahıs gibi değildir; hükmî şahsiyettir ve işinin karşılığını çeşitli şekillerde (dosya ücreti vb.) almaktadır. Zayıf taraf değildir. Zarara katılmama taksîrin bulunmamasına bağlıdır. Mevcut şartlarda katılım bankasının zarar etmesi için mutlaka taksîri bulunmalıdır”. Buna göre katılım bankasının kısmen zarara katılması İslam hukûku açısından problem sayılmamalıdır.

[261] http://www.bddk.org.tr/websitesi/turkce/mevzuat/ bankacilik_kanununa_iliskin (21.09.2015)

[262] http://www.tmsf.org.tr/documents/mevzuat/tr/mevduatyon.pdf (21.09.2015)

[263] Yûsuf el-Karadâvî, “Bankalarda Biriken Mevduat Fâizleri…”, s. 13.

[264] Yûsuf el-Karadâvî, “Bankalarda Biriken Mevduat Fâizleri…”, s. 13.

[265] bk. Osman Şekerci, İslam Şirketler Hukuku Emek Sermaye Ortaklığı, İstanbul: Marifet Yayınları, 1981, s. 308 vd.

[266] İbn Rüşd el-Hafîd, Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid, I-IV, Kâhire: Dâru’l-Hadîs, 2004, s. 632.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Hocamıza teşekkür ediyoruz, değerli değerlendirmelerinden dolayı. Hem konunun işleyişi ile alakalı meselelere temas etti, hem de konuyla alakalı yeni bir akit saymak gibi yeni teknikleri de dile getirdi. Süreye de riayet etti. Bundan dolayı bir defa daha teşekkürü hak etti. Şimdi ikinci tebliğci hocamız Dr. İsmail Halitoğlu, Katılım fonlarının nasıl işletildiği ile alakalı sunum yapacaklar. Buyrun.

TEBLİĞ:
KATILIM FONLARININ FIKHÎ NİTELİĞİ

Dr. İsmail HALİTOĞLU

Kuveyt Türk Katılım Bankası

Giriş

Şüphesiz ki İslam hukukçularının ele alması gereken en önemli konulardan biri de finansal işlemler ve buna bağlı şer-i hükümler konusudur. Finansal piyasaların daha önce görülmemiş bir şekilde gelişim göstermesi ve açılımların ortaya çıkması sebebiyle bu işlemlere yönelik şer-i hükümlerin bilinmesi ve İslam hukuku kurallarına uygun yatırım araçlarının sunulması acil bir ihtiyaç haline gelmiştir.

Bankaların iktisadi faaliyetlerinden bir tanesi de yatırım faaliyetleridir. Banka fonların (yatırımcı fonları) veya kendisine yatırılmış mevduatların bir kısmını Katılım bankaların katılma hesabı olarak isimlendirdiği hesap aracılığıyla ya da yatırım fonu/portföy şirketleri aracılığıyla çeşitli yatırım işlemlerinde kullanmayı amaçlar.

Katılım bankalardaki yatırım araçlarının fıkhî niteliği başlıklı konunun hazırlanması din işleri yüksek kurulu başkanlığınca tarafıma tevdi edildi. Bankacılık yatırım işlemleri, gerçekte yatırımın ne olduğunu ve türlerini açıklamaya başlamadan önce bankaların finansal kaynaklarına hızlı bir şekilde göz atacağız. Çünkü bu kaynaklar genel olarak bankacılık işlemleri, özel olarak üzerinde bahsedeceğimiz konu olan bankacılık yatırım faaliyetleri için temel niteliğindedir. Dolayısıyla bankanın bu kaynakları toplamadan herhangi bir yatırım yapması söz konusu değildir.

I. Bankanın Fon Kaynakları

Bu kaynaklar, bankanın muhtelif faaliyetlerinde kullanması ve çeşitli faaliyetlere yönlendirmesi için bankaya yatırılan fonlardır.

1. İç Kaynaklar: bu kaynaklar banka sahiplerinin ortaya koymuş olduğu kaynaklardan oluşmaktadır. Başka bir deyişle; yatırımcıların (banka sahiplerinin) kazanç sağlamak maksadıyla faaliyetlerde kullanılmak suretiyle bankaya verdikleri sermaye gibi fonlardır.[267]

2. Dış Kaynaklar: bu kaynaklar bankaların başka kişilere karşı yükümlülüğünü temsil eden kaynaklardır.[268] Banka kaynaklarının en önemlilerinden sayılan nakdi mevduatlarından oluşur. Bu mevduatlar finansman işlemlerinin en büyük kısmını oluşturur. Bu konuda yani fon toplama açısından katılım bankaları ile faizli bankalar arasında fark yoktur. Ancak fon kullandırma cihetinden katılım bankaları ile faizli bankalar arasında birçok fark bulunmaktadır.[269] Bu kaynaklar başlıca iki kısımdır:

a. Cari Hesaplar:

“Vadesiz hesap” olarak adlandırılan hesaptır. İhtiyaç anında mudiler tarafından çekilebilen ve bankada hazır vaziyette bulunması maksadıyla yatırılan nakdi paralardır.[270] Bu paralar önceden herhangi bir başvuruda bulunmadan talep anında çekilebilir. Parasını cari hesaba yatıran kişiler bu işlemi yatırım maksadıyla değil sahip oldukları parayı korumak, çek karnesi ile özel ihtiyaçlarında ve diğer bankacılık işlemlerinde herhangi bir menfaat gözetmeden kullanmak maksadıyla yaparlar.

1. Cari Hesabın Fıkhî Niteliği

İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetleme Kurumu (AAOIFI) yayımladığı şer’i standartta cari hesapların gerçekte bir karz olduğunu, bankanın cari hesaba yatırılan paranın maliki olduğunu ve aynı tutarda parayı geri ödemekle yükümlü olduğunu yani zimmetinde misliyle sabit olan bir borç olduğunu ifade eder. Ayrıca bankanın cari hesap sahibi olan kişilere sunduğu hizmetlerden dolayı ücret alması caiz görülür.[271] Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi’nin Abu Dhabi’de gerçekleştirilen IX. Dönem Toplantısı’nda konuyla ilgili aldığı karar da bu doğrultudadır. Karara şu da eklenmiştir “bankanın karza ihtiyaç duymaması bu hesapların karz olduğu hükmünü etkilemez.”[272]

2. Cari Hesapların Hükmü

- Cari hesapların niteliği değerlendirildiğinde bu hesaplar borç verme işleminden ibarettir. Borç veren (mudi) dilediği zaman parasının tamamını veya bir kısmını çekebilir. Banka ile bu şekilde bir muamelede bulunmanın sakıncasının olmadığı açıktır. Banka ile müşteri arasındaki ilişkide müşteri borç veren (mukriz), banka ise borç alan (mukteriz) dir. Ancak banka müşterisine sırf bu karz işleminden dolayı karşılığı olmayan herhangi bir menfaat sağlayamaz. İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetleme Kurumu (AAOIFI) da bunu teyit etmiştir. Cari hesapların açılmasıyla ilgili şer’i kaideler şu şekilde ifade edilmiştir:

- Bankanın cari hesap müşterilerine (sadece cari hesapta para tutması karşılığı) herhangi bir menfaat veya hizmet sunması veyahut müşteriye vefa borcundan dolayı hesap açma dışında kalan diğer işlemlerle ilgili hizmet sunması caiz değildir.

- Bankanın müşterilerine sadece cari hesap açmaları sebebiyle hediye vermesi caiz değildir. Müşterinin cari hesap açma anında hediye verilmesine yönelik şart koşulması da caiz değildir.

- Bunun dışında, bankanın borca karşılık gelmeyen başka menfaatler sağlaması caizdir. Ayrıca bankanın para yatırma ve çekme işlemi gerçekleştirecek olan cari hesap müşterilerine ve diğer müşterilerine önem göstermek amacıyla özel oda tahsis etmesi gibi ayrıcalıklı hizmetler sunması veya bazı müşterilerine çek defteri, bankamatik kartı hizmeti sunması caizdir. Aynı şekilde sadece cari hesap müşterilerine has olmayıp genel olarak verilen hediyeler ve tanınan ayrıcalıklarda herhangi bir sakınca yoktur.[273]

b. Katılma Hesabı

Fon sahiplerinin bankaya belli bir vadeye bağlayarak yatırdığı tutarlardır. Bu hesaplara yatırılan paralar vade sonuna kadar geri ödenmez. Vade uzadıkça fon sahiplerinin kârları da artar. Eğer vade dolmadan yatırılan para çekilirse fon sahipleri kârdan mahrum bırakılır.[274] İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetleme Kurumunun (AAOIFI) katılma hesabıyla ilgili kararı şu şekildedir: “İslami finans kuruluşunun emek sermaye ortaklığı esasına göre yatırımcılardan aldığı meblağlardır. Yatırım sahipleri fonlarının emek sermaye ortaklığı esasına göre işletilmesi için İslami finans kuruluşunu yetkilendirir.”[275]

Katılma hesabının fıkhî niteliği ve hükmü konusunu katılım bankalarında yatırım araçlarının şer’i niteliği ile aynı olduğu için ilerleyen bölümlerde ele alacağız. Çünkü katılma hesabı Katılım bankaların sunduğu yatırım hizmetlerinden birisidir.

II. Katılım Bankalarında Yatırım Araçları

1. Yatırım Kavramı

a. Kelime manası; menfaat talebi olan “semere” kökünden gelir. “Simêr”, “sümür” ve “esmêr” kalıplarıyla çoğul yapılır.[276] Menfaat elde etme talebi yani paranın artması ve onun çoğalmasıdır.[277]

b. İslam hukukunda ise şer’i açıdan mübah olan yöntemlerle paradan menfaat elde etmek manasında kullanılır.[278] Ancak “İstismâr” lafzı İslam hukukçuları tarafından şer’i ıstılahta hiç kullanılmamıştır. Bunun yerine yaygın olarak kullanılan, yatırım sözcüğünün anlamını taşıyan diğer lafızlardır. “İstismâr” kelimesinin taşıdığı mana kastedilerek kullanılan lafızlara örnek olarak; “tesmîr”, “tenmiye”, “istinme”, “mütâcera” ve “istiğlâl” sözcüklerini verebiliriz.

“Tesmîr” sözcüğünü yatırım (istismâr) manasında kullanan İmam Malik (r.a) rüşd kelimesini tanımlarken bu manasıyla kullanmıştır; “çocuğun reşit olması malı tasarruf edebilme, koruyabilme ve ticaret yapabilme kabiliyetinin teşekkül etmesidir”.[279]

“İtticâr” sözcüğü ise Hz. Peygamber (s.a.v) tarafından şu hadisi şerifte zikredilmiştir: “kim malı olan bir yetimi velayeti altına alırsa onun malıyla ticaret yapsın ve zekat onu tüketmesin”.[280] İmam Nevevi (r.a) “Ticaret: malın yatırıma dönüştürülerek nemalanması isteği ile onun üzerindeki tasarruftur.”[281] Bu yatırımın kendisidir.

“İstinmâ” ve “tenmiye” kelimelerine gelince fukahanın birçoğundan bu kelimelerle ilgili tanım varid olmuştur. Bu tanımların içinden Bedâi eserinin müellifi olan İmam Kâsânî (r.a) şu tanımı yapmıştır: “mudarabe akdinden kasıt paranın nemalandırılmasıdır[282] yani parayı yatırıma tevcih etmektir. Muğni de mudarabe akdinin tanımıyla ilgili “genel olarak ticarette parayı artırmak; paranın yatırıma dönüştürülmesidir”[283] ifadesini kullanmıştır.

c. İktisadi olarak yatırım kavramı “sermayenin doğru bir şekilde yönlendirilmesidir. Diğer bir deyişle paranın ekonomik ihtiyaçlara tevcih edilmesidir.[284]

2. Katılım Bankalarında Yatırım Araçları Türleri

Bankacılık işlemleri ve türleri incelendiğinde toplanan fonları değerlendirmek maksadıyla ortaya konmuş olan yatırım hizmetleri için bankalar arasında birçok farklı isim ve şekil kullanılsa da bunlar iki ana başlık altında toplanabilir:

a. Katılma Hesapları

1. Katılma hesapları halihazırda katılım bankalarının sunmuş olduğu yatırım araçlarının en büyük kısmını oluşturmaktadır. Aynı zamanda katılma hesapları müşterilerin fonları için yatırım hizmetleri sunulan en eski hizmettir. Katılma hesabının tanımını önceki bölümlerde izah etmiştik. Katılma hesaplarında iki temel esasın bulunması gerekir:

Birinci esas: yatırılan tutar; katılım bankaları katılma hesapları ve özelliklerine göre katılma hesabı müşterilerine bu hesaba yatırılacak meblağın belli bir miktarın altında olmamasını şart koşar. Çünkü kâr oranı yatırılan tutara göre değişiklik gösterir.

İkinci esas: vade; aslolan mudinin yatırmış olduğu tutarın bir kısmını ya da tümünü belirtmiş olduğu vade dolmadan önce çekmemesidir. Ancak genel olarak Katılım bankalar yatırılmış olan tutarın vadesi dolmadan hak ediş tarihinden önce hesaptan çekilmesi nedeniyle mevduat sahibinin kârdan mahrum bırakılması karşılığında buna izin verir.

2. Katılma Hesabı Türleri: Katılma hesapları yatırım yapma yetkisi açısından iki kısma ayrılır:

a. Mutlak (Kayıtsız) Katılma Hesapları: müşteri sahip olduğu parayı bankanın uygun gördüğü herhangi bir projeye yatırım yapma yetkisi vererek bu hesaba yatırır.[285] İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetleme Kurumunun (AAOIFI) yayınladığı Şer’i Standartlarda bu tür hesapların yönetilmesiyle ilgili değerlendirmeyi sermayedarın mudaribe uygun gördüğü faaliyetlere yatırım yapma yetkisi verdiği mutlak mudarabeyi esas alarak yapar.[286]

b. Mukayyet (Kayıtlı) Katılma Hesapları: bu hesaplar kısıtlı yetki verilen yatırım hesaplarıdır. Diğer bir deyişle bu hesap türünde yatırım yapılacak olan projeyi müşteri seçer. Aynı şekilde vadeyi de müşteri tayin eder. Bu hesap türünde müşteri sadece kendisinin seçtiği projeden elde edilen kârdan payını banka ile anlaştıkları orana göre alır. İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetleme Kurumunun (AAOIFI) yayınladığı Şer’i Standartlarda bu tür hesapların yönetilmesiyle ilgili değerlendirmeyi sermayedarın mudaribe belirli bir proje ya da yatırım programı çerçevesinde yatırım yapmakla sınırlayarak yetki verdiği mukayyet mudarabeyi esas alarak yapar.[287]

b. Yatırım Portföyleri Veya Yatırım Fonları

1. Yatırım portföyü (Fonları) Tanımı: yatırım portföyü veya bazı kişilerin isimlendirdiği gibi yatırım fonu paraların toplandığı havuzlara benzer. Bu havuzlar yatırımların yönetilmesinde uzman, bu alanda bilgi ve tecrübe sahibi olan özel finans kuruluşları (yatırım şirketi veya banka gibi) tarafından oluşturulur. Bu ise bireylerin ve şirketlerin tasarruflarını bir araya getirmek maksadıyla yapılır. Söz konusu şirketlerin toplanan fonları yatırım maksadıyla muhtelif alanlara yönlendirmesi neticesinde yatırımcılar veya katılımcılar iyi bir gelir elde eder. Farklı faaliyetlerin özelliklerinden istifade etme yolunun kullanılması riskin makul düzeyde kalmasını sağlar. Yatırım portföyü aynı zamanda finansal bir araçtır. Genellikle alımı ve satımı menkul kıymetler gibidir.[288]

Bununla beraber portföy mülkiyeti gerçek veya tüzel kişiye ait olan menkul kıymet topluluğundan ibarettir. Bu evraklar sadece hisse senetlerinden oluşabilir. Bu durumda portföy hisse senetleri portföyü olarak isimlendirilir. Veya sadece yatırım sertifikalarından oluşabilir. Bu durumda ise portföy, yatırım sertifikası portföyü olarak isimlendirilir. Yatırım portföyü aynı zamanda hem hisse senetlerinden hem de yatırım sertifikalarından oluşabilir. Bu durumda da hibrit (karışık) portföy olarak isimlendirilir.

2. Yatırım Fonları Türleri: yatırım portföyü bünyesinde bulundurduğu varlıkların türü ve risk derecesi açısından farklılık taşır:

Tür açısından yatırım portföyü gerçek varlıkları ihtiva edebilir. Ekonomik değere sahip olan bu varlıklar ticari proje, altın, gümüş, gayrı menkul gibi somut olarak mevcuttur. Yatırım portföyü opsiyonlar, hazine bonoları, tahviller ve hisse senetleri gibi finansal varlıkları da ihtiva edebilir. Risk derecesi açısından ise yatırım portföyü düşük getirili düşük riskli, yüksek getirili yüksek riskli varlıkları da içerebilir.[289]

III. Yatırım Araçlarının Fıkhî Niteliği

Bu konu üzerinde araştırma yapan araştırmacıların çoğu, AAOIFI ve İslam Fıkıh Akademisi yatırım araçlarında yatırımcılar ile banka arasındaki ilişkinin yatırım vekaleti sözleşmesine veya şer’i kurallara uygun mudarabe esasları üzerine kurulu olduğu, yatırım fonları ile katılma hesapları arasında bir fark olmadığı görüşünü benimser.

1. Mudarabe Akdi Esaslarına Dayalı Yapı

a. Mudarabenin Tanımı:

“Mufâale” siğasından olan dârabe fiili; yeryüzünde sefere çıkmak manasında kullanılmıştır. Allâh (c.c.) Nisa suresinin 101. ayetinde şöyle buyurmaktadır: “Sefere çıktığınız zaman namazları kısaltmanızda sakınca yoktur”, bunun yanında rızık temin etme maksadıyla ticaret yapmak için sefere çıkma manası da vardır. Allâh (c.c.) Müzzemmil suresi 20. Ayetinde şöyle buyurmaktadır: “başkaları yeryüzünde Allâhın fazlından rızık talep ederek dolaşır”.[290]

Şer’i olarak mudarabe; taraflardan birinin sermayeyi diğer tarafında emeğini ortaya koyarak, emek sahibinin sermayeyi ticaret faaliyetlerinde kullanarak işletmesi üzerine kurulu olan bir anlaşmadır. Mudaribin parayı işletmesi sonucu kâr elde etmesi durumunda başta şart koşulan dörtte bir, üçte bir ya da yarısı gibi orana göre kâr paylaşılır. Ortaklıktan elde edilen sermayenin işletilmesi sonucu kâr elde edilmemiş ise sermaye sahibine sermayesi iade edilir. şirket zarar etmiş ise bu zarar sadece sermaye sahibine aittir. Mudaribin zararı ise harcamış olduğu emek ve zamandır. Çünkü taraflar kâr üzerine ortaklık kurmuşlardır.[291] Mudarib ihmal ve kusur yok ise harcamış olduğu emek ve zaman dışında herhangi bir maddi zarara katlanmaz.

Bu tanım mudarabe veya mukarazanın İslam hukuku literatüründeki manasının özüdür. Fukahanın mudarabeyi tanımlamak için kullandığı tanımlar madarabenin doğasına ve mahiyetine bakış açılarının farklı olmasından dolayı birbirinden farklılık gösterir. Bu ortaklık türlerinden midir? Yoksa bu kiralama türlerinden midir?[292] Bazıları Malikilerin yaptığı gibi mudarabe sermayesi için özel şartlar koyar. İmam Halil Muhtasar’ında mudarabeyi “mukaraza (mudarabe) sermayedarın sermayesini ticarette değerlendirmesi ve elde ettiği kârın bir kısmını alması kaydıyla başkasını vekil tayin etmesidir”[293] şekilde tanımlamıştır.

b. Mudarabenin Meşruiyyeti

Mudarabenin meşruiyyeti sünnet, fukahanın icmaı ve akla dayanır:

1. Mudarabenin meşruiyyeti Hz. Peygamber’in (s.a.v) takriri sünneti ile sabittir. Rasulullah’a (s.a.v) vahiy gönderildiğinde insanlar bu ortaklık türünü kullanmaktaydı. Risaletten önce Hz. Hatice (r.a) malını Rasulullah (s.a.v)’a verir O da bu parayla ticaret yapardı. Hz. Hatice Rasülullah’la beraber kölesi Meslemeyi de gönderirdi. Hz. Abbas malını mudârebe için birine verir ve mâlını denizden sevk etmemesini, vadiye indirmemesini ve onunla hayvan satın almamasını şart koşardı. Rasûlüllah (s.a.v) bunu duyunca beğendi.[294]

2. Mudarabenin meşruiyyeti icma ile de sabittir. İslamın fecrettiği zamandan beri bu uygulamanın cevazı hakkında ümmetin icması vardır. İkinci halife Ömer bin Hattab oğlu olan Abdullah ve Ubeydullah ile Musa el-Eş’ari arasında geçen meşhur kıssa rivayet edilmiş ve bu kıssaya kimse itiraz ve inkâr etmemiştir.[295] Sahabe büyüklerinden Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali ve birçok sahabe yetimin parası ile mudarabe ortaklığı kurmuştur. Bu uygulama diğer sahabeler tarafından inkar edilmemiştir. Dolayısıyla bu icmaın olduğunu gösterir.[296]

3. Aklen madarabenin meşru olduğuna hükmedilir. Çünkü madarabe anlaşması yapan tarafların buna gerçekte çok ihtiyacı vardır. Bu insanlar gerek getiri sağlayan bir yatırıma yönlendirecek kadar tecrübeye sahip olmamaları gerekse meşguliyetlerinin paralarını işletmeye zaman bırakmamasından dolayı paralarını elinde tutan insanlardır. Bunun tersi duruma sahip olan kişilerin de mudarabeye ihtiyaçları vardır. İşte mudarabe akdi bu gibi kişilerin maslahatlarını tanzim etmek için meşru görülmüştür.

c. Mudarabenin Türleri:

1. Mutlak (Kayıtsız) Mudarabe: sermaye sahibinin mudaribi sermayesini yatırıma dönüştürmesi için herhangi belirli yatırım programıyla kısıtlamadan yetkilendirmesidir. Sermayenin işletilmesinde mudaribin tecrübesine ve güvenilirliğine istinaden geniş yetkiler verilir. Sermayedarın mudaribe “bu sermayeyi uygun gördüğün faaliyetlerde işlet” derse bu, mutlak mudarabe olur. Kayıtsızlık ne kadar geniş olursa olsun mudarabe ortaklığının amacının hasıl olmasında tarafların maslahatı gözetilerek bir kısıtlama vardır. Bu da kârdır. Mudarib sermayedardan elde ettiği fonu mudarabeye konu yatırım faaliyeti alanlarında cari olan örfü dikkate alarak hareket eder.

2. Mukayyet (Kayıtlı) Mudarabe: sermaye sahiplerinin mudaribin sermayeyi işletmekten kaçınmasını önlemek maksadıyla mudaribi sermayenin işletileceği alan veya mekan ile sınırlandırmasıdır.[297]

d. Mudarabenin Süresi

Tarafların anlaşmasıyla mudarabenin belli bir vadeye bağlanmasında şer’i açıdan bir engel yoktur. Dolayısıyla mudarabe süresi sona erdiğinde taraflardan birinin fesh talep etmesine gerek yoktur. Mudarabede belirlenen vadenin dolmasından sonra mudaribin yeni faaliyetlere girmesi engellenir. Bu engel mudrabeye konu faaliyetlerin tasfiye edilmesine kadar devam eder.[298]

e. Mudarabenin Bağlayıcılığı

Gerçekte mudarabe akdi bağlayıcı bir akit değildir. Taraflardan biri dilediği zaman feshedebilir. Ancak şu iki durumda taraflar akdi feshedemez:

1. Eğer mudarib sermayeyi işletmeye başlarsa her iki taraf içinde mudarabe akdine konu faaliyetler ve kâr paylaşımı son buluncaya kadar bağlayıcı olur.

2. Sermayedar veya mudarib vade doluncaya kadar mudarabe ortaklığını feshetmeyeceğine dair vaatte bulunursa tarafların bu vaadinde durması gerekir. Çünkü vaadden cayma belirlenmiş olan zaman zarfında yatırım faaliyetinin devam etmesi için engel teşkil eder.[299]

Ancak yeni ortaya çıkan mudarabe ile fukahanın tanımladığı, etkilerini ve meşruiyyetini açıklamış olduğu klasik mudarabe arasında farklılıklar bulunmaktadır.

Günümüzde mudarabe ortaklığını birçok personeli bulunan büyük finans kuruluşları yapmaktadır. Söz konusu kuruluşlar bu ortaklığı İslami esaslara göre yatırım yapmak maksadıyla sahip olduğu nakit paraları işletemeyen birçok sermaye sahibinden fon toplar, bu fonları mudarabe yoluyla ya da doğrudan ticaret yaparak veya herhangi bir İslami finansman yöntemiyle değerlendirir ve elde edilmesi beklenen kara ortak olur. Bu ortaklık müşterek mudarabe olarak isimlendirilir.

f. Müşterek Mudarabenin Tanımı

Bir araştırmacı müşterek mudarabe kavramını eski fıkıh kaynaklarında bulamaz. Çünkü bu kavram günümüz İslami yatırım kuruluşları ve bankalarının ortaya çıkmasına bağlı olarak ortaya çıkan yeni bir terimdir. Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi’nin Kuveyt’te gerçekleştirdiği XIII. Dönem Toplantısı’nda konuyla ilgili yaptığı tanım şu şekildedir: “Müşterek Mudarabe, birçok yatırımcının gerçek veya tüzel bir kişiye – beraberce veya ardışık bir şekilde- para yatırmasıyla kurulan mudarabe ortaklığıdır. Bu ortaklıkta sermaye çoğunlukla mudaribin menfaat sağlaması için uygun gördüğü yatırımlara yönlendirilir. Sermayedar mudaribi belli yatırımlarda sermayesini işletmesi için parasının diğer fonlarla karıştırabileceğine veya bazen ihtiyaç olması durumunda parasının bir kısmını veya tümünü çekebilmesine yönelik şart koyarak sarahaten veya zımnen izin ile kısıtlayabilir.”[300]

Müşterek mudarabenin günümüzdeki uygulamasının kadim kaynaklarda olmamasına rağmen İslam hukukçuları mudarabede sermaye sahiplerinin çok olduğu şekilleri ile ilgili görüş ortaya koymuşlardır.

İbni Rüşd (r.a) konuyla ilgili şu ifadeleri kullanmıştır: “mudaribin elinde olan iki ayrı sermayedara ait sermayeyi karıştırmak için sermayedarların iznini aldıktan sonra adaletli bir şekilde kullanması kaydıyla karıştırılması daha iyi kâr elde etme amacı taşır. Çünkü taraflardan biri kendi parasının başkasının parasından daha fazla kâr getireceğini düşünebilir. Eğer mudarib izinsiz bir şekilde sermayeleri karıştırırsa tazmin etme yükümlülüğü yoktur. Çünkü sermayelerin karışmasının herhangi bir tarafa zararı yoktur.”[301]

İbni kudame de şu ifadeleri kullanmıştır: “iki kişiye ait olan bin dirhem bir kişiye verilerek mudarabe ortaklığı kurulursa bu caizdir.”[302]

Söz konusu yeni mudarabe şekli müşterek mudarabe olarak isimlendirilir. Çünkü bu mudarabe türünde mudarib aynı anda birden fazla sermayedarla ortak olmaktadır. Elinde olan sermayeyi tek bir şahsa özel işletmemektedir.

Müşterek mudaribe özgü yeni meselelere ve hükümlere gelince, mudarib yaşadığı dönemin toplu yatırım sistemine uygun olan koşulları belirleme hakkına sahiptir. Klasik mudarabede sermaye sahibinin uygun gördüğü şartlar belirlenirken müşterek mudarabede mudaribin uygun gördüğü şartlar belirlenir. İşte bu noktada iki ortaklık şekli birbirinden tamamen farklıdır.

Yukarıda anlatıldığı gibi müşterek mudarabenin uygulamasını İslami bankalar ortaya koymaktadır. Banka sermaye sahipleri ile sermayelerin mudarabe esaslarına göre işletileceğine yönelik müşterek mudarabenin gerektirdiği şekilde bir sözleşme akdeder. Aynı şekilde İslami banka yeni toplu yatırıma uygun şekilde şartları kendisi belirler. Sonra çağdaş murabaha yöntemiyle finansmana ihtiyaç duyan kişilere fon kullandırarak kendisi ticari faaliyetler yapar. Ya da fiili olarak çalışan yatırımcılar ile kendisi arasında ikinci ayrı bir sözleşme akdeder. Sözleşme gereğince mudilerden elde ettiği nakdi fonları bu yatırımcılara kâr elde etmeyi umduğu mevcut çeşitli ticari faaliyetlere yatırım yapmaları için verir. Fiili olarak çalışan yatırımcıların zarar etmesi durumunda eğer kasıt kusur varsa mudilere ve bankaya karşı zararı tazmin etme yükümlülüğü vardır. Ancak maalesef ki katılım bankaları bu tür fonları çoğunlukla murabaha yöntemi ile kullandırmaktadır. Murabahanın kullanım oranı katılım bankaları işlemlerinde %95’in üzerindedir. Mudarabe birçok sebebe bağlı olarak neredeyse hiç kullanılmamaktadır. Bu sebeplerin en önemlisi ise muşarake ve mudarabe ortaklıklarında mevcut olan risktir. Bununla beraber söz konusu riskler İslami bankaların iradesine bağlı olarak çeşitli yollarla düşürülebilir.

2. Yatırım Vekaleti Esasına Dayalı Yapı

İslam hukukçularının bir kısmı banka ile yatırımcılar arasındaki ilişkinin yatırım vekaleti esasları üzerine kurulu olduğunu tahric etmişlerdir. Bu durumda banka elde ettiği fonları işletirken mudarip olarak değil sermayedarın vekili olarak işletir. Bu çıkarımdan maksat mudarabe sözleşmesini sınırlayan şartlardan uzak durmaktır.

a. Vakaletin Tanımı

“Vekâlet” kelimesinde vav harfi fethalı veya kesralı okunabilir. Masdarı “tevkil” dir. Tevekkül; acizlikten dolayı başkasına dayanma demektir. Bir kişinin vekili ise vekalet veren kişinin emri ile hareket etmektir. Bir iş için vekalet vermek; yani söz konusu işi vekalet verdiği kişiye teslim etmek, ona bırakmaktır.[303]

Şer’i olarak; fukahanın üzerinde ittifak ettiği tanım şu şekildedir: bir tasarrufta yerini başka birine bırakmaktır. Niyabeten caiz olan her şey vekaleten de caizdir. Ancak fukaha söz konusu niyabetin belirlenmiş olan sınırlarında ihtilaf etmiştir.[304]

b. Vekâletin Meşruiyyeti

Vekâletin caiziyeti kitap, sünnet ve icma ile sabittir.

Kitaptan delil; Tevbe suresinin 60. ayetidir: “Sadakalar(zekatlar) ancak fakirler, düşkünler ve zekat toplayan memurlar içindir.” İbni Arabi Ahkamu’l-Kuran adlı eserinde bu ayeti kerimeyi: “buradaki “âmilîne” den kasıt zekat toplamak için görevlendirilen veya zekat toplamak için yetkilendirilen kişilerdir” şeklinde tefsir etmiştir.[305]

Kehf suresinin 19. ayetinde ise: “Artık sizden birisini, sizin bu gümüş paranızla şehre gönderin. Böylece en temiz yiyecek hangisi baksın ondan sonra size bir rızık getirsin.” El-Câmiu li-Ahkâmu’l-Kuran’da şu ifadelere yer verilmiştir: “Burada bir kişiye gümüş parayı verip şehre göndermek vekâletin sahih olduğuna delalet eder.”[306]

Sünnetten delil ise şu hadisi şeriftir: “Rasûlullah (s.av), Urve el-Bêrikî’ye koç alması için bir dinar verdi. Urve bir dinar ile iki koç satın aldı ve koçlardan birini bir dinara sattı. Böylece Rasûlullah’a (s.a.v) bir dinar ve bir koç getirdi. Rasûlullah Urve’nin yaptığı ticareti mübarek kılması için Allah’a dua etti.”[307] Bu hadiste Rasulullah’ın (s.a.v) Urve’ye vekalet vererek koç satın aldırması vekalet akdinin cevazına yönelik bir delildir.

İcmaya gelince; fukaha alım satım, metanın korunması, alacakların tahsil edilmesi veya borçların ödenmesi ve malların korunması üzerine vekalet verilmesinin cevazında ittifak etmişlerdir.[308]

Makul olan; insan özü itibariyle sosyal olarak yaratılmıştır. İaşetini tedarik etmede ona yardımcı olan ve onu destekleyen kişilere muhtaçtır. Vekâlette bu kabildendir.[309]

c. Vekâletten Kaynaklı Ücretin Hükmü

Tarafların üzerinde anlaştığı bedele karşılık veya bedelsiz olarak vekâlet caizdir. İbni Kudame şu ifadelere yer vermiştir: “ödüllü veya ödülsüz vekalet caizdir”.[310] Mecelletü’l-Ahkâm da yer alan konuyla ilgili madde: “vekalette ücret şart koşulursa bu şart yerine getirilir ve vekil ücret almaya hak kazanır. Eğer şart koşulmazsa vekâlet akdi ücret karşılığı değil karşılıksız olarak yapılır. Bu durumda vekilin ücret talep etme hakkı yoktur.[311]

d. Vekalet Akdi Üzerine Yapılan Bu Tahricin Niteliği

Yatırımcılar ile banka arasındaki ilişki ücretli vekâlet ilişkisine dayanabilir. Bu durumda yatırım ilişkisi bir taraftan mudiler diğer taraftan tüccar ve üreticiler arasında cereyan etmiş olur. Burada banka mudilerin nakit paralarını mutlak yatırım vekalet yoluyla teslim alarak ticaret ehli ve üretimlerini geliştirmek isteyen üreticiler ile bağlantı kurarak yatırımın gerçekleşmesini sağlayan taraftır. Yatırım fonlarını yönetmede tek yöntem mudarabe ortaklığı değildir. Ücretli vekalet yönteminde de yatırımı yöneten kişiye yönettiği tutardan nisbi veya maktu olarak bir karşılık belirlenebilir. Bunun yanında vekilin ücreti vekâlet akdi yapılırken üzerinde anlaşılmış kâr oranından arta kalan kısım olarak tayin edilebilir. Örneğin vekil şöyle der: “senin fonlarını %5 kâr getirecek olan faaliyetlere yatıracağım. Bu orandan daha fazla kâr elde edersem üzeri benim ücretimdir.” Söz konusu akdin rükünleri aşağıdaki gibidir:

1. Sîğa: ihraç yöneticisinin veya bankanın ihraç ettiği arzın izahname setidir. Taraflar yatırımcının icabı ve bankanın kabulünü gösteren bu sözleşmeyi akdeder.

2. Müvekkil: yatırımcıdır. Her yatırımcı müstakil olarak akit yapar. Çünkü banka ile diğer yatırımcılardan ayrı bir şekilde, münferit olarak sözleşme imzalanır.

3. Vekil: tüzel kişiliğe sahip banka ya da yatırım yöneticisidir.

4. Vekâlet Konusu: yatırımı yapılan, ticareti yapılan ve yönetilen fonlardır.

5. Bedel: fon yöneticisine veya bankaya(vekile) verilen belirli oran veya tutardır.

Mutlak vekalet sahihtir. Yatırım yöneticisi (banka veya başkası) fonları uygun gördüğü (mutlak vekalet) veya üzerinde anlaşılmış olan belirli (mukayyet vekalet) faaliyetlere yönlendirerek ticaret yapma hakkına sahiptir. Mukaddimât adlı eserde şu ifadeler geçmektedir: “bir kişi başka bir kişiye mutlak vekâlet verdiği zaman vekil herhangi bir şeyle sınırlandırılmaz, bütün durumlar üzerine müvekkilin vekili olur. Vekil belirli bir eşyanın alımı veya satımı için vekil tayin edilirse bu durumda sadece belirlenen eşyanın alımı veya satımı için vekil olur.”[312]

IV. Yatırım Araçlarında Tazmin Sorumluluğu

Bankacılık yatırımlarında tazmin meselesi şer’i heyetlerin üyeleri arasında yer alan bazı muâsır araştırmacıların bilerek ya da bilmeyerek şer’i nasları yorumlaması ve İslami bankalarda sürekli gündem olması nedeniyle büyük bir önem taşımaktadır. Bu İslami bankaların yatırım fonlarının ve elde edilecek kârlarının tazmini ile sorumlu tutulması sadece anaparanın tazmini ile sınırlı kalmayıp faizinde tazminini üstlenen geleneksel bankalara ayak uydurma isteğidir. Bunun İslami bankaların müşterilerini kaybetmemek, sabit ve yüksek kâr elde etmelerini sağlamak maksadıyla yapıldığı iddia edilir.

Bu mesele Hz. Peygamber (s.a.v) döneminde açıklığa kavuşturulmuş ve hakkında yeni bir içtihada gerek olmayan bir meseledir. Ancak konunun özünde İslami bankaların faizli bankalardan ayrıldığı görülür. Bu fark geleneksel bankalar ile İslami bankalar arasındaki gerçek farktır. Şer’i heyetlerin nesilden nesile ümmetin üzerinde ittifak ettiği bu konuda banka yönetimleri ve güncel hayatın baskılarından dolayı geçmişte konuyla ilgili verilen hükümleri çiğnememesi gerekir. İslam hukukçuları mudarabe fonlarını elinde bulunduran mudaribin emin olduğu noktasında hemfikirdir. Mudarib te’addî ve tefrît yok ise bu fonları tazmin ile yükümlü değildir. Te’addî/Kasıt; mudaribin fon üzerinde tasarrufta bulunmasına izin verilmeyen şeyleri yapmasıdır. Tefrît/Kaçınma; Mudaribin yapması gereken yatırımlardan kaçınmasıdır. Bu durumda mudaribin durumu diğer emin sıfatı taşıyan vedî’ ve vekîl gibidir.

Fukahanın konuyla ilgili metinleri meseleyi inceleyip anlamak isteyen kişiler için herhangi bir şüphe ya da karışıklık bırakmadan anlamalarını ve meselenin aydınlığa kavuşmasını sağlamıştır. Aynı şekilde fukaha bir akitte tazmin şartının ileri sürülmesi ile ilgili bazılarına göre şartın batıl, bazılarına göre akdin fasit olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.[313]

İslami bankaların verdiği taahhütler arasında; mudarib olarak mudarabe mallarının satın alımına yönelik verdiği taahhüt ve mudarib ya da vekil olarak adına iş yaptığı kişilerin alacaklarına kefil olması örnek olarak verilebilir.

a. Mudaribin Mudarabe Varlıklarını Satın Almasına Yönelik Taahhüdü

Satın alma taahhüdü ile mudarabe varlıklarının satın alınmasına yönelik mudarip tarafından verilmiş bağlayıcı vaad kastedilir. Bu taahhüt mudarib tarafından bağlayıcı vaad siğasıyla verilir. Söz konusu taahhüt İslami ürünlerin büyük bir kısmı için geçerlidir. Bu ürünlerden Mudarabe sukuk ve mudarabeye dayalı yatırım fonları en önde gelmektedir.

Mudarib tarafından verilen satın alma taahhüdü ilke olarak tarafların anlaşmasıyla şer’i açıdan sorun teşkil etmez. Ancak mudaribin taahhüt ettiği fiyat ile ilgili şer’i sorunlar ortaya çıkmaktadır. Bu taahhüt nominal değerden veya emsal değerden veyahut piyasa değerinden satın almayı içerebilir. Muâsır ulemanın çoğunluğu nominal değerden satın almaya yönelik verilen taahhüdün caiz olmadığına hükmeder. Çünkü böyle bir taahhüt mudarabe akdinin muktezasına aykırıdır. Bu taahhüdü mudarib tarafından sermayenin garanti altına alınması olarak değerlendirirler. Dolayısıyla fukahanın icmaı ile yasaktır.[314] Fakat mudarabe akdinde üçüncü bir şahsın kefaletinden dolayı herhangi bir komisyon şartı koşmadan kefil olmasında bir beis yoktur. Aynı şekilde kiracı gibi yatırım vekili dışında başka bir kişiye nominal değerden satın alma taahhüdü verilebilir.

b. Yatırım Vekilinin ve Vekalet Sukuk Yöneticilerinin Taahhütleri

Yatırım vekaleti ve vekalete dayalı yatırım sukuku sözleşmelerinde daha önce bilinmeyen çeşitli taahhüt türleri yaygınlaşmış durumdadır. Bu taahhütler vekil tarafından ya bağlayıcı bir taahhüd ile ya da bağlayıcı vaad siğasıyla verilir. Bu taahhütlerden bazıları aşağıdaki gibidir:

1. Vekilin Yatırımlarında Belli Bir Getiriyi Garanti Etmesi, Artan Getirinin Vekilin Daha İyi Performans Göstermesi İçin Teşvik Olması

Bu taahhüt şeklinde vekil yatırımlarını belirli faaliyetlerde gerçekleştireceğine dair müvekkiline karşı yükümlü olur. Bu durumda belirli faaliyetlerden elde edilecek olan getiri anlaşılmış olan kâr oranından (örneğin:%5) az olmaz. Bu orandan arta kalan getiri vekilin daha iyi performans göstermesi için teşvik olur. Bu taahhüt şekli yaygın olarak kullanılmaktadır. Özellikle İslami bankalarda uygulanan yatırım vekaleti yatırım için iyi bir alternatif konumundadır. Genel olarak bu taahhüt şeklinin amacı; İslami bankaların ve yatırım vekillerinin veya sukuk ihraççılarının geleneksel bankaların yatırım mevduatı sahiplerine sabit bir oran vermesi veya faizli senetlerin hamiline sabit bir getiri sağlamasından dolayı müvekkillerine benzer bir getiriyi garanti etme isteğidir.

Bu taahhüt iki şeye bağlıdır:

Birincisi: anlaşılan oran üzerine artan kısım vekilin iyi bir performans gösterdiği için teşvik mahiyetinde olup vekilin payı olması.

İkincisi: Yatırımın gerçekleşmesi durumunda, üzerinde anlaşılan getiri oranından daha düşük bir getiri elde edilirse bu durumda vekilin müvekkile karşı kusurlu olduğu düşünüldüğü için eksik kalan kısmı tazminle yükümlüdür.

Bu taahhüt mutlak yatırım vekaleti olarak uygulanmaktadır ve sukuklarda uygulanan taahhüt şekline yakındır. Mutlak yatırım vekaletinde; yatırımcı nakdi paralarını vekile verir ve vekile kendisinin belirlemiş olduğu getiri oranından daha az kâr getirecek ticari faaliyetlere yatırım yapmaması şartını koşar ya da banka (vekil) belirlemiş olduğu kâr oranını müvekkile taahhüt eder. Eğer banka bu orandan daha az getiri elde edeceği ticari faaliyetlere yatırım yaparsa bu durumda sermayeyi ve anlaşılmış olan kâr oranını kendisi tazmin eder.

Yatırım vekilinin sermayeyi belirli oran ile yatırım faaliyetlerinde değerlendireceğine yönelik taahhüdü asıl itibariyle vekalet sözleşmesini ifsat etmeyen taahhütlerden sayılır. Şu açıktır ki; vekalet akdi sınırlamanın caiz olduğu akitlerdendir. Fukaha müvekkilin ileri sürdüğü şartlara riayet etmeyen vekilin tazminle yükümlü olduğuna dair bir çok örnek ortaya koymuştur. Ancak bütün bu örnekler müvekkilin satması için vekiline bir mal vermesi ve belirlemiş olduğu bedelin altında onu satmaması ve bunu yapması halinde vekilin tazmin ile yükümlü olmasına yönelik ileri sürdüğü şartla ilgilidir.[315] XXV. Albaraka Sempozyumu’nda alınan karar (3/25) müvekkil tarafından bu gibi bir şartın ileri sürülmesinin veya vekil tarafından verilen taahhüdün caiz olduğu yönündendir.

Yatırım vekilinin müvekkilin nakdi parasını belirlenen oranın altında kâr getirecek faaliyetlere yatırım yapmama taahhüdü fukahanın görüşlerine göre asıl itibariyle caizdir. Ancak bu taahhüt şeklinin uygulamaya sokulmadan önce aşağıdaki ilkelere riayet edilmesi gerekir. Bu ilkeler şu şekildedir:

• Fukahânın görüşleri müvekkilin malını belirlemiş olduğu bedelden daha düşük fiyata satıldığında vekilin tazmin etmesi ile ilgilidir. Müvekkilin vekiline nakdi para teslim ederek ondan bu parayı yatırım faaliyetlerinde değerlendirmesini talep etmesiyle ilgili değildir. Bu iki durum arasında fark bulunmaktadır.

Satış üzerine verilen vekalette; eğer vekil piyasada müvekkilin belirlediği fiyatı veya daha fazlasına satma imkanı bulursa elinde bulundurduğu malı satar. Eğer vekil müvekkilin belirlediği fiyatı bulamadıysa müvekkilin menfaatine zarar vereceği için elinde bulundurduğu malı satmaz. Buna rağmen vekil satışı yaparsa bu açık bir şekilde kasıt (teaddi) sayılır ve tazmin ile yükümlü olur.

Yatırım vekaleti durumunda ise; bu vekalet faaliyetlere yatırım yapma ile ilgilidir. Vekil müvekkilin belirlemiş olduğu getiriyi veya kendisinin vadettiği getiriyi elde etmeyi ümit eder. Fakat bu getiriler geleceğe yönelik olduğu için faaliyetlerden belirlenmiş olan gelir elde edilemeyebilir. Ya da vekil satıştan kaynaklı alacağını alıcıların(borçlular) ödeme güçlüğü çekmesi veya iflas etmesinden dolayı tahsil edemeyebilir. Bu iki şekil birbirinden farklıdır.

• Nakdi paranın vekile teslim edildiğini kabul edersek; vekil ya teslim aldığı tutarı müvekkilin belirlediği kâr marjı doğrultusunda yatırıma yönlendirecek ya da bu şartı gerçekleştirecek fırsatları oluşturamadığı için aldığı tutarı müvekkiline geri ödeyecektir. Gerçek şu ki; İslami bankaların fon sahibine yatırım yapılacak uygun fırsatların bulunamadığını söyleyerek belli bir zamandan sonra tutarı geri ödemesi mümkün değildir. Yaptığım bütün incelemelerde bu gibi bir uygulama ile karşılaşmadım. Bunun nedeni ise bankacılık sektöründe bu durumun oluşmasındaki zorluklardır. Bundan dolayı ister müvekkilin belirlediği oranın üzerinde kâr edilsin ister edilmesin banka müvekkilin belirlediği oranı ödemekle yükümlü olacaktır. Bu durumda akit vekalet akdi olmaktan çıkıp faizli karza dönüşür veya bankanın murabaha alacaklarını sukuklaştırmasında olduğu gibi faizli borca benzer bir yapıya dönüşür. Bu günümüzde yönetim sözleşmesine dayalı olarak ihraç edilen sukuklar içinde geçerlidir. Çünkü banka yatırımcıların fonlarını gerçekleştirecek olduğu yatırım faaliyetleri için değil yapmış olduğu murabaha işlemlerinden alacağına dayanarak yatırımcıya maktu bir kâr oranı verir. Bu yüzden bankalarda yer alan şer’i heyetlerin bu sukuk türüne yönelik fetva verirken çok dikkatli ve ihtiyatlı olması gerekir. İzahname setinde sukuk bedellerinin gerçekleştirilecek olan projelere yatırım yapılacağına yönelik bir maddenin eklenmesi gerekir.

• Buradan bizim bütün İslami bankacılık sektörünü bu şekilde tavsif ettiğimiz anlaşılmamalıdır. Ancak İslami bankaların vekalet yoluyla fonları toplayarak muayyen bir oran ile yatırım yapacağını, elde edilen kârın muayyen oranın altında olması durumunda bunu tazmin edeceğini taahhüt etmesine yönelik bir icazet verilirse bu durum İslami bankaları faizli bankacılık sistemine götürecek ve İslami bankalar ürünlerini bu sistem üzerine tasarlamış olacaktır. Dolayısıyla İslami finans siteminin aldığı fetva dışında faizli sistemden bir farkı kalmayacaktır.

c. Vekilin Adına İş Yaptığı Kişilerin Alacaklarına Kefil Olma Taahhüdü

Günümüz İslami bankacılık işlemlerinde yaygın olan taahhüt şekillerinden biri de ortakların, mudariplerin veya vekillerin adına iş yaptığı kişilerin alacaklarına kefil olma taahhüdüdür. Bu taahhüdün muktezası emin olan kişilerin (mudarib,vekil) yatırım yaptığı faaliyetlerden parasını alamaması durumunda bu zararı müvekkiline tazmin etmesidir.

Sonuç

Bu taahhüt ve buna benzer diğer taahhütler günümüzdeki emanet akitlerinin pratik uygulamasını göstermektedir. Aslında bu taahhütlerin emin olan kişilerin emanet akitlerinde gerekli olmayan yükümlülükleri kendi istekleri doğrultusunda kendilerini yükümlü tutması üzerine tasarlandığını görmekteyiz. Bunun nedeni İslami finans kuruluşlarının faizli bankacılık mantalitesine dayalı olarak çalışmasıdır. Bu mantalite elinde bulunan fonları açık bir şekilde garanti altına alma üzerine kuruludur. Dolayısıyla doğrudan veya dolaylı olarak verilen bu gibi tazmin taahhüdünü sunmak için her daim hazır durumdadır. Katılım bankaların akdin muktezasında olmayan yükümlülüğü kendisine yükümlü kılan bu tür taahhütleri kabul etmesi ancak geleneksel bankacılık ile aynı çizgide yürümek istemesi ile açıklanabilir. Bu durumdan vazgeçmezse gerçekte sahip olduğu hüviyetlerini kaybetmeye mahkûm olacaktır.

Şu açıktır ki –Allahu alem - emin kişiler tarafından alacaklı kişilere verilen kefalet taahhüdü vekalet ve kefalet akitlerinin muktezasına aykırı olduğu için caiz değildir. Bununla beraber kefaletin ve vekaletin bir kişide birleştirilmemesi gerekir. Bu mudarabe, müşarake ve vekalet gibi akitlerin muktesazına aykırıdır. Ortağın diğer ortağının hissesine garantör olması veya mudaribin mudarabe sermayesine garantör olması durumunda, her ikisinin de cevazının olmayışı ile ilgili delil sunmaya gerek yoktur. Bu tür kefaletin yasak olduğuna yönelik birçok fetva verilmiştir. İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetleme Kurumu (AAOIFI) yayınladığı şer’i standartta (5) konuyla ilgili şu ifadelere yer vermiştir:

“2/2/1-Vekâlet veya vedîa gibi emânet akitlerinde kefâlet ya da rehin şartı ileri sürmek câiz değildir. Çünkü kefâlet ve rehin, emanet akitlerinin muktezasına aykırıdır. Ancak sadece kasıt, kusur veya sözleşme şartlarına aykırı davranış durumunda kefil olunabilir. Özellikle müşâreke ile mudârabe ortaklıklarında bu kurallara dikkat edilmelidir. Çünkü ortaklardan birinin, mudaribin veya yatırım vekilinin gerçekleştirilecek işlem sonucunda gerek sermaye gerekse kâr ile ilgili olarak tazminle yükümlü kılınması câiz değildir. Bu tür finansman yöntemlerinin kesin getirili ve garantili bir yatırım olarak pazarlanması câiz değildir.

2/2/2- Vekâlet ile kefâleti aynı akit içerisinde birleştirmek câiz değildir. Çünkü vekâlet ve kefâlet akitlerinin muktezası birbirine zıt hükümler içermekte ve yatırım vekilinin tazminle yükümlü olması şartı, sermaye ile birlikte belirli oranda bir getirinin garanti edilmesi anlamına geldiği için, gerçekleştirilen işlemi faizli krediye çevirmektedir. Eğer vekâlet akdinde kefâlet şart koşulmamışsa vekil daha sonra ayrı bir sözleşme akdederek, kefâlet sözleşmesiyle muamelede bulunduğu kişilere kefil olabilir. Çünkü bu halde vekil oluş vasfıyla bağlantılı olarak aynı zamanda kefil olmuş sayılmaz; akdedilen sözleşmeler birbirinden ayrı olduğu için vekilin ayrı bir sözleme ile elde ettiği kefil vasfı, vekâletten azledilse bile devam eder.”[316]

Vekilin ayrı bir akitle hem vekil hem kefil olması kefalet akdinin vekalet akdinden ayrı bir sözleşmeyle akdedilmesidir. Ayrıca kefaletin vekalet akdinde şart koşulmamış olması gerekir. Böylece vekilin herhangi bir sebepten dolayı vekaleti fesh olursa, kefaleti devam eder. Böyle bir sözleşmenin akdedilmesi özellikle sukuklarda olmak üzere operasyonel açıdan zordur. Çünkü sukuklarda vekilin azledilmesi mümkün değildir. Söz konusu fetva tartışılabilir. Çünkü bu fetva vekilin elinde bulundurduğu fonlara aynı zamanda kefil olmasına yol açmaktadır.

Allah en iyi bilendir.

KAYNAKLAR

Ebû’l-Hasan Alî bin Ömer bin Ahmed bin Mehdî bin mes’ûd bin en-Nu’mên bin Dinâr el-Bağdâdî ed-Dêra Kutnî, sünenü ed-Dâra Kutni, Tahkîku Şu’aybi el-Ernaûtî, Müessesetu’r-Risêle, Beyrut 2004.

Ebû’l-Hasan Alî bin Muhammed bin Habîb el-Maverdî, el-Havî’l-Kebîr fî Fıkhî’l-imam Şâfi’î, Şerhu Muhtasaru’l-Müzenî, Tahkîku Muhammed Ali Muavvaz, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1999.

Ebû Zekeriyyâ Muhyi’d-dîn Yahya bin Şeref en-Nevevî, Tehzîbu’l-Esmâi ve’l-Luğâti, Tahrîcu Mustafâ Abdu’l-Kâdir Atâ’, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut

Ebû’l-Abbâs Ahmed bin Muhammed Halûtî, eş-Şehîr bi’l-Sâvî, Bulğatu’s-Sêlik li-Ekrabi’l-Mesâlik, Dâru’l-Meârif, Mısır.

Ebû Abdilleh Muhammed bin Ahmed bin Ebî Bekir bin Ferah Şemsi’d-Dîn El-Kurtubî, El-Câmi’u li-Âhkâmi’l-Kurân, Tahkîku Ahmed el-Beradûnî, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, el-Kâhire 1964.

Ebû Abdilleh Muhammed bin İsmâ’îl el-Buhârî, el-Câmi’u’l-Müsnedi’s-sahîh, Tahkîku Muhammed Zuheyr bin’n-Nâsır en-Nâsır, Dâru Tevkı’n-Necât, Beyrut h.1422.

Ebû’l-Velîd Muhammed bin Ahmed bin Rüşd el-Kurtubî, el-Beyênu ve’t-Tahsîlu ve’ş-Şerhu ve’t-Tevcîhu ve’t-Ta’lîlu li-Mesâili’l-Müstahrace, Tahkîku Hamhad Hıccî, Deru’l-Ğarbi’l-İslamî, Beyrut 1988.

Ebû’l-Velîd Muhammed bin Ahmed bin Rüşd el-Kurtubî, el-Mukadimât el-Mumehhidât, Tahkîku Muhammed Hıccî, Dâru’l-Ğarbi’l-İslamî, Beyrut 1988.

Ebû’l-Velîd Muhammed bin Ahmed bin Rüşd el-Kurtubî, Bidâyetu’l-Muctehid ve Nihâyetu’l-muktesıd, Dâru’l-Hadîs, el-Kâhire 2004.

Ebû Ömer Yusuf bin Abdilleh bin Muhammed bin Abdi’l-Berr el-Karrî, el-Kâfî fî Fıkhî Ehli’l-Medîne, Tahkîku Muhammed Ahmed Veled Mâdîk el-Moritânî Mektebetu’r-Riyad el-Hadîse, e’r-riyâd 1980.

Ebû İsa Muhammed bin İsa bin Sûra bin Mûsa bin ed-Dahhân et-Tirmizî, Tahkîku Ahmed Muhammed Şâkir, Muhammed Fuâd Abdu’l-Bâkî, Mektebetu ve Matba’atu Mustafâ el-Bâbî el-Halebî Mısır 1975.

Ebû Muhammed Ali bin Ahmed bin Saîd bin Hazm el-Endelûsî el-Kurtubî, Merâtibu’l-İcmâ fî’l-ibâdât ve’l-Muâmelât ve’l-İtikadât, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut.

Ahmed bin Hasan el-Hasenî, el-Vedâi’u’l-Masrafiyye Envâ’uhâ – İstihdâmuhâ, Dâru İbni Hazm, Beyrut h.1420

Ahmed bin el-Hüseyin bin Ali bin Mûsa ebu Bekir el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, Tahkîku Muhammed Abdu’l-Kâdir Ata’, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 2003.

Râşid El-Berâvî, el-Mevsû’atu’l-İktisâdiyye, Dâru’n-Nahda’l-Arabiyye, Beyrut 1971

Hasan el-Emîn, el-Vedâi’u’l-Masrafiyye’n-Nakdiyye ve İstismâruhâ fî’l-İslam, Dâru’ş-Şurûk, Mısır h.1403

Halîl bin İshâk bin Mûsa Ziyâu’d-Dîn el-Cündî, Muhtasaru’l-Allâme Halîl, Tahkîku Ahmed Câd, Dâru’l-Hadîs, el-Kâhire 2005.

Ziyâd Ramazân ve Mahfûz Cevdet, İdâratu’l-Bunûk, Dâru’l-Fikr, Beyrut 1997.

Zeynu’d-Dîn Muhammed bin Ebî Bekir bin Abdi’l-Kâdir er-Râzî, Muhtâru’s-Sıhâh, Tahkîku Yûsuf eş-Şeyh Muhammed, el-Mektebetu’l-Asriyye, Beyrut 1999.

Süleymân bin Ahmed bin Eyyûb bin Mutayr el-Lahmî, el-Mu’cemu’l-Evsat, Tahkîku Tarık bin Ivazullah bin Muhammed ve Abdu’l-Muhsin bin İbrâhîm el-Hüseynî, Dâru’l-Harameyn, el-Kâhire.

Subhî Karîsa, en-Nukûd ve’l-Bunûk ve’l-Alâkâtu’l-İktisâdiyye ed-Devliyye, Dâru’n-Nahda’l-Arabiyye, Beyrut 1983.

Abdu’r-Rahmân bin Muhammed bin Ahmed bin Kudâme el-Makdisî, e’ş-Şerhu’l-Kebîr alâ Metni’l-Mugni’, Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, el-Kahire.

Abdu’r-Rahmân bin Muhammed bin Süleymân el-Ma’rûfi bidâmâd efendî, Mecme’u’l-Enhur Şerhu Mültekâ el-Ebhur, Dâru İhyâi’t_Türâsi el-Arabî, Beyrut.

Abdu’r-Rezzak el-Hîtî, el-Mesâriful-İslamiyye beyne’n-Nazariyye ve’t-Tatbîk, Dâru usâme, Beyrût 1998.

Abdu’l-Vâhid el-Ezherî, Müncedu’t-Tullâbi fî’l-Luğati ve’l-E’lâm, Dâru’l-Meşrik, Beyrut.

Osmân bin Ali bin Muhcin el-Bâri’î, Fahru’d-Dîn ez-Zeyle’î, Tebyînu’l-Hakâiki Şerhu Kenzi’d-Dekâik ve Hâşiyetu’ş-Şiblî, el-Matba’atu’l-Kübrâ el-Emîriyye, el-Kâhire 1313.

Alâu’d-Dîn ebû Bekir bin Mes’ûd bin Ahmed bin el-Kâsânî, Bedâi’u’s-Sanâi’ fî Tertîbu’ş-Şerâi’, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1986.

Alâu’d-Dîn bin Süleymân el-Merdâvî, el-İnsâfu fî Ma’rifeti’r-Râcihi min el-Hılâf, Dâru İhyau’t-Türasi’l-Arabî, el-Kâhire.

Ali bin Ahmed bin Saîd bin Hazm, el-Muhallâ bi’l-Âsâr, Dâru’l-Fikir, Beyrut.

Ali Haydar Havâce Emîn Efendî, Duraru’l-Hukkâm fî şerhi Mecelleti’l-Ahkâm, Dâru’l-Cîl, Beyrut 1991.

Ali es-Sâlûs, el-İktisâdü’l-İslamî ve’l-Kadâyâ’l-Fıkhiyye’l-Muâsıra, Dâru’s-Sekâfe, Doha h.1401

Karârâtu ve Tavsiyâtu Mecma’ı’l-Fıkhî’l-İslami, el-Mevkı’u’l-ilktronî li‘l-Mecma’ - http: //www.iifa aifi.org.

El-Kâdî Muhammed bin Abdilleh ebû Bekir bin el-Arabî, Ahkâmu’l-Kurân, Ta’lîku Muhammed Abdulkâdir Atâ’, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye. Beyrut 2003.

Malik bin Enes bin Malik Âmir el-Esbuhî, el-Muvatta’, Tashih: Muhammed Fuâd Abdu’l-Bâkî, Dâru ihyâu’t-Türâsi’l-Ârabî, Beyrut 1985.

Muhammed bin Ahmed bin Ebi Sehl es-Serahsî, el-Mebsût, Dâru’l-Ma’rife, Beyrut 1993.

Muhammed bin Mekram bin Ali bin Manzûr, Lisânu’l-Arab, Dâru Sâdır, beyrût h.1414.

Muhammed Matar, İdâratu’l-İstismârâti’l-İtâri’n-Nazari ve’t-Tatbîkâti’l-Ameliyye, Müesesetu’l-Verrâk, Ummân h. 1419.

Muvaffaku’d-Dîn Abdullah bin Ahmed bin Muhammed bin Kudâme, el-Muğnî, Mektebetu’l-Kâhire, el-Kahire 1968.

Mecdüddîn Tâhir Muhammed bin Yakûp el-Feyrûzâbâdî, el-Kâmûsu’l-Muhît, Müessesetu’r-Risâle, Beyrut 2005.

Hey’etü’l-Muhâsebe ve’l-Muraca’a li’l-Müessesêtü’l-Mâliyye’l-İslamiyye, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Dâru’l-Mîmân li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, e’r-Riyâd 2015.

Nâzım Nûrî eş-Şemrî, en-Nukûd ve’l-Mesârif, Müdîriyyetu Dâri’l-Kütüb, Mısır 1988.

Muhammed Süleymân, el-Vedâi’u’l-İstismâriyye fî’l-Bunûki’l-İslamiyye, el-Ma’hedu’l-âlemî lil-fikri’l-İslamî, h.1417.

[267] Ziyâd Ramazân ve Mahfûz Cevdet, İdâratu’l-Bunûk, Dâru’l-Fikr, Beyrut 1997 s. 53; Abdu’r-Rezzak el-Hîtî, el-Mesâriful-İslamiyye beyne’n-Nazariyye ve’t-Tatbîk, Dâru Usâme, Beyrût s. 236.

[268] 3. Subhî Karîsa, en-Nukûd ve’l-Bunûk ve’l-Alâkâtu’l-İktisâdiyye ed-Devliyye, Dâru’n-Nahda’l-Arabiyye, Beyrut 1983, s. 127.

[269] eş-Şemrî, en-Nukûd ve’l-Mesârif, s. 124; el-Hîtî, el-Mesâriful-İslamiyye beyne’n-Nazariyye ve’t-Tatbîk, s. 243.

[270] Hasan el-Emîn, el-Vedâi’u’l-Masrafiyye’n-Nakdiyye ve İstismâruhâ fî’l-İslam, Dâru’ş-Şurûk, Mısır h.1403, s.209.

[271] Hey’etü’l-Muhâsebe ve’l-Muraca’a li’l-Müessesêtü’l-Mâliyye’l-İslamiyye, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Dâru’l-Mîmân li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, er-Riyâd 2015, Mi’yâru’l-Karz, 1/10, s. 524.

[272] Abdu’l-Hak el-‘Ife, Karârâtu ve Tavsiyâtu Mecma’ı’l-Fıkhî’l-İslami, s. 169.

[273] Hey’etü’l-Muhâsebe, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Mi’yâru’l-Karz, 2/10, s. 524-525.

[274] Ahmed bin Hasan el-Hasenî, el-Vedâi’u’l-Masrafiyye Envâ’uhâ – İstihdâmuhâ, Dâru İbni Hazm, Beyrut h.1420 s. 81.

[275] Hey’etü’l-Muhâsebe, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Mi’yâru tevzî’i’r-Ribhi fî’l-hısâbâti’l-İstismâriyye, 1/2, s. 1009.

[276] Mecdüddîn Tâhir Muhammed bin Yakûp el-Feyrûzâbâdî, el-Kâmûsu’l-Muhît, Müessesetu’r-Risâle, Beyrut 2005, s. 359; Zeynu’d-Dîn Muhammed bin Ebî Bekir bin Abdi’l-Kâdir er-Râzî, Muhtâru’s-Sıhâh, Tahkîku Yûsuf eş-Şeyh Muhammed, el-Mektebetu’l-Asriyye, Beyrut 1999, s.50.

[277] Abdu’l-Vâhid el-Ezherî, Müncedu’t-Tullâbi fî’l-Luğati ve’l-E’lâm, Dâru’l-Meşrik, Beyrut b , Mâdde: Semer, s.66.

[278] Ali e’s-Sâlûs, el-İktisâdü’l-İslamî ve’l-Kadâyâ’l-Fıkhiyye’l-Muâsıra, Dâru’s-Sekâfe, Doha h.1401 283/1.

[279] Ebû’l-Velîd Muhammed bin Ahmed bin Rüşd el-Kurtubî, Bidâyetu’l-Muctehid ve Nihâyetu’l-muktesıd, Dâru’l-Hadîs, el-Kâhire 2004, 64/4.

[280] Bknz: Ebû İsa Muhammed bin İsa bin Sûra bin Mûsa bin ed-Dehhân et-Tirmizî, Tahkîku Ahmed Muhammed Şâkir, Muhammed Fuâd Abdu’l-Bâkî, Mektebetu ve Matba’atu Mustafâ el-Bâbî el-Halebî Mısır 1975, Ebvâbu’z-Zekât, 15.

[281] Ebû Zekeriyyâ Muhi’d-dîn bin Şeref en-Nevevî, Tehzîbu’l-Esmâi ve’l-Luğâti, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Tahrîcu Mustafâ Abdu’l-Kâdir Atâ’, Beyrut, 40/3.

[282] Alâu’d-Dîn ebû Bekir bin Mes’ûd bin Ahmed bin el-Kâsânî, Bedâi’u’s-Sanâi’ fî Tertîbu’ş-Şerâi’, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1986, 88/6.

[283] Muvaffaku’d-Dîn Abdullah bin Ahmed bin Muhammed bin Kudâme, el-Muğnî, Mektebetu’l-Kâhire, el-Kahire 1968, 61/3.

[284] Râşid El-Berâvî, el-Mevsû’atu’l-İktisâdiyye, Dâru’n-Nahda’l-Arabiyye, Beyrut 1971, s. 41.

[285] Muhammed Süleymân, el-Vedâi’u’l-İstismâriyye fî’l-Bunûki’l-İslamiyye, el-Ma’hedu’l-âlemî lil-fikri’l-İslamî, h.1417, s. 24.

[286] Hey’etü’l-Muhâsebe, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Mi’yâru tevzî’i’r-Ribhi fî’l-hısâbâti’l-İstismâriyye, 1/2, s. 1009.

[287] Hey’etü’l-Muhâsebe, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Mi’yâru tevzî’i’r-Ribhi fî’l-hısâbâti’l-İstismâriyye, 1/2, s. 1009.

[288] Muhammed Mutayr, İdâratu’l-İstismârât, s. 77.

[289] Muhammed Mutayr, İdâratu’l-İstismârât, s. 77.

[290] Zeynu’d-Dîn Muhammed bin Ebî Bekir bin Abdi’l-Kâdir er-Râzî, Muhtâru’s-Sıhâh, Tahkîku Yûsuf eş-Şeyh Muhammed, el-Mektebetu’l-Asriyye, Beyrut 1999, s.183; Muhammed bin Mekram bin Ali bin Manzûr, Lisânu’l-Arab, Dâru Sâdır, Beyrût h.1414, 1544; Mecdüddîn Tâhir Muhammed bin Yakûp el-Feyrûzâbâdî, el-Kâmûsu’l-Muhît, Müessesetu’r-Risâle, Beyrut 2005, s.652.

[291] Osmân bin Ali bin muhcin el-Bâri’î, Fahru’d-Dîn ez-Zeyle’î, Tebyînu’l-Hakâiki Şerhu Kenzi’d-Dekâik ve Hâşiyetu’ş-Şiblî, el-Matba’atu’l-Kübrâ el-Emîriyye, el-Kâhire 1313, 5/5; Ebû Ömer Yusuf bin Abdilleh bin Muhammed bin Abdi’l-Berr Karrî, el-Kâfî fî Fıkhî Ehli’l-Medîne, Tahkîku Muhammed Ahmed Veled Mâdîk el-Moritânîi Mektebetu’r-Riyad el-Hadîse, e’r-riyâd 1980, 771/2; Ebû’l-Hasan Alî bin Muhammed bin Habîb el-Maverdî, el-Havî’l-Kebîr fî Fıkhî’l-İmâmi’ş-Şâfi’î, Şerhu Muhtasaru’l-Müzenî, Tahkîku Muhammed Ali Muavvaz, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1999, 306/7; İbnu Kudâme, el-Muğnî, s. 398/3.

[292] Muhammed bin Ahmed bin Ebi Sehli es-Serahsî, el-Mebsût, Dâru’l-Ma’rife, Beyrut 1993, 19/22; ibni Abdi’l-Berr, el-Kafî, 771/2; el-Mâverdî, el-Hâvî’l-Kebîr, 305/7; Alâu’d-Dîn bin Süleymân el-Merdâvî, el-İnsâfu fî Ma’rifeti’r-Râcihi min el-Hılâf, İhyau’t-Türasi’l-Arabî, el-Kâhire, 427/5.

[293] Halîl bin İshâk bin Mûsa Ziyâu’d-Dîn el-Cündî, Muhtasaru’l-Alâmetu Halîl, Tahkîku Ahmed Câd, Dâru’l-Hadîs, el-Kâhire 2005, s. 198.

[294] Süleymân bin Ahmed bin Eyyûb bin Mutayr el-Lahmî, el-Mu’cemu’l-Evsat, Tahkîku Tarık bin Ivazullah bin Muhammed ve Abdu’l-Muhsin bin İbrâhîm el-Hüseynî, Dâru’l-Harameyn, el-Kâhire, 231/1; Ebû’l-Hasan Alî bin Ömer bin Ahmed bin Mehdî bin mes’ûd bin en-Nu’mên bin Dinâr el-Bağdâdî ed-Dâre Kutnî, Tahkîku Şu’aybi el-Ernaûtî, Müessesetu’r-Risêle, Beyrut 2004, 23/4; Ahmed bin el-Hüseyin bin Ali bin Mûsa ebu Bekir el-Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, Tahkîku Muhammed Abdu’l-Kâdir Ata’, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 2003, 184/6.

[295] Malik bin Enes bin Malik Âmir el-Esbuhî, el-Muvatta’, Muhammed Fuâd Abdu’l-Bâkî, Dâru’t-Türâsi’l-Ârabî, Beyrut 1985, 2687; Ebû’l-Velid Muhammed bin Ahmed bin Rüşd el-Kurtubî, Bidâyetu’l-Muctehid ve Nihâyetu’l-muktesıd, Dâru’l-Hadîs, el-Kâhire 2004, 96/4; el-Mâverdî, el-Hâvî’l-Kebîr, 305/7; Muvaffaku’d-Dîn Abdullah bin Ahmed bin Muhammed bin Kudâme, el-Muğnî, Mektebetu’l-Kâhire, el-Kahire 1968, 20/5; Ali bin Ahmed bin Saîd bin Hazm, el-Muhallâ bi’l-Âsâr, Dâru’l-Fikr, Beyrut, 96/7.

[296] Es-Serahsî, el-Mebsût, 18/22; Alâu’d-Dîn ebû Bekir bin Mes’ûd bin Ahmed bin el-Kâsânî, Bedâi’u’s-Sanâi’ fî Tertîbu’ş-Şerâi’, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1986, 79/6; İbnu Kudâme, el-Muğnî 20/5.

[297] Hey’etü’l-Muhâsebe, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Mi’yâru’l-Mudârabe, 3/4, s. 370; Diğer görüşler için bknz: ez-Zeyle’î, tebyînu’l-Hakâik, 58/5; ibnu Abdi’l-berr, el-Kafi, 773/2; el-Maverdi, el-Havi’l-Kebir, 312/7 el-Merdevi, el-insaf, 419/5.

[298] Hey’etü’l-Muhâsebe, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Mi’yâru’l-Mudârabe, 3/4, s. 370; Mecma’u’l-Fıkhı’l-İslamî, Karar no123 (5/13), Hanefi ve Hanbelilerin vermiş olduğu cevaz için bknz: el-Kâsânî, el-Bedâi 53/8; ibnu Kudâme, el-Muğnî 178/7. Şafi, Maliki ve Zahirilerden bunu kabul etmeyenler için bknz: İbnu Abdi’l-Berr, el-Kafî, 774/2; el-Maverdi, el-Havi, 311/7, ibnu Hazm, el-Muhalla, 96/7.

[299] Hey’etü’l-Muhâsebe, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Mi’yâru’l-Mudârabe, 3/4, s. 370; Mecma’u Fıkhı’l-İslamî, Karar rakam123 (5/13)

[300] Mecma’u’l-Fıkhı’l-İslamî, 13. Dönem, Kuveyt 20101/12/27 Karar no: 123 (5/13).

[301] Ebû’l-Velîd Muhammed bin Ahmed bin Rüşd el-Kurtubî, el-Beyênu ve’t-Tahsîlu ve’ş-Şerhu ve’t-Tevcîhu ve’t-Ta’lîlu li-Mesâili’l-Müstahrace, Tahkîku Hamhad Hıccî, Daru’l-Ğarbi’l-İslamî, Beyrut 1988, 349/12.

[302] İbnu Kudâme, el-Muğnî 26/5.

[303] Er-Razi, Muhtâru’l-Misbâh, s.344; ibnu Manzur, lisânu’l-Arab, 736/11; el-Feyruzâbadi, el-Kamusu’l-Muhıt, s.1069.

[304] el-Kâsânî, el-Bedâi 19/6; İbnu Abdi’l-Berr, el-Kafî, 786/2; el-Maverdi, el-Havi, 495/6; ibnu Kudâme, el-Muğnî 63/5; ibnu Hazm, el-Muhalla, 89/7.

[305] El-Kâdî Muhammed bin Abdilleh ebû Bekir bin el-Arabî, Ahkâmu’l-Kurân, Ta’lîku Muhammed Abdulkâdir Atâ’, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye. Beyrut 2003, 524/2.

[306] Ebû Abdilleh Muhammed bin Ahmed bin Ebî Bekir bin Ferah Şemsi’d-Dîn El-Kurtubî, El-Câmi’u li-Âhkâmi’l-Kurân, Tahkîku Ahmed Beradûnî, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, el-Kâhire 1964, 376/10.

[307] Bknz: El-Buhârî, el-Menâkıb, 28.

[308] Ebû Muhammed Ali bin Ahmed bin Saîd bin Hazm el-Endelûsî el-Kurtubî, Merâtibu’l-İcmâ fî’l-ibâdât ve’l-Muâmelât ve’l-İtikadât, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, s.61.

[309] Ali Haydar Havace Emîn Efendî, Duraru’l-Hukkâm fî şerhi Mecelleti’l-Ahkâm, Dâru’l-Cîl, Beyrut 1991, 491/3.

[310] İbnu Kudâme, el-Muğnî, 68/5.

[311] Ali Haydar, Duraru’l-Hukkâm, 574/3.

[312] Ebû’l-Velîd Muhammed bin Ahmed bin Rüşd el-Kurtubî, el-Mukadimât el-Mumehhedât, Tahkîku Muhammed Hıccî, Dâru’l-Ğarbi’l-İslamî, Beyrut 1988, 52/3.

[313] Es-Serahsî, el-Mebsût, 157/22; İbnu Abdi’l-Berr, el-Kafî, 772/2; eş-Şirbînî, Muğni’l-Muhtâc, 418/3; ibnu Kudâme, el-Muğnî 49/5.

[314] Hey’etü’l-Muhâsebe, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Mi’yâru’s-Sukûki’l-İstismâr, s.480; Mecma’u’l-Fıkhı’l-İslamî, 2009 IX. Dönem Karar no: 178(19/4).

[315] İbnu Kudâme, el-Muğnî 365/5; el-Merdâvi, el-İnsâf, 379/5.

[316] Hey’etü’l-Muhâsebe, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, Mi’yâru’d-Damânât, s.480; Standart no: 5.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Biz de teşekkür ediyoruz ve hemen vakit kaybetmeden tebliğin müzakeresi için Doç. Dr. Soner Duman hocamızı, Sakarya Üniversitesi İlahiyat fakültesinde öğretim üyesidir kendileri, kürsüye davet ediyorum.

MÜZAKERE:
“KATILIM FONLARININ FIKHÎ YAPISI” ADLI TEBLİĞİN MÜZÂKERESİ

Doç. Dr. Soner DUMAN

Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

GİRİŞ

Katılım bankalarının faaliyetlerindeki denge ve gerilim

Katılım bankaları, kazanç elde etme amacıyla kurulmuş olan ve İslamî kurallara göre faaliyette bulunmaya çalışan kurumlardır. Bu kurumların ticarî faaliyetlerinde üç unsurun daima göz önünde bulundurulması gerekmektedir:

1. Faaliyetlerinin İslamî kurallara uygunluğu sorunu,

2. Konvansiyonel bankalarla rekabet,

3. Diğer katılım bankaları ile rekabet.

Ekonomik sistemin bütün unsurlarının İslamî kurallara göre düzenlenmediği bir yapı içinde yalnızca finans sektöründe faaliyet gösteren ve bu sektördeki aktörlerden yalnızca biri olan katılım bankalarının bir yandan bütün faaliyetlerinin İslamî kurallara uygun olması zorunluluğu ve diğer yandan gerek karşı gerekse aynı kulvarda bulunduğu bankalarla rekabet edebilmesi ve kazanç elde etmesi, tutturulması son derece güç bir dengeden söz etmeyi gerektirmektedir.

Zorluğun iki sebebi

Banka faaliyetlerinin İslamî kurallara uygun olmasını zorlaştıran iki temel husus söz konusudur:

1. Mevcut ekonomik sistemin bütünüyle İslamın öngördüğü hükümlerle uyuşmaması,

2. Klasik fıkhın ekonomi ve iktisat alanına ilişkin ortaya koyduğu verilerin, yaklaşık iki asırlık zaman diliminde güncellenmemiş, yeni şartlara uyarlanmamış olmasının getirdiği problemler de söz konusudur.

İlkeler

Katılım bankalarının fon toplama ve fon kullandırma yöntemlerinin fıkhî yapısı değerlendirilirken göz önünde bulundurulması gereken bazı hususlar bulunmaktadır. Bunları şu şekilde belirtmek mümkündür:

1. Klasik dönem akitlerini çağımızın şartlarına uyarlamak ile akitlerin temel yapısını bozmak birbirinden ayırt edilmelidir. Mesela Mudarebe akdi, yapısı itibarıyla mudâribin tazmin yükünü üstlenmesine müsait değildir. Mudarebe akdini katılım bankalarının uygulaması için geliştirirken, akdin bu yapısal özelliğini bozmak için yapılacak her türlü müdahale akdin dejenere edilmesidir.

2. Katılım bankacılığı işlemlerinde, ticaretin doğasında bulunan risk unsurunu sıfırlama yaklaşımından uzak durmak gerekir. Ürün geliştirme esnasında herhangi bir akdin yapısına müdahale, başka bir akitle birleştirme, yeni bir akit meydana getirme gibi tasarruflar, fon sahiplerinin ticarî risklerini sıfırlama üzerine kurulması, “risksiz kazanç” ve “faiz” sonucuna yol açacaktır.

3. Kanuna karşı hile izleniminden uzak durma. Ortaya koyduğumuz çözümler, insanlarda “kanuna karşı hile yapıldığı” izlenimi oluşturmamalı, “üzeri örtük faizli banka” algısı oluşturmamalıdır.

4. Ortaya koyduğumuz çözümleri, sadece sorunun kendisini dayatmasıyla (zaruret) veya ibâha-i asliyye şeklinde en son başvurulacak ıstıshab ilkesiyle izah etmeden önce konunun usulî alt yapısı oluşturulmalıdır.

KATILIM FONLARININ FIKHÎ NİTELİĞİ

Tebliğde “Fon toplama açısından katılım bankaları ile faizli bankalar arasında fark yoktur. Ancak fon kullandırma cihetinden birçok fark bulunmaktadır” ibaresi yanlış anlaşılmalara müsait bir ifadedir. Zira faizli bankalar fon toplarken “fâizli mevduat hesabı” ile mudilerine faiz vermeyi taahhüt ettikleri halde katılım bankaları fâizli işlemlerde bulunmamaktadır.

1. Cari Hesabın Fıkhî Yapısı

AAOIFI ve Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, cari hesapların karz niteliğinde olduğunu kabul etmişlerdir.

Kanaatimce bu gerçeği tam olarak aksettirmemektedir. Bu kanaatimizi destekleyen şeylerin birisi akdi yapmaya sevk eden sâik, ikincisi ise akdin kimi hükümlerinin karz akdi ile benzeşmemesidir.

Ancak mudilerin hesaba para yatırma saikleri dikkate alındığında bu hesapların tam anlamıyla karz olarak görülmesi mümkün değildir. Zira karz akdinde borç vereni (mukrız) buna yönlendiren saik borç isteyen kimseye [müstakriz] yardımcı olmaktır. Borç isteyen kimseyi buna yönlendiren sâik ise aldığı borcu kendi menfaati için kullanmaktır. Banka açısından bakıldığında bu amaç gerçekleşmiş olsa da mudi açısından bu amaç söz konusu değildir. Zira onun amacı, zorda kalan bir kimseye yardım etmek değil, -tebliğcinin de vurguladığı gibi- sahip olduğu parayı korumak, çek karnesi ile özel ihtiyaçlarında ve diğer bankacılık işlemlerinde herhangi bir menfaat gözetmeden kullanmaktır. Şu halde bankaya para yatıran mûdi’nin bu yatırma işleminde bireysel bir takım maslahat ve menfaatleri bulunmaktadır.

Bu işlemin tam anlamıyla bir borç verme / karz olarak kabul edilmesi halinde “borç verene menfaat sağlayan her işlem faizdir” şeklindeki genel kurala aykırı bir tutum söz konusu olmuş olacaktır.

AAOIFI, bu durum sebebiyle olsa gerek, yayınladığı standartta “Bankanın cari hesap müşterilerine (sadece cari hesapta para tutması karşılığı) herhangi bir menfaat veya hizmet sunması veyahut müşteriye vefa borcundan dolayı hesap açma dışında kalan diğer işlemlerle ilgili hizmet sunması caiz değildir” demiştir.

Ancak katılım bankaları da dahil olmak üzere bankaların, kendi müşterilerine özel bir takım ayrıcalıklar sunduğu bilinmektedir.

Yine AAOIFI standartlarında şöyle denilmektedir:

“İslamî finans kuruluşunun, para yatırma ve çekme işlemi yapacak olan cari hesap müşterilerine özel oda tahsis etmek gibi ayrıcalıklı hizmetler sunmasında veya bazı müşterilerine özel nitelikli çekler vermesinde herhangi bir sakınca yoktur.”

Özel oda tahsisi maddî nitelikli olmasa da özel nitelikli çekler verilmesi maddî karşılığı bulunan bir menfaattir.

Şahsî kanaatime göre bankaya para yatırma işlemi, içinde karz ve vedia akdine ilişkin bazı özellikler barındırmakla birlikte karma yapıda müstakil bir akit olarak görülmelidir.

2. Katılma Hesabının Fıkhî Yapısı

Katılma hesaplarının fıkhî yapısı / fıkhen modellenmesinde iki farklı modelden hareket edilmektedir: “Mudarebe” ve “yatırım vekâleti”

2.1. Mudarebe Akdi Esaslarına Dayalı Yapı

Burada mudarebe akdinin klasik yapısını anlatmak yerine katılım bankalarında uygulanan mudarebenin sorun teşkil ettiğini düşündüğüm bazı noktalarına temas edeceğim.

Klasik fıkıhta mudabere akdinde mudarib, kasıt, kusur ve ihmali bulunmadığı sürece sermayenin işletilmesi sonucunda meydana gelen zararı tazminle yükümlü değildir. Nitekim AAOIFI standartlarında da bu durum açık olarak belirtilmiştir. (13. Standart 4/4)

Katılım bankasının, katılım hesabı sahiplerinden elde ettiği fonu kâr getirmeyen, zarar ettiren bir işte kullanması halinde “yeterli inceleme ve araştırmayı yapmadığı, kâr oranının yüksek olduğu işlerde fonu kullanmadığı” gibi gerekçelerle ihmâlkâr sayılarak zarardan sorumlu tutulabilir mi? Bu konu üzerinde düşünülmesi gerekli bir husustur.

Her ne kadar pratikte katılım bankaları, bankanın piyasadaki güvenilirliği açısından zararlarını müşterilerine yansıtmıyor olsalar da kağıt üzerinde dahi olsa böyle bir ihtimalin var olduğu bilinmektedir ve bu durum müşteri açısından elindeki parasını katılım bankasına yönlendirmede bir tereddüt meydana getirebilmektedir. Yalnız burada “bankanın hangi durumda ihmalkâr sayılmış olacağı”na ilişkin net kriterlerin belirlenmesi gerekir. Aksi takdirde buna dair yapılacak bir düzenleme suistimallere açık olacaktır.

Bu konuda BDDK’nın Mevduat ve Katılım Fonu kabulü ile ilgili yönetmeliğinin 6. Maddesinin 1. Fıkrasında şöyle denilmektedir:

“Özel cari hesaplar ve katılma hesapları karşılığında, hesap sahibine herhangi bir nam altında önceden belirlenmiş bir getiri garantisi verilemeyeceği gibi, katılma hesaplarında, yatırılan anaparanın hesap sahibine aynen geri ödenmesi de garanti edilemez. Bu hususlar, katılım bankalarının şubelerinde açıkça görülebilecek bir şekilde asılarak ilan edilir.”

Tebliğde “mudârib tarafından verilen satın alma taahhüdü ilke olarak tarafların anlaşmasıyla şer’î açıdan sorun teşkil etmez” denilmektedir. Ancak bu işlemin câiz olabilmesi için “nominal değer” üzerinden değil “emsal bedel” üzerinden alınması şartı ileri sürülmektedir.

Kanaatimce bu, “bir akitte iki akit yapılması” ile ilgili yasağın kapsamına giren ve suistimale açık olan bir uygulamadır. Zira mudârib, “emsal bedel karşılığında mudarebe malını kendisi için satın alma” garantisi verdiğinde, mudarebe akdi “kâr-zarar ortaklığı” niteliğini kaybetmiş, zarar ortaklığı devre dışı kalmış olacaktır.

2.2. Yatırım Vekâleti Esasına Dayalı Yapı

Mudarebe akdinde “zararın tazmin yükümlülüğünün olmaması”, “kârdan maktu bir karşılığın belirlenememesi”, “mudaribe kâr dışında bir ücret verilmemesi” gibi hususları ortadan kaldırmak amacıyla katılım hesabının yatırım vekâleti şeklinde düşünülmesi de söz konusu olabilmektedir.

Tebliğde şöyle denilmektedir:

“Ücretli vekalet yönteminde de yatırımı yöneten kişiye yönettiği tutardan nisbi veya maktu olarak bir karşılık belirlenebilir. Bunun yanında vekilin ücreti vekâlet akdi yapılırken üzerinde anlaşılmış kâr oranından arta kalan kısım olarak tayin edilebilir.

Bu uygulamada vekilin yatırımlarında belli bir getiriyi garanti etmesi ve artan getirin vekilin daha iyi performans göstermesi için teşvik olmasından söz edilmektedir.

Kanaatimce bir vekâlet akdinde müvekkilin vekile “bu malı şu fiyata satman halinde sana yüzde …. kadar veririm. Şayet daha fazlaya satarsan artan gelir senindir” demesinde herhangi bir sakınca bulunmamaktadır. Bu işlemin ikinci kısmı “cuâle akdi” kapsamında değerlendirilebilir. Bu, yatırımcının daha kârlı yatırımlara yönelmesine, daha üstün bir performans sergilemesine yardımcı olur.

Ancak vekilin yatırımlarında belli bir getiriyi garanti etmesi kanaatimce caiz değildir. Burada vekilin üzerinde anlaşılan getiri oranından daha düşük bir getiri elde etmesini bir kusur olarak görüp eksik kalan kısmı tazminle yükümlü tutmak, sabit kâr garantisi kapsamındadır ve faizdir. Kâr oranının taahhüd edilmesi, katılım bankalarına yönelik kamu oyunda duyulan kuşkuyu arttırarak faize duyarlı kesimlerin bu bankalar ile konvansiyonel bankalar arasında bir fark bulunmadığı kanaatine sevk edecektir.

Tebliğ sahibinin de başarılı bir şekilde tespit ettiği üzere, klasik fıkıhta vekilin tazmin yükümlülüğüne ilişkin bütün örnekler, müvekkilin satması için vekiline bir mal vermesi ve belirlemiş olduğu bedelin altında onu satmaması ve bunu yapması halinde vekilin tazmin ile yükümlü olmasına yönelik ileri sürdüğü şartla ilgilidir. Müvekkilin vekiline nakdi para teslim ederek ondan bu parayı yatırım faaliyetlerinde değerlendirmesini talep etmesiyle ilgili değildir. Bu iki durum arasında fark bulunmaktadır. Dolayısıyla klasik fıkhın “vekilin tazminle yükümlü olması”na ilişkin hükümleri, kendi bağlamından koparak mutlak bir şekilde uygulamak klasik usuldeki tabiriyle “kıyas mea’l-fârık” olarak değerlendirilir.

Yine bankacılık sektöründeki güven ortamının zedelenmemesi için bankanın, yatırım vekaleti kapsamında aldığı fonu, uygun kâr marjı bulamasa bile yatırıma yönlendirip vaad ettiği kârı kendiliğinden tazmin etmesi faizli karz akdinden başka bir şey değildir.

AAOIFI standartlarında vekâlet akdinde kefaletin şart olarak ileri sürülemeyeceği ve aynı akit içerisinde birleştirmenin caiz olmadığı belirtilmiştir. Bununla birlikte vekalet akdinde şart koşulmamışsa vekilin daha sonra ayrı bir anlaşma ile kefalet sözleşmesiyle muamelede bulunduğu kimselere kefil olabileceği belirtilmiştir. Kanaatimce burada teamülün hep bu şekilde olması, bir tür adı konulmamış yazılı anlaşma gibi değerlendirileceğinden vekâlet akdi esnasında kefâlet şartı koşmaktan bir farkı kalmamaktadır. Malikî ve Hanbelî mezheplerinin sedd-i zerîa mantığıyla bu işleme baktığımızda teamül gereği sonucu önceden taraflarca bilinen böyle bir uygulamaya cevaz vermek bir hile gibi görünmektedir

Katılma hesabında fon sahiplerinin vade dolmadan yatırılan parayı çekmesi halinde kârdan mahrum bırakılması bankanın mudilerle yaptığı anlaşmada istikrarı sağlama bakımından bir güven unsuru olarak anlamlı olmakla birlikte şayet banka, vade dolmadan çekilen paralardan gelir elde etmişse bu geliri ne karşılığında elde etmiş olacaktır? Kanaatimce burada yapılan akit fasit bir icare akdi gibi düşünülerek bankaya, ilgili dönem boyunca yaptığı işlemler sebebiyle emsal ücret ödenip geriye kazanç kalmışsa mevduat sahibine devredilebilir. Yahut da emsal ücret dışında elde edilen gelir hayır işlerinde kullanılabilir. Bir başka nokta da fonun vade tarihinden önce çekilmesinde mücbir sebep ile keyfilik arasında bir ayrım yapılmasıdır. Mücbir sebebe bağlı olarak fonu vade tarihinden önce çekmek zorunda kalan ve bunu belgelendirebilen kişiye, paranın çekildiği tarihe kadar fondaki gelirden kendi hissesine düşen kâr verilebilir.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Biz de Soner Duman hocamıza teşekkür ediyoruz.

GENEL MÜZAKERE

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Genel müzakere için yarım saatlik bir süremiz kaldı. Zaten ara veremedik. Genel müzakerenin bir yarım saatini de geçirmiş olduk o bakımdan bu zaman zarfında genel müzakerede söz almak isteyen genel katılımcıların isimlerini alalım. Buyurun hocam.

Dr. Muhlis AKAR

Teşekkür ediyorum muhterem hocam. Ben kısaca kâr payı rezervi, dengeleme rezervi BDDK’nın yasa tasarısında da çok geçiyor. Bunun üzerinde hocalarımız çok durdular yani bu yüksek dönemlerde kâr edilen dönemlerde havuzlara para aktarılıp sonra da zarar ediliyorsa veya az kâr ediliyorsa onu dengelemesi sadece mudârib mi yoksa müşterilerden de alınıyor mu? Müşterilerin kârından havuza atılıyor mu? Bunu anlamak istiyorum. Atılıyorsa müşterilerin bilgisi yoksa bu ne kadar doğru olur. Kısa vadede oraya para yatırıp parasını çekenler yüksek kâr edildiği dönemde kendi kârından o havuza aktarıldığı halde kendisi oradan ayrıldığı için o sistemden de yararlanamayacak bu gerçekten ciddi bir problem sanırım. Servet Hocamız da Soner Bey de buna işaret etti. Yani riski sıfırlama çabası hakikaten bu sistemin mantığıyla bağdaşmıyor. Sözü uzatmamak için maksadımı ifade ettim diye düşünüyorum. Bir de söz almışken BES’le ilgili konvansiyonel bankalara müracaat eden bu zorunlu bireysel emeklilikle ilgili müşterilere onlar şöyle diyorlarmış; bizde iki sistem var. Hani bize sorulduğunda zaman diyoruz ki; primlerinizin helal alanlarda faizsiz alanlarda değerlendirilmesi şartıyla caizdir diyoruz. Onlar da diyorlar ki; biz katılım banklarıyla ortak bir şirket kurduk. Sanırım bir şirket varmış oraya primler yatırılıyor siz eğer faizsiz tercihte bulunursanız bu şekilde sistem işliyor. Dolaysıyla belki de burada imzası olan hocalarımız vardır. Dört beş hocamızın imzasıyla bunun caiz olduğu ifade edilmiş. Bu konuda da bilgisi olan arkadaşlarımız varsa bilgi veririlerse memnun oluruz. Bir de kamuoyunun zihninin netleşmesi adına söylüyorum. Vakıf Katılım ile Ziraat Katılım diğer bankalarla isim benzerliği mi var? sermayede bir ortaklıkları var mı? Yani Ziraat Katılımın Ziraat Bankasıyla Vakıf Katılımın Vakıf Bankasıyla bir ilgisi var mı? Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Hemen sıcağı sıcağına isterseniz cevap verin Ahmet Bey.

Ahmet OCAK

Son soruya hemen cevap vereyim. Vakıf Katılımın Vakıflar Bankasıyla herhangi bir ilgisi yoktur. Vakıflar Genel Müdürlüğü bizim ana ortağımızdır. % 99.6 sermayemizin sahibidir. Sermaye kaynağı da İslam Kalkınma Bankasından gelmiştir. Ziraat Bankası, Ziraat Katılımın ortağıdır doğru, ancak Ziraat Katılımının sermayesi hazine tarafından Ziraat Bankasına verilmiş, Ziraat Bankası da bu sermayeyi Ziraat Katılıma aktardığını biliyoruz. Diğer sorulara geçeyim mi? Hocam

Dr. Muhlis AKAR

BES’le ilgili bir sorum vardı. Ortak bir şey vardı.

Ahmet OCAK

BES’le ilgili olarak Albaraka Türk ve Kuveyt Türk’ün ortak kurmuş olduğu “Katılım Emeklilik” diye kurdukları bir sigorta şirketi var. Dolaysıyla tamamen danışma kurulları üzerine çalışıyor ama bunun dışında diğer emeklilik şirketleri de faizli ve faizsiz olmak üzere çift enstrümanla çalıştığını biliyoruz.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Şimdi Muhlis AKAR Hocam kâr dengeleme havuzuyla ilgili soru sordu. Öncelikle teşekkür ederim. Şimdi burada uygulamada katılımcıların paralarından katılımcılara ait olan paradan kesiliyor bu. Dolaysıyla hesap sahiplerinin parası bu. Fakat şöyle değerlendiriliyor: Bu sözleşmeler baştan yapılırken veya bu yönetmelikler bu şekilde düzenlenirken zaten böyle bir şeyin uygulanacağı söyleniyor. Dolaysıyla bu işin örfü âdeti de bu. Buna para yatıranlar, bütün sistem, herkes, bunun böyle olduğunu biliyor. Bundan dolayı bir de şey var, ben sunumda unuttum. Maliki mezhebinde bir görüş var: Mudârib ile rabbülmal oluşacak kârın tümünü veya bir kısmını üçüncü bir tarafa tahsis etmek üzere anlaşabilirler mi? diye bir soru var. Orda anlaşırlarsa yapabilirler deniyor. Bunu da ona dayandırıyorlar, deniyor ki; üçüncü taraf dolaysıyla hesap sahibi çıkmış gitmiş bunu banka da almıyor. Üçüncü taraf olarak daha sonra gelen hesap sahiplerine tahsis edilmiş oluyor sanki. Dolaysıyla burada açıkça ben bir tereddüt görmüyorum. Riski sanki sıfırlıyor gibi ama çok cüzi bir şey. Allah etmesin büyük bir panikte bu yetemez. Çok cüzi bir şey sadece 0,1’ leri ileri geri oynatmak için kullanılabilecek bir şey yoksa fazla etkisi olmaz.

Bu BES meselesi, şimdi BES’lerle ilgili hazinenin veya ilgili yönetmelikler var. Bu yönetmelikler farklı farklı havuzlar oluşturulur deniyor. Bu havuzların yüzdelik dilimleri şöyle şöyle oluşturulur; eğer siz faizsiz bir fon oluşturmak istiyorsanız, -SPK’nın zannediyorum tebliğidir- der ki; örneğin havuzun % 20’si katılım hesaplarında örneğin %30’u hisse senetlerinde, işte % geriye kalan şu kadarı da altın hesabında ve geriye kalanı da faizsiz sermaye piyasa araçlarında, işte örneğin sukuk gibi piyasalarda değerlendirilmelidir der. Dolaysıyla bu fonu bu havuzu faizli banka da açmış olsa faizsiz banka da açmış olsa yönetmelikler gereği o işletebileceği havuz aynı havuz. Fakat ben burada faizli bir banka içerisinde böyle bir şey yapılmasının açıkçası mahsurlu olduğu kanaatindeyim. Çünkü ana sermaye faizli. Faizsiz olarak adlandırılan BES’lerde o havuzlardaki asıl problem de bu sukuk meselesi. Çünkü tek enstrüman yani hisse senedi, altın hesabı ve katılım hesabı dışında tek enstrüman bunlarda sukuk kalıyor. Yani kira sertifikası kalıyor. İşte az önce İsmail Hoca’nın Soner Hoca’nın bahsetmiş olduğu - İsmail Hoca Arap olduğu için tam izah edemedi- mesele çok ağır mesele. Bunu maalesef masaya yatırmamız lazım. Biz bunları müsellem kabul ediyoruz. Zaten bunları geçtik diyoruz. Asıl sorgulanması gereken onlar. Eğer o sukuklar caiz ise dünkü Emin Üstün’ün sukukları haydi haydi caiz olur. Bunu demek istiyorum teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Ahmet Hocam bir açıklama yapacaklardır. Kısa.

Ahmet OCAK

Şimdi daha sonra söyleyecektim. Kâr dengeleme havuzuyla ilgili olarak ülkemiz uygulamasında ben birim değeri anlattım. Bizde kâr dengeleme havuzu diye bir havuz söz konusu değil; mevzuatımızda ve uygulamamızda. Ancak uluslararası alanda kâr dengeleme havuzu var. Bizim bankalarımızla yaptığımız toplantılarda “bizde de bu olabilir mi?” konusu tartışılıyor. Uygulamamızda kâr dengeleme havuzu yok. Ancak gelecek dönemde…

Dr. Muhlis AKAR

Ama hocam sanırım BDDK’nın yasa tasarısında var. Bu anlama gelecek 18/2’de.

Ahmet OCAK

Ben de tam onu söylüyorum hocam. Yani biz katılım bankları olarak bir araya geldiğimizde uluslararasında olduğu gibi kârın dağıtımından önce gelecek dönenmelerde oluşacak zarlara karşılık bir rezerv ayıralım konusunda bir mutabakat var. Ama düzenlemelerimizde bu yok, uygulamamızda yok. Şu an mevcut itibarıyla uygulamalarda olmadığını anlatmaya çalışıyorum. Ancak gelecekte böyle bir uygulama gelirse uluslararasına bakılarak yine danışma kurulu hocalarımızın uygun fetvalarına bakılarak katılımcının hakkı bankaya, bankanın hakkı da katılımcıyı geçmeyecek şekilde uygulamalarımızı inşallah yapmak nasip olur.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Teşekkür ediyorum.

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Hamdi hocam. Hocamızın BES’le ilgili sorusuna cevap vereyim.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Şimdi müzakerecilere de söz vereceğiz. Buyurun.

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Sayın hocam, 2008 yılına kadar mevzuatta BES’le alakalı şöyle bir madde vardır: “Mutlaka bu emeklilik yatırım fonlarının %30 mutlaka faizli olmak zorundaydı. Dolaysıyla bu bireysel emeklik daha eski tarihli olmasına rağmen biz katılım bankalarının böyle bir işleme giremeyeceği kararını almıştık. Çünkü mecburen %30 faizli işlem yapma zorunluluğu vardı. O yüzden katılım bankaları girmediler bu sisteme. 2008 yılında bu mevzuat değişince, yani tamamen serbest bırakılınca ister faizli ister faizsiz fonu oluşturulabileceği imkânı doğunca tabi katılım bankları bu sefer kendi müşterilerine hizmet sunmak adına buna girmeye karar verdiler. Ama zaten geç kalmışlardı. Fon oluşturabilecek enstrümanda zaten çok fazla yoktu. Bireysel emeklilik sistemini uyulabilmek için de banka kendisi uygulayamıyor mutlaka onun için kurulmuş bir şirket olması gerekiyor. O yüzden katılım bankaları en başta bireysel emeklilik için kurulmuş şirketlerle anlaşma yaptılar. Yani örneğin Vakıf Emeklilikle zannediyorum anlaşma olmuştu. İşte Garanti Emeklilikle anlaşma var. Yani sizin söylediğiniz o şirket meselesi oradan doğuyor. Fakat zaman ilerleyince bazı katılım bankları kendileri ortak bir şirket kurma kararı aldılar. Bunun içine bazı katılım bankları girmedi giremedi onu öyle düşünelim ama işin özü şu, öyle bir şirkette bile olsa işlemin özünde ayrı fon olması lazım yani fonu tamamen her ne kadar tartışma var ona bir şey demiyorum. Sukuk olsun, katılım hesabı olsun, altın hesabı olsun, döviz olsun veya hisse senedi olsun o hisse senetlerinin de şartları var. Buna göre teşekkül ettirilmesi gerekiyor. Hangi katılım bankası hangi şirketle anlaşmışsa, bunları takip etmekle yükümlü hocam. Bunların takibi yapılıyor.

Dr. Muhlis AKAR

Faizli bankalar da o şirkete üye mi?

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Mesela hocam Garanti Emeklilik, Garanti Bankasının bir nevi iştiraki gibi düşünün. Orda fon oluşuyor. Ama mesela Garanti Emeklilik örneğin bir katılım bankasıyla bu işlemi yaptığında o katılım bankasında gelen müşteriler için ayrıca bir şey var yapı fon. Aldığı fon mutlaka o fona aktarılması ve katılım bankasının bunu takip etmesi gerekiyor hocam.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Şimdi şöyle yapalım. İsim alalım. Karışıklık olmasın. Sağ tarafta var mı isim? Dokuz isim yazdım önce onlara söz vereceğim sonra tebliğci ve müzakereci hocalara söz vereceğim. Fatih Mehmet AYDIN buyurun.

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Ahmet Bey tebliğini sunarken şöyle bir serzenişte bulundu dedi ki: Keşke bu kredi ifadeleri çıkartılırsa fon konulsa da artık biz de rahat etsek. Ben öğrenmek için soruyorum: Şu anda katılım banklarının uyguladığı sistemdeki bütün kredi kelimelerini çıkarsak hepsine fon desek acaba sistem tamamen caiz olur mu? Bunun devamı olarak on yıldır tartışılan bu konuda artık hala görüyorum ki katılım bankları kendileri normal bankların kredi olarak yaptıkları hizmeti ilk önce “İnân, Mudârebe, Müşâreke” dediler. Şimdi yatırım vekâleti çıktı bir isim koyamadılar acaba ne zaman bir limana varacaklar. Onu da bilemiyorum ne olacak, en sonda hocalarım yeni bir akit dediler. O yeni akdi de henüz tarif edemedik bugün benim anladığım nokta bu. En son Soner Hocam bahsetmiş olduğu mudârebe ve yatırım vekâletindeki vekil hususu malumaliniz mudârib aynı zamanda bir vekildir. Yani o açıdan mudâribe de belli bir şartlar konulursa “sen şu sınırları aşamasın” denilirse onun da tazmin sorumluluğu ortaya çıkar diyerek sözü size bırakıyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Teşekkür ediyorum. Genel değerlendirmelerde cevap verecekler. Sizin zaten sual, cevabın içinde barındırıyor idi katkınızdan dolayı. Hacı Mehmet Günay hocam.

Prof. Dr. Hacı Mehmet GÜNAY

Ben sadece Ahmet Bey’e bir soru sormak istiyorum merak ettiğim için. Şimdi bu Türkiye’deki uygulamalar dedik birim değer, hesap değer uygulaması ile ilgili. Türkiye’deki uygulamalar demek bütün katılım bankaları aynı şekilde uyguluyor anlamına gelir. Çünkü bir tebliğe dayanıyor anladığım kadarıyla fakat bu tebliğin hazırlanmasında acaba arka planda fıkıhçıların görüşleri de alınarak mı hazırlık yapılıyor yoksa sadece bunu devletin mevzuatla ilgili birimleri mi yapıyor? Eğer fıkıhçılar buna katılıyorsa ya da diğer uzmanlar katılıyorsa onların, ittifakla aldığı karalar mı yoksa bunlara yönelik şerhler var mıdır? Türkiye’deki bütün katılım bankları aynı şekilde mi uyguluyor? Bu tebliğ farklılıklar da imkân veriyor mu? Belki çok uzun olacak ama dünyadaki uygulamalardan çok da farklı mı? Bununla yetiniyorum. Teşekkürler.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Kredi kelimesi zaten “kârz” kelimesinden batı diline geçtiğini düşünüyorum. Dolaysıyla İslam’daki kârz çerçevesinde kaldığı takdirde biz ona meşru’ dur diyeceğiz. Fakat malumudur ki; batı dünyası kârz sınırlarını aşarak ona ilavelerde bulunmuş oluyorlar. İlavede bulununca da Soner Hocanın dediği gibi selbi şartlar devreye giriyor. Bu durumda işin içine de faiz girebiliyor. İkinci bir mesele kârzın ivazlı bir akit olması mümkün değil. Onu özellikle belirtelim. Her ne kadar bazı Hanefiler başta teberuu nihayetinde mübadele demişse de yine Hanefiler içerisinde bunu tenkit edenler ve kârz için ileri sürülen süreye müddete bağlı kalmanın müstahap olduğunu belirtenler de var. Fakat işin hakikatine baktığımız zaman, kârzın ivazlı bir yani mübadele şeklinde bir akit olması mümkün değildir. İvazlı bir mübadele olması için misli misline değil de misle ilaveten bir şey alınması gerekir ki o zaman mübadeleye dönüşür işin içine faiz girer. Aslında kârzın bizzat kendi sınırları içerisinde bir ivaz veya mübadele yoktur. Başka şöyle bir endişemiz var Türkiye’de katılım bankları geçiş dönemini yaşıyoruz diye verilen fetvalarda biraz gevşek davranılıyor kanaati var bende. Katılım banklarının danışmanları kimlerse biraz daha işin üzerinde ciddi durmalarını teklif ve arzu ediyoruz. Teşekkürler.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Biz de teşekkür ediyoruz. Rıfat Oral Hocam.

Rıfat ORAL

Hocam teşekkür ediyorum. Bu konuşmalarda “yeni bir akit” sözü çok kullanılıyor. Bizim aynı dili konuşmamız için bu işlerin mutlaka fıkhın denetiminde olması gerekiyor. Çünkü fıkıh bize sistematik düşünmeyi öğretiyor. Bazı kavramlar veriyor, şablonlar veriyor. Yani bu yeni bir akit dediğimizde denetimsiz bir alana giriyoruz. Bu yeni akit denilen şeyin mutlaka hukuki çerçevesinin çizilmesi gerekir, şartlarının konulması gerekir. Ondan sonra kamuoyuna arz edilmesi gerekir. Birinci olarak bunu söylemek istiyorum.

İkinci olarak, finans kurumları kamuoyu denetimine tabi tutulabilir mi? Şu şekilde; yatırım ortakları parayı yatırıyor. Biz buna “rebbülmal, sermaye sahibi” diyoruz. Ama bunların hiçbir seçim hakkı yok. Yani şöyle olabilir mi; “ben yatırdığım parayı şu şu kalemlerde kullanılmasını, tasarrufta kullanmasını istemiyorum”. Mesela bana göre altın hesabı problemli, teverruk problemli bu şekilde bir seçim hakkı verilebilir mi? Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Biz teşekkür ederiz. Hocalarım notlarını alıyorlar. Fatih BOZ Bey.

Fatih BOZ

Fatih Boz, Albaraka. Ben birkaç açıklama yapmak istiyorum. Sunumda bahsedilen konularla ilgili olarak. Şimdi katılım bankları tek düzen plan hesap gereği, öz kaynakları, katılım hesapları, mutlak surette ayırmak zorunda, herhangi bir şekilde birleştirme söz konusu değil. Yani dolaysıyla bunu herhangi bir katılım bankasının hesaplarına baktığımız zaman ya da dönem sonu bilançolarına baktığımız zaman görebilirsiniz. İkincisi yani kârlı projeyi herhangi bir öz kaynağı ya da kârsızı katılıma gibi bir uygulama genel anlamada yok. Yani temel prensip katılma hesaplarının dolu olması mantıkinde bunu gerektiriyor ve ekonomik gereklilik açısında siz eğer katılım hesaplarındaki havuzun doluluk oranı bir miktar boş bırakırsanız dağıtacağınız kârlar da zaten doğal olarak azalacaktır. Dolaysıyla bu konular doğrudan doğruya kamu otoritesinin denetimi üzerinde durduğu konular. Dolaysıyla hani burada özel bir niyet ile bir boşluk bırakılmamıştır. Kâr dengeleme havuzu ya da zarar dengeleme havuzu şeklinde bir zaten bahsedildi. Böyle bir uygulama henüz yok. Ancak belki tartışılan mevzuata girecek bir konu. Komisyon için de evet tartışılan bir konu ama bahsedildiği gibi manipülasyona açık bir şekilde, birdi-beşti, böyle bir şey yok. Bugün katılım banklarının bilançosuna baktığınız zaman ortalama komisyon %1 olduğunu göreceksiniz. Bu yine konuşulabilir tartışılabilir ama çok böyle afaki oranların olduğunu ben görmüyorum. Son olarak da atıl fonlar var işte döviz masasında bundan para kazanılıyor. En azından içinde bulunduğum kurum içinde böyle bir durum kesinlikle yok. Bunu da arz etmek istedim. Teşekkürler.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Teşekkür ediyorum verdiğiniz bilgiler ve katkılardan dolayı. Faruk Beşer Hocam.

Prof. Dr. Faruk BEŞER

Evet herkesi selamlıyorum. İki üç noktaya işaret etmek istiyorum. Bunlardan birisi, görüyoruz ki yeni fukahâ bu tür konularda güzel çalışmalar yapıyor. Bunların sürdürmesi ümit verici. Fakat yine bu noktada tıkanılan bir yer var gibi zannediyorum o da şu: Yani bu katılım bankları meselesini, diğerlerini, eski akitlere benzeterek, işte mürekkep akit şuraya kadar budur, şuraya kadar şudur, burası vekalet, sonrası kefalettir deme yerine bu yeni akitlerde, yeni ortaya çıkan durumlarda temel haramları göz önünde bulundurmamız, onlar olmadıktan sonra bugünkü şekliyle yeni şekliyle yeni bir akit sayıp devam etmemiz gerekir. Mesela faiz yoksa, garâr yoksa, cehaleti fahişe yoksa, terazi varsa, karşılıklı rıza dayanıyorsa yani mallar insanlar arasında batıl yollarla yenmiyorsa o zaman bunun helal olması gerekir bu bir.

İkincisi, daha önce de söylediğim bir şeydir bu, böyle olmadığı için şu anda benim görebildiğim kadarıyla katılım bankalarında şaz fetvalarla hareket edilmektedir. Şaz fetva ne demek işte oradan buradan hangisine uyuyorsa onu almak ondan bir parça almak, Murat’tan bir parça almak Mercedes’ten bir parça almak onunla bir bütün oluşturmak gibi bir şeye gidiliyor. Bunun da önüne geçmek lazım yani çok abartılı bir sözdür belki ama Evzâi’nin bir sözü vardır. Diyor ki: “Şaz fetvalara tutunmak insanı dinden çıkarır.” Yani işinize geldiği yerden onu alıyorsunuz. Şuanda bu görebildiğim kadarıyla bu katılım banklarının yaptıkları şey de zaten bir şey yapmağa karar veriyorlar. Fıkıhçılar da o şeyin ne olduğunu bilmiyor. Efendim ondan sonra diyorlar ki; hoca biz böyle bir şey yapacağız bu caiz mi değil mi diyorlar. O da bakıyor karıştırıyor ya dört mezhepte olmasa da Zahirîlerde böyle bir görüş var diyor. Şu şu görüş üzerine böyle bir şey bina edebilirsiniz diyor. Böylece toplama bir fetva ortaya çıkıyor gibi geliyor bana. Onun olmaması için sanıyorum Malezya’da olduğu gibi “Meşruiyet Kurulu” gibi bir şey olmuş olsa bu Meşruiyet Kurulu tamamen bu bankadan bağımsız olarak çalışsa onlar bu işe karar verseler belki, Diyanet’in başkanlığında böyle bir kurul olmuş olsa o zaman daha sağlıklı bir şey olur diye zannediyorum.

Bir başka mesele, şu anda not alırken dedim ki; “kavramları sizin olmayan bir kurum sizin değildir, sizin kurumunuz değildir”. Dolaysıyla bu katılım banklarının banka isminden başlayarak sonuna kadar mademki bunu İslami bir kuruluş olarak insanlara takdim ediyoruz o takdirde bütün kavramlarının fıkhın kavramları olması gerekir. İslam’ın kavramları olması gerekir. Çünkü bizim içini doldurup meşru olup olmadığına karar vereceğimiz düşünceler kavramlarla alakalıdır. Bunu kısaca bu kadar söylemiş olayım.

Bir son nokta uzatmamak için son nokta, biz haber aldığımıza göre, bazı gördüğümüz ve duyduğumuza göre, bazı şahit olduğumuz şeyler de var burada, sistem her ne kadar ne şekilde kurulmuş olursa olsun fakat bu sistemi götüren yürüten bu bankaların şubeleridir şube müdürlükleridir. Dolaysıyla onlar daha çok işlem yapmak daha çok fon kullandırmak için can atmaktadırlar; tabii olarak bunda çıkarları vardır. Dolaysıyla bu meşru olarak belirlenen bir takım uygulamaların şube müdürlüklerinde aynen uygulamadıklarını kâğıt üzerinde meşruiyet olduğuna dair çokça şeyler duyuyoruz. Bunun önüne nasıl geçilir onu da bilemiyorum. Bu kadarla yetiniyorum. Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Biz teşekkür ediyoruz. Abdullah Durmuş Bey.

Yrd. Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Hocam teşekkür ediyorum ben de. Detayla ilgili söyleyeceklerim de var ama önce bu akitlerin yeni akit olması veya güncellenmesi konusuna bahsederek başlamak istiyorum. Evet, günümüzdeki gerek katılım hesapları cari hesaplar hemen hemen bütün işlemler geçmiştekiyle aynı değil, bunların güncellemesi gerektiği konusunda herkes hem fikir zaten. Ancak Soner Hocanın dikkat çektiği bir husus vardı yani güncelleme, dejenere veya yeni akit akde geçme konusunu bunların arasındaki sınırları çok iyi çizilmesi lazım. Şöyle bir kıyas yapmak istiyorum. Hiçbir nass gibi kaygısı olmayan modern hukukçularda dahi baktığımız çalışmalarında mutlaka yeni çıkan bir sözleşmeyi illaki önceki klasik akitler çerçevesinde değerlendirip hiç bir çare kalmıyorsa yeni akittir şeklinde bir nitelemeye gidiyorlar. Çünkü Rıfat hocamın söylediği gibi aksi takdirde hukukçunun elinde veya fıkıhçının elinde hiçbir kıstas kalmaz. Yeni akit dedikten sonra hangi şeylerin kabul edilip hangi şeylerin kabul edilmeyeceği büyük oranda sübjektif hale geliyor. Cari hesap ve katılma hesaplarına bakacak olursak cari hesaplarla ilgi Soner hocamız saike bakarak veya müşterinin elindeki bir takım avantajlara bakarak bunun kârz olamayacağını söyledi. Eğer bu ölçütten hareke edersek o zaman murabaha da bütün murbaha işlemlerinde iki tarafın amacı finans- kredi dolaysıyla murabahayı da kredi olarak mı düşüneceğiz? Yani saik akitlerin isimlendirmesinde ne kadar etkili olmalı. Yine bir başka kişi dese ki; ben sana şu kalemimi biraz daha uygun fiyattan satıyorum -ona yardım amacıyla- buna biz satım değil de hibe akdi mi ismini vereceğiz. Saiklerin zaten akde tesiri konusu ayrı bir tartışma konusu. Dolaysıyla sırf buradan hareketle ki ashapta da böyle bir uygulama var. Sırf parasını garanti altına almak için kârz veren var. Ama yine onlar kârz olarak kabul edilmiş.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Hocam toparlarsak…

Yrd. Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Tamam hocam. Katılma hesaplarında mudarebe ve yatırım vekâleti olması hususu ayrı değerlendirilmesi lazım kanaatimce hocam. Masraflarda katılıma hesaplarına düşen kısmın hesaplanıp onların düşürebilmesi, komisyonların ticarette komisyon halk tarafında hiç kabul edilebilecek bir husus değil dolaysıyla komisyonların ya kaldırılması ya da alınacaksa havuzlara yansıtılması, atıl fonların değerlendirilmesindeki tartışmaların ortadan kaldırılması için ya adil bir yöntemin uygulanması ya da AAOIFI’nin dediği gibi ya karıştırılması katılım hesaplarıyla ya adil bir dengenin kurulması lazım. Şurada bir önemli husus var kanaatimce, zarara katılma hususu, yani kârın dağıtılması, kârın hesaplanmasında hükmi takdir/tandid uygulandığı için bütün kârlar dağıtılıyor sonra meydana gelen zararlar sonradan yansıtılıyor. Dolaysıyla mevcut durumdaki zarara katılma aslında mudaribin ya da bankanın bir zarara katılması söz konusu değil. Sadece kârların düşürülmesi ancak sermayeyi aşan bir zarar olursa sermayeye dokunan bir zarar olursa zarara katılması söz konusu oluyor. Burası sanırım biraz atlanıyor. Bir de şunu söyleyerek tamamlıyorum, kâr tamamlamada AAOIFI’nin koyduğu bir standart var. Kendi hissesinde tamamlarsa banka bu durumun müşteriye beyan edilmesi lazım ki gerçekten kâr edildiği zannına kapılmasın. Dolaysıyla ileriki kararlarını doğru bir şekilde alabilsin. Teşekkür ederim.

Fatih BOZ

Tebliğde bulunanlara teşekkür ediyorum. İshak Emin Bey’in açıklamalarına ilişkin şunu ifade etmek durumundayım: Birim değerin matematiğiyle uğraşmak fıkhın konusu değil dendi. Ama sonucu bakımından bu matematik ne sonuç üretiyor? Mesela teorik olarak uzun vade katılım fonu yatıran mağduriyet yaşayabilir. Bunu fıkhın değerlendirmesi lazım.

İkinci olarak, bir öz kaynak meselesi tartışıldı. Şimdi öz kaynak denilen şey sermaye değildir. Havuz perspektifinden bakıldığında katılım hesabı haricindeki her şey öz kaynaktır. Özel cari hesaplar da öz kaynaktır. Alınan borçlar vesaire bütün kalemler öz kaynak sayılır. Şimdi bu önemsenmeyecek bir tutar olarak görülemez.

Size üç rakam iki de oran vererek toparlamak istiyorum. Bütün katılım bankalarının 31.12. 2016 kredi toplamı 79 milyar. Katılım bankalarının 31.12. 2016 katılım fonu toplamı 86 milyar. Bunun da 18 milyarı özel cari hesaplar. Toplam aktif büyüklüğü ise, 140 milyar. Yani öz kaynak sayılabilecek 60 milyarlık bir tutar var. 86’dan da 18’i çıkarsak 78 milyarlık öz kaynak tutarı var. Katılım fonu tutarı daha düşük. O yüzden yönetilmesi zor bir yer. Yani havuza girip çıkması, kullanılması gereken bir durum oluyor. Şimdi burada zaten kafadan bir atıl fon durumu oluşuyor.

Bir de iki oran vereceğim dedim. Şöyle bir şey söyleyeyim. 86 milyarlık katılım fonu toplamının yüzde altmışı, döviz cinsinden. 79 milyarlık kredinin % 19’u döviz cinsinden. İshak Emin hoca yabancı para havuzları kati bir şekilde ayrışıyor dedi. Bu hesaplamalarla (ele aldığımızda bunların) nasıl ayrıştığıyla ilgili tekrar tartışmak lazım. Bir de Soner hocama kısa bir sorum var. Katılım bankaları şu anda bütün müşterilerine tek bir risk düzeyini dayatıyor. Yani siz çok risk sevseniz de az risk sevseniz de tek bir riske katlanmak durumundasınız. Bunu da fıkhî açıdan merak ediyorum.

Ömer ÇEKİN

Birkaç bilgilendirme yapmak istiyorum: rezervlerle ilgili, bizim mevzuatımızda rezerv ayırma diye bir hüküm var. Uygulanmıyor olabilir ki uygulanmadığını biz de bilmiyorduk. Çünkü raporlanmamış. Kâr dengeleme rezervi yapılabilir. Bizim yeni mevzuatımızda iki farklı rezerv türü geliyor. Burada da ayrı fıkhî hükümlerin dikkate alınması gerekir. Birisi kâr dengeleme rezervi, birisi de yatırım riski rezervi. Ahmet beyin aslında biz zararları karşılamak üzere bir rezerv düşünüyoruz dediği şey aslında kâr dengeleme rezervi değil yatırım riski dengeleme rezervidir. Bunların da fıkhî hükümleri ayrıdır. Birisi öz kaynaktan gelir. Yani banka kendi öz kaynağını o rezerve koyup zararları karşılayabilir. Ama kâr dengeleme rezervi, daha çok müşterilerden hak ettikleri kârdan ayırdıkları bir rezervdir. Orada da farklı fıkhî hükümler ortaya çıkabilecektir.

Bir başka ayrıntı, İsmail hocamın sunumlarında yatırım vekâletine dair fıkhî hükümler çok konuşuldu. Ancak şu anki mevcut mevzuatta bizim katılım fonlarının yatırım vekâletine dayalı olarak toplanması mümkün değil. Burada mevzuat boşluğu var biz yeni kanunla zaten bunu da gideriyoruz. Mevcut durumda katılım fonlarının fıkhî içeriğinde yatırım fonları konuşulabilecek bir şey değildir. O açıdan söylüyorum. Belki mevzuata aykırı böyle bir fon toplanıyor olabilir. O konuda da açıkçası bir bilgimiz yok.

Katılım bankaları şu anda altın mevzuatı konusunda ciddi bir azar payına sahipler. Ancak aktif tarafta bunun kullanılması diye bir şey pek söz konusu değil. Altın kredisi zaten mevzuatta sadece belli taraflara verilebilecek kredilerdir. Bunun da kullanılması mümkün olmadığı için de altın mevzuatı sahiplerine TL kullanımından gelen kârın aktarılmaması, açıkçası hocalarım tarafından da eleştirilen bir şeydir. Bu otomatikman gerçekleştirilebilecek bir şeydir. Yani havuzda ayırmak, havuzlar kesin kati ayrılıyor diye bir şey fiili olarak mümkün değildir.

Bir de zorunlu karşılıktan gelen gelirin sadece TMSF primlerinde kullanılması konusunda (belki ileriki aşamalarda) bir şeyler yapılmasını düşünüyorum. Çünkü TMSF primleri kapsamındaki mevduat bellidir. O sadece bireysel mevduat ve belli bir tutara kadardır. Ama bildiğim kadarıyla havuzlarda bireysel ve ticari şeklinde bir ayrım yapılmadığı için de burada ticari mevduatın aleyhine bir olumsuz durum meydana geliyor gibi görünmektedir. Belki bunun için alt mevzuatlarda falan bir şeyler yapmaya çalışabiliriz.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Şimdi de sunum ve müzakere yapan arkadaşlara birkaç dakika vereceğiz.

Ahmet OCAK

Ömer beyin söylediği en son şeyden başlamak istiyorum. Bizim katılma hesaplarıyla ilgili olarak ayırmış olduğumuz zorunlu karşılıkların merkez bankasındaki nema gelirinin zaten uygun olmaması nedeniyle TMSF karşısında bunu kullanıyoruz. Çünkü diğer taraftan da biz katılma hesaplarını garanti altına alıyorken sigortalıyor olmamıza ilişkin tereddütler var. Bunu da dayatmadığımız için ticaride olmuş ticaride olmamış bunun bir anlamının olduğunu düşünmüyorum.

Diğer taraftan sunumlarla ilgili şunu ifade etmek isterim. Servet hocanın sunumunda genel havuzda resenkort uygulamasına değinildi. Ama sonunda AOIFI standartlarına uygun olabildiğini de söyledi. Ama bizim genel havuzda resenkort uygulamasıyla günlük kâr dağıtabilmemizle ilgili herhangi bir alternatifimiz söz konusu değil. Ancak özel havuzlarda tahsil usulü ve tahakkuk usulüne göre kâr dağıtımı yapılması mümkündür.

Öte yandan kullandırılan fonlarda öncelik meselesini servet hocamız gündeme getirdi. Birincisi, öz kaynaklarda ve katılma hesaplarında eşit oran olabileceğinden bahsettik. Diğerinde ise katılma hesaplarının tamamı kullandırıldıktan sonra öz kaynakların kullandırılmasından bahsetti. Ki diğer üçüncü ve dördüncü konuları görüşmeye gerek yok dedi. Bu ikisinden başka bildiğim kadarıyla katılım bankalarının tercih ettiği bir sistem yok. Benim önceki çalıştığım ve şimdi çalıştığım kurum açısından bakmak gerekirse öncelik katılma hesaplarından, katılma hesapları kullandırıldıktan sonra da öz kaynaklardan kullandırım yapıyorduk.

Havuzların ya da bankanın tasfiyesinde daha önce ayrılan karşılıkların tamamı hayır ve hasenatta kullanılır gibi bir cümle kullanıldı.

Eğer havuzlar tasfiye ediliyorsa ya da banka tasfiye ediliyorsa son anda kim varsa havuzda havuzlar için ayrılmış karşılıkların iptali yine mevcut sistemde havuzlara kâr olarak dağıtılacağı için havuz sahiplerine aittir. Bunu havuz sahipleri isterse aldıktan sonra hayır ve hasenatta kullanabilirler diye düşünüyorum.

Komisyonlarla ilgili olarak da şunu söylemek istiyorum. Katılma hesaplı kullandırılan fonlardan elde edilen komisyonların katılma hesaplarına dağıtılmasıyla ilgili küçük bir düzenleme yaparsa BDDK, bütün bankalarımız bunu katılma hesaplarına dağıtacaktır.

Ama diğer taraftan bankalarımız şunu da yapabilirler. Şu anda da yapabilecekleri gibi. Yüzde seksene yirmi paylaşım oranını eğer masrafları karşılamıyorsa yetmiş sekize yirmi iki şeklinde düzeltebilirler. Bu da algıyı düzeltir diye düşünüyorum. Vadesinden önce çekilen paralarla ilgili olarak bütün bankalarımızın uygulaması, üç beş sene öncesine kadar İshak hocamın dediği gibi katılma hesaplarına dağıtılıyordu. Ancak danışma kuruluşlarımızın vermiş olduğu fetva, katılım hesaplarındaki sözleşmelerde bunun yazılması kaydıyla banka bunu alır dedikten sonra bankalarımız iade kârı kendilerine alıyorlar. Yanlış anlaşılmaya sebebiyet vermesin diye bunu düzeltiyorum. Ama uygulamada şunun yapılabileceğini düşünüyorum. Eğer iade kârın oluştuğu gün çekilen para kadar olan kısım katılım hesabı toplamından düşüldüğü için atıl fon varsa havuzda bunun katılım hesaplarına dağıtılmasının doğru olduğunu düşünüyorum. Ama eğer havuzda atıl fon yoksa zaten bu para banka tarafından karşılanmış bir paradır. Dolayısıyla iade kârın sahibinin de bankanın olması gerektiğini haziruna bildirmek durumundayım.

Yatırım vekâletiyle ilgili uygulamamız henüz yok. Hiçbir bankada yatırım vekâletinin yasal alt zemini de yok. Bu konu yeni bir konudur. Tartışma konusudur. Ama tartışıldıktan sonra uygulamaya geçecektir. Mevcut bizim katılma hesaplarımızla ilgili olarak mudarebeyle fon topladığımızdan yatırım vekâleti yok. Bunu özellikle söylüyorum. Ancak karıştırılan bir şey var. Vekâlet yöntemleriyle bankalarımız uluslararası finans piyasalarından, uluslararası İslami finans kuruluşlarından fon alabiliyorlar. Almış oldukları bu fonda da sözleşmelerine yazılmış olmak şartıyla oluyor. Çok konuşulduğundan açıklama yapma zarureti var gibi düşünüyorum. Örneğin yüz bin dolar fon aldınız. Bunu da bir yıl değerlendirmenin neticesinde karşılığında yüzde on kâr vermeyi garanti ediyorsunuz. Yüzde onun üzeri bankanındır. Yüzde sekiz buçuk kâr elde ettiğinizde sözleşmemize göre biz vekâleti temin ettiğimiz yerlere sekiz buçuğu ödememiz gerekiyor. Yüzde onu garanti ettiğimiz için onu verecekmişiz gibi bir algı oluştu. Onu düzeltmek istedim.

Fatih Mehmet hocamız kredi ifadesinin çıkarılması için işte müşareke, inan, mudarebe gibi isimlerin kullanıldığını belirtti. Ben krediyi kullanmayalım derken mevzuattan da bunları çıkaralım anlamında diyorum. Ya da bazı düzenlemelerimize, raporlarımıza, faiz, slaş, kâr payı gibi ifadelerin mevzuatımızdan çıkması gerektiğini söylemeye çalışıyoruz.

Katılım bankalarının uygulamalarında da başından bu tarafa sanki isim değişiklikleri yaparak yeni şeylerle piyasaya çıkıyorlarmış gibi bir algı oluştu. Onu düzeltme ihtiyacı hissettim.

Birim değer uygulamasında fıkhî görüş alındı mı? diye bir soru var. Biz birim değer hesaplamalarını o günün beş tane katılım bankacılarının temsilcileriyle beraber katılım bankaları birliğinde toplantı yaptık. Bizim mutabık kaldığımız metni BDDK’yla paylaştık. Bu çalışmalarımızda katılım bankalarımız bunun fıkhî hükmünü kendi danışmanlarına tabikî sordular. Onlardan alınan cevaplara göre bu işlemlerin yapıldığını paylaşmak istiyorum.

Dünya uygulamalarından bahsedildi. Dünya uygulamalarıyla bizim uygulamalarımız arasında bir tek farklılık var. O da kâr dağıtım rezervi, kâr dengeleme rezervinin başta mı yapılacağı yoksa bizdeki gibi hesaplama anında mı yapılacağı? Biz hesaplama anında yapıyoruz onlar başta yapıyorlar. Yani elde edilen kârın belli bir kısmını dengeleme havuzu olarak tutuyorlar ve zararları oradan karşılıyorlar. Biz ise, oluşan zararları paylaşım anına göre yapıyoruz nasıl yaptığımızı anlatmıştım.

Kamuoyu denetimine tabi olunması gerektiğiyle ilgili bir şey söylendi.

Bizim yapmış olduğumuz uygulamaların tamamı hem BDDK’nın hem bağımsız denetime sahip. Dolayısıyla herhangi bir eksikliğimiz varsa denetim organları bunları zaten rapor ediyorlar.

Son konu, zarara katılma oranı sanki dönem sonunda yapılıyormuş gibi ifade edildi. Zarara katılma oranı günlük olarak hesaplanıyor.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

İshak Emin hoca, sukuk, teverruk vs.’nin karza dayalı olmadığını söyledi. Burada muhasebeciler var. Ahmet Bey, sukuk, teverruk vs.’nin gelirlerini muhasebede nasıl kaydediyorsunuz? Ki sizin sunumunuzda bunların bankanın aldığı borçlar olarak kaydedildiği görülüyor.

Ahmet OCAK

Elde etmiş olduğumuz sukuku VKŞ aracılığıyla yapıyoruz. Dolayısıyla da VKŞ aracılığıyla almış olduğumuz bir kredidir. Bu krediden alınan kâr payları… Bizde alınan krediler pasifte alacak olarak kaydediliyor.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Katılma hesabı mantığı içinde bunu alamıyorsunuz.

Ahmet OCAK

Bizim sukuk yatırımı yapmamız ayrı bir şey, sukuk ihraç yapmamız ayrı bir şey. Eğer ihraç varsa pasifte; biz sukuk yatırımı yaptıysak aktifte yapıyoruz.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Kastım da buydu zaten. İshak hocayla anlaşamadığımız nokta da bu. Banka fona ihtiyacı olduğu için sukuk ihracı için yapar. Teverruka yine fona ihtiyaç olduğu için gider. Vekâlet yatırımına niçin gider? Fona ihtiyaç duyduğu için. Yurt dışı, yurt içi fon ihtiyacı duyduğu için. Demek ki katılım hesaplarından gelen para, özel cari hesaplardan gelen para yetmiyor ki fona ihtiyacı oluyor ve fon topluyor. Hani biz katılım bankaları, katılma hesabı olarak fon topluyor diyorduk? Bunun için de caizdir diyorduk. İşte bunlar katılma hesapları olarak toplanmıyor. Arkasında hangi sözleşme olursa olsun, para bankanın kasasına girerken bankanın kasasında bankanın borcu olarak, anapara ve getiri borcu olarak giriyor. Sadece özel cari hesap gibi değil. Anapara artık getiri borcu olarak giriyor. Bütün bankaların bilançoları incelendiğinde bu çıkar ortaya. Öz kaynaklardan katılma havuzlarına katılım meselesi, hocalarımız da ifade ettiler, bu paralar katılma havuzunda hesap sahipleriyle aynı kaderde birleşmiyor. Kendisi öz kaynaktaki parayı farklı olarak değerlendiriyor. Bunun yurt dışındaki pratik sonucu şöyle. Yapılan araştırmalarda bir bankanın örneğin on yıl önceki durumda, yüz bin lira parası var. Katılma hesabında da yüz bin lira parası var. On yıl sonra hesaplar çıkınca, karlılık oranında öz kaynaklar yüzde seksen, katılma hesaplarına verilen kâr yüzde on. Yahu sen aynı parayı değerlendiriyorsun… Dolayısıyla burada bir farklılık oluyor. Demek istediğim buydu. Komisyonlar için Fatih Bey fazla bir oranın söz konusu olmadığını belirtti. O zaman hiç alınmasın. Artıyorsa, katılma havuzuna atılsın.

Orhan Çeker, Abdullah Durmuş, Soner Duman ve diğer hocaların yeni akitle ilgili görüşlerine aynen katılıyorum. Yeni akitten kastım şu, yani hiçbir akit yeni değil arkadaşlar. Akitler güncelleniyor. Sadece mudarebe akdinden bir örnek vermek istiyorum. Klasik mudarebede bir kişi var. Teori, parayı işletirken yemen, içmen, yol masrafın sana aittir. Bankada da bin kişi var. Bin kişinin bu tür masrafları söz konusu oluyor. Dolayısıyla yeni bir şey yok. Yeni olan şey, temel prensibin biraz daha güncellenmesi ve genişlemesi. Faruk Beşer hocamın ifade ettiği gibi ana ilkelere sadık kaldığımız zaman o temel akitlerden de dışarı çıkmamış oluyoruz. Yasakları ihlal etmiyoruz.

Dr. İsmail HALİTOĞLU

BES’le ilgili şunu eklemek istiyorum: Şu anki faizli bankalarda faizsiz havuzlar olduğu doğrudur. Devlet, bu alanda tüm bankalarda, BES şirketlerinde faizsiz havuzlarında olmasını gerekli kılıyor. Ama bu havuzlar ve bu fonlar nasıl çalıştırılacak, bazıları katılım bankalarına veya katılım fonlarına onlarla anlaşarak o parayı aktarıyor. Böylece bunlar benim İslami fonlarım bunlar diyorlar ama bu fonların fetvasının kimden alındığı söz konusu değil. Yatırım vekâletiyle ilgili ben, bu yatırım vekâletini katılma hesaplarında topluyor demedim. Ben genel olarak konuştum. Türkiye de katılım bankaları mudarebe akdiyle ilgili ama yatırım vekaleti de sukuklarda kullanılıyor. Ayrıca sukuk noktasında Servet hocayla aynı kanaatte değilim. Servet hoca tüm sukukları siliyor. Ben sadece sukuklara dikkat çekmek istedim. Yönetim sözleşmesiyle ilgili olarak ihraç edilen sukuklar vekâletle yapılıyor başkasıyla mudarebeyle yapılmıyor. Banka yatırımcıların fonlarını gerçekleştireceği yatırım fonlarının faaliyetleri için değil yapmış olduğu murabaha işlemlerinden alacağına dayanarak yatırımcıya maktu bir kâr oranı veriyor. Bu yüzden ben bankaların danışma kurulunun bu sukuka fetva verirken dikkatli olmasını istiyorum. Yani bunun sukuk fetvasında yazılması gerekiyor. Bu sukuklar gelecekteki projelerde kullanılacaktır diye. Son olarak katılım bankacılara katılma hesabıyla ilgili bir soru yöneltmek istiyorum: vatandaşlar da haklıdır. Şu açıdan faizli bankalar yüzde on dört olarak faiz kullandırıyor. Kendi müşterilerine yüzde on yüzde on bir faiz veriyor. Katılım bankaları da kendine özgü işlemlerde, katılma hesaplarında yüzde on dört kullandırıyor. Ama vatandaşlara %7-8 kâr payı veriyor. Niye böyle bir fark oluşuyor.

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Benim birim-hesaplama modeli fıkhı ilgilendirmiyor dediğim söylendi. Fıkhı tabikî ilgilendiriyor. Ben matematik hesabı kastettim. Bizim bakacağımız nokta, bunun adalete uygun olup olmadığı, tarafların rızasına aykırılık taşıyıp taşımadığı, şeffaf olup olmadığıdır. Yani biz buraya bakarız, yoksa girift bir hesaplama var Ahmet bey anlattı. İkincisi, altın hesapları konusunda sanki bir yanlış anlama var ya da ben yanlış ifade ettim. Ben öz kaynakları katılma havuzuna katıp oradan işletmiyorlar dedim. Havuzlar birbirine karışmıyor demedim. Aslında şunu da söyleyeyim. Ömer Bey altın üzerinden konuştu. Altın hesapları şöyle işletiliyor. Altın üzerinden bir murabaha yapılamadığı için bunlar dolara dönüyor dolar üzerinden işlemler yapılıyor ve sonra dolardan gelen kâr o nispette altın hesabına aktarılıyor. Böylece kâr üretilmesine gayret ediliyor. İade kâr konusunda Ahmet Bey, Hayrettin Karaman hocanın fetvası olduğu üzerinde durdu. Ben katılım bankalarının bununla amel etmediğini, eskiyle devam ettiğini söyledim. Demek ki bazı bankalarda hala eski sistem uygulanıyor, katılma havuzlarına aktarılıyor. Bazıları da Hayrettin Karaman hocanın fetvasıyla amel ediyor.

Ahmet OCAK

İsmail Bey, katılım bankalarının nasıl oluyor da diğer bankaların altında kâr payı veriyorlar diye haklı bir soru sordu. Bunu açıklamak durumundayım. Biz yüzde ondörtle fon kullandırdığımızda, eğer atıl fonumuz varsa yani topladığımız fonun yüzde doksanını kullandığımızda dağıtacağımız kâr oranı %12,60’a iniyor. İkincisi, ben sunumumda yaklaşık yüzde on iki ya da yüzde on üç merkez bankası zorunlu karşılığı artı bizim ankes payımız var dedim. Buna da yüzde on ikiyi dikkate aldığımızda 11.08’e iner. 11.08’den banka kendi yüzde yirmi kârını aldığında da bu rakam 8.87’ye iniyor. Hala masrafları düşmedik, ayrılan karşılıkları düşmedik vs. dolayısıyla matematikte bir yanlışlığın olmadığını vurgulamak isterim. Faruk beşer hocamız fetvalarla ilgili bir soru yöneltmişti. Her bankanın kendi danışma kurulu var. Danışma kurullarından yapmış olduğu ürünlerle ilgili fetvalarını alıyor. Bankalarımızın tamamı için söylüyorum, şubelerimizin şubelerde çalışan arkadaşlarımızın yapmış olduğu hatalar banka iç denetimi tarafından veya müşteri şikâyetleri tarafından üst yönetime geldiğinde bunlar değerlendiriliyor, gerekli disiplin cezalarına arkadaşlarımız çarpıtıldığı gibi bu arkadaşlarımızın eğitilmesine de özen gösteriyoruz.

Dr. İsmail HALİTOĞLU

Bir katılımcı mukayyet mudarebe kullanmayın denilebilir mi diye bir soru soruldu. Özel bankacılık vardır. Daha çok parası olanlar için. Yani bizim fonlar bunlar ve şunlardan oluşuyor bunların hangisini seçmek istersen seçebilirsin diye. Ama az parası olan katılma hesaplarına bir seçenek sunulmuyor. Din İşleri Yüksek Kuruluyla ilgili de bir önerim var. İslami finansla ilgili vatandaş sorularına cevap veriyorlar. Böyle sorular geldiğinde katılım bankalarına dönüp danışma kurulunun verdiği fetvalar ve deliller istenmeli. Yani sizin verdiğiniz fetvalar hangi delillere istinaden veriliyor diye detaylı ve yazılı şekilde isteyerek fetva vermesini öneriyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Kaşif Hamdi OKUR

Teşekkür ediyorum. Bu oturum hakikaten yoğun bir oturumdu. Dolayısıyla vakitten kaynaklanan problemlere karşı avliye yapmak durumunda kaldık. Ve ahiru da’vana Elhamdülillahi Rabbi’l-Âlemin.

BEŞİNCİ OTURUM:
ALTERNATİF KREDİ KARTLARI

OTURUM BAŞKANI
Prof. Dr. Mehmet ÜNAL, Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

SUNUM
Sistemin İşleyişi
Süleyman KAYA, Kuveyttürk Katılım Bankası

TEBLİĞ
Alternatif Kredi Kartlarının Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi
Seracettin YILDIZ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

MÜZAKERE
Yrd. Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

GENEL MÜZAKERE

RAPÖRTÖRLER
Mehmet Fatih İLDEŞ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Mustafa GÜVENÇ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Halil KILIÇ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Muhterem hocalarım, öğleden sonraki oturumumuza başlamış bulunuyoruz. Önümüzdeki programda da ifade edildiği üzere, alternatif kredi kartları ile alakalı bizlere Katılım Bankasından Süleyman Kaya hocamız sistemin işleyişi hakkında bilgi verecek. Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı Seracettin Yıldız hocamız da alternatif kredi kartlarının fıkhî açıdan değerlendirilmesi konusunda bizleri bilgilendirecek. Sonra müzakereyle siz kıymetli hocalarımızın soru ve katkılarını almış olacağız.

Ben öncelikle Süleyman Kaya hocamızı buraya davet ediyorum, Seracettin Bey de geldiler, evet süremiz onbeş dakika Süleyman Bey buyurun.

SUNUM:
SİSTEMİN İŞLEYİŞİ

Süleyman KAYA

Kuveyttürk Katılım Bankası

Değerli hocalarım hepiniz hoş geldiniz. Esselamu aleyküm. Ben kendimi tanıtıyım öncelikle. İsmim Süleyman Kaya, Kuveyttürk Katılım Bankası Alternatif Dağıtım Kanalları Ürün Geliştirme müdürüyüm. Bugün sizlere murabaha temelli çalışan kredi kartları hakkında teknik açıdan biraz bilgi vereceğim. Şimdi sunumumuzun içeriğine bakacak olursak, öncelikle Murabaha kartı nedir? Sözleşmemiz ve kurallarımız nelerdir? Taksit sayımız nasıl belirlenir, nasıl değiştirilir ve örnek bir işlem adımımız nasıl oluşur? Bunlar üzerinden geçeceğiz. Vakit kalırsa biraz da soru cevap yapabiliriz.

Şimdi öncelikle murabaha kartları nedir ona bakacak olursak; herhangi bir üye iş yeri anlaşmasına gerek olmadan istenilen mağazada, kart bankası ve müşteri arasında yapılan anlaşma usulünce malın peşin alınıp taksitli olarak kart hamiline satılması yoluyla taksit yapan kredi kartlardır. Bunlar için normal konvansiyonel bankalar gibi herhangi bir üye iş yeri ile anlaşmanıza gerek yoktur. Burada sadece kartı veren banka ile müşteri arasında bir anlaşma gerekli. Şimdi ilk kuralımız, bizim yasaklı sektörlerimiz. Bu sadece murabaha kartları için değil bütün kredi ve debit kartlarımız için geçerli. Bizim hiçbir kartımız içki, şans oyunu, domuz ürünleri, cinsel istismar vb. kurumumuzun prensiplerine aykırı hiçbir yerde geçmez. Bu ortak özelliğimiz. Diğer bir maddemiz vekâlet maddesi. Biz bu işlemler için müşterilerimizi bizim adımıza almak için vekil kılıyoruz. Bu hususta sözleşmemizden aldığımız bir madde “Müşteri mal veya hizmeti Satıcıdan/Sağlayıcıdan vekil sıfatıyla Banka adına alır; Banka bundan sonra mal veya hizmeti Müşteriye kalıcı veri saklayıcısıyla vadeli satar ve taksitlendirme işleri böylece gerçekleştirilir” şeklindedir. Bizim taksit sayımızın işlemden önce belirlenmesi ve işlemden önce değiştirilebilir olması gerekiyor. Bu da onunla ilgili bir madde. Yani işlemden önce müşteri taksit sayısını sms, çağrı merkezi, mobil şube, internet şube veya şubeden kolaylıkla değiştirebilir.

Bizim murabaha işlemlerimiz bütün her yerde geçmiyor. Bunun belli başlı geçerli olduğu alanlar var, geçerli olmadığı alanlar var. Bu madde de sözleşmede “Müşteri, taksitli alışverişleri, sadece Banka tarafından belirlenmiş bulunan ve ilgili ekstreyle kendisine bildirilen ya da Bankanın çeşitli vasıtalarla ilan ettiği alışverişlerde kullanılabileceğini, bu alanlar dışında kartını taksitli olarak kullanamayacağını kabul ve taahhüt eder” şeklinde belirtiliyor. Yani müşteri her yerde murabaha kartı kullanamaz yani murabaha işlemini yapamaz. Bizim izin verdiğimiz alanlarda ve sektörlerde murabaha işlemini yapabilir.

Burada kısıtlarımız iki türlü. Danışma kurulumuzun verdiği bir listemiz var. Buna göre biz murabaha kartlarını kıymetli maden, döviz, vergi, sigorta, fatura ödemeleri veya üye aidatları gibi alanlarda kullanamıyoruz, buradaki işlemler taksitlendirilemiyor. Bir de bunun kanun tarafı var. Kanun gereği de telekomünikasyon, doğrudan pazarlama, yurt dışı harcamalar, yemek/gıda harcamaları, akaryakıt harcamaları, kozmetik harcamaları ve ofis malzemelerinde kartlar taksit yapamaz.

Az önce de belirttiğim gibi bizim murabaha işlemini yapabilmemiz için kartımızın taksit sayısının işlemden önce belirlenmiş olması gerekmektedir. “Ekstrede taksitlendirilmeyeceği belirtilen (kart ücretleri vb.) borçlar hariç olmak kaydıyla, Müşteri, tek seferde Bankanın belirleyeceği minimum limitlerin üzerinde alışveriş yapmış olması kaydıyla, TL olarak tahakkuk eden hesap kesim tarihindeki toplam borcunu, ilgili alışverişten önce seçeceği miktarda taksitler halinde ödeyebilecektir. Banka prensipleri gereği taksit seçeneğinin ve sayısının alışverişten önce seçilmesi zorunludur; alışverişten sonra böyle bir seçimde bulunulması mümkün değildir” maddesi bu konuyla ilgili bir maddedir. İşte taksit sayımız önceden belirlenmelidir. Taksit sayısı bir daha değiştirilene kadar aynı taksit sayısı geçerlidir. Yani siz bugün kartınızın taksit sayısını üç olarak ayarlarsanız bir daha değiştirene kadar yapacağınız bütün işlemler üç taksit olarak murabaha şeklinde taksitlendirilir. Taksit sayısını da sms, çağrı merkezi, mobil şube, internet şube veya şubelerden müşterimiz değiştirebilir.

Bir de murabaha sonucu burada oluşacak bir maliyet var: taksit tutarımız ve toplam tutarımız. Bunları da müşterimiz işlem yapmadan önce yine kanallarımızdan internet sitesi şubesi, mobil şube, çağrı merkezi veya SMSle kendisi hesaplayabilir ve ödeyeceği tutarın ne olacağını önceden görebilir.

Şimdi örnek bir işlem adımı inceleyelim murabaha kartlarla ilgili. Öncelikle müşterimiz kartımızı alır, sözleşmedeki ilgili maddeyle müşterimiz vekil tayin edilmiş olur. Daha sonra müşteri taksit sayısını belirler, bunda kullanacağı kanallar internet şubesi, mobil şube, SMS, çağrı merkezi vs. Bu kanallardan herhangi birisini kullanarak müşterimiz taksit sayısını belirler. Daha sonra müşteri mal veya hizmeti almak için bir mağazaya gider, işlemi yapmak için kartını POS cihazına takar ve işlem için tutar girilir. Bu aşamadan sonra işlemle ile ilgili bilgiler bize yani bankaya gelir. Bu bilgiler nelerdir; işyeri nedir, işlem tutarı nedir, kartın durumu nedir vb. Banka öncelikle bunları kontrol ediyor ve diyor ki bu kart müsait mi alışveriş yapmaya, daha sonra limit uygun mu, işlem yapılan yer bizim yasaklı işlem yapılan yerler listemizde olan bir yer mi değil mi gibi kontrolleri yapıyor. Eğer herhangi bir sorun yoksa müşterinin işlemine onay veriliyor. Onay verilmeden bir adım önce müşteriye bir ödeme planı çıkarılıyor geri planda ve diyelim 5000 liralık bir işlem yapmıştı müşteri, on taksitlik bir işlem yaptı, toplam 5500 TL oldu. Bu 5500 TL’yi direkt limitten düşüyoruz sistemde ve aynı anda müşteriye bir SMS gönderiyoruz. Diyoruz ki, “şu no’lu kartınızla adımıza aldığınız 1096 TL tutarındaki ürün altı taksitli olarak X TL’ye satılmıştır. Taksit tutarınız işte şudur.”

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Süleyman Bey yani müşteri ilgili mağazaya vardığında bununla alakalı bilgiyi önce size mi aktarıyor telefonla, öyle bir bilgilendirme mi yapıyor?

Süleyman KAYA

Aynen, taksit sayısını belirlemesi, bize aktarması gerekiyor.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Mutlaka size bildirmesi gerekiyor yani.

Süleyman KAYA

Aynen. Bunu da işte kanallar yoluyla, şube yoluyla bize bildirebilir. Burada önemli olan nokta şu; bizim yasaklı işlem olan bir işyerinden olmaması lazım. Biz bunu nasıl ayırt ediyoruz? Şimdi VISA ve Master-Card’ın bir iş yeri listesi var, kategori listesi. Buna MCC deniyor; Merchant Category Code. Yaklaşık 8000 tane kod var burada. Her bir iş yerinin, her bir faaliyet kolunun burada bir karşılığı var. POS’u veren banka, X Bankası, yurt içi olabilir yurt dışı olabilir hiç fark etmez, buradaki kodlara göre müşterinin getirdiği belgelerle kodları eşleştiriyor, bu müşterinin hangi iş yerinde faaliyet gösterdiğini kendisi tespit ediyor ve POS’un kodunu bu şekilde kendisi kaydediyor ve her işlemde bu kod bize gelir. Biz de bu işlemin yasaklı bir iş yerinden gelip gelmediğini bu şekilde anlayabiliyoruz. Ekstremizde de müşterimize bunu gösteriyoruz. Kendisi takip edebilir. Benim anlatacaklarım bu kadar, sorunuz olursa alabilirim.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Peki, diğer kredi kartlarından farklı, onlarda şu yok bizde var diyebileceğiniz neler var? Bizi farklı kılan diyebileceğiniz.

Süleyman KAYA

Konvansiyonel bankalarda bu gibi bir sisteme gerek yok, çünkü konvansiyonel bankalar bu işi her türlü taksitlendirebilir. Onlar işlemden sonra da taksitlendirebilir. Sonuçta orada vekalet veya diğer maddeler yok. Ama bizim işlemden önce taksit sayısını belirlemiş olmamız lazım, işlemden sonra ise herhangi bir şekilde işlem taksitlendirilemez. Bizim farkımız bu.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Peki, teşekkür ediyoruz. Süleyman Bey, süresinden önce vakti bitmeden önce sistemin işleyişi hakkında bize bilgi verdiler. Şimdi konunun fıkhî boyutunu öğrenmek adına Seracettin Yıldız Bey’den bilgi alacağız. Hocam buyurun.

TEBLİĞ:
ALTERNATİF KREDİ KARTLARININ FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Seracettin YILDIZ

Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

GİRİŞ

Tarihi süreç içerisinde insanlar alışverişlerini önce trampa usulüyle gerçekleştirirken daha sonra trampa usulünden kaynaklı bazı zorlukları gidermek amacıyla parayı icat edip kullanmaya başlamışlardır. Yine bu süreç içerisinde bazı kolaylıklar sağladığı için çek de bir ödeme aracı olarak kullanılmıştır. Son yüzyılda ise -bazı sakıncalarının olması yanı sıra- taraflara birçok kolaylık ve menfaat sağladığı için “plastik para” olarak tanımlanan ve çoğunlukla bankalar tarafından verilen ödeme kartları kullanılmaya başlanmıştır.

Bankaların verdiği ödeme kartları arasından kredi kartları insanlar tarafından daha çok tercih edilmiş ve dünyada kredi kartlarının kullanımı hızla yaygınlaşmıştır. Ülkemizde de son derece yaygın olan kredi kartları özellikle internetin ve internet üzerinden gerçekleştirilen ticaretin (e-ticaret) gelişmesiyle adeta insanoğlunun yaşamının bir parçası haline gelmiş ve diğer mübadele araçlarının kullanımını oldukça sınırlandırmıştır. Öyle ki bazı Avrupa ülkeleri paranın kullanımını tamamen terk etmeye hazırlanmaktadırlar.[317]

Kredi kartı uygulamasının, Batı’nın yanı sıra İslam ülkelerinde de yaygınlaşmasıyla birlikte çağdaş fukaha arasında gerek akdin çerçevesi ile ilgili gerek bu kartların hükmüyle ilgili gerekse de kredi kartlarına alternatif olabilecek, fıkhî yönden herhangi bir sakınca içermediği varsayılan yeni kart önerileriyle ilgili birçok farklı görüş ortaya çıkmıştır.

Çağdaş fukaha ve fetva meclislerinin çoğu kredi kartlarına cevaz vermemişlerdir. Bunun temel iki sebebi bulunmaktadır: Birincisi, kart hamilinin borcunun faiz karşılığı ertelenmesidir. Kart hamili, ekstre borcunun asgarisini ödediğinde banka kalan borcun üstüne faiz koyarak ertelemektedir. İkincisi ise, kredi kartlarının taksitli alışveriş imkanı sunmasıdır. Taksit imkanını şayet üye işyeri kart hamiline tanıyorsa ittifakla bunda herhangi bir sakınca bulunmamaktadır. Ancak banka belli bir faiz karşılığı kart hamilinin borcunu taksitlendiriyorsa bu caiz değildir. İnsanlar, diğer ödeme kartlarına nispetle en çok taksitlendirme özelliği sebebiyle kredi kartlarını tercih etmektedirler. Bu sebeple kredi kartının özelliklerini taşıyan, ancak faiz ve diğer sakıncaları barındırmayan alternatif kart arayışları olmuştur. Bu çalışmada çeşitli ilim meclislerinde önerilen kart modelleri ile bazı bankaların uyguladığı kartlar incelenecektir.

Yukarıda da ifade edildiği gibi bankaların çıkarttığı çeşitli ödeme kartları mevcut olup kredi kartları bunlardan sadece bir tanesidir. Bu çalışmada diğer kart çeşitleri de yer alacağından önce kart çeşitleri kısaca zikredilecek, daha sonra asıl konumuz olan alternatif kartlar dayandıkları modele göre ele alınacak ve son olarak da değerlendirme, sonuç ve önerilerle çalışma nihayete erecektir.

Literatür

Banka ödeme kartları temelde üç kısımdır. Herhangi bir kart bu üç kısımdan birine girmektedir:

1. Debit Kart: Doğrudan kart hamilinin mevduat hesabına bağlı kart çeşididir. Bu hesaba şifre aracılığı ile ulaşılarak Otomatik Vezne Makineleri (ATM) ve Satış Noktası Terminalleri’nden (POS) mal ve hizmet alma, para çekme ve sunulan diğer bankacılık hizmetlerini yerine getirmek amacıyla banka müşterilerine verilmektedir.[318] Müşteri, hesabında para olduğu sürece kartını ödemelerde veya nakit para çekiminde kullanabilir. Halk arasında “maaş kartı”, “ATM kartı” olarak bilinir.

2. Charge Kart: “Kredilendirilmeyen Kredi Kartları” olarak da isimlendirilen charge kartların bankalardan temin edilme prosedürü kredi kartları gibidir. Müşterinin hesabında para bulunmaksızın harcama yapma ve para çekme açısından kredi kartlarına benzemektedirler. Ancak en önemli farkı, devre içinde (örneğin 1 ay) yapılan alışverişlerin veya nakit çekilişlerin ekstrede gözüken toplam tutarın yeniden kredilendirme özelliğinin olmayışı ve tamamının ilgili bankaya öngörülen gün içinde ödenmesidir.[319]

3. Kredi Kartı: Nakit kullanımı gerekmeksizin mal ve hizmet alımı veya nakit çekme olanağı sağlayan basılı kartı veya fiziki varlığı bulunmayan kart numarasını ifade eden kart çeşididir.[320] Kredi kartlarının yaygınlaşmasının ve diğer kartlara nazaran daha çok tercih edilmesinin iki sebebi; ekstrede yazılı borcun asgarisini ödemekle kullanmaya devam edilebilmesi ve taksit imkanı sunmasıdır.

Bu çalışmada ele alınan alternatif kartlar, kapsam olarak yukarıda sayılan herhangi bir kart çeşidine girmektedir. Sadece fıkhî açıdan sakınca oluşturan bazı özellikleri revize edilmiş ve/veya bazı eklemeler yapılmıştır.

Alternatif Kartlar

Çağdaş fukaha öncelikle kredi kartlarına alternatif olabilecek bir kart modelinin gerekli olup olmadığını, olursa nasıl bir model benimsenmesi gerektiği üzerinde durmuşlardır. Çoğunluk bir alternatifin gerekli olduğunu savunmuş, çok az bir kısmı kredi kartlarından tamamıyla uzak kalınması gerektiğini ifade etmiştir.[321] Alternatif kartların gerekli olduğunu savunanların bir kısmı charge kartlarda bazı değişiklikler yapmakla bunun yeterli olacağını belirtirken[322] bazıları ise kredi kartlarının bütün özelliklerini taşıyan tam bir alternatif kartın olması gerektiğini ifade etmişlerdir.[323]

Genel anlamda debit kartların kullanımının bugün artık zaruret olduğu söylenebilir. Zira çalışan kesimin maaşlarının banka yoluyla verilmesi, birçok ödemenin (vergi, fatura vs.) banka yoluyla şubeye gitmeye gerek kalmadan internet üzerinden yapılabilmesi, uçak, otobüs, tren ve vapur biletlerinin internet üzerinden alınabilmesi gibi birçok işlemler bankada bir hesabın bulunmasını gerektirmekte ve bu hesaba bağlı olarak da bir debit kart verilmektedir. Debit kartların işleyişinde fıkhî açıdan bir problem görülmediği için alternatif kart modellerinde bu kart türüne yer verilmemiştir. Diğer iki kartın (charge kart ve kredi kartı) zaruri olduğu söylenemezse de insanların hayatına sağladığı birçok fayda ve sunduğu pek çok kolaylık sebebiyle önemli bir ihtiyaç haline geldiği artık kabul edilmiş bir husustur. Ancak bu kartların sözleşmelerinde ve çalışma usullerinde fıkhî açıdan bazı problemler bulunmaktadır. Bu sebeple alternatif kartlarla ilgili tartışmalar bu iki kart çeşidinde olmuştur.

Charge kartlarda zikredilen en önemli problem sözleşmede faiz maddesinin bulunmasıdır. Bu sebeple, içinde faiz maddesi bulunmayan charge karta cevaz verilmiştir.[324] Fakat bazı fetva heyetleri[325] ve alimler,[326] faize düşülmediği müddetçe sözleşmesinde faiz maddesi bulunan bir kartın kullanabileceğine dair fetva vermişlerdir. İslam Fıkıh Akademisi’nde dile getirilen bir başka görüşe göre de, kart hamilinin bankaya ödeyeceği faizler cuale kapsamındadır. El-Cevâhiri bu görüşün Ali Sistani’ye ait olduğunu, bu görüşe karşı bazı itirazların yapılabileceğini fakat bunlara cevap verilebileceğini savunmuştur.[327]

Charge kartların fıkhî açıdan fazla problem barındırmaması, İslami hassasiyeti olan bankalar için bir avantaj olarak görülse de insanlar tarafından fazla tercih edilmemesi bankaları başka arayışlara yöneltmiştir. Bankalar, charge kartlara bazı özellikler (teverruk, bey’u’l-ine, sigorta) ilave etmek suretiyle bunları kredi kartlarının düzeyine çıkartmaya çalışmışlardır. Doğal olarak gelen eleştiriler de bu ilavelere ve charge kartların kredi kartlarına birebir benzetilmelerine yönelik olmuştur.

Bazı alimler tarafından önerilen ve İslami hassasiyete sahip bankaların uyguladığı bir diğer alternatif kart ise murabaha temelli kartlardır. Bu kart türü, her ne kadar fetva heyetleri ve alimler tarafından çokça eleştirilse de -başta ülkemizde olmak üzere- en yaygın alternatif kart modelidir. Bunun sebebi ise murabaha kartlarının, işleyişleri ve özellikleri bakımından kredi kartlarına tam bir alternatif olabilmesidir.

Bu kartların yanı sıra fetva heyetlerinde dile getirilen ve teklif olarak sunulan bazı modeller daha bulunmaktadır. Bunlar detaylı bir şekilde sırasıyla zikredilecektir.

1. Charge Kart Temelli Olan Kartlar

İslami hassasiyete sahip bankaların çıkarttığı kartların bir kısmı charge kart özelliğine sahiptir. Bankaların uygulamaları arasında bazı farklılıklar olsa da dayandığı temel değişmemektedir. Uygulanan bazı charge kartlar şunlardır:

1.1. Visa Finansman

Beytü’l-Kuveyt et-Temvîlî tarafından piyasaya sürülen bu kartın en önemli özelliğinin, faiz şartının bulunmaması olduğu belirtilmiştir. Banka, kartı müşterinin cari hesabına bağlamakta, kart hamilinin hesabında yeterli bakiye kalmadığı takdirde kart hamilini uyarmaktadır. Bu karttaki fıkhî açıdan tek sorunun hayat sigortası olduğu, fetva heyetinin buna bir çözüm bulamadığı ifade edilmiştir. Bu kartın; ücretli vekalet, karşılıksız kefalet ve karz-ı hasen akitlerini kapsadığı belirtilmiştir.[328]

Bu karta şöyle bir eleştiri gelmiştir: Fıkhî yönden bankadaki cari hesap karz-ı hasen esasına dayanmaktadır. Dolayısıyla müşteri bankaya borç vermiş olmaktadır. Visa finansman isimli kartın, müşterinin hesabına bağlandığı ve bakiye yetersiz olduğu durumlarda bankanın kart hamiline borç verdiği belirtilmektedir. Bu durum kart hamili açısından faizli bir işlem olmaktadır. Zira borç verme işleminin karşılığında elde edilen her türlü menfaat faizdir. Kart hamilinin cari hesap yoluyla bankaya borç vermesi karşılığında bankanın da kart hamiline borç vermesi bu kapsamdadır.[329]

Değerlendirme

Bu kartın charge kart özellikli olduğu belirtilse de bankanın kartı müşterinin hesabına bağlaması ve bakiye eksilir eksilmez müşteriyi uyarması onu debit karta oldukça yaklaştırmıştır. Bankanın bazen müşteriye borç verdiği belirtilse de bunun çok az olduğu açıkça zikredilmiştir. Dolayısıyla bu kartın tam bir alternatif kart olduğu söylenemez.

Kartın üç farklı akdi kapsadığı ifade edilmiştir. Buna göre kart hamilinin hesapta parası olduğu sürece ücretli vekalet, parasının bulunmadığı durumda ise banka kart hamiline borç verdiği için karz-ı hasen kapsamına girmektedir. Ancak kefaletin tam olarak nerede ve nasıl gerçekleştiği açıkça ifade edilmemiştir. Dolayısıyla bu kısım belirsiz kalmıştır.

Kart hamili açısından faiz oluştuğu yönündeki eleştiri makul gözükmemektedir. Kanaatimizce banka, cari hesaba bağlama işini teminat amaçlı yapmaktadır. Şayet bu işlem faiz kabul edilse bütün teminat işlemleri aynı kapsama girebilir ki, bu doğru değildir.

1.2. Visa Racihi

Suudi Racihi bankasının çıkarttığı bu kartta müşteriden gecikme faizi alınmamakta ve ödeme tarihi geldiğinde müşterinin cari hesabından borcu ödenmektedir. Şayet hesapta yeterli bakiye bulunmuyorsa müşterinin tamamen bağımsız bir şekilde yaptırmış olduğu sigortadan ödeme talep edilmektedir.

Banka fetva heyeti; bankanın hiçbir isim altında kart hamilinden bir fazlalık almaması gerektiği, nakit para çekimi karşılığında herhangi bir komisyon almaması, kartın çıkartılmasıyla ilgili ücretlerle yıllık ücreti ve üye işyerlerinden belli bir komisyonu ise alabileceği yönünde karar almıştır.[330]

Değerlendirme

Kartın işleyişinde fıkhî açıdan herhangi bir sakınca gözükmemektedir. Kart hamilinin, borcunu ödeyememe ihtimaline binaen sigorta yaptırması ve hesabında para bulunmadığı takdirde sigortanın ödemeyi yapması banka açısından güzel bir çözüm gibi gözükse de; kart hamiline ek bir masraf (sigorta ücreti) yüklediği ve taksit imkanı sunmadığı için müşteri açısından dezavantaj oluşturduğu, bu sebeple fazla tercih edilmeme ihtimali gözükmektedir. Dolayısıyla bu kartın da tam bir alternatif kart olduğu söylenemez.

1.3. Mudarebe Hesabı Bağlantılı Kart

İslam Fıkıh Akademisi’ne yeni bir alternatif kart modeli teklifi sunulmuştur. Bu teklife göre; banka kredi kartı verdiği kişiye kartın limiti oranında bir de mudarebe hesabı açacaktır. Kart hamili harcama yaptığı zaman banka ona borç vermiş olacaktır. Kart hamili zamanında ödeme yaparsa kendisinden bir fazlalık talep edilmeyecektir. Şayet zamanında ödeme yapmazsa banka mudarebe akdini fesh edip mudarebe hesabından borcun karşılığı olan miktarı alacaktır. Böylece banka alacağını tahsil ettiği için zarar etmemiş ve kredi kartından da gerek kart çıkartma ücreti gerek yenileme ücreti gerekse de üye işyerinden aldığı ücret ile gelir elde etmiş olur.[331]

Değerlendirme

Bu teklife göre banka teminat amaçlı bir mudarebe hesabı açmakta ve kart hamili borcunu ödemediği durumda ise mudarebe akdini feshedip borcunu tahsil etmektedir. Bankanın borcuna karşılık teminat istemesi meşru bir taleptir. Ancak daha önceki kartlarda da ifade edildiği gibi, bu kartın da taksit özelliğinin bulunmaması ve müşteriden zorunlu olarak bir teminat istemesi sebebiyle fazla tercih edilmeme ihtimali mevcuttur.

2. Teverruka Dayalı Olan Kartlar

Bu kısımda ele alınan kartlar da aslında charge kartlardır. Ancak kredi kartlarına tam bir alternatif olabilmeleri için ilave edilen teverruk akdi sebebiyle bu kartlar ciddi eleştiriye tabi tutulmuşlardır. Ele alınan iki kart teverruka dayalı olsa da işleyiş bakımından aralarında bazı farklar bulunmaktadır.

2.1. Bitake el-Hayr

Suud-Amerikan Bankası tarafından çıkartılan kartın genel işleyişi[332] şöyledir: Kart, mal alımı ve nakit para çekiminde kullanılabilmektedir. Kartın kullanımı sonucunda kart hamilinin bankaya borcu oluşur. Kart hamili zamanında borcunu öderse başka bir işleme gerek duyulmamaktadır. Ancak borcunu ertelemek istiyorsa, üçüncü bir şahsa, bankaya ait bir malı 15 aylık vade ve %16,30 kâr oranıyla kendi adına alması için vekalet verir. Daha sonra banka bu malı müşteriden peşin olarak satın alır ve elde edilen parayla kart hamilinin borcu kapatılır. Böylece kart hamilinin bankaya olan ilk borcu ödenmiş olur. Fakat ikinci ve yeni bir borcu oluşmuş olur. Bu borçta eski borca nispetle bir fazlalık bulunmaktadır.

Sözleşmede buna yönelik şu ifadeler bulunmaktadır; “Kart hamili borcunu ödemezse banka kartın kullanımını geçici olarak kapatır. Ödememe durumu devam ederse bu sefer kartı tamamen iptal eder ve borç ödenmeyene kadar yeni bir kart da çıkarmaz. Bununla birlikte, banka kartın iptal olmaması için kart hamiline teverruk yapmak için bir fırsat sunar. Kart hamili, borcunu teverruk yoluyla ödemeyi istiyorsa taksit sayısı 15, kâr oranı ise %16,3’tür. Ancak kart hamilinin borcu 500 Riyal’den düşük ise banka kart hamilinin teverruk talebine olumlu yanıt vermez.”[333]

Aynı sözleşmede vekalet örneği de verilmiştir; “Abdulaziz b. Kasım Ofisi (Şer’i İstişare ve Organizasyonu)’nden sayın ….’ya; kredi kartımda bir borç oluşması halinde Samba Bireysel Kredi Merkezi’nden adıma taksitli mal satın alması için vekalet verdim. Aynı şekilde Samba Bireysel Kredi Merkezi’ne de, satın aldığım malı bir başka kişiye, satış gününün fiyatı üzerinden satması için vekalet verdim. Ayrıca, satış işlemini üçüncü bir şahsa yaptırması için de Samba’ya vekalet verdim. Elde edilen meblağ kredi kartı borcumu tahsilde kullanılacaktır. Bu vekalet, kredi kartı sözleşmesi yürürlükte olduğu müddetçe devam edecektir.”[334]

Bitake el-Hayr’ın tanıtım broşüründe şunlar yazılıdır; “ Bitake el-Hayr, Samba tarafından şer’i denetim heyetinin onayıyla çıkartılmış alanında ilk ve tek karttır. Bu kart teverruk usulüyle çalışmakta olup dünyanın her tarafında kullanılabilir. Kart hamili bankanın sahip olduğu malları (madenler) belli bir vade ve fiyat karşılığında satın alır, daha sonra bankaya bu malları üçüncü bir şahsa satması için vekalet verir. Bu satıştan elde edilen gelirle müşterinin kart borcu ödenir.”[335]

2.1.12. Caiz Görenler

Öncelikle bankanın kendi fetva heyeti bunu onaylamıştır. Buna ilaveten bazı alimler de uygulanan teverruk işlemini onaylamak suretiyle bu karta cevaz vermişlerdir.[336] Caiz görenler gerekçe olarak şunları zikretmişlerdir;

a. Neredeyse dünyadaki bütün İslami hassasiyete sahip bankalar teverruku uygulamaktadırlar. AAOIFI başta olmak üzere birçok fetva heyeti organize teverruka cevaz vermiş ve birçok heyet yetkilisi teverruka konu edilen malların bulunduğu yerleri ziyaret etmiştir. Dolayısıyla bu mallar ve yapılan işlemler hayali değildir.

b. Teverruk uygulamasında doğal bir yol izlenmekte yani bankaya ait mevcut bir mal kart hamili tarafından satın alınıp üçüncü bir şahsa satılmakta ve mal bu üçüncü şahsa intikal etmektedir. Dolayısıyla şer’i kuralların gereği uygulanmakta, hatta mal satış esnasında veya öncesinde telef olursa zarar satıcının hanesine yansımaktadır.

c. Teverruk uygulaması ile faiz aynı değildir. Zira teverrukta şer’i bazı kurallar uygulanmakta iken faizde böyle bir şey söz konusu değildir. Teverruk konusunda hüsn-ü zan sürdürülmeli ve işlemin sahih olduğu kabul edilmelidir.

d. Bir şeyin helal veya haram olduğunu söylemeden önce iyi düşünmeli, konu hakkında iyi bir araştırma yaptıktan sonra hüküm verilmelidir.

e. Teverruk uygulamasında satış ve borç akdinin bir arada olduğu söylenmektedir. Ancak böyle bir şey söz konusu değildir. Çünkü nehyedilen husus, ya satış ve borç akdinin bir sözleşmede veyahut bir mecliste toplanmasıdır. Ancak söz konusu işlemde sözleşmeler ayrı ayrı yapılmakta ve satış da uzun bir zaman sonra yapılmaktadır.[337]

f. İtiraz edenlerin gerekçelerinden biri olan ve yapılmasının ittifakla haram olduğunu ifade ettikleri “borcun borçla feshi” veya “borcun dönüştürülmesi” şeklinde isimlendirilen işlem, zorda olan borçluya uygulanandır. Oysa kart hamillerinin çoğu zorda olmayıp aslında nakit paralarını hemen kullanmak istemeyenlerdir. Dolayısıyla işlem bunlar açısından haram değildir.[338]

2.1.2. Caiz Görmeyenler

Bu karta yönelik ciddi eleştiriler olmuştur. Eleştirilerin hedefinde, uygulanan teverruk sistemi olmuştur:

a. Öncelikle bunun açık bir faizli işlem olduğu iddia edilmiştir.[339] Zira banka, belli bir fazlalık karşılığında borcunu ertelemesi için kart hamiline fırsat vermektedir. Banka kendi mülkiyetindeki bir malı hiçbir kabz gerçekleşmeden satmakta ve borcu kapatmaktadır. Bu işlemin, Malikilerin “borcun borçla feshi” dediği, [340] Hanbelilerin ise “borcun dönüştürülmesi” şeklinde isimlendirdiği[341] ve icma ile haram kabul ettikleri işlemin aynısı olduğu savunulmuştur.[342]

b. Bu işlemde bey’ ve karz akitlerinin toplandığı iddia edilmiştir.[343] Zira kredi kartı uygulamasında kart hamiliyle banka arasındaki sözleşmenin hukuki niteliği karz akdidir. Kart hamili, yaptığı harcamaların bedelini belirlenen günde ödemelidir. Samba’nın sözleşmesine bakıldığında, ödeme zamanı gelip de borcunu ödemediği ve geciktirme istediği takdirde kart hamiline teverruk işlemi yapılacağı belirtilmektedir. Dolayısıyla satış işlemi ile borç işleminin aynı sözleşmede toplandığı görülmektedir. Hâlbuki Hz. Peygamber bunu yasaklamıştır.[344]

c. Bu fetvanın kabul edilmesi halinde bütün borç işlemlerinde defalarca uygulanabileceği belirtilmiştir. Dolayısıyla bu tür fetvalarda daha dikkatli davranılması tavsiye edilmiştir.[345]

d. İslami bankaların uyguladığı ve bu kartta da uygulanan teverruk hakkında Rabıta’ya bağlı İslam Fıkıh Akademisi’nin yasaklama kararının bulunduğu ifade edilmiştir.[346]

e. Borcunu ödeyebilecek kişiye mutlak olarak borç dönüştürme işleminin yapılabileceği doğru değildir. Bu işleme cevaz verenler borçlunun satın aldığı malı kabzetmesi, daha sonra istiyorsa bunu elden çıkartması kaydını koymaktadırlar.[347] Burada haram olduğunda ittifak oluştuğu söylenen konuda, banka borçlu adına alım-satım işlemlerinin hepsini kendisi yapmakta ve borçlunun eline hiçbir şey geçmemektedir. Zorda olmayan kişiye bu işlemin yapılabileceği kabul edilse bile; milyonlarca kart hamilinin bu durumda olduğu bilinmemektedir. “Zorda olma durumu ispat edilmedikçe aslolan borcunu ödeyebilirliktir.” tezinin savunulması bu durumla bağdaşmamaktadır. Zira teverruk işlemiyle uygulanan kâr oranları, normal satışlarda uygulanan kâr oranlarından yüksek olduğu için kimse durumu olduğu halde borcunu ödememezlik yapmaz.

Değerlendirme

Daha önce de ifade edildiği gibi bu kartla ilgili tartışmalar kartın ana yapısı ile ilgili olmayıp kendisine ilave edilen teverruk uygulaması üzerinde olmuştur. Bu çalışma, teverrukla ilgili özel bir çalışma olmadığı için burada teverruk konusu detaylarıyla ele alınmamış, kartla ilgili ana tartışmalar aktarılmıştır. Kartı savunanlarla karşı çıkanların argümanları karşılaştırıldığında genel olarak çağdaş iktisadi meselelere yaklaşım çeşitleri burada da kendisini göstermektedir;

a. Kartın dayandığı teverruk uygulamasını caiz görenler: Bu görüş sahipleri, çağdaş meselelere müsamahalı bakan kesimi temsil etmektedir.

b. Teverruk uygulamasının caiz olmadığını savunanlar: Bu kesim ise fıkhî konulara klasik fıkıh mantığıyla yaklaşan ve genellikle kapsamı dar tutanlardır. Fakat bunların bir kısmı karşı tarafın görüşlerini kökten reddedip onları keskin bir dille suçlarken bir kısmı ise mutedil davranıp karşı görüş sahiplerinin yapmış olduğu eylemin bir “ictihad” olduğunu ve kendilerince yanlış olsa bile görüş olarak bir değeri bulunduğunu belirtmişlerdir.[348]

Kanaatimizce -bu kartta uygulandığı haliyle- teverruk uygulaması borcun faiz karşılığında ertelenmesi için bir araç olarak kullanılmaktadır. Bu uygulamaya fetva verildiği takdirde borcu geciktiren herkese uygulanabilecek bir işlem olduğu, dolayısıyla faizi tamamen meşrulaştırıcı bir mahiyet taşıdığı için gerçek bir alışveriş olduğunu gösteren sıkı şartlar konulmalı ve bunların uygulanması konusunda gereken hassasiyet gösterilmelidir. Nitekim İslami Finans Kuruluşları İçin Muhasebe ve Denetleme Kurumu (AAOIFI), teverrukun bir yatırım ve finansman yöntemi olmadığını, şartlarına riayet etmek kaydıyla yalnızca ihtiyaç durumu için caiz görüldüğünü belirtmiş ve bunun için birçok şartlar ileri sürmüştür.[349]

2.2. Bitake et-Teysir

Bu kartın işleyişi de şöyledir: Kart hamili, bu kartla mal/hizmet satın alır veya bununla nakit para çeker. Böylece bankaya borçlanmış olur. Kart hamili ödeme süresi içinde borcunu ödeyemezse, banka -fuzuli tasarrufla- sahip olduğu bir malı müşteriye 24 taksitle satar. Daha sonra bu malı müşteri adına peşin fiyatla üçüncü bir kişiye satar ve kart hamilinin kendisine olan borcunu bu meblağdan tahsil eder.[350]

Sözleşme metninde şu ifadeler geçmektedir;

“Bitake et-Teysir, şer’i heyet tarafından onaylı bir finansman şeklidir. Bu kart teverruk usulüyle çalışmaktadır. Kartın kullanımı ise şöyledir; kart hamili, mal satın alımı ve tekrar satımı için bankaya emir vermektedir. Buradan elde edilen meblağ ile borcun bir kısmı veya tamamı ödenmektedir. Bunun akabinde kart hamili bankaya olan borcunu 24 taksitle ödemektedir…. Banka hesap ekstresini çıkardığında kart hamili kartın çıkartılması veya kullanılmasından doğan bütün borçları ödemekle yükümlüdür. Kart hamili ya borcun tamamını veya asgari miktarını –asgari miktar %5 ile 250 Riyal’den hangisi fazla ise- 20 gün içinde öder. Ardından kalan bakiye üzerinden harcamasına devam edebilir. Müşteri borcunu ödeyemediği takdirde (tamamı veya asgari kısmı), banka belirli bir malı (değeri kart hamilinin borcuna yakın) fuzuli bir tasarrufla 24 taksitle satar. Kart hamili 20 gün içinde itiraz etmezse işlemi kabul etmiş sayılır.” [351]

Bu kart işleyiş bakımından Bitake el-Hayr’a çok benzemekte olup aralarında teknik açıdan şu farklar bulunmaktadır;

a. Teverrukun uygulanışında: Bitake et-teysir’de banka fuzuli bir vekalet ile müşteri adına hareket etmekte, müşteri belirli süre içerisinde itiraz etmezse bu işlem geçerli sayılmaktadır. Ancak diğer kartta, kart hamili üçüncü bir kişiye satın alma için vekalet vermekte, bankaya da üçüncü bir kişiye satması için ayrı bir vekalet vermektedir.

b. Kar oranları: Bitake el-hayr’da kâr oranı %16,30 iken diğer kartta herhangi bir oran belirtilmemiştir.

c. Taksit sayısı: Bitake el-hayr’da taksit sayısı 15 iken diğerinde 24’tür.

İşleyiş açısından yukarıdaki eleştirileri giderecek herhangi bir yenilik olmadığı için aynı eleştiriler bu kart için de geçerlidir. Bu sebeple tekrara girmeme adına bunlara değinilmeyecektir.

3. Bey’u’l-Îne’ye Dayalı Olan Kart

Malezya’da, Malezya İslam Bankası ve Arap-Malezya Bank tarafından müşterilerine sunulan bu kartın işleyişi şöyledir:

a. Banka kendisine ait bir malı (masa, bilgisayar vb.) müşteriye vadeli bir şekilde satar,

b. Banka aynı malı, vadeli olarak sattığı fiyattan daha düşük bir meblağla müşteriden peşin olarak geri alır,

c. Banka bu işlem sonucunda elde edilen meblağı müşteri adına açılan hesaba yatırır,

d. Banka müşteri adına bir kart çıkarıp teslim eder,

e. Kart hamili hesabındaki meblağ miktarınca kartı alışverişlerde kullanır,

f. Üye işyeri kart hamilinden alacağını tahsil etmesi için bankaya vekalet verir,

g. Kart hamili ekstrede belirtilen tarihte ödemesini yapıp kartı kullanmaya devam eder,

h. Kart hamili başlangıçtaki vadeli satıştan doğan borcu taksitler halinde ödemeye devam eder. Böylece banka satıştan elde edilen gelire sahip olurken kart hamili de kredi kartının sağladığı imkanlardan yararlanmış olur.[352]

3.1. Caiz Görenler

Malezya’daki fetva heyetleri bu kartın uygulanabileceğine dair fetva yayınlamışlardır. Merkez Bankası Fetva Kurulu[353] 12 Aralık 1998 tarihinde, genel olarak para piyasalarında bey’u’l-îne’ye dayalı finansal ürün çıkartma konusunda şöyle bir karar almıştır:

“Aşağıdaki kurallara bağlı kalmak şartıyla para piyasalarında bey’u’l-îne’ye başvurulabilir;

a. Şafii mezhebinde bey’u’l-îne’ye ilişkin belirlenen kurallara sıkı bir şekilde uyulmalıdır,

b. Sözleşmeye konusu faizli mallardan olmamalıdır.”

Aynı kurulun 12 Nisan 2001 tarihli “İslami Kredi Kartı” konulu kararında; “İslami kredi kartı talebinde bulunan müşteriye kredi amaçlı fon oluşturmak üzere bey’u’l-îne’ye başvurulması uygundur.”

3.2. Caiz Görmeyenler

Kartın temeli bey’u’l-îne’ye dayandığı için doğal olarak bu akde cevaz vermeyenler îne akdine dayalı kredi kartına da cevaz vermeyeceklerdir. İslam dünyasında bu mantıkla çalışan başka kredi kartlarına en azından şimdilik rastlanmamıştır. Hatta –yukarıda geçtiği üzere- îne akdini meşrulaştırmak için araya üçüncü bir kişinin ilave edilmesiyle oluşturulan teverruk akdi ve buna dayalı kredi kartına bile günümüz alimleri pek olumlu yaklaşmamışlardır.

Öte yandan günümüz bazı İslam hukukçuları bey’u’l-îne görüşünün dayandırıldığı İmam-ı Şafii’nin bu akde mutlak cevaz vermediğini, tarafların bu akdi faize aracı kılma niyetlerini açığa çıkarması halinde buna onay vermediğini savunmuşlardır. Îne akdine dayalı kredi kartında da tarafların niyetinin faizle borç almak olduğunu, dolayısıyla şafii mezhebine göre de bunun caiz olamayacağını iddia etmişlerdir.[354]

Değerlendirme

Bey’u’l-îne’nin tanımı ve hükmü konusunda mezhepler arasında ihtilaf bulunmaktadır. Genel kabule göre tanımı şu şekildedir; “Bir kimsenin bir malı belli bir fiyat karşılığında vadeli olarak satıp aynı malı peşin parayla sattığı fiyattan daha ucuza geri satın almasıdır.”[355] Hükmü konusunda ise genel olarak şafiilerin[356] ve zahirilerin[357] cevaz verdiği, diğer mezheplerin[358] ise cevaz vermediği kabul edilmektedir. Malezya’da şafii mezhebi yaygın olup fetvalarda da bunun etkisi görülmektedir. Özellikle bey’u’l-îne’nin finansal ürünlerde kullanımı bu ülkede çok yaygındır. Îne akdine dayalı kredi kartı da bu kapsama girmektedir.

Kanaatimizce îne akdine dayalı kredi kartı, teverruka dayalı karta nispeten faizli sisteme meşru bir zemin olmaya daha yakındır. Herhangi bir faizli banka çok rahat ve basit bir şekilde aynı işlemleri yaparak sistemini devam ettirebilir. Dolayısıyla bu kart, alternatif olma yerine faizli sistemi takip eden bir mantığa dayanmaktadır.

4. Murabaha Temelli Olan Kartlar

Alternatif kart modelleri arasında en çok tercih edilen ve bugün ülkemizde bazı katılım bankaları tarafından en çok uygulanan kart modelidir. Murabaha kartının hukuki ve teknik özellikler bakımından faizli kredi kartı ile çok yakın benzerliklere sahip olması ve banka ile müşterinin kredi kartından bekledikleri amaçla örtüşmesi, bu kartın rağbet görmesinin en önemli sebebidir.

4.1. Murabaha Kartı

Murabaha kartı fikri, temelde çifte vekalet ve murabahalı satış yönteminin bir araya getirilerek kredi kartı sistemine uygulanmasına dayanır. Bu teklif sahipleri banka ile kart hamili arasındaki ilişkinin hukuki niteliğinin çifte vekalet olduğunu savunmaktadır.[359] Banka, kart hamilini mal ve hizmeti banka adına, bankanın vekili sıfatıyla satın alıp kendisine satmaya vekil kılar. Hamilin bankanın vekili sıfatıyla mal ve hizmet almış olması için satıcıya murabaha kartını ibraz etmesi ve kartın POS cihazından geçirilmesi yeterlidir. POS cihazından çıkan satış belgesindeki tutarıyla bedel, bankanın hesabına işlenir. Hamilin tercih ettiği taksit sayısına göre önceden belirlenen murabaha kârı banka tarafından bu miktara eklenir ve hamilin hesabına kaydedilir. Sözleşmede belirlenen ödeme günlerinde hamil ödenmesi gereken asgari tutarı öder, bakiyeyi daha fazla miktarla belirlenen taksitler doğrultusunda öder. Bu şekilde kart hamili taksitli kredi kartı imkanından yararlanmış olurken banka da üye işyerinden aldığı komisyona ilaveten kart hamilinden de bir gelir elde etmiş olur.

Bu tür kartlarda; genelde kart hamilinin bankanın vekili olduğu, aldığı mal/hizmeti önce banka adına aldığı ve daha sonra yine bankadan aldığı vekâletle kendisine belirlenen taksitlerle sattığı kabul edilmektedir.[360] Ancak kart hamilinin bunu unutabileceği ihtimaline binaen hukuki altyapıyı daha da sağlamlaştırmak için üye işyerine de vekâlet verilmesi düşünülmüş ve banka ile üye işyeri arasındaki ilişkinin de vekâlet olduğu kabul edilmiştir.

Bu görüşe göre; banka üye işyerine, kart hamiline satış yapması için vekâlet vermektedir. Bu durumda üye işyeri, bankanın vekili sıfatıyla mal/hizmet alımına ve satımına yetkili kılınmıştır. Bu yetkiye dayanarak mal/hizmetini önce bankaya peşin olarak satmakta, daha sonra yine aynı yetkiye dayanarak müşteriye taksitli bir şekilde satmaktadır. Günümüzde sözünü ettiğimiz bu işlemler, bilgisayar ve internet ortamında kısa bir zamanda gerçekleşmekte, kayıtlara da bu şekilde geçmektedir. “İnternet ortamında hızlı murabaha” denilebilecek bu uygulama, finans kurumlarında birkaç günde yapılabilen, peşin mal alıp vadeli satma modeli olan murabahanın çok kısa süre içinde daha küçük meblağlar şeklinde yapılmasından başka bir şey değildir. Yani ortada gerçek bir mal satışı bulunmakta ve müşteri satın aldığı bu malın bedelini ödediğini bilmekte, ancak araya malın bedelini peşin ödeyen bir aracı kuruluş girmektedir. Satıştan sonra müşterinin artık bankayla muhatap olması, borcunu ödememesi durumunda banka tarafından takip edilmesi ve alacağın icra yoluyla banka tarafından tahsil edilmesi, hiç ödenememesi durumunda bile bankanın üye işyerine dönememesinin malın son satıcısının banka olduğu tezini güçlendirdiği iddia edilmiştir.[361]

Murabaha kartları birçok yönden eleştirilmiştir:

a. Vekâlet akdine göre vekil, müvekkili adına ve onun iradesi doğrultusunda işlem yapar. Vekilin aldığı şeyler müvekkile ait olup bunlar kendi elinde emanet hükmündedir. Kredi kartı uygulamasında ise kart hamili bankanın iradesi doğrultusunda değil, kendi ihtiyaçları ve istekleri doğrultusunda hareket etmekte ve buna göre mal/hizmet satın almaktadır.[362] Ayrıca bunlardan mülkiyeti intikal noktasında bir engel bulunmayanlar derhal kart hamilinin mülkiyetine geçmektedir. Bir diğer husus da alınan mal/hizmette bir ayıp olması halinde banka bu konuda herhangi bir sorumluluk yüklenmemekte, malın elinde zayi olması halinde de banka tazmini üstlenmemektedir.

b. İkinci husus olarak da, normal vekâlet sözleşmesinde vekâletin ücretli olması halinde müvekkil vekile ücret öder. Ancak kredi kartı uygulamasında müvekkil konumunda bulunan banka vekil konumunda bulunan kart hamiline herhangi bir ücret ödememekte, aksine kart hamili bankaya çeşitli (kart ücreti, yenileme ücreti, kayıp çalıntı ücreti vb.) ücretler ödemektedir.[363]

c. Kredi kartı sisteminde, banka gerektiğinde kart hamilinden kefil isteyebilmektedir. Hâlbuki vekâlet veren kimsenin vekilden kefil istediği bir vekâlet şeklinin bulunmadığı ifade edilmiştir.[364]

d. Murabaha kartlarına yönelik en büyük eleştiri ise bu tür kartların faizciliğin farklı bir uygulaması olduğu;[365] bankaların daha fazlasını geri almak için borç vermekten başka bir şey yapmadığı;[366] şer’i hile şüphesi olduğu ve faizciliği geliştirdiği, ayrıca örfün bu tür bir şeyi faizi onaylama olarak gördüğü;[367] bu tür yolların tamamen kaldırılması veya daraltılması gerektiği[368] vb. hususlardır.[369]

Servet Bayındır konuyla ilgili son maddedeki eleştirileri zikrettikten sonra bu gerekçelerin murabaha kartının caiz olmadığı hususunun da ikna edici olmadığını, hatta böyle bir uygulamayı onaylar nitelikte olduğunu belirtmiştir. Zira bu fakihler karttaki işlemin murabaha olduğunu söylemektedirler. Şayet bankalarda uygulanan murabaha doğru değilse o zaman bunun açıkça zikredilmesi gerekmektedir. Aksi takdirde “murabahadan kurtulmak isterken yeni bir murabaha uygulamasına kapı aralamayalım” şeklindeki çekincelerin bu tür bir uygulamanın fıkhen yasaklığına delil olmayacağını söylemiştir.[370]

Bayındır’a göre murabaha kartı uygulamasında üzerinde durulması gereken üç temel nokta bulunmaktadır:

1. Murabaha kartında çifte vekâlet uygulanmaktadır. Kart hamili önce banka adına üye işyerinden satın almakta, daha sonra banka namına kendine satmaktadır. Böylece bir kişi hem alıcı ve satıcı sıfatıyla bankayı, hem de alıcı sıfatıyla bizzat kendisini temsil etmektedir. Bu kartı teklif edenler, zikredilen vekâlet işleminin Hanbeli âlimleri tarafından kabul edildiğini savunmuşlardır.[371]

Bir kişinin aynı anda müvekkili namına satıcı sıfatıyla, kendisi adına ise alıcı sıfatıyla gerçekleştireceği alım-satımın hükmü mezhepler arasında tartışma konusudur. Hanefi fukahası böyle bir işleme cevaz vermemiştir. Zira bu, bir kişinin aynı anda hem malı teslim eden, hem teslim alan; hem talepte bulunan, hem de talepte bulunulan konumunda olması sonucunu doğurur ki bu imkânsızdır. Müvekkil emretse dahi vekil malı kendisine satamaz. Çünkü bu, anlaşmazlığa yol açar.[372] Şafiilere göre ise, vekil söz konusu malı kendisine satamaz. Böyle bir durumda vekil, akdin iki tarafını da temsil ettiği için icap ve kabul şartlarına uygun bir şekilde gerçekleşmemektedir. Şafiilerden İbn Rif’a’ya göre ise, taraflar arasında anlaşmazlık olmadığı sürece böyle bir satış şekli caizdir. [373] Maliki ve Hanbeli fukahası ise, müvekkilin onayının bulunması halinde böyle bir satışın caiz olacağını söylemişlerdir.[374]

Bayındır, murabaha kartındaki vekâlet işleminin, gerek bankanın izni dâhilinde olması gerek ise de işlemlerin her aşamada kayda geçtiği ve bu yüzden taraflar arasında herhangi bir anlaşmazlığın veya bir hak ihlalinin olmayacağı gerekçesiyle vekilin kendisine satış yapmasına cevaz verenlerin görüşleriyle ilk etapta tutarlı gözüktüğünü, ancak detaylı bir şekilde incelendiğinde bu iki meselenin birbiriyle tam bir şekilde uyuşmadığını iddia etmektedir. Şöyle ki; fıkıh kitaplarında izin verilen durum, bir kişinin satmakla vekil kılındığı bir malı kendisine satmasıdır. Yani kişi bir taraftan vekil sıfatıyla satıcı, diğer taraftan ise asil sıfatıyla alıcı konumundadır. Teklif edilen murabahada ise, kart hamili birinci aşamada vekil sıfatıyla işyerinden mal/hizmeti alıcı, ikinci aşamada yine bankanın vekili sıfatıyla mal/hizmeti kendisine satıcı, üçüncü ve son aşamada ise asil sıfatıyla mal/hizmeti alıcı konumundadır. Böylece buradaki vekâlet işleminin fıkıh kitaplarında iki taraflı belirtilen vekâlet işleminden ayrı olduğunu iddia etmiştir.[375]

Kanaatimizce murabaha kartında bulunan farklılık, akdin cevazına bir engel teşkil etmemektedir. Kart hamilinin ilk etapta yaptığı işlem (üye işyerinden malı alışı) bankanın vekili sıfatıyla olur ki, fıkhen bu caizdir. Malı aldıktan sonra ikinci işlem olarak malı kendisine satışı ise yukarıda zikredilen görüşlerle birebir örtüşmektedir. Dolayısıyla buradaki iki işlemin ve her ikisindeki vekâletin birbirinden ayrı tutulması halinde herhangi bir sakınca olmayacaktır. Öte yandan günümüz uygulamasında kart hamili üye işyerinden mal/hizmeti satın aldıktan sonra katılım bankası mal/hizmeti bizzat kendisi sms veya farklı iletişim kanallarıyla kart hamiline satmaktadır. Dolayısıyla zikredilen sakınca kendiliğinden ortadan kalkmaktadır.

2. Kredi kartının mal/hizmet alımında kullanılmasıyla hamile tanınan gayri nakdi kredinin nakdi krediye dönüştüğü kabul edilmektedir.[376] Bayındır, ilk dönemlerde ATM kartı ve nakdi kredi özelliği taşımayan kredi kartlarıyla yetinen faizsiz bankaların daha sonra farklı kredi kartı arayışlarına girmelerini manidar bulmaktadır.[377] Şöyle ki, şayet bankaların maksadı kart hamillerinin borcunu taksitlendirmek olsaydı bunu rahatlıkla gerçekleştirebilirlerdi. Ancak onların amacı, nakdi kredi verilmese dahi kartın kullanımından doğan borcun taksitlendirilmesi suretiyle verilecek nakdi krediden gelir elde etmektir. Bu sebeple murabaha kartlarında ciddi şüphelerin bulunduğunu iddia etmektedir. Zira fıkıhta akitlerin isimlendirilmesinde lafza değil maksada itibar edilir.[378]

3. Bayındır’a göre önemli noktalardan biri de, teklif edilen murabaha kartları ile günümüzde uygulanan murabaha kartları arasında ciddi bir farklılık bulunmasıdır. Zira teklif edilen murabaha kartının işleyişine bakıldığında, kartla alışveriş yapıldığı anda bireysel murabaha gerçekleşmekte, bedele taksitler de dikkate alınarak sözleşmede belirlenen murabaha kârı eklenerek hamilin hesabına borç olarak kaydedilmektedir. Günümüzdeki işleyiş ise şu şekildedir; banka kart hamiline belli bir süre vermekte (30-40 gün gibi), hamil de bu süre zarfında kendisine tanınan limit çerçevesinde alışveriş yapmaktadır. Ancak bu alışverişlerin banka adına yapıldığına dair herhangi bir hukuki kayıt mevcut değildir. Alınan mal/hizmette herhangi bir kusur veya anlaşmazlığın olması halinde bankanın herhangi bir sorumluluk üstlenmemesi de bu mal/hizmetin bankaya ait olmadığının en önemli delilidir.

Belirlenen sürenin bitiminde kart hamilinin yaptığı bütün harcama bedelleri toplanarak sözleşmede belirlenen kâr oranı eklenmektedir. Böylece banka, kart hamili ve satıcı arasındaki murabaha, işlemin yapıldığı an değil de hesap kesim tarihinde banka tarafından toplam borç üzerinden yapılmaktadır. Dolayısıyla bu uygulamada murabaha değil, borcun fazlasıyla geri alınmak üzere taksitlendirilmesi söz konusudur. Ayrıca Bayındır, burada bir akit içerisinde çok sayıda akdin gerçekleştiğini iddia etmekte ve akdin en önemli unsurlarından mebi’in kabzı, muhtemel hile, aldatma ve hasarın sorumlusunun belirli olması gibi genel kaidelerin de göz ardı edildiğini savunmaktadır.[379] Sonuç itibariyle Bayındır, murabaha kartlarında yukarıda ifade edilen çelişkilerin giderilmediği sürece caiz olmayacağını, böyle bir uygulamanın faizsizlik ilkesiyle bağdaşmadığını savunmaktadır.[380]

Kanaatimizce bugünkü katılım bankalarının uygulamasında her işlem tek tek ele alınmakta dolayısıyla Bayındır’ın iddia ettiği gibi borcun tamamı taksitlendirilmemektedir.

Vekaletin üye işyeri ile banka arasında gerçekleştiği şeklindeki görüşe ise şu eleştiriler yöneltilmiştir:

1. Bu vekalet, ya ücretli ya da ücretsiz vekâlet olacaktır. Ücretsiz vekâlet olması durumunda, üye işyerinin ücret almadığı doğru ise de bankanın aldığı ücretin hukuki alt yapısı bulunmamaktadır. Ücretli vekâlet olarak kabul edilmesi durumunda ise iki sorun ortaya çıkmaktadır. Birincisi üye işyerinin ücret almadığı, ikincisi ise tam tersine müvekkil konumunda bulunan bankanın ücret almasıdır.

2. Kredi kartı uygulamasında üye işyerinin bankanın vekili olduğu ve onun adına mal sattığı zorlama bir yorum olup gerçekte bunun bir karşılığının bulunmadığı belirtilmiştir. Bu sistemle üye işyerine, parasını hemen alabilmesi ve bankanın kart hamiline ödemesini geciktirmesi halinde gecikme cezası uygulanabilmesinin önünün açılmak istendiği dolayısıyla bunun yerine daha meşru yollar bulunması gerektiği ifade edilmiştir.[381]

Değerlendirme

İslami hassasiyetlere uygun bir şekilde işlem yapan bankaların bugün en çok eleştirildikleri alan murabaha uygulamalarıdır. Bu tartışmaların doğru bir zeminde yürütülmesi ve uygun bir çözüme kavuşabilmesi açısından şu noktaların üzerinde durulması gerektiği kanaatindeyiz:

1. Ülkemizdeki adlarıyla katılım bankaları birer ticari kurumlar mıdır (tüccar mı) yoksa finansal aracı kurumlar mıdır? Zira bu yaklaşım, konulara fıkhî açıdan yaklaşımı da önemli ölçüde etkileyen bir husustur. Bu bankalara “ticari kurumlar” gözüyle bakan fakihler konuları daha dar kapsamda ele alırken “aracı kurum” olarak görenler ise meselelere daha geniş yaklaşmaktadırlar.[382]

2. Meseleleri ele alırken; bugünkü katılım bankacılığının işlerliğini hedefleyen ve pratik sonuçları da dikkate alan bakış açısı mı yoksa pratikteki sonuçlara önem vermeyip ilgili delilleri daha çok kendi içinde değerlendiren bakış açısı mı tercih edilmelidir? Birinci görüş sahipleri maslahat kavramını ön planda tutup meselelere daha geniş bir perspektiften yaklaşan, ikincisi ise fıkhî meseleleri olduğu gibi ele alanlardır.

3. Ele alınan çağdaş bir meselenin klasik fıkıhta illa bir karşılığı olmalı mı yoksa yeni akit türleri de kabul edilebilir mi? Bugün fukahanın çoğunluğu yeni akit türlerinin olabileceğini kabul ederken örneğin çağdaş murabahayı neden yeni bir akit olarak kabul etmemektedir?

Bu sorulara verilecek cevaplar bizim bütün çağdaş iktisadi meselelere yaklaşımımızı belirleyecektir.

Bizim murabaha kartı konusundaki genel kanaatimiz burada uygulanan murabahanın formalite bir işlemden ibaret kalmaması ve faizli bankaların kredi kartlarından ayıracak temel farkların ortaya konulmasıdır. Bu bağlamda; işlemler resmi olmalı, satılan mallar gerçekten bankanın mülkiyetine geçmeli ve daha sonra kart hamiline satılmalıdır. Aksi takdirde katılım bankalarının yaptıkları işlemlerin diğer bankalardan bir farkı olmadığı şeklindeki yerleşmiş genel kanaat aynı şekilde devam edecek ve bu da katılım bankalarının istenen seviyede gelişimine olumsuz etkide bulunmaya devam edecektir.

Burada murabaha kartlarının Türkiye’deki uygulamasına yönelik olarak iki eleştirimizi daha ilave etmek istiyoruz;

1. Katılım bankaları müşterilerin borçlarını geciktirmesi durumunda onlardan faiz almamaktadır. Bunun yerine, bazı bankalar Merkez bankası tarafından belirlenen gecikme oranlarını dikkate alıp müşteriden belli bir fazlalık tahsil etmekte, daha sonra yapmış olduğu masrafları alarak geriye kalan kısmını hayır işlerine harcamaktadırlar. Bazı bankalar ise Hayreddin Karaman tarafından ortaya atılan görüşü uygulamaktadırlar. Karaman, nakit borçların haricindeki vadeli satışlar için yeni bir akit önermiş ve özellikle günümüz katılım bankaları için temel bir sorun olan borçların geciktirilmesiyle ilgili sorunu bu şekilde çözmeye çalışmıştır.

Onun görüşü şöyledir; “Satıcı ile alıcı, sürelere göre değişen fiyatları gösterir bir liste üzerinde anlaştıktan sonra mal teslim edilir. Sonra bakılır; müşteri ödemeyi hangi vadede yaparsa akit o zaman kesinlik kazanır. Fiyatları gösteren bir liste bulunduğu için fiyat belirsiz değildir. Teamül de olursa akit fasit olmaz. Satıcı ile alıcı vadelere göre değişen fiyatları gösterir bir liste üzerinde anlaştıktan sonra, ilk vade ve fiyata göre senet düzenleyerek satışı gerçekleştirebilirler. Müşteri ödemeyi ilk vadede yaparsa senette yazılı fiyatı, son vadede yaparsa listede yazılı son fiyatı öder. Bu ikisi arasında yaparsa o vadeye uygun fiyatı öder. Burada ne bir aldatma ne de tarafları belirsizliğe sokacak ölçüde cehalet vardır. Yapılan her ödeme malın bedelidir. Vadeye göre değişen fark da vade farkıdır, yoksa gücü olduğu halde ödemeyi geciktiren borçluya yüklenmiş gecikme bedeli değildir. Fakihler, mal bedelinin ve vadenin belirsiz olması halinde satışın fasit olacağını söylemişlerdir. Çünkü belirsizlik, nizaya sebep olur. Teklif edilen bu akitte, nizaya sebep olacak ölçüde belirsizlik yoktur.”[383]

Bu görüşe yönelik; suça uygun olamayan bir ceza teklifi olduğu, burada borcu ödeme kavramı ile fiyat kavramının değiştirilerek alışverişin tabiatının değiştirildiği, bu işlemde biri satış diğeri de faiz olmak üzere iki akit önerildiği şeklinde bazı eleştiriler yapılmıştır.[384]

Kanaatimizce burada her ne kadar “değişen fiyatları gösterir bir liste üzerinde anlaştıktan sonra” ifadesi kullanılsa da bütün ihtimalleri kapsayacak derecede bir liste hazırlanması mümkün değildir. Zira bu fetvaya göre müşterinin ödeyememe ihtimaline binaen uzayıp giden bir liste hazırlanmalıdır. Ancak reelde böyle bir şey yapılmamaktadır. Öte yandan bu görüş kabul edilse bile, şayet taraflar baştan bir listeye göre anlaşmışlarsa artık anlaşmanın o liste fiyatı doğrultusunda gitmesi gerekir. Kart hamilinin borcunu ödeyememesi durumunda ikinci liste fiyatına geçildiğini söylemek borcu yeniden yapılandırmadan başka bir şey değildir. Yok eğer bütün liste fiyatları üzerinde anlaşma yapıldığı iddia ediliyorsa bu durumda hangi listenin fiyatının geçerli olduğu belli değildir. Tarafların buna razı olduğunu ve nizaya sebep olmadığını savunmak akdin sahih olması için yeterli değildir. Zira üzerinde anlaşılan bir fiyat bulunmamaktadır.

2. Murabaha uygulamasında alım satımın konusu bazen hizmet olabilmektedir. Şöyle ki, örneğin kişi hacca gitmek istemekte fakat yeterli nakdi bulunmamaktadır. Bu kişi katılım bankasına müracaat ederek kendisine finansman desteği sağlamasını ister. Katılım bankası murabaha kartını verir ve aralarında anlaştıkları kâr oranı ve vade sayısına göre yaptığı harcamayı taksitlendirir.

Burada eleştiriye konu olan kısım şudur; örneğimizdeki hac konusu şahsa özel bir meseledir. Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yapılan kura sonucunda hac sadece o kişiye çıkmaktadır. Murabahada ise katılım bankası hizmetin önce kendi adına alındığını, daha sonra ise kart hamiline satıldığını iddia etmektedir. Halbuki hac hizmetinin katılım bankasına satılması reel anlamda mümkün değildir. Bu sebeple hizmet satımının konu edildiği akitlerde bahse konu hizmetin kişiye özel olmaması, bankanın gerçekte önce kendi adına alıp daha sonra kart hamiline satabileceği genel bir hizmet olmalıdır.

4.2. Taksit Kart

Çağdaş fakihlerden Sıddik Muhammed Emin ed-Darir’in İslam Fıkıh Akademisi’ne sunduğu teklif şudur: İslami bir banka veya bir araya gelmiş birçok İslami banka ticari firmalar kurarlar. Bu ticari firmalara tam bir şekilde sahip olabilecekleri gibi hâlihazırda başka bir firmaya ortak da olabilirler. Böylece kart hamili bu kurumlardan taksitli mal alabilir. Banka, sahip olduğu bir malı vadeli olarak sattığı için buradan elde edeceği kâr tamamen meşru olacaktır. Ancak bu kart, hamiline nakit para çekme hizmeti sunamayacaktır. İslami bankalar, Visa ve Mastercard gibi uluslararası kuruluşlar da kurabilirlerse sistem tamamıyla meşru bir duruma gelecektir.[385]

Değerlendirme

Bu karta yönelik eleştiriler meşruiyetiyle ilgili olmayıp uygulanabilirliği yönünde olmuştur.[386] Zira kredi kartları yaygınlaşmış ve dünyanın her tarafında kullanılır hale gelmiştir. Her yerde şubesi bile bulunmayan katılım bankalarının bütün ihtiyaçlara cevap verebilecek şekilde her tarafta mağaza vb. ticari yerler açması neredeyse imkansız gözükmektedir. Böyle bir uygulama ancak belli bölgelerle sınırlı olabilir. Bu durumda ise kredi kartlarına alternatif olması mümkün değildir. Bu teklifin en dikkat çekici yönü, katılım bankalarını –bu bankaların ticari kurumlar olduğunu savunanlara göre- asıl hüviyetine döndürme yönündeki çabasıdır. Böylece katılım bankaları bizzat ticaret yapacak ve toplumun kalkınmasına yardımcı olacaktır.

Katılım bankalarının bizzat ticari firmalar kurmayıp başka firmalarla ortak olmasına dair önerinin, bankaları bir takım şirketlerle göstermelik ortaklık kurmasına sevk edeceği, bu yöntemle kullandırılacak kredi kartının faizli bankacılık uygulamasından farklı olmayacağı, üstelik bankaların çeşitli sıkıntı ve masraflara katlanmak zorunda kalacağı yönünde bazı şüpheler dile getirilmiştir.[387]

Bu kart fıkhî yönden hiçbir mahzur taşımamaktadır. Ancak yukarıda da ifade edildiği gibi uygulanabilirlik problemi bulunduğundan ve nakit para çekme imkanı sunmadığından dolayı tam bir alternatif kart olması mümkün görünmemektedir.

5. Yüksek Ücretli İslami Kredi Kartları

el-Kârî’nin ifadesine göre bazı bankalar müşterilerine faizsiz 12 taksit imkanı sunan kartlar vermektedirler. Bu karttan elde edilmek istenen gelir şu şekilde tahsil edilmektedir; kartın çıkartılması ve kullanılmasıyla ilgili bir ücret listesi bulunmaktadır. Bu ücretler normal bir kredi kartından elde edilen ücretlerden az değildir. Ancak kart çıkartma ve yenileme ücreti ortalamanın üstündedir. Ayrıca kartın her kullanımında ayrı bir ücret daha alınmaktadır. Bu ücret kartın limitiyle ve ödeme süresiyle orantılı değildir. Bir de ATM’lerden yapılan nakit para çekme işleminden ücret alınmaktadır.[388]

Değerlendirme

Bu kart işleyiş açısından meşru görünmekle birlikte kart hamiline yüklediği bazı ek masraflardan dolayı istenen başarıyı elde edememiştir. Günümüzde kart hamilleri kart ücreti talep etmeyen bankaların kartlarını tercih etmektedir. Hatta devlet, bankalara böyle bir kart türü bulundurmaları yönünde yasa çıkartmıştır.[389] Bu yüzden yüksek ücretli bir kartın diğer kartlara alternatif olması mümkün görünmemektedir.

6. Ücretli Kefalet Usulüyle Çalışan İslami Kredi Kartı

Bazı alimlere göre kredi kartının temeli kefalet akdine dayanmaktadır. Bu durumda bankanın aldığı ücret, kefalet ücretidir. Fukahanın bir kısmı kefalette ücret alınmasına cevaz vermiştir. Fakat kredi kartı uygulamasında bankanın aldığı ücret kredi kartının çıkartılması ile simsarlık ücretidir. Kefalet burada az bir yer kaplamaktadır.

Bu karttaki yeniliğin şu olduğu ifade edilmiştir; İslami banka verdiği kartın limiti ve süresiyle bağlantılı bir kefalet ücreti belirleyecektir. Kart hamili ödeme zamanı geldiğinde ya ücretin tamamını öder veya taksit yapmak isterse vadelendirme yapılır. Bu durumda alınan fazla ücret, kefalet ücreti olur. Böylece kefalet üye işyerine ödeme yapmakla bitmemekte, bilakis kart hamilinin zimmetinde borç kaldığı sürece bu ilişki devam etmektedir.[390]

Değerlendirme

Bu görüş, öncelikle kredi kartı uygulamasını kefalet akdine dayandırmaktadır. Buna bağlı olarak da taksitlendirmede alınan fazlalığı “kefalet ücreti” adı altında meşrulaştırmaktadır. Tabi bu meşruiyet de kefalet karşılığı ücret almaya cevaz verenlere göredir. Fakat kredi kartı uygulamasının kefalet akdi kapsamına girdiği şeklindeki görüşe katılmıyoruz. Bunun için birçok gerekçemiz var ise de bu çalışmanın kapsamından dolayı sadece en önemlisine değinmek istiyoruz.

Kredi kartı sisteminde en az beş taraf bulunmaktadır; uluslararası sistem (Visa, Mastercard vd.), uluslararası sistemden izin alıp kredi kartı çıkaran banka, bankadan kredi kartı alan hamil, kartı kabul eden üye işyeri ve üye işyeriyle sözleşme yapan POS cihazı sahibi banka. Uygulamada çoğunlukla kart sahibi banka ile üye işyerine POS cihazı veren banka farklıdır. Kefalet akdini savunanlara göre sistemin bütün tarafları tek bir sözleşme yapmış gibi kabul edilmekte, herkesin tek bir akdin çatısı altında toplandığı varsayılmaktadır. Halbuki banka ile kart hamili arasında bir sözleşme yapılırken banka ile üye işyeri arasında içeriği farklı başka bir sözleşme yapılmaktadır. Burada kart hamili ve üye işyeriyle sözleşme yapan banka aynı olsa bile durum değişmemektedir. Sözleşmeler detaylı incelendiğinde tarafların temel amacının kefalet olmadığı ve uygulamanın kefalet akdiyle bağdaşmayan birçok yanlarının bulunduğu görülmektedir.[391] Dolayısıyla parçacı bir yaklaşımla cüzi bir noktayı genelleştirmenin doğru olmadığı kanaatindeyiz. Diğer bir ifadeyle kredi kartı uygulamasında tali hususlardan biri olan kefaletin, sistemin tamamına isim olarak verilmesi ve bunun üzerinde temellendirilmeye çalışılması doğru değildir.

Öte yandan -bu görüş kabul edilse bile- kefalet süresi ve limitiyle bağlantılı bir ücret belirlemenin faizciliğe meşru bir zemin hazırladığı kanaatindeyiz.

Genel Değerlendirme ve Sonuç

Sanayi devriminden sonra her alanda görülen baş döndürücü gelişmeler mübadele araçlarında da görülmektedir. Önce altın ve gümüşe dayalı para sisteminden kağıt para sistemine, ardından kağıt para sisteminden plastik para sistemine geçiş olmuş ve bugün özellikle batılı ülkelerde kağıt paranın kullanımı oldukça sınırlı hale gelerek plastik para olarak tanımlanan banka kartları kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde de banka kartlarının cep telefonlarına tanımlatılması, ödemede sadece parmak izinin kullanılması, bitcoin vb. sanal paraların icat edilip kullanılmaya başlanması şeklinde bu alandaki gelişmeler hızla devam etmektedir.

Mübadele alanındaki bu yeni icatlar Batı merkezli olduğu için Müslüman alimler konuya mesafeli yaklaşmış ancak İslam dünyasında da kullanımı hızla yayıldığı ve neredeyse bir zaruret haline geldiği için bunların fıkhî yönüne eğilmek zorunda kalmışlardır. Ülkemiz, bankacılık ve buna bağlı sistemler konusunda birçok Avrupa ülkesine göre ileri durumda iken fıkhî çalışmalar noktasında İslam dünyasından geri kalmıştır. Alternatif kartlar 1993 yılında İslam Fıkıh Akademisinde konuşulmaya başlanmış, 2000 ve 2004 yıllarında detaylı bir şekilde ele alınıp tartışılmıştır. Ancak ülkemizde halen konuyla ilgili müstakil bir çalışma bulunmamaktadır.

Çağdaş alimler alternatif kart konusunda farklı görüşlere sahip olmuşlardır. Öncelikle alternatif bir kartın gerekli olup olmadığı tartışılmış; alternatif bir kartın olması gerektiğini belirten çoğunluk ise bu kartın kapsamı ve özellikleri konusunda çeşitli görüşler ileri sürmüşlerdir. Birçok fetva heyeti ve fakihler, bugün faizli bankaların uyguladığı kredi kartlarının iki sebepten (sözleşmesinde bulunan gecikme faizi maddesi ve bankanın faiz karşılığında kart hamilinin borcunu taksitlendirmesi) dolayı caiz olmadığını belirtmişler, bu sebeple alternatif bir kartın oluşturulması gerektiğini ve buna en uygun kartın charge kart olduğunu savunmuşlardır. Fakat gerek kart hamillerinin charge kartla yetinmemesi, gerekse katılım bankalarının daha fazla kâr etmek istemesi sebebiyle charge kartlara bazı ilaveler yapılmış, böylece teverruk, beyu’l-ine, murabaha vb. akitlere dayalı yeni kartlar ortaya çıkmıştır. Günümüz alimlerinin çoğu bu kartlara karşı çıkmış ve ciddi eleştiriye tabi tutmuşlar ise de bugün birçok banka bu tür kartları çıkartmaya devam etmektedir.

Charge kartlar fıkhî yönden en az problem içeren kart türü iken beyu’l-ine, teverruk ve murabaha temelli olan kartlar en çok problem barındıran dolayısıyla en çok tartışılan kartlar olmuşlardır. Diğer önerilen bazı kart modelleri ise; bir kısmı fıkhî yönden problem içermese de uygulama açısından çok zorluk bulunduğundan, bir kısmı ise fıkhî açıdan çok yetersiz kaldığından ya hiç uygulanmamış veya dikkate alınmamıştır. Bugün İslam ülkelerinde charge, murabaha, teverruk ve beyu’l-ine uygulanan belli başlı alternatif kartlardır.

Kanaatimizce charge kartlar fıkhî açıdan en az problemi barındırsa da taksit özelliği bulunmaması sebebiyle tam bir alternatif kart değildir. Beyu’l-ine’ye dayalı kart ise bir alım satıma dayansa da bu, tamamen göstermelik olduğundan faizli sisteme meşru bir zemin kazandırmanın ötesine geçmemektedir. Dolayısıyla faizli kartlara alternatif olma özelliğini taşımamaktadır. Zira alternatif karttan beklenen, meşru ve gerçek bir ticarete dayanmasıdır. Teverruka dayalı kartlarda beyu’l-ine’de ortaya çıkan bazı problemleri ortadan kaldırmaya yönelik adımlar atılsa da bunların yeterli olmadığı görülmektedir. Dolayısıyla bunun tam bir alternatif olabilmesi için fıkıh heyetleri tarafından teverruk için koşulan şartlara sıkı bir şekilde riayet edilmesi gerekmektedir. Bizce alternatif kartlar arasında en uygulanabilir olanı murabaha kartlarıdır. Ancak bugünkü uygulamaya yönelik bazı eleştiri ve tekliflerimiz şu şekildedir;

1. Kartın sözleşmesinde faiz maddesi bulunmamalıdır.

2. “Gecikme cezası” adı altında kart hamillerinden alınması öngörülen paranın fıkhen belirtilen şartlarda alınması gerekir. Bu durumda banka borcunu geciktiren müşterinin durumunu araştırmalı, gerçekten zorda ise herhangi bir fazlalık almamalı, keyfi olarak ödemiyorsa alınan ücretten masraflarını kestikten sonra kalan kısmı devlet gözetiminde hayır kurumlarına aktarmalıdır.

3. Banka, kart hamilini sms vb. yollarla taksitli alışverişe teşvik etmemelidir.[392] Şayet kart hamili peşin olarak alamadığı bir malı taksitle almak için bankaya müracaat ediyorsa bu durumda banka kart hamilinin talebine olumlu yanıt verebilir.

4. Banka kart hamilinin yaptığı taksitli alışverişe konu malların, fıkhen vadeli bir şekilde satılabilir mallar olup olmadığını araştırmalı ve bu konuda kart hamili ve üye işyerlerini bilgilendirmelidir.

5. Murabaha konusundaki şüpheleri ve eleştirileri ortadan kaldırmak için alım satımın resmi yollardan yapılması en önemli husustur. Yani malların faturası önce katılım bankasına kesilmeli, daha sonra banka kart hamiline satmalıdır. Bu konuda mevzuat, yönetmelik vs. ne gerekiyorsa bir an önce çıkartılmalıdır.

6. Murabaha kartıyla alım satımı yapılan hizmetin kişiye özel olmaması, bankanın resmi olarak üzerine alıp daha sonra müşteriye satabileceği türden genel bir hizmet olması gerekmektedir.

KAYNAKÇA

Aktepe, İshak Emin: “Kredi Kartı Sistemi ve İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi”, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, C: X, Sayı: 1, 2010, s. 133-157.

Apaydın, H. Yunus: “Îne”, DİA, C:XXII, s. 283-285.

Atrâm, Salih: “Bitâkâtü’l-i’timân et-Tekyîf ve’l-bedâil”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 73-94.

Bayındır, Abdülaziz: Ticaret ve Faiz, İstanbul, Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2007.

Bayındır, Servet: Fıkhî ve İktisadi Açıdan İslami Finans (Para ve Sermaye Piyasaları), İstanbul, Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2015.

Bayındır, Servet: İslam Hukuku Penceresinden Faizsiz Bankacılık, İstanbul, Rağbet Yayınları, 2005.

Berki, Ali Himmet (Kontrol eden): Açıklamalı Mecelle (Mecelle-i Ahkâmı Adliyye), İstanbul, Hikmet Yayınları, 1982.

Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn b. Alî: es-Sünenü’l-Kübrâ, Thk. Muhammed Abdulkadir Ata, 11 c., Beyrut, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.

Cebeci, İsmail: “Modern İslam İktisadı Literatüründe Murbaha Tartışmaları”, M.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul, 2010.

Cevâhirî, Hasan: “Bitâkâtü’l-i’timân el-ikrâz”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 115-141.

Dalgın, Nihat: Gündemdeki Tartışmalı Konular-2, Samsun, Etüt Yayınları, 2010.

Desûkî, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Arafe: Hâşiyetü’d-Desûkî alâ şerhi’l-kebîr, 4 c., Kâhire, Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, t.y.

Dünyâ, Şevkî Ahmed: “Bitâkâtü’l-i’timân”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 145-166.

Ebû Ğudde, Abdussettâr: “Bitâkâtü’l-i’timân”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 465-493.

Ebû Ğudde, Abdussettar: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 653-656.

Ebu Ğudde, Abdussettar: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 203-204.

Fehmi, Hüseyin Kamil: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 212-213.

Hattâb, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahman Ruaynî: Mevâhibü’l-celîl li-şerhi Muhtasarı Halîl, 8 c., Riyad, Dâru Alemi’l-Kütüb, 1416.

Heyet: El-Karâr, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 219-220.

Heyet: Meâyîru’ş-şer’iyye, Bahreyn, 2010.

Heyet, Web Sorular, Din İşleri Yüksek Kurulu.

İbn Hazm, Ebû Muhammed, Ali b. Ahmed b. Saîd: el-Muhallâ, thk. Muhammed Munîr, 11 c., Kahire, İdaretü’t-Tıbâati’l-Münîriyye, 1352, C: IX.

İbn Kudâme, Ebû Muhammed Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîliyyî el-Makdisî: el- Muğnî, thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî, Abdulfettâh Muhammed el-Hulv, 15 c., 2. bs, Kahire, Hecr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 1992.

İbn Ukayl, Abdurrahman: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşât”, Mecelletu Mecmaʻi’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 635-636.

Karadâğî, Alî Muhyiddin: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmaʻi’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 659-663.

Karî, Muhammed Ali: “Bitâkâtü’l-İ’timân Ğayru’l-muğattât Zati’l-aksât”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 97-112.

el-Karî, Muhammed Ali: “Bitâkâtü’l-i’timân ğayru’l-muğattât”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 529-561.

Kâsânî, Ebû Bekr b. Mes’ûd: Bedâi’u’s-Sanâi’ fî tertîbi’ş-şerâi’, 7 c., Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.

Kîlânî, Useyd Muhammed Edib: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 213-214.

Mevvâk, Ebû Abdullah Mevvak Muhammed b. Yusuf b. Ebi’l-Kâsım Abderî: et-Tâc ve’l-İklîl li-Muhtasar-ı Halîl, 8 c., Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.

Neşemî, Uceyl Câsim: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 198-199.

Osmânî, Muhammed Takî: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 199-201.

Remlî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Hamza el-Ensârî: Nihâyetü’l-muhtâc ilâ şerhi’l-minhâc, 8 c., Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.

Sâlûs, Ali Muhammed: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 190-191.

Suyuti, Mustafa b. Sa’d b. Abduh: Metalibu uli’n-nuha fî şerhi Gayeti’l-münteha, 6 c., el-Mektebü’l-İslamî, t.y.

Şafii, Muhammed b. İdrîs: el-Ümm, thk. Rıfat Fevzi Abdulmuttalib, 11 c., Dâru’l-vefâ, 1422.

Şeyh Ahmed: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 643-645.

Teshîrî, Muhammed Ali: “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 195-196.

Yıldız, Seracettin: “Kredi Kartlarının Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi”, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanlık Tezi, Ankara, 2016.

Yıldız, Seracettin: “Kredi Kartı Uygulamasında Banka İle Üye İşyeri Arasındaki İlişkinin Fıkhî Durumu”, İ.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek lisans Tezi, İstanbul, 2010.

Yılmaz, Eyyüp: Türkiye’de Kredi Kartı Uygulaması ve Ekonomik Etkileri, İstanbul, Türkmen Yayınları.

Zuhaylî, Vehbe Mustafa: “Bitâkâtü’l-i’timân”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 41-70.

http://www.milliyet.com.tr/danimarka-parayi-yasakliyor/ekonomi/detay/2055898/default.htm

https://www.eticaret.com/e-ticaret-sozlugu/banka-karti-debit-card-nedir/

https://www.karttr.com/kredi-karti-nedir/

https://www.bddk.org.tr/WebSitesi/turkce/Mevzuat/Banka_Kartlari_Kredi_Kartlari_Kanunu/15375464_6495_sayili_kanun_ile_degisik_sekli_2.8.2013.pdf

http://paranya.com/yillik-aidatsiz-kredi-kartlari/

[317] (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com.tr/danimarka-parayi-yasakliyor/ekonomi/detay/2055898/default.htm, 16 Ağustos 2017

[318] (Çevrimiçi) https://www.eticaret.com/e-ticaret-sozlugu/banka-karti-debit-card-nedir/, 2 Ağustos 2017.

[319] (Çevrimiçi) https://www.karttr.com/kredi-karti-nedir/, 2 Ağustos 2017.

[320] (Çevrimiçi)https://www.bddk.org.tr/WebSitesi/turkce/Mevzuat/Banka_Kartlari_Kredi_Kartlari_Kanunu/15375464_6495_sayili_kanun_ile_degisik_sekli_2.8.2013.pdf, 17 Ağustos 2017.

[321] Şeyh Ahmed, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 643-645.

[322] Muhammed Takî Osmânî, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 200.

[323] Şevkî Ahmed Dünyâ, “Bitâkâtü’l-i’timân”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 159-161.

[324] El-Karâr, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 219.

[325] “Borç ödemeleri zamanında tam olarak yapmak, nakit para çekmemek ve faiz ödeme durumuna düşmemek kaydı ile kredi kartı kullanmak caizdir. Gecikmeden dolayı fazla bir ödeme yapmak ise faizdir. Bununla birlikte bu şartlarda kredi kartı ile direkt veya internet üzerinden alış-veriş yapmakta da bir sakınca yoktur.” Din İşleri Yüksek Kurulu, Web Sorular, 369808 nolu sorunun cevabı; “Kredi kartının ekstre tutarının tamamının hesap kesim döneminde ödenerek faize düşülmemesi, herhangi bir şekilde kredi kartından nakit çekilmemesi ve alış-veriş yaptıktan sonra ek taksitlendirme için ekstra bir ücret ödenmemesi şartıyla kredi kartının kullanılması caizdir.” Din İşleri Yüksek Kurulu, Web Sorular, 330613 nolu sorunun cevabı; Abdussettâr Ebû Ğudde, “Bitâkâtü’l-i’timân”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII, 3, s. 489.

[326] Abdussettar Ebû Ğudde, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 654-655.

[327] Hasan el-Cevâhirî, “Bitâkâtü’l-i’timân el-ikrâz”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 131-135.

[328] Vehbe Mustafa Zuhaylî, “Bitâkâtü’l-i’timân”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 62.

[329] Hüseyin Kamil Fehmi, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 212-213.

[330] Vehbe Mustafa Zuhayli, “Bitâkâtü’l-i’timân”, MMFİ, XV/3, 62-63.

[331] el-Cevâhirî, “Bitâkâtü’l-i’timân el-ikrâz”, MMFİ, XV/3, s. 136.

[332] Salih el-Atram, “Bitâkâtü’l-i’timân et-Tekyîf ve’l-bedâil”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 82-83.

[333] A.m., 82.

[334] A.m., 83.

[335] A.m., 83.

[336] Muhammed Ali Teshîrî, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 195-196; Useyd Muhammed Edib el-Kîlânî, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 213-214.

[337] Abdussettar Ebu Gudde, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 204.

[338] Muhammed Ali el-Karî, “Bitâkâtü’l-İ’timân Ğayru’l-muğattât Zati’l-aksât”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 110-111.

[339] el-Atram, “Bitâkâtü’l-i’timân et-Tekyîf ve’l-bedâil”, MMFİ, 2004, XV/3, 86; Ali Muhammed es-Sâlûs, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 190; Uceyl Câsim en-Neşemî, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2004, C:XV/3, s. 198.

[340] Ebû Abdullah Mevvak Muhammed b. Yusuf b. Ebi’l-Kâsım Abderî Mevvâk, et-Tâc ve’l-İklîl li-Muhtasar-ı Halîl, 8 c., Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995, C: VI, s. 232.

[341] Mustafa b. Sa’d b. Abduh Suyuti, Metalibu uli’n-nuha fî şerhi Gayeti’l-münteha, 6 c., el-Mektebü’l-İslamî, t.y. C: III, s. 62.

[342] el-Atram, “Bitâkâtü’l-i’timân et-Tekyîf ve’l-bedâil”, MMFİ, XV/3, 86-91.

[343] A.e, 91-92.

[344] Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, V, s. 570.

[345] el-Atram, “Bitâkâtü’l-i’timân et-Tekyîf ve’l-bedâil”, MMFİ, XV/3, 93-94.

[346] es-Sâlûs, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, MMFİ, XV/3, 190.

[347] el-Atram, “Bitâkâtü’l-i’timân et-Tekyîf ve’l-bedâil”, MMFİ, XV/3, 90.

[348] Takî Osmânî, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, MMFİ, XV/3, 200-201.

[349] Meâyîru’ş-şer’iyye, Bahreyn, 2010, s.412-413.

[350] el-Atram, “Bitâkâtü’l-i’timân et-Tekyîf ve’l-bedâil”, MMFİ, XV/3, 83-84.

[351] A.e., 84-85.

[352] Servet Bayındır, Fıkhî ve İktisadi Açıdan İslami Finans (Para ve Sermaye Piyasaları), İstanbul, Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2015, s. 186.

[353] Bu ülkede finansal bir ürünün piyasaya sunulabilmesi için merkezi fetva kurulundan onay alınması gerekmektedir.

[354] A.e., 193-194.

[355] H. Yunus Apaydın, “Îne”, DİA, C:XXII, s. 283.

[356] Muhammed b. İdrîs eş-Şafii, el-Ümm, thk. Rıfat Fevzi Abdulmuttalib, 11 c., Dâru’l-vefâ, 1422, C: IV, s. 160-161.

[357] Ebû Muhammed, Ali b. Ahmed b. Saîd b. Hazm, el-Muhallâ, thk. Muhammed Munîr, 11 c., Kahire, İdaretü’t-Tıbâati’l-Münîriyye, 1352, C: IX, s. 47.

[358] Ebû Bekr b. Mes’ûd el-Kâsânî, Bedâi’u’s-Sanâi’ fî tertîbi’ş-şerâi’, 7 c., Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986, C: V, s. 198; Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahman Ruaynî Hattâb, Mevâhibü’l-celîl li-şerhi Muhtasarı Halîl, 8 c., Riyad, Dâru Alemi’l-Kütüb, 1416, C: VI, s. 295; Ebû Muhammed Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîliyyî el-Makdisî, el- Muğnî, thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî, Abdulfettâh Muhammed el-Hulv, 15 c., 2. bs, Kahire, Hecr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 1992, C: VI, s. 260-261.

[359] Muhammed Ali el-Karî, “Bitâkâtü’l-i’timân ğayru’l-muğattât”, Mecelletu Mecmai’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 559.

[360] A.m.; (Çevrimiçi) http://www.hayrettinkaraman.net/sc/00111.htm, 21 Ağustos 2015.

[361] İshak Emin Aktepe, “Kredi Kartı Sistemi ve İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi”, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, C: X, Sayı: 1, 2010, s. 148.

[362] Nihat Dalgın, Gündemdeki Tartışmalı Konular-2, Samsun, Etüt Yayınları, 2010, s. 509.

[363] A.e., s. 509.

[364] A.e., s. 509.

[365] Mustafa ez-Zuhaylî, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşât”, MMFİ, XII/3, 641.

[366] ed-Darîr, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşât”, MMFİ, XII/3, 653.

[367] et-Teshîrî, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşât”, MMFİ, XII/3, 667.

[368] es-Sâlûs, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşât”, MMFİ, XII/3, s. 649; Alî Muhyiddin el-Karadâğî, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşat”, Mecelletu Mecmaʻi’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 661-662.

[369] Abdurrahman b. Ukayl, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşât”, Mecelletu Mecmaʻi’l-Fıkhî’l-İslamî (MMFİ), 2000, C:XII/3, s. 636; Şevki Dünya, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşât”, MMFİ, XII/3, 637; ed-Darîr, “Bitâkâtü’l-i’timân”, MMFİ, XV/3, 32

[370] Servet Bayındır, İslam Hukuku Penceresinden Faizsiz Bankacılık, İstanbul, Rağbet Yayınları, 2005, s. 219.

[371] el-Karî, “Bitâkâtü’l-i’timân ğayru’l-muğattât”, MMFİ, XII/3, 558-560.

[372] Kâsânî, Bedâi’u’s-Sanâi’ fî tertîbi’ş-şerâi’, VI, 28.

[373] Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Hamza el-Ensârî Remlî, Nihâyetü’l-muhtâc ilâ şerhi’l-minhâc, 8 c., Beyrut, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003, C: V, s. 35.

[374] Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Arafe Desûkî, Hâşiyetü’d-Desûkî alâ şerhi’l-kebîr, 4 c., Kâhire, Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, t.y., C. III, s. 387; İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, 228-229.

[375] Servet Bayındır, İslam Hukuku Penceresinden Faizsiz Bankacılık, 220-221.

[376] Eyyüp Yılmaz, Türkiye’de Kredi Kartı Uygulaması ve Ekonomik Etkileri, İstanbul, Türkmen Yayınları, 2000, s. 140.

[377] Servet Bayındır, İslam Hukuku Penceresinden Faizsiz Bankacılık, 222.

[378] Mecelle, md. 3.

[379] Servet Bayındır, İslam Hukuku Penceresinden Faizsiz Bankacılık, 223.

[380] A.e., 224.

[381] Nihat Dalgın, Gündemdeki Tartışmalı Konular-2, 509-511.

[382] İsmail Cebeci, “Modern İslam İktisadı Literatüründe Murbaha Tartışmaları”, M.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul, 2010, s. 5.

[383] Abdülaziz Bayındır, Ticaret ve Faiz, İstanbul, Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2007, s. 305 (Naklen).

[384] Daha geniş bilgi için bkz; Abdülaziz Bayındır, Ticaret ve Faiz, 302-303.

[385] ed-Darîr, “Bitâkâtü’l-i’timân”, MMFİ, XII/3, 615.

[386] Şevki Dünya, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşât”, MMFİ, XII/3, 637; Vehbe Zuhayli, “el-Ard, et-Ta’kîb ve’l-Münâkaşât”, MMFİ, XII/3, 641.

[387] Servet Bayındır, İslam Hukuku Penceresinden Faizsiz Bankacılık, 216.

[388] el-Karî, “Bitâkâtü’l-i’timân ğayru’l-muğattât zatu’l-eksât”, MMFİ, XV/3, 111.

[389] (Çevrimiçi) http://paranya.com/yillik-aidatsiz-kredi-kartlari/, 21 Ağustos 2017.

[390] el-Karî, “Bitâkâtü’l-i’timân ğayru’l-muğattât zatu’l-eksât”, MMFİ, XV/3, 111.

[391] Banka ile kart hamili arasındaki sözleşme için bkz: Seracettin YILDIZ, “Kredi Kartlarının Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi”, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanlık Tezi, Ankara, 2016, s. 43-49; Banka ile üye işyeri arasındaki sözleşme için bkz: Seracettin YILDIZ, “Kredi Kartı Uygulamasında Banka İle Üye İşyeri Arasındaki İlişkinin Fıkhî Durumu”, İ.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yükseklisans Tezi, İstanbul, 2010, s. 50-57.

[392] Burada kast edilen, kart hamilinin tek çekimle alışveriş yaptıktan sonra bankanın sms göndermek suretiyle taksitlendirmeye teşvik etmesidir.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Evet, hocamıza teşekkür ediyoruz. Seracettin Bey alternatif kartlarla ilgili visa finansman, visa racihi, bitake el-hayr, bitake et-teysir ve murabaha kartı gibi muhtelif boyutlarıyla bunları ele aldılar. Şimdi bunlarla alakalı değerlendirmede bulunmak üzere Abdullah Durmuş Hocamız bizlere inşallah on beş dakikada müzakereyi sunacaklardır.

MÜZAKERE:
“ALTERNATİF KREDİ KARTLARININ FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ” KONULU TEBLİĞİN MÜZAKERESİ

Yrd. Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Muhterem hazirunu saygıyla selamlıyorum ve teşekkür ediyorum. Benim konum alternatif kredi kartlarının fıkhı açıdan değerlendirilmesi üzerine müzakeredir. Öncelikle bu toplantının düzenlenmesinde emeği geçen Kurul Başkanı’na, üyelerine ve ekibine teşekkürle başlıyorum.

Konu hakkındaki değerlendirmelerime geçmeden evvel, alternatif kartlara temel oluşturması bakımından debit kart, charge kart ve credit kart hakkında kısaca bir bilgi vermekte yarar görüyorum:

A. DEBİT CARD (Bitâkatü’l-Hasmi’l-Fevrî)

1. Debit kart, hesabında para bulunan müşteriler için basılıp verilir.

2. Bu kart, kullanıcısına hesabında bulunan para kadar, nakit çekme veya peşin olarak mal ve hizmet satın alma imkanı verir. Yapılan harcamaların bedeli peşin olarak satıcıya ödenir. Bu kart ile kredi temin imkanı yoktur.

3. Debit kart, ücretli veya ücretsiz olarak verilebilmektedir. Bazı bankalar, yapılan alış verişlerden belli bir oranda bedel almaktadır.

B. CHARGE CARD (Bitâkati’l-İ’timân ve’l-Hasmi’l-Âcil)

1. Belirli bir limit ve periyod dahilinde ödeme ve kredi imkanı sağlar.

2. Mal ve hizmet satın alma bedellerini ödemeyi sağladığı gibi nakit çekmede de kullanılabilir.

3. Hesap ekstresinin yeniden kredilendirilmesi gibi bir imkan tanımaz.

4. Faizli bankalar, borcun geciktirilmesi halinde faiz uygulamaktadır.

5. Kartı veren kuruluşlar, mal ve hizmet alım bedellerinde müşterilerden her hangi bir oranda bedel talep etmezler. Ancak iş yerlerinden belirlenmiş bir oranda ücret alırlar.

6. Kartı veren kuruluş, söz konusu kart ile yapılan alış veriş bedelini, iş yeri ile müşterinin hiçbir borç-alacak münasebeti kalmayacak şekilde iltizam ederler.

7. Kartı veren kuruluşun, ödediği miktarı geri alma hususunda kart kullanıcısına karşı, kart hamili ile iş yeri arasındaki ilişkiden bağımsız mücerred bir hakkı vardır.

CREDİT CARD (Bitâkatü’l-İ’timân el-Müteceddid)

1. Kullanıcısına, bir limit dahilinde kredi temin etme ve borçlarını ödeme imkanı sağlar.

2. Kart kullanıcısı mal alım satımında bulunabileceği gibi nakit çekme imkanına da sahiptir.

3. Kart kullanıldığı zaman kart sahibine, belirli bir süre için borçlarını faizsiz bir şekilde ödeme imkanı sunulur. Söz konusu süre geçtikten sonra faiz karşılığında yine süre uzatma imkanı vardır. Nakit çekilmesi halinde ise faiz o tarihten itibaren işletilir.

4. Kartı veren kuruluşlar, mal ve hizmet alım bedellerinde müşterilerden her hangi bir oranda bedel talep etmez, ancak iş yerlerinden belirli bir oranda ücret alırlar.

5. Kartı veren kuruluş, söz konusu kart ile yapılan alış veriş bedelini, iş yeri ile müşterinin hiçbir borç-alacak münasebeti kalmayacak şekilde iltizam ederler.

6. Kartı veren kuruluşun, ödediği miktarı geri alma hususunda kart kullanıcısına karşı, kart kullanıcısı ile iş yeri arasındaki ilişkiden bağımsız mücerred bir hakkı vardır.

D. KREDİ KARTLARININ FIKHÎ NİTELİĞİ

Kredi kartı ile alış verişte birden çok taraf bulunduğu ve arka planda birçok işlem gerçekleştirildiği için bunların fıkhî değerlendirmesi genellikle ayrı ayrı yapılmıştır.

Bankaların Visa, Master gibi kuruluşlara üye olması karşılığında ödenen bedel ile bankanın, kart basma ve yenileme karşılığında müşterilerden aldığı meblağ genellikle hizmet karşılığı olarak kabul edilmiş ve caiz görülmüştür.

Bu konudaki asıl tartışma ise kredi kartı ile alış veriş yapıldıktan sonra bankanın, üye işyeri olarak adlandırılan satıcılardan aldığı komisyon hakkında gerçekleşmektedir.

1. El-Karî, Hammâd ve el-Karadâğî’ye göre bankanın aldığı komisyon, kefil ile kefil olunan (mekfûlün leh) arasında gerçekleşen sulh arasındaki farktan kaynaklanmaktadır. Onlara göre, Hanefi fukahası böyle bir muameleyi caiz görmektedir. Dolayısıyla söz konusu komisyon, kefalet karşılığında ücret kapsamında değerlendirilmez.

2. Abdullah el-Meni’ ve Karadâğî’nin ikinci bir görüşüne göre bankanın tahsil ettiği komisyon, onun, üye işyerine peşin ödeme karşılığında indirimde bulunması (da’ ve teaccel) sonucu elde ettiği meblağ olup caizdir.

3. Ebû Zeyd’e göre banka, müşteriye tanıdığı kredinin faizini satıcı konumundaki üye işyerlerinden almaktadır ki bu da caiz değildir.

4. Konu hakkındaki görüşleri nakledip bir değerlendirme yapan Bayındır’a göre, banka, üye işyerine sağladığı hizmetler karşılığında komisyon almaktadır ki, ona göre kefalet ve havale sistemini örgütlemesi de bu kapsamda değerlendirilir.[393]

İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetleme Kurumu (AAOIFI) Fıkıh Meclisi’ne göre ise;[394]

1. Debit kart, kart sahibi kendi hesabındaki parayı kullanması ve banka ile muamelelerinde herhangi bir faiz söz konusu bulunmadığı sürece caiz görülmüştür.

2. Charge Kart’ın caiz olması için aşağıdaki şartlara riayet edilmesi gerekli görülmüştür:

d. Kart hamilinin borcunu geciktirmesi halinde faiz ödeyeceğine dair bir talep yer almamalıdır.

e. Banka kart sahibinden, teminat olarak bir miktar para talep ederse bu miktarın katılma hesabına (mudarabe) konularak işletilmesi ve kârın kart hamili ile paylaşılması gerekir.

f. Banka, müşteriye kartı haram olan mal ve hizmet alımlarında kullanmaması yönünde şart koşması ve bu şarta riayet edilmemesi halinde kartı geri alacağını belirtmelidir.

3. 3. Kart hamilinin borcunu faizli olarak ödediği bir kart caiz değildir.

4. Visa, Master gibi kuruluşlara üyelik vb. diğer ücretleri ödemesi, faiz bulunmaması şartıyla caizdir.

5. Faizsiz bankanın, iş yerlerinden, yapılan mal ve hizmet satışlarının belirli bir yüzdesini komisyon olarak alması caizdir. Söz konusu bedel, bankanın işyerine sağladığı aracılık, pazarlama ve alacağını tahsil hizmeti ücreti olarak değerlendirilmiştir.

6. Faizsiz bankanın, kart hamillerinden üye olma, üyelik yenileme veya kart yenileme gibi işlemler karşılığında bedel alması caizdir.

7. Debit kart ile altın, gümüş ve döviz satın alınması caizdir. Kredi kartıyla söz konusu maddelerin alımı ise bankanın satıcıya peşin ödeme yapması şartıyla caiz olur.

8. Kart hamilinin kartı ile, hesabında bulunan para kadar ya da bundan daha fazla miktarda nakit çekmesi, bunun karşılığında herhangi bir faiz tahakkuk ettirilmemesi şartıyla caizdir.

9. Faizsiz bankanın, para çekme karşılığında çekilen miktara bağlı olmayan bir hizmet bedeli alması caizdir.

10. Faizsiz bankanın, kart hamillerine, haram niteliğinde hediyeler ve ticari hayat sigortası vb. bazı imtiyazlar sağlaması caiz değildir. Fakat bazı hizmetlerde öncelik tanıma veya bazı yerlerde indirim sağlama gibi avantajlar sunması caizdir.

İmdi esas tebliğin müzakeresine geçecek olursak;

Tebliğe baktığımda tebliğin gerçekten dolu, emek mahsulü ve hem kaynakları hem de muhtevası itibarıyla özenle hazırlandığını söyleyebilirim. Ancak yine de dikkatimi celb eden bazı hususları zikredeceğim tabii ki. Bazı şeyler tebliğin sunumu sırasında söylendi ama yazılı metinde göremediğim için ben burada zikredeceğim.

Tebliğe ilk olarak şekil açısından baktığımız zaman başlıkları numaralandırma konusunda bir eksiklik olduğu görülüyor. Bazı başlıklar numaralandırılmış bazıları numarasız bir şekilde bırakılmış. Yayımlanmadan önce buna dikkat edilebilir. Bir de metinde, debit kart kullanımında zaruret ifadesi geçiyor, bunun fıkıhtaki zaruret değil de biraz zorunluluk anlamında kullanıldığı anlaşılıyor ama onu da zikretmekte fayda var.

Diğer yandan konunun taksimatı hakkında dikkatimi çeken bir husus şöyledir:

Alternatif olmayan kart türleri girişte zikrediliyor. Yalnız bunlar, alternatif kartlar başlığı altında zikredildiği için zihinlerin konuya konsantre olması biraz zorlaşıyor. Dolayısıyla giriş bölümünde alternatif özelliği olmayan charge kart ve örnekleri zikredilirse o zaman direkt alternatif kartlar başlığı açıldığı zaman insanlar doğrudan konuya yoğunlaşabilir. Dolayısıyla taksimat şöyle yapılsaydı belki daha güzel olabilirdi.

a. Ödenemeyen borcu taksitlendiren alternatif kartlar:

Bunlar normalde charge kart olduğu halde ödeme günü geldiği zaman ödeyemeyen kişilere teverruk ve bey’u’l-ine vasıtasıyla taksit imkânı sağlayan kartlardır. Yani birincisi teverruka dayalı ikinci bey’u’l-ineye dayalıdır.

b. Mal alımını taksitlendiren alternatif kartlar:

Burada da karşımıza en çok uygulanan murabaha kart ve az önce zikredilen taksit kart ve tebliğde olduğu halde sunumda yer verilmeyen yüksek ücretli İslami kredi kartları ile dördüncü sırada ücretli kefalet usulü çalışan kredi kartları bulunuyor. Bu şekilde bir tasnifat zannımca insanların konuyu anlamasını daha da kolaylaştırabilir.

Ben yine tebliğin takip ettiği sistemi izlemek istiyorum:

Tebliğde charge kart temelli kartlar deniliyor ve burada üç tane kart örneği var.

Vısa finansman, tarif edilen bu kartın debit kart olduğu, buna sadece bakiyenin yetersiz olduğu kimi durumlarda karz verme özelliğinin eklendiği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla tebliğ sahibin de söylediği gibi bu bir alternatif kart değildir, bilinen charge karttır.

Vısa racihi de charge kart özellikli ve taksit imkânı bulunmayan klasik bir kart niteliğindedir, dolayısıyla bu da yine konu dışı kalıyor.

Üçüncüsü de mudarebe hesabı bağlantılı karttır. Bunda da aynı şekilde, sadece ödeme günü geldiği zaman ödenmeme ihtimaline karşı teminat amaçlı açılmış bir katılma hesabı var, onun üzerine bloke konulmuş ve borcun oradan kapatılması söz konusudur. Dolayısıyla herhangi bir taksit veya alternatif özelliği bulunmuyor.

Asıl alternatif kart denilen kısım buradan sonra başlıyor. Ama bu birinci kısım benim yaptığım taksime göre yani aslında charge kart özelliği olan ama borcu ödeyemeyen kişilere teverruk ya da bey’u’l-ine vasıtasıyla borcu öteleme, yapılandırma imkânı sağlayan kart tipleridir.

a. Teverruka dayalı kartlara baktığımız zaman örnek olarak bitake el-hayr karşımıza çıkıyor. Bu, normal bir charge kartta ihtiyaç halinde borcu ertelemek için organize teverrukla borcu ödeme imkânı sağlayan karttır. Buradaki organize ifadesini vurgulamak lazım. Yoksa klasik fıkıhta uygulanan bir teverruk değildir bu.

Diğer yandan bu kartın bir önceki kartla farkı anlatırken fuzuli bir vekâletle ifadesi yer alıyor. Bu sehven yazılmış bir şeydir herhalde. Çünkü fuzulinin akdinde vekâlet zaten tabii olarak bulunmaz. Yetkisiz temsil (fuzuli) dediğimiz işlemde vekâlet yoktur.

Bu işlemlere baktığım zaman organize teverruka dayalı olduğu için bu işlemlerin klasik fıkıhta caiz görülen teverrukla izah edilmesi ve meşru görülmesinin uygun olmadığını düşünüyorum. Teverruk meselesi ayrıca tartışılacağı için burada onun detaylarına fazla girmeyelim.

b. Alternatif olma özelliği bulunan ikinci kart yine borcu taksitlendirmeyi imkânı sağlayan bey’u’l-ineye bağlı kartlardır. Bu tür kartlarda, ferdi olarak yapılan bey’u’l-inenin sakıncaları bir yana eğer bey’u’l-inenin kart üzerinden veya kart dışında şubeden yapılan işlemlerde sisteme girmesi halinde tamamen sistemi dinamitleyen, ortadan kaldıran veya diğer işlemleri lüzumsuz hale getiren bir özellik taşıdığı için fıkhi mahzurunun yanında bir de sistemik mahzurunu da söylemek gerekiyor.

Alternatif olma özelliği bulunan ve mal bedelin ödenmesini taksitlendirmeyi sağlayan kartlara gelince;

a. Bunun birincisi murabaha temelli kartlardır. Burada murabaha kartından bahsediliyor, çifte vekâletten söz ediliyor. Müşteriye, kart sahibine çifte vekâlet verildiği söyleniyor. Yalnız çifte vekâlet verilmesi birinci sunumda Süleyman Beyin de dediği gibi murabaha kartın ayrılmaz bir vasfı değildir. Bazı kurumlar bunu müşteriye çifte vekâlet vererek uyguluyor. Bazı kurumlar ise müşteriye sadece malı kurum adına ya da banka adına alması için vekâlet veriyor. Satış işlemini ise elektronik iletişim vasıtaları ile veya smslerle post cihazı üzerinden ayrı bir işlem olarak yapıyor. Dolayısıyla bu iki durumu ayırarak başlıklandırmayı da çifte vekâletli murabaha kartı ve çifte vekâlet bulunmayan murabaha kartı diye ikiye ayırarak işlemekte yarar bulunmaktadır. Çünkü çifte vekâlet biraz daha tartışmalı bir mevzudur malum.

Murabaha temelli kartlarda dikkat edilmesi gereken önemli noktaları şöylece özetleyebiliriz:

Kart sahibi markette veya mağazada iken müşterinin faizsiz bankaya vekâleten alım yapması ve yine hemen akabinde elektronik sistem vasıtasıyla müşteriye satılması işleminin yapılması; alım satımın o anda gerçekleşmesi çok önemli. Yani çifte vekâlete başvurulmaması çok mühimdir.

Mal kullanılmadan ve özellikle de mal tüketim maddesi ise tüketilmeden önce bu taksitli satım işleminin gerçekleşmesi gerekir; bugünkü iletişim vasıtalarıyla bu mümkündür.

Aynı anda taksit sayısı, taksit miktarı ve toplam bedelin belli edilmesi ve müşteriye bunun sms vb yollarla beyan edilmesi lazımdır.

Diğer yandan caiz olmayan malların satılmasına yönelik tedbirlerin alınması gerekir. Bu tedbirler Süleyman Bey’in sunumunda da söylendi ama bazı engel olunamayan durumlar da var. Özellikle büyük marketlerde içki, domuz eti gibi şeylerin satılması meselesi ki, onu kontrol etme imkanı olmuyor.

Tabii murabaha ile ilgili şu hususları da önemine binaen burada zikretmekte yarar görüyoruz:

Malı satın almayla ilgili, malın müşteriye teslim edilmeme ve zabta –ki buna fıkıhta istihkak diyoruz- karşı sorumluluk gibi risklerin üstlenilmesi icap ediyor.

Ayıptan sorumlu olmamak konusunda ise Hanefilerin, ayıptan sorumlu olmama şartıyla satış (el-berâe mine’l-uyuûb) fetvasına uygun olarak hareket edilebilir.

Taksitlendirmenin, borç doğduktan sonra ve hesap kesim tarihinde değil, mal banka adına alındıktan hemen sonra ve tüketilmeden yapılması çok önem arz ediyor tabi ki.

Az önce gecikmelerden de bahsedildi. Bunun üzerinde de biraz durmakta yarar var. Burada başlıca üç sistem bulunuyor:

Mahrum kalınan kâr: Bunu almak bir hak görüldüğü için tamamen bankanın kasasında kalan bir gecikme cezası oluyor.

Cetvelli satış: Seracettin Bey, bunu listeli satış diye bahsetti.

Cezâi şart: Cezâi şartta da cezanın alınıp içerisinden enflasyon farkı alındıktan sonra geri kalan kısmın hayır işlerine ayrılması uygulaması bulunuyor.

Burada birçok şey söylenebilir ama ben somut bir öneri de getirmek istiyorum. Belki resmi mercilere de sunulabilir bu teklif. Yani ara bir çözüm olarak diyorum. Kanaatimce asıl çözüm Zerkâ’nın söylediğidir. Yani ferdin, bireysel olarak bütün işlemlerdeki gecikmelerdeki fiili zararın hakim kararıyla tespit edilerek tazmin ettirilmesi gerektiğini söylüyor o. Ama bu şu an ki mahkeme yapısı ve yoğunluğu içerisinde pek mümkün değil. Dolayısıyla yeni bir hukuki düzenleme yapılarak, gecikme cezasının, bankanın kasasına hiç girmeksizin, doğrudan yardım amaçlı bir kamu kuruluşuna zorunlu bağış olarak yaptırılması (hukukçuların söylediğine göre bu iş, üçüncü kişi/kurum yararına sözleşme şeklinde yapılabiliyor); bankanın, cezadan, yalnızca enflasyon farkı ve varsa gerçekleşen fiili masraflarını alabilmesi gibi bir formül üretilebilir.

İkinci öneri taksit kart idi. Yani bu, katılım bankalarını bir ticari firma üzerinden bu taksitli satışlarını yapma önerisidir. Bu öneri mevcut mağazalar üzerinden belki çok zor ama günümüzde e-ticaret çok yaygınlaştı ve yaygınlaşıyor. Dolayısıyla bir e-ticaret firması, internet üzerinden kurulacak bir satış firması vasıtasıyla bu şekilde bir taksitli satış yapabilirler.

Sunumda bahsedilmedi ama vaktim varsa bir şeyden daha bahsetmek isterim. Yüksek ücretli İslami kredi kartlarından da bahsediliyor tebliğde. Bu da şu demek; kartın belli bir parasal karşılığı var. Bu parayı ödeyen kişiler bu kartı alıyorlar. Ondan sonra onunla taksitli alış veriş yapma veya nakit çekme imkanı elde ediyorlar. Burada görünüşte bir faiz yok gibi. Ne kadar alış veriş yaptıysanız onu taksitli olarak ödüyorsunuz ama tartışma nerede; ileride yapacağınız taksitli alış verişin bedelini daha kartı alırken “kartın ücreti” olarak ödüyorsunuz. Bu da hiç makul bir şey değil. Dolayısıyla böyle bir kartın alternatif olma niteliğinin bulunmadığı kanaatindeyim.

Bir başka öneri de, ücretli kefalet usulüyle çalışan İslami kredi kartlarıdır.

Kredi kartının kefalet akdi üzerine kurgulanması kanaatimce sorunludur. Kredi kartında taraflar arasındaki ilişki kefalet olursa birçok sorun ortaya çıkıyor zaten. Bugünkü yapı da buna uygun değildir. Zira satıcının, asıl borçluya rücu imkanı kredi kartı sisteminde yoktur, halbuki kefalette alacaklı kişi asıla rücu eder veya kefile rücu eder. İkisine de rücu edebiliyor. Kredi kartıyla alış verişlerde ise siz mağazadan çıktıktan sonra tamamen satıcıyla alakanız kesiliyor, üye işyerinin alacağı tamamen bankadandır. Ayrıca; kefaletten ücret alma klasik fıkıhta ittifakla caiz görülmeyen bir husustur, dolayısıyla kartın ücretli kefalet üzerine bina edilmesi de doğru olmayacaktır.

Beni dinlediğiniz için çok teşekkür ediyorum.

[393] Bayındır, İslam hukuku penceresinden faizsiz bankacılık, 209-213.

[394] Heyet, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, s. 23-28.

GENEL MÜZAKERE

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Seracettin Bey’in vakit kısıtlılığından dolayı biraz seri bir şekilde anlatmış olduğu kısmı sizler de biraz daha açmış ve özet hale getirerek bizlere sunmuş oldunuz. Şimdi efendim müzakere kısmına geçtik. Süremiz yarım saat fakat ben bunu dörtte bitirmeyi hedefliyorum inşallah sizlerin de bu manada katkılarıyla. Öncelikle Zeki Sayar hocamızı birinci sıraya alalım. Çünkü başlamadan benden söz istemişti. Evet, Orhan Çeker hocamız, İsmail Halitoğlu hocamız, Servet Bayındır Bey, Hasan Hacak hocamız, Rıfat Oral hocamız, Mehmet Kapukaya Bey, evet teşekkür ediyoruz, Ali Öztürk hocamızı da yazalım. Zeki hocamız söz istedi ancak kendisi burada yok. Orhan Çeker hocam buyurun.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Bismillah. Çok teşekkür ediyorum hemen kısa kısa geçmek istiyorum. Bu takdimler esnasında kimileri bu muameleleri cualeye benzettikleri şeklinde bilgiler geçti. Bu hem yanlış hem de çok gülünç ve benim tuhafıma gitti. Bu muamelenin cualeye benzetilecek hiçbir tarafı yok.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Benzetenleri mi diyorsunuz hocam yoksa Seracettin Bey’e mi?

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Orada bir muamele geçti, ben tam hatırlayamıyorum…

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Seracettin Bey’e değil de benzetenlere diyorsunuz yani…

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Vallahi ben üçünü birden konuşuyorum şu an…

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Kime giderse gitsin diyorsunuz yani…

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Evet, o cualeyi kim kullandıysa o.

İkincisi gününde müşteri ödemeyi yapmazsa ona bir ceza uygulanmasını velev ki gününde ödeyip de ceza ödemese bile sadece bu muameleyi kabullenmenin bile caiz olmadığını düşünüyorum. Öyleyse bu muamele tekrar mütalaa edilmelidir.

Üçüncüsü, mahrum kalınan kâr bu da gerçekten yanlış, biz nedense mahrum kalınan kârı hesap ediyoruz da mahrum kalınan zararı hiç düşünmüyoruz. Yani adam alacaklı o para bende olsaydı şöyle kâr ederdim diye düşünürken o para ben de olsaydı şöyle yatırım yapardım zarar ederdim diye düşünmüyor. Dolayısıyla mahrum kalınan kâr üzerinden bir hesap yapılmasını tümden yanlış görüyorum. Bir başka husus ceza-i şart olabilir ama bu cezanın alacaklısı kimdir? Bildiğimiz kadarıyla devlet olmalı ve devlette derki, Abdullah hocanın dediği gibi hayra hasenata bir ayrı fona harcanmalıdır. Yoksa alacaklı kişi bu cezai şartı alamaz diye düşünüyorum. Bir başka şey eklemiş olacağım… Hemen çok kısa bitiriyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Hocam kısa çok kısa hocam…

Prof. Dr. ORHAN ÇEKER

Peki, hemen nokta koydum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Hemen cevabı alalım mı? Zaten sorudan daha çok düşünceyi eleştiri kapsamında oldu gibi.

Seracettin YILDIZ

Cuale benzetmesi İslam Fıkıh Akademisinde el-Cevahirî tarafından fakat Ali Sistanî diye bir şahsa atfediliyor.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Ben de ona söyledim zaten.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Hocam teşekkür ediyoruz. İsmail Halitoğlu hocam.

Dr. İsmail HALİTOĞLU

Hocalarımıza teşekkür ederim. Cuale ifadesi sadece yanlış olarak düşünüyorum. Mecmeu’l-Fıkhî’l-İslaminin böyle bir kararı yok. Sadece bu yanlış anlama gelmesin diye izah etmek istedim. Mecmeu’l-Fıkhî’l-İslaminin böyle bir kararı yok. Mecmeu’Fıkhî’l-İslami içerisindeki çalışmalarda bir hocada böyle bir fikir vermiş, Mecmeu’l-Fıkhî’l-İslaminin kararı katılım bankalarının kredi kartıyla ilgili özellikle faizli bankaların da kredi kartı, velevki müşteri ve kart sahibi ben tam zamanında ödeyeceğim derse bile bu kart caiz değil, karar bu şekilde çıkmıştır. Ama Mecmeu’l-Fıkhî’l-İslami karar çıkarmak için bayağı bir mütalaa ve müzakereler, araştırmalar yaptırıyor, bir hocamız mütalaasında bununla ilgili bir teklif veriyor ama Mecmeu’l-Fıkhî’l-İslaminin böyle bir kararı yok.

Bu, şunu söylemek istedim, çift vekâlet ile ilgili bir şey de söylemek istiyorum, bu vekâlet katılım bankaları genel vekâletle ve çift vekâletle işlem, bütün işlemler yoluna gidersek, artık bu katılım bankaları sabah söylediğim gibi diğer faizli bankaların yoluna gidiyoruz. Yani sadece bir icazet belgesi gibi duvarlarda asacağız. Şimdi genel vekâlet işlemle ilgili, müşteri ne zaman aldı malı, ne zaman sattı, hatta bazen mallar müşteri kullandıktan sonra yirmi gün yirmi sekiz gün veya otuz gün sonra gel diyor yeniden fiyatlarda oturuyor vadeli konuşuyor. Hâlbuki mallar burada tamamen gitmiştir ya satmıştır ya da kullanmıştır o yüzden bu daha önce Abdullah hocanın söylediği gibi vekâletle çift vekâletle genel vekâlet usulünü getirmesi gerekiyor. Hem de kanun çıkarsa daha fazla yerine getirmesi gerekiyor. Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Peki, teşekkür ediyorum. Ali Öztürk hocamız.

Ali ÖZTÜRK

Bismillahirrahmanirrahim, şimdi gerek katılım bankalarının murabahalı işlemleri olsun gerekse yine murabahaya dayalı kartlar da olsun şöyle bir sorun var, bu sorun şu; işin yapısından ziyade piyasadaki ticari şekillerin ve alım satıma konu olan şeylerin farklılığından kaynaklanan bir problem var. Yani her şeyi böyle başta gidip önce sparişi verip sonra satın alıp daha sonra satma tarzında gerçekleştirmek mümkün olmuyor. Mesela lokantalara gittiğimizde önce yemeği yiyoruz daha sonra gidiyoruz ödeme yapıyoruz ama markette mal alacağımız zaman önce malı alıyoruz POS cihazının önüne geçiyoruz, POS’tan geçiriyoruz ödemesini yapıp mala malik oluyoruz. Dolayısıyla piyasadaki alım satıma konu olan şeylerin hepsinin aynı nitelikte olmaması nedeniyle ki, bu murabahalar için de geçerli. Aslında çifte vekâlet gerek murabahada olsun gerek diğer kartlarda olsun bir yönüyle bir zaruret olduğundan dolayı, zaruret derken hani çifte vekâletin zaruret olması anlamında söylemiyorum, yani kart yapısı itibariyle böyle bir şeyi gerektirdiğinden dolayı bir özellik olarak karta ekleniyor. Çünkü marketten su almak gibi işte suyu alıp POS cihazının başına geçip ödeme yapılıyor, mesela otel hizmetlerinde hakeza bu şekilde. Dolayısıyla burada çifte vekâletin belki meşruiyeti üzerinde durulmalı. Bunu her ne kadar bizim Hanefiler ve diğer mezhepler kabul etmese de eğer şartları belli ise, Hanbeli mezhebinde yanlış hatırlamıyorsam buna cevaz veriliyor şartları belli ise, baştan hangi fiyata satacağı net ise cevaz veriliyor. Tabi bu eleştirilebilir ancak kartlar için böyle bir zaruret olduğunu söyleyebilirim. Gecikme cezaları, doğrusu bunun tabi faiz olup olmadığı günümüzde çok tartışılıyor hani zararın hazfi noktasında ama farklı uygulamalar var, mesela şu anda bizim bir uygulamamız var, aldığımız karar var tekrar alındığı kişilere iade etme anlamında. Bu uygulamaya geçecek bakalım, nasıl pratikte herhangi bir şey sağlıyor mu? İyi bir örnek olur diye düşünüyorum.

Bir sorum var Seracettin hocama, bu kişiye özel hizmetlerde hizmetin kişiye özel olması mı esas olmalı, alım satıma konu olması mı esas olmalı? Yani burada mesela hacc örneğini verdiniz, alım satıma konu olan şey hacc hakkı mıdır hacc ile ilgili hizmetler midir? Bunun bir ayrılması gerekmez mi? Mesela uçak bileti, tedavi masrafları bunlar kişiye özel şeyler ama bunlar piyasada alınıp satılan şeyler, bu açıdan da bir değerlendirme yapmasını rica ediyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Peki, soruyu cevaplayalım Seracettin hocam.

Seracettin YILDIZ

Yani gerekirse biraz daha düşünelim ancak ben meseleye murabahaya uygun bir mal veya hizmet olması açısından baktım. Murabahaya uygun bir mal/hizmet dediğiniz gibi zaten kişinin mülkiyetine geçer. Gider, önce banka adına alır daha sonra kendisine satar. Hac olayında ise bizzat kişinin adına özel olarak çıkar. Yarın diyelim ki resmi olarak faturalandırma da çıkarsa –ümidimiz bu yönde- katılım bankası bunu nasıl yapacak?

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Peki hac değil de umre olsa ne olur? Sıra gibi bir problem yok.

Seracettin YILDIZ

Umre yine genel bir hizmet oluyor sanki hocam ama hacda kişi adına çıkıyor, bunun devri söz konusu değil. Diyanet İşleri Başkanlığı “ben bunu önce katılım bankasına satayım oradan hacca gidecek kişi hizmet satın alsın” şeklinde düşünmüyor.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Hocam aynı konuyla alakalı mı? Abdullah hocam.

Yrd. Doç. Dr. Abdullah DURMUŞ

Hocam burada her şey için murabaha tabiri kullanılıyor da, yerleşmiş olduğu için kullanılıyor. Aslında hizmet alım satımlarında ya da hizmet finansmanın da, illaki murabaha değil, icare veya taahhüt, çift taahhüt yani katılım bankasının taahhüt etmesi, almış olduğu taahhütü bizzat yerine getirebileceği gibi başka bir şirketle anlaşarak başka bir şirketle de yerine getirebilir. İcare veya alt icare şeklinde yapabilir. Haccın kişiye özel olması, kurada çıkması bence çok sorun olmamalı. Çünkü zaten kişiye hac kurası çıktıktan sonra Diyaneti de tercih edebiliyor başka özel firmaları da tercih edebiliyor. Yani hizmet alımı kısmı zaten tercihe bağlıdır. Dolayısıyla burada başka bir kurumun da devreye girebilmesi mümkündür. Tabi yine oradaki detaya indiğimiz zaman bazı düzenlemelerin yapılması gerektiğini düşünüyorum. Ama konumuz o değil şu anda.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Peki, teşekkür ediyorum. Servet hocam buyrun!

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Hocam ben de sunuculara, müzakereciler ve bütün katılımcılara teşekkür ediyorum. Şimdi Seracettin Hoca “Troy” karttan bahsettiler. Ben de bu konuda kısa bir bilgi vermek istiyorum. Malum Visa, Master, American Express, JCB, yani toplam şuanda dünya üzerinde 5, 6 tane ana kart kuruluşları var. Bu kart kuruluşları mesela Vısa ve Master kart 1930’lardan itibaren kurulmuş ve gelişmiştir. Yani şunu anlatmak istiyorum; bütün bu kredi kartların dünyadaki alt yapı ağını bunlar örmüşler. Dolayısıyla Troy’un bu araya girmesi son derece önemli. Şu örneği vereyim; bir banka mensubuyla konuşurken dedi ki hocam, bizim Türkiye’deki kredi kartları pastası içindeki payımız yüzde bir bile değil ama bir yılda lisans hakkını kullanıyoruz diye sadece Vısa’ya bir milyon dolar ödüyoruz. Dolayısıyla bu Troy meselesi son derece önemli ve milli bir mesele olduğu için bunun üzerinde durmamız gerekiyor.

İkinci olarak teverruk meselesi. Ali Muhyiddin el-Karadaği’nin bir makalesi var diyor ki; Suudi Arabistan’da bir bankaya gittim. Baktım ki orada depoları var, depoda alüminyum var. Dedim ki, bu nedir? Dediler ki efendim bu Rus alüminyumu. Niye burada duruyor dedim. Dediler ki efendim bu defolu aldığı için kimse almıyor, burada duruyor. Tamam, yeri neresi ise oraya gönderin dedim. Efendim biz bunun üzerine teverruk yapıyoruz dediler. Karadaği diyor ki bütün işlemleri depoya koymuşlar, defolu malı koymuşlar onun üzerinden al ver, al ver, al ver, al ver teverruk yapıyorlar. Dolayısıyla Seracettin hocamın teverruk kartı meselesi buraya dayanıyor önemli. Şimdi AAOIFI’nin teverruka fetvası var doğru fakat AAOIFI’nin verdiği fetvaya uygun şu anda dünyada hiçbir teverruk yapılmıyor. Onu söylüyorum. Hiçbir bankanın teverruku AAOIFI’nin fetvasına uymuyor. Bir diğer mesele “bey’ul îne”. Seracettin hocanın da ifade ettiği gibi Malezya Fetva Heyeti, İmam Şafiî’ye dayandırıyor. Şimdi İmam Şafiî el-Ümm’de bey’ul îneyi anlatıyor. Fakat izah ederken şunu diyor; adam malı aldı istese sana geri vermez değil mi? diye anlatıyor. Yani malı alan, malı satan ilk işlemden itibaren hür, bağımsız. İkinci olarak şunu diyor; bence bu caizdir ama eğer anlarsam ki zımnen veya açık bunlar bu işi faize alet ediyorlar diye anladığım an, ben bunu batıl görürüm. Ben bunu Malezya’daki hocalara sordum. Ya hocam kırk yıldır bunu uyguluyorsunuz hala bunun faize alet edildiğini anlamadınız mı? Yani İmam Şafiî’ye bunu dayandırırken hangi hakla İmam Şafiî’yi istismar ediyorsunuz? Dolayısıyla bu bizim açımızdan da geçerli. Burada şimdi vekâlet meselesi çok geçti. Şimdi yine bir örnek üzerinden gideceğim. 2003 yılında Tantavî, malum Mısır’ın Din İşleri Yüksek Kurulu diyelim yirmi bir kişilik kurulu topladı. Bu yirmi bir kişinin dokuz tanesi bizim anladığımız manada ilahiyatçı değil, gerisi ilahiyatçı. Bu on bir kişiyi topladı diğerlerini bir şekilde toplamadı, getirmedi. Bir düzen kurdu diyelim. On bir kişiyi topladı. Bu on bir kişinin dokuzu ilahiyatçı olmayan kişi onuncusu kendisi on birinci ilahiyatçı Rafet Osman isimli bir âlim. Bildiğimiz bütün mevcut konvensiyonel bankaların yapmış oldukları işlemin aslında mudarebe ve vekâlet olduğuna dair fetva yayınladı. Burada Rafet Osman buna muhalif. Dolayısıyla yirmi bir kişilik Din İşleri kurulunda bir ilahiyatçı ve diğerlerinin toplamıyla on kişi ile fetva verdiler. Dolayısıyla asıl mesele şu, Mısır’ın faizli bankaları kendi bütün sözleşmelerinde biz faizli bankacılık yapıyoruz işte alıyoruz şunu yapıyoruz dese de bu kendi kendine diyor ki siz her ne kadar öyle yazıyorsanız, sözleşmeniz öyleyse de, maksadınız krediyse de faizli işlemse de aslında siz bilmiyorsanız, aslında siz vekâlet yapıyorsunuz, aslında siz mudarebe yapıyorsunuz diyerek böyle bir fetva yayınladılar. Dolayısıyla bizim bu vekâlet meselesi, çifte vekâlet veya tek vekâlet meselesi, ya banka kime vekâlet veriyor. Yani murabahada ben kartla şu bardağı aldım daha sonra mülkiyetime geçmeden kırıldı. Bana taksit gelecekti kırıldı, kimden gitti. Banka ya ticaret yapamıyor zaten kanunen. Murabaha niye yapmıyorsunuz diyoruz. Diyorlar efendim ticaret yapamıyoruz. Vekâlete gelince nasıl ticaret oluyor? Bu hukuken geçerli olmayan vekâlet vekâlet olur mu? Bu biraz Din İşleri Yüksek Kurulu’nu ilgilendiriyor dini nikâha benziyor. Onun için bu konunun üzerinde biraz durmamız gerekiyor.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Hocam teşekkür ediyoruz. Soru olmadı zaten, katkı verdiniz. Peki, Hasan Hacak hocam.

Prof. Dr. Hasan HACAK

Ben de teşekkür ediyorum. Benimkisi de soru değil. Aslında iki tane şey var. Birincisi katkı Seracettin Bey’in tebliğiyle ilgili, konunun fetva yönüyle de alakalı değil, aslında teknik bir detay konuya temas edeceğim. O da şu şeklide; Seracettin Bey tebliğinde Suud merkezli bir kredi kartındaki sigorta işleminden bahsetti. O öyle arada kaynadı gitti aslında çok önemli bir konu. Bütün dünyada alacak sigortası uygulaması var. Türkiye’de katılım bankaları son bilgilerime göre bunu yapmıyor. Bütün dünyada alacak sigortası uygulaması ya da kredi sigortası uygulaması bir standarta kavuşmuş. Alacaklı isterse kendi alacağını sigorta ettiriyor. Yani alacaklı bir menfaati olduğunu düşündüğü için kendi alacağını sigorta ettiriyor. Ama İslam dünyasında maalesef tamamen tersi bir uygulama var. Biz borçlu olan kişiye kendi borcunu sigorta ettiriyoruz. Bu hukuki olmaktan ziyade ahlaki olarak da çok ciddi sorunlu bir şeydir. Bu Seracettin Bey’in tebliğinde de geçti ama belki dikkatlerden kaçtı. Mesela alacaklı kişi kendi alacağını sigorta ettirdiği zaman alacağına ulaşıyor. İcabında sigorta ettiren şirket borçluya rücu’ ediyor, oradan yine alabiliyor. Borçlu kişi kendi borcunu nasıl sigorta edebilir? Yani bu çok saçma bir şey. Yani nasıl rücu edilecek, bir de rücu edilecek üstüne bir de tekrar parayı ödeyecek. Yani bu sigortaya çok dikkat edilmesi lazım. İslam Bankacılığı bu noktada dünyada ahlaki olmayan bir şey yapıyor. Bunu da eleştirmemiz lazım.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Evet, Peki hocam teşekkür ediyoruz. Rıfat hocam buyrun

Rıfat ORAL

Hocalarımız murabaha kartından bahsettiler. Murabaha işlemi, şuandaki şekliyle problemli. Birçok ilmi meclislerde bunlar konuşuluyor, tartışılıyor. Katılım bankalarında yetkililerle ve bu alanda çalışmış olan uzmanlarla konuştuğumuz zaman kendilerine soruyorum; murabaha yapıldığı zaman mal mı satıyorsunuz yani hukuki sonucuna katlanma açısından buna hayır diyorlar. Peki, para mı satıyorsunuz o zaman faiz olur. Ona da hayır diyorlar. Peki, ne satıyorsunuz? Aynı problem murabaha kartında da var. Yani öyle bir vekâlet yapılıyor. Ama bu vekâletin hukuki bir karşılığı yok. Abdullah hocam dedi ki işte bütün ayıplardan beri olma şartı koşulabilir. Tamam, böyle bir şart koştuk ama malın başkasına ait olduğu ortaya çıkmışsa, istihkak davası olursa böyle bir durumda biz malı katılım bankasına geri verebilecek miyiz? Bunu Süleyman Bey’e ve Seracettin Bey’e soruyorum. Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Evet, Süleyman Bey sizden başlayalım.

Süleyman KAYA

Hocam malı geri vermeyi soruyorsunuz değil mi?

Rıfat ORAL

Evet, çünkü malı sizden aldık.

Süleyman KAYA

Yani böyle bir şey başımıza gelmedi ama teknik olarak biz alamayız o malı. Tekrar üye iş yerinin geri alması lazım. Geri işlem yapmanız lazım. Bu sefer de murabaha borcu silinir. Ters işlem yapacak yani. Mesela bin liralık bir işlem yaptı yine oraya iade edip tekrar bin liralık bir iade gelecek.

Rıfat ORAL

Yani normalde hukuki olarak biz malı sizden satın aldığımız için böyle bir problemde size rücu’ etmemiz gerekir. Bütün bunları hesap ederek böyle bir işleme girmemiz, vekâlet vermemiz, sözleşme yapmamız gerekiyor. Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Seracettin Bey buyrun

Seracettin YILDIZ

Hocamızın söylediği ifade, faizsiz finans kanun taslağı konuşulurken de belki gündeme gelecektir. Biz raporlarımızda bunu yazdık. Orada katılım bankalarına ara bir statü veriliyor. Yani ne tam mal sahibi olarak malı satar ne de kredi çektiren bir kurum da değil, ikisinin ortası. Ama ben de zaten öneri kısmında bunun hakikaten dışardan bakıldığında bir mal satıldığının ortaya çıkması için işlemlerin resmi olarak yapılmasının doğru olduğu kanaatindeyim. Bir daha dikkat çekiyorum. Kanun taslağı da bu şekilde yapılırsa bizim için daha güzel olacaktır.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Süleyman Bey buyurun.

Süleyman KAYA

Hocam şuna da benzetebiliriz. Mesela bir acentadan uçak bileti aldınız ama uçak kalkmadı. Daha sonra iadesi gerekiyor. İade için acentaya gitmiyorsunuz direk uçak firmasına gidiyorsunuz. Bunu da böyle düşünemez miyiz? Bakmak lazım.

Rıfat ORAL

Yalnız orada yani acentada bir vekâlet var söz konusu. Ama siz de vekâlet değil direk mal satışı söz konusudur. Bu yüzden ona benzetemeyiz.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Kapukaya hocam buyrun.

Mehmet KAPUKAYA

Teşekkür ediyorum. Şimdi bir alışveriş yaptığımız zaman geliyoruz kasaya. Alışveriş bitmiştir. Ondan sonra bu murabaha kart dediğimiz kart devreye giriyor yani murabaha kartı kullandığımız için bize bir mesaj geliyor. İsterseniz bunu üç taksitle şu kadar fiyata, altı taksitle şu kadar fiyata bölebilirsiniz diyor. Alış veriş işlemi bittikten sonra bu ne anlama geliyor? Ben bunun faiz olduğunu düşünüyorum. Bakın sıra bana gelmeden az önce Vakıfbank’tan bir mesaj geldi telefonuma diyor ki: “Vakıfbank Worl Card’dan % 1.9 faizle peşine taksit fırsatı. 31 Ekim’e kadar taksit kısıtlaması olmayan sektörlerde yapacağınız 100 TL üzeri alış verinizi % 1.9 faizle 9 taksitle ödemek için…” diyor.

Şimdi burada Vakıfbank, çok dürüst bir şekilde faizli işlem yapacağını söylüyor. Acaba bu bizim İslamî dediğimiz bankalar, hangi fıkhî kurala dayanarak bu işlemi yapıyorlar ve adına murabaha diyorlar? Ben bu murabaha terimi yerine başka bir terim kendilerine tavsiye ediyorum. “Murabaha”nın sonundaki ‘ha’yı atarak “murabâ” deseler daha dürüst olacağına inanıyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Ahmet Hocamız oradan söz istiyorlar, sataşma var gibi bir düşünce var herhalde. Hocam buyurun.

Ahmet OCAK

Sataşma olduğundan değil de katılım bankalarının hepsi sanki murabaha kart yapıyorlarmış gibi bir algı oluştu. Dolayısıyla Vakıf Katılım’da, Albaraka’da, Ziraat Katılım’da bu yok diye biliyorum. Türkiye Finans’ta var mı yok mu bilmiyorum, buradaki arkadaşlar söyleyebilirler. Kuveyt Türk’te var mı, ondan da çok emin değilim. Dolayısıyla murabaha kart yaygın bir şekilde kullanılan bir ürün değil. En azından şu an üç tane bankada olmadığını biliyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Süleyman Bey buyurun.

Süleyman KAYA

Hocam bizim işlemden sonra herhangi bir taksit yapma gibi bir şeyimiz yok. Bizde işlemden önce taksitleri belirlemeliyiz ve işlemin o sırada o şekilde gerçekleşmesi lazım. Yani işlem bittikten sonra herhangi bir taksit işlemi yapmıyoruz. Yani kasadan geçmeden önce siz taksitleri belirlemeniz ve işlemi o şekilde yapmanız gerekiyor. Yani Vakıfbank’ın olayı bizden tamamen farklı. Yani fıkhî tarafını hocalarımız daha iyi bilirler, ben işlemin sadece teknik tarafını söylüyorum bizde öyle bir şey yok.

Mehmet KAPUKAYA

Bize gelen sorularda müşteriler hep bunu şikâyet ediyorlar. Yani kartı taktıktan sonra kendilerine bir mesaj geldiğini bizlere ifade ediyorlar.

Süleyman KAYA

Evet hocam. İşlem anında biz zaten taksitlendiriyoruz ve müşterinin kendisine bilgi mesajı gönderiyoruz. İşte “adımıza aldığınız şu mal şu vade ile şu kadara size satılmıştır.” Bunu zaten öğrenmek istediği zaman da bir sürü kanalımızdan öğrenebilir; internet sitemizden, çağrı merkezimizden... Ben şu işlemi yapsam şu kartımla, benim toplam ödeme tutarım ne olur, taksitim ne olur? Bunların hepsini öğrenebilir müşteri. Hiç bilmedim diye bir şey yok.

Mehmet KAPUKAYA

Peki hocam. Ben peşin para versem o işlem bitiyor. Ondan sonra siz neyi satıyorsunuz, onu merak ediyorum ben.

Süleyman KAYA

Hocam biz banka olarak ödemeyi işlem anında karşı tarafa yapıyoruz zaten, müşteri bir ödeme yapmıyor aslında. Biz burada müşteriye verdiğimiz vekalete istinaden müşteri bizim adımıza alıyor. Bizden taksit sayısını belirlediği için onu biz kendimiz satıyoruz aslında. Sattığımız zaman da bunun bilgisini veriyoruz müşteriye. Yani fıkhî tarafını hocalarım daha iyi bilirler. İsmail hocam söz almak istiyor sanırım. Ben teknik tarafını bu şekilde açıklayayım size.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Evet, teşekkür ediyoruz. Söz isteyenleri bitirelim. Mehmet Odabaşı hocam buyurun lütfen.

Mehmet ODABAŞI

Hocam sizin sualinizle ilgili, sanki bütün katılım bankaları böyle yapıyormuş gibi bir algı var da, öyle değil. Mesela Süleyman Bey’in Kuveyttürk’te anlattığı yapıyı ben tashih etmiş olayım.

Müşteri daha malı almadan önce, kredi kartı sözleşmesinde ona vekalet verilir. Bu vekalet tahtında müşterinin gayri meşru işlemleri yapmayacağı, geçmiş borçlarını kapatmayacağına dair taahhüt alınır. Bu taahhüdün ardından müşteri herhangi bir işlemi, malı, hizmeti taksitli olarak almak istediğinde internet şubesinden veya çağrı merkezini arayarak diyor ki, “ben şu kadar taksit yapmak istiyorum bunun fiyatı ne olur?” diye bilgi alıyor. Bilgiyi aldıktan sonra gelip işlemi yaptığında, kartını geçtiğinde hemen o sisteme düşüyor. Bunu biz ilk icap olarak algılıyoruz. Daha doğrusu şöyle; vekaleten senin adına ben bu malı aldım, çünkü daha önceden vekalet verilmişti. Bu malı aldım bunu bana sat mesajını alıyor sistem. Ve ardından cep telefonuna mesaj geliyor. Diyor ki mesajda, “almış olduğunuz şu tutardaki mal, size şu tutarda satılmıştır. Varın hayrını görün.” gibi. Dolayısıyla bu işlemler mal satın alınıp bittikten sonra mesaj göndererek istersen bunu sana taksitlendireyim şeklinde Kuveyt Türk’ün bir uygulaması yok. Onu tashih edelim. Bunun dışında başka katılım bankalarının ayrıca uyguladığı modeller varsa onlar da ayrıca tartışılır.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Peki, İshak Hocam buyrun.

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Hocam, meselenin özü şurada düğümleniyor. Kredi kartları dediğimiz kartlar aslında bankayı temsil ediyorlar. Kart hamili herhangi bir yerden mal almak istediğinde, diyelim ki markete gidip kasaya vardığında cebinden parayı çıkarıp veriyorsa bankayı devreye sokmuyor demektir. Ama eğer kredi kartını çıkarıyorsa satıcı POS bankası sonra müşteri oluyor. Yani arada iki kişi daha giriyor. Kredi kartı başka bankanın POS cihazı da başka bankaya aitse bu durumda aradaki ilişki şöyle devam ediyor. Yani kart bankası POS bankasına, kart POS cihazına girdiğinde “benim adıma bu işlemi yapabilirsin, ben malın bedelini ödeyeceğim, karşı tarafa malı verebilirsin” demek oluyor.

Şudur hocam; kredi kartıyla yapılan alışverişlerin borçlusu kart bankasıdır. Kart bankası da ortalama iki gün içerisinde borcunu öder POS bankasına. POS bankası da kendi işyerine ödemesini yapar aralarındaki anlaşmaya göre. Dolayısıyla kart hamili kartla aldığı bütün mallarda aslında bankadan alıyor anlamına geliyor. Dolayısıyla burada o işlem yapıldığı sırada kart bankası işyerine borçlanmış durumdadır, onun ödemesini banka yapacaktır. Öbürü, malın bankayla nasıl alınacağı konusunda aralarındaki ilişkiye bağlıdır. İsterlerse bunu taksitlendirebilirler ki hocam sizin söylediğiniz mesaj da onun mesajıdır. Hatta Hayrettin Karaman hocamız bunu güzel buluyor. Sebebi de şu; diyor ki bak ne güzel! Banka müşteriye icapta bulunuyor, istersen bu aldığın malı taksitlendirebilirim, taksitle de satabilirim. Müşteri bunu kabul etmezse zaten rutin sistem devam edecek, son hesap kesim tarihinde borç kesinleşecek ve müşteri de son hesap kesim tarihinde borcunun tamamını öder. Açıklaması bu şekilde hocam.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Tamam, hocam teşekkür ederiz.

Rıfat ORAL

Hocam af edersiniz. Burada katılım bankası sanki malı satın alıyormuş gibi anlattınız. Burada bir kefalet ilişkisi var.

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Hocam hayır vekalet ilişkisi var.

Rıfat ORAL

Vekalet şöyle olabilir; orada parası varsa benim adıma o parayı aktar şeklinde olabilir.

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Hayır hocam. Özür diliyorum. Bir kez daha söyleyeyim. Kart aslında bankayı temsil ediyor. Şöyle düşünün hocam; siz bana vekalet verdiniz. Dediniz ki gidin bir yerden mal alın dediniz. Ben de oraya gittim ve size telefon açtım. Oradan dedim ki Rıfat hocam, ben beyaz eşya dükkânındayım, buradan mal alıyorum. Mal sahibi dedi ki ben inanmıyorum, telefonla ara Rıfat hocayı dedi. Telefonda siz mal sahibine, tamam sen malı ver ben parasını ödeyeceğim sana, deseniz burada vekalet sözleşmesi gerçekleşmez mi? Kredi kartı bunu saniyeler içinde gerçekleştiren bir alet.

Rıfat ORAL

Vekalet olursa sizin adınıza almış oluyor, kefalet olsa kendi adıma almış oluyorum. Burada hukuki karşılığı ben kendi adıma almış oluyorum. Siz sadece benim borcumu ödüyorsunuz.

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Hocam şimdi şöyle; charge kartın değerlendirmesi ile kredi kartın değerlendirmesi farklı. Kredi kartı ilk defa İslam dünyasına girdiğinde sizin dediğiniz gibi bu bir kefalet gibi görüldü. Hatta havale olarak görüldü. Faruk Beşer hocam da burada, ben onun fetvasını da hatırlıyorum. Daha sonra sistem geliştikçe bu konudaki yorumlar da değişti hocam. Daha sonra bu artık kefaletten çıktı vekalet olabileceği gibi alternatif kartlar falan, bunlara ihtiyaç duyuldu. O yüzden artık kefalet yorumu yapılmıyor. Bu bir vekalettir, hatta kart bankayı temsil eder. Müşteri malı satın aldığında banka adına satın alır. Bu kredi kartlarla yapılan işlemlerin borçlusu kart bankasıdır. İki gün içerisinde de borcunu öder hocam kart bankası.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

İki vekalet arasında mal yok olursa kimden gitmiş oluyor.

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Hocam eğer iki vekalet arasında mal yok olursa benim şahsi kanaatim bunun cevabı nadire göre hüküm verilmez olur. Bu gibi şeyler çok nadir vuku bulursa biz buna ayrıca bir çözüm bulabiliriz. Biz genele göre çözüm bulmalıyız.

Dr. Muhlis AKAR

Mesela hocam aynı şeyi Vakıflar Bankası ya da diğer faizli bankalar yapacak olsa, yani ben alış veriş yaparken bana bir mesaj gelse, bu malı sen almadın aslında ben aldım; bana ait olan bu malı sana taksitlendirebilirim dese faizli bir bankaya bundan dolayı cevaz verebilecek miyiz?

Doç. Dr. İshak Emin AKTEPE

Sayın hocam, aslında şöyle bir şey var; kredi kartı sistemi öyle bir sistem ki, ticareti kolaylaştırıyor, ödemeleri garanti altına alıyor ve bankaları da aslında ticaretin içine sokuyor. Yani kredi kartı sistemi kötü bir sistem değil aslında iyi bir sistem. Fakat burada takıldığımız noktalar ne olabilir; gecikme cezası şartı gibi şeyler var. Tekrar ediyorum ama aslında kredi kartı ticareti kolaylaştıran ve bana ödemeleri garanti altına alan ve bankaları ticaretin içine sokan bir durum.

Sizin sorduğunuz sorunun tabi ayrıca değerlendirilmesi lazım. Vakıfbank veya başka bir faizli banka böyle bir şey yaptığında biz buna ne hüküm vermeliyiz, belki onu da oturup konuşmak gerekir.

Oturum Başkanı:Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

Peki, hocalarım teşekkür ediyorum. Alternatif kredi kartları oturumumuz burada sona ermiştir. Söz veremediğim hocalarımızdan özür diliyorum. Teverruk uygulamaları başlıklı oturumumuz 16.30’da başlayacak.

ALTINCI OTURUM:
TEVERRUK UYGULAMALARI

OTURUM BAŞKANI
Prof. Dr. Zekeriya GÜLER, Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

SUNUM
Sistemin İşleyişi
Erdem HURŞİT, Türkiye Finans Katılım Bankası

TEBLİĞ
Finansman Aracı Olarak Teverruk ve Fıkhî Tahlili
Mustafa ÇAKIR, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

MÜZAKERE
Doç. Dr. İsmail CEBECİ, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

GENEL MÜZAKERE

RAPORTÖRLER
Mahmut KAYIŞ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Fikret GÜL, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Mehmet EKİM, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله رب العالمين أكمل الحمد على كل حال والصلاة والسلام الاتمان على سيد المرسلين وعلى آله و اصحابه أجمعين و به نستعين

Efendim, muhterem hazirûnu hürmetle, muhabbetle selamlıyorum. Altıncı oturuma başlıyoruz. Teverruk uygulamaları bu oturumda bir sunum, bir tebliğ ve bir de müzakere şeklinde anlatılacaktır. İnşallah vaktinde bitirmeye çalışacağız. Ben hemen sistemin işleyişiyle ilgili sunumda bulunmak üzere Türkiye Finans Katılım Bankası temsilcisi Erdem Hurşit Bey’i, ardından tebliğ sahibi Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı Mustafa Çakır Bey’i, müzakereci meslektaşımız Marmara İlahiyat’tan İsmail Cebeci Bey’i huzurlarınıza davet ediyorum. Yerimiz müsait buyursunlar efendim. Bu oturumun da önceki oturumlardaki tebliğler, müzakereler, değerlendirmeler ve sunumlar gibi bereketli, semereli ve feyizli geçmesini Yüce Rabbimden niyaz ediyorum. Az önceki oturumda da gündeme getirilmişti teverrukla ilgili bazı tartışmalar.

Bir girizgâh kabilinden el-Mevsûatü’l-Fıkhiyye el-Kuveytiyye’de (الموسوعة الفقهية الكويتية) gördüğüm ilgili bir paragrafı paylaşmak istiyorum:

التَّوَرُّقُ مَصْدَرُ تَوَرَّقَ، يُقَال تَوَرَّقَ الْحَيَوَانُ: أَيْ أَكَل الْوَرَق

تورق الحيوان birlikte kullanıldığında “hayvan yaprağı yedi” anlamına geliyor. (وَالْوَرِقُ) ki (وَرِق) kökünden geliyor (تورق) fiili mazi olarak.

(وَالْوَرِقُ بِكَسْرِ الرَّاءِ) gümüş para anlamında (الدَّرَاهِمُ الْمَضْرُوبَةُ مِنَ الْفِضَّةِ) şeklinde tarifini buluyor. Terim olarak da şöyle geçiyor. Tabi lüğavi manada Kur’an’ı Kerim’de de geçiyor. Mesela Kehf sûresinin 19. ayet-i celilesinde;

وَكَذٰلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَٓاءَلُوا بَيْنَهُمْۜ قَالَ قَٓائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْۜ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْماً اَوْ بَعْضَ يَوْمٍۜ قَالُوا رَبُّكُمْ اَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُٓوا اَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هٰذِهٖٓ اِلَى الْمَدٖينَةِ فَلْيَنْظُرْ اَيُّهَٓا اَزْكٰى طَعَاماً فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ اَحَداً

“Böylece biz, birbirlerine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden biri: “Ne kadar kaldınız”? dedi. (Bir kısmı) “Bir gün, ya da bir günden az”, dediler. (Diğerleri de) şöyle dediler: “Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir. Şimdi siz birinizi şu gümüş para ile kente gönderin de baksın; (şehir halkından) hangisinin yiyeceği daha temiz ve lezzetli ise ondan size bir rızık getirsin. Ayrıca, çok nazik davransın (da dikkat çekmesin) ve sizi hiçbir kimseye sakın sezdirmesin.” (Kehf, 18/19). “(Şehir halkından) hangisinin yiyeceği daha temiz ve lezzetli ise ondan size bir rızık getirsin”. Ayetin bu kısmı da bizim konumuz için önemli doğrusu.

Bu ayette lüğavi manada geçiyor. «ورق» kelimesi zaten (Kur’an-ı Kerim’de) birkaç yer de geçiyor.

el-Mevsûatü’l-Fıkhiyye’de de tarifi şöyle ıstilahi manada «أَنْ يَشْتَرِيَ سِلْعَةً نَسِيئَةً» Nesie yoluyla bir eşya satın alıyor. «ثُمَّ يَبِيعَهَا نَقْدًا لِغَيْرِ الْبَائِعِ» bai’ (satıcı) dışında üçüncü bir şahsa بِأَقَل مِمَّا اشْتَرَاهَا بِهِ satın aldığı şeyden daha az bir fiyata peşin olarak satıyor. «لِيَحْصُل بِذَلِكَ عَلَى النَّقْدِ» bununla nakit para elde etmek istiyor. «‏ «وَلَمْ تَرِدِ التَّسْمِيَةُ بِهَذَا الْمُصْطَلَحِ إِلاَّ عِنْدَ فُقَهَاءِ الْحَنَابِلَة böyle bir isimlendirme, böyle bir ticari muameleye teverruk adının verilmesi Hanbeli fukahası nezdinde ancak varit olabildi” diyor, ‏Hanbeliler dışındaki fakihler, mezhepler ‏bu meseleyi -az önce de üzerinde durulan- beyu’l îne meseleler arasında işlediler, konuştular, bu konu üzerine değerlendirme yaptılar.

Efendim sunum, Erdem Hurşit Bey’e ait. Türkiye Finans Katılım Bankası’ndan, sistemin işleyişini anlatacak. Az önceki oturumlarda özellikle Soner Duman Bey ve diğer fıkıhçı arkadaşlarımızın vurguladığı bir husus vardı. Servet Bey de dile getirdi. Finans kurumlarında meşruiyet ile rekabet arasında yaşanan bir gerilim var, dediler. Acaba sağlıklı bir denge nasıl kurulabilir? Ayrıca meşruiyet zaruretin dikkate yani meşruiyet için zaman zaman istisnai durumların zaruretlerin dikkate alınması konusunu da tenkit ettiler arkadaşlarımız. Bu ve benzeri problemlerin çözümüne dair öyle zannediyorum sunumda ipuçları ortaya çıkacak. Böylece acaba hep birlikte kötü bir çığır değil de güzel bir çığır açabilir miyiz, doğrusu bu konuda kendilerinden beklentimiz var. Erdem Bey buyurun!

SUNUM:
KATILIM BANKACILIĞI TEVERRUK UYGULAMALARI

Erdem HURŞİT

Türkiye Finans Katılım Bankası

Özet (Başlıklar)

1. Organize Teverruk nedir?

1. Organize Teverruk’un Dünyadaki Uygulama Örnekleri

1. Organize Teverruk’un İşleyişi

1. Katılım Bankalarında Organize Teverruk

1. Türkiyedeki Gelişmeler ve Kritik Unsurlar

Bismillahirrrahmanirrahim

Pek kıymetli hocalarım, değerli katılımcılar hepinize saygı ve muhabbetle selamlıyorum. Seracettin hocam bu sunum için beni aradığında kabul etmiştim hemen. Çünkü söylemek istediklerim vardı. Burada sizleri takip edince böyle çok temel akitler diye düşündüğüm akitlerde uygulamaya dair tartışmalar olduğunu görünce açıkçası korktum. Kendimi ateşe mi attım acaba diye düşündüm.

Teverruk zaten tartışmalı bir konu. Ama Faruk Beşer hocamın katılım bankalarında danışma kurullarının aldığı kararlara dair yorumunu duyunca açıkçası bu sunumu yapmanın iyi olacağını düşündüm. Bizler danışma kurullarında hocalarımızı topluyoruz ki genelde üç kişilik heyetlerden oluşuyor danışma kurulları. Kuveyt’te beş kişilik heyet var. Vakıf Katılım’da, Türkiye Finans’ta üç kişilik heyet var. Albaraka’da dört kişilik heyet var. Ziraat Katılım’da üç kişilik heyet var. Hocalarımıza mevcut işleyişi anlatıyoruz. Ne eksilterek ne de fazlalaştırarak. Hatta orda ilgili uygulamaya dair arkadaşlarımızı çağırıyoruz. Sonrasında hocalarımız kendi aralarında istişare ederek bizlere bu doğru ya da yapılamaz ve ya yapılabilir ama şu şartlarla yapabilirsiniz diye söylüyorlar. Açıkçası burada da böyle olacak benim için. Çünkü ben sizlere katılım bankalarındaki organize teverruka dair işleyişi anlatacağım. Sonrasında bizim yapmak istediğimiz, gitmek istediğimiz yere dair bir çözüm önerisi de getireceğim. Sizler de onu fıkhî olarak tartışacaksınız.

Biz, Türkiye Finans Katılım Bankası’nda banka ile danışma kurulu arasındaki iletişimi sağlamaya çalışıyoruz. Hocalarımızın bankayı bankanın da hocalarımızı anlamaya çalışmasını sağlıyoruz.

1. Organize Teverruk nedir?

Organize teverruk ile ilgili araştırma yaptığımda net bir tanıma ulaşamadım. O yüzden kendim bir tanım yapma gereği duydum. Tanımı yaparken de organize piyasa tanımına baktık.

Organize Piyasa: Piyasalar; fon arz ve taleplerine, örgütlenmelerine, ihraç durumlarına, ödemelerin yapısına ve işlem gören finansal varlıkların türlerine göre çeşitlenmektedir. Örgütlenme durumlarına göre organize ve tezgah üstü olarak ikiye ayrılır. Organize piyasalar, işlemlerin belirli kurallara göre yapıldığı piyasalardır.

Teverruk’un tanımına baktığımızda;

Teverruk: Nakit bulmak amacıyla bir şahıstan vadeli olarak alınan malı, bir başka şahsa peşin satmaya teverruk satışı denilir, tanımına ulaştım.

Bu iki tanımı birleştirdiğimde organize teverruk tanımını şöyle yaptık.

Organize Teverruk: Nakde ulaşmak isteyen kişinin/kurumun vadeli olarak mal satışı yapan satıcı tarafın ve malı peşin bedelle mülkiyetine geçirecek olan alıcı tarafın belirli kurallar (malın gerçekte var olması, vaat varsa tek taraflı olması, alınıp satılan metanın altın vb. olmaması ve alıcı/satıcının farklı olması) çerçevesinde taleplerini gerçekleştirme imkanı buldukları işlemdir.

2. Organize Teverruk Dünya’daki Uygulama Örnekleri

Baktığınızda genelde üç ülkede görüyorsunuz. İngiltere de, Suudi Arabistan’da ve Malezya’da. İngiltere’de malum Londra Metal Borsası’nda bu işlemler yapılıyor. Demir, bakır, çinko platin gibi metaller kullanılıyor. Suudi Arabistan’da araba, buğday ve hisse senetleriyle yapılıyor. Orada Londra’dan farklı olarak banka mesela galericilerle anlaşıyor, kişi gidiyor arabayı bankadan vadeli olarak alıyor sonra galericiye peşin olarak satıyor. Bankanın buğday deposu oluyor. İhtiyacı olan kişi gidiyor banka ona buğday deposundan buğday satıyor, sonra kişi borsada buğdayı satarak nakde dönüştürüyor. Bunun dışında hisse senetlerini kullanıyorlar. Malezya’da palmiye yağ borsası kurulmuş durumda, bu palmiye yağ borsasında işlemler yapılmaktadır.

3. Organize Teverruk İşleyişi

Organize teverrukun Londra Metal Borsası’ndaki işleyişini inceleyecek olursak, burada teverruk nasıl yapılıyor. Müşteri ilk önce Bankaya geliyor. Burada katılım bankasını düşünebiliriz. Müşteri ilk önce katılım bankasına geliyor. Katılım bankası katılım bankalar birliğinde alınan karar gereği bu zaruri bir işlem mi? Kişi için yapılması gerekli mi değil mi diye ilk önce bir inceleme yapıyor. Eğer bu tetkik sonucunda teverruk yapılır kanaatine varırsa müşteriyle bir sözleşme imzalıyor.

Sözleşme Maddesi

“Müşteri, kredinin maden alım satım yoluyla kullandırılması için gereken sözleşme/yazışma düzenleme, imzalama, alım-satım, bedellerini belirleme, gerekli tahsilat işlemlerini yapma, ciro ve temlik muamelelerini yapma veya benzeri muameleleri kendi nam ve hesabına gerçekleştirme ve/veya gerektiğinde bu hususlarda başkalarını vekil tayin etme konularında yetkili olmak üzere bankayı vekil tayin etmiştir. İş bu sözleşme banka ile müşteri arasında akdedilmiş bir vekalet sözleşmesi hükmü taşımaktadır. Banka maden alma ve satma işlemlerini müşteri adına (gerek bizzat gerekse brokerlar aracılığıyla) vekaleten gerçekleştirmeye yetkilidir. Müşteri gerekli olması ve bankalarca talep edilmesi halinde bu sayılan işlemler için ayrıca yetki belgesi imzalayıp, bankaya vermeyi kabul ve beyan eder”.

(Görüldüğü üzere) sözleşmede kıymetli maden borsasında işlem yapmaya dair bir vekalet maddesi var. Bu maddeyi içeren sözleşmeyi müşteri imzalıyor. Banka müşteriyi değerlendiriyor, eğer uygun bulursa ve tevverruk yapılabilir sonucuna varırsa banka Londra Metal Borsası’yla iletişime geçiyor. Londra Metal Borsası’nda iki tane broker var. Biri “Eiger Broker” diğeri de “Falcon Broker”. Eiger Broker işlemlerin kolayca yapılabilmesi için bankalara internet sitesinde bir ara yüz açmış. Bu ara yüzden kullanıcı adınızla giriş yapıyorsunuz. Burayı operasyon birimindeki arkadaşlarımız kullanıyor. Finansmanı gerçekleştirecek kısımdaki arkadaşlarımız kullanıyor. Arkadaşımız bu Eiger Broker’ın ara yüzünden giriş yapıyor. Giriş yaptıktan sonra şöyle bir ekran çıkıyor karşısına ekranın sağ tarafında -az önce Servet hocamın örnek verdiği- dünyadaki kiraladıkları depolarda bekleyen demir, bakır, çinko, platin ne kadarsa onu gösteren bir tablo görüyor sağ tarafında. Ekranın sol tarafından ise giriş yapıyor. Hangi banka adına yapıldığı, paranın cinsi, müşterinin adı belirtiliyor. Bu girişleri yaptıktan sonra sipariş kabulü oluşuyor. Sistem sipariş kabulü belgesi oluşturuyor. Bu anlattıklarım müşteri için yapılan işlemler. İki ayrı platform var. Eğer bankalar kendi aralarında işlem yapacaklarsa daha farklı bir platformdan işlem yapıyorlar. Oradaki platformda çıkan belgeleri de getirdim yanımda arzu eden hocalarıma gösterebilirim.

Banka siparişi girdiğinde sipariş kabulü yapıyor. Banka örneğin platin olarak talebi yapıyor. Banka aldığı platini kendi sisteminde operasyon birimindeki arkadaşımız tarafından vadeli olarak müşteriye satıyor. Sonra müşterinin artık sertifikası oluşuyor. Bu sertifikada Zürih’teki 199 troyluk bir platin satışından bahsediliyor. Zürih’teki depoda. Depo büyük ihtimalle Servet Hocamızın bahsettiği gibi dev platinumun içinde bulunduğu bir depo. Zürih’teki Platinumu satıyor. Artık müşterinin Platinumu var. Dördüncü aşamada “Eiger Broker” Falcon Brokerle irtibata geçiyor. Diyor ki ben bir satış işlemi yapacağım. Buna dair tedarikçi teklifi yani sen tedarikçi ol diye bir teklif geçiyor. Falcon Broker alıcı kabulü yapıyor. Evet ben bu platinumun satışında alıcı olarak yer alacağım diye cevap veriyor. Sonrasında Falcon Broker alıcı kabulü yaptıktan sonra satış bildirisi oluşuyor. Yani Londra metal borsasında borsayı bilgilendirme babında böyle bir satış olacak, Falcon Broker alıcı olacak diye satış bildirisi oluşuyor. Sonrasında biz müşteriden vekalet almıştık, -bunu burada tekrar hatırlatmak istiyorum- Falcon broker Türkiye finansla iletişime geçiyor, ya da ilgili katılım bankasıyla irtibata geçiyor. Diyor ki ben bu malı alacağım, o da alıcı belgesi olarak satıcı banka alıcı Falcon olarak bu iletişim belgesinde yer alıyor. Bir teklifte bulunuyor ben bunu şu fiyattan alacağım diye ilgili banka da bunu kabul ettiğinde satıcı kabulü yapıyor. Satıcı kabulünü yaptıktan sonra da artık ortaya nakit çıkıyor ve ortaya çıkan nakdi banka müşterinin hesabına yatırıyor. Burada sizler için önemli olduğunu düşündüğüm bilgi bu işlem böyle üç dakika beş dakika, yirmi dakika ve icab oldu, oradan kabul gördü gibi uzun süreler de olmuyor. İnternet aracılığıyla yapıldığı için bir ara yüzden yapıldığı için beş saniyede on saniyede on beş saniyede belgeler hemen otomatikman oluşuyor Londra Metal Borsası tarafından ayarlanmış. İşlem bu şekilde sonuçlandırılıyor.

4. Katılım Bankalarında Organize Teverruk

Şimdi katılım bankalarının her birinin danışma kurulu üyeleri var. Ancak katılım bankaları ortak bir işlem yapacağı zaman Katılım Bankalar Birliğinde hocalarımızla bunu görüşüyor. Her bir bankayı temsilen bir hocamız yer alıyor orada. Katılım Bankalar Birliğinde de bu teverruk konusu görüşüldü. 21. 09. 2015 tarihinde. Hocalarımız işlemi değerlendirmiş, uygunluk vermişler. Ancak, işlemin saniyeler içinde başlayıp bitmesi sebebiyle hocalarımız demişler ki bu arizi bir işlemdir. Devamlılık arz etmemelidir, bir ürün olarak insanlara sunulmamalıdır. Ancak zaruret halinde ihtiyaç duyulduğu zamanlarda başvurulabilecek şekilde dizayn edilmelidir (dedi hocalarımız). Zaruret halinin ne olduğu da tartışıldı o toplantıda. Nihayetinde şöyle bir karar verildi. Her banka kendi danışma kurulunda bunu değerlendirsin müşteri talebine göre zaruret hali var mı yok mu görsün. Eğer zaruret hali var derse banka bu işlemi yapsın dendi, görmüş olduğunuz icazet belgesiyle.

Peki katılım bankaları hangi zaruret hallerini gözetiyor. Bu zaruret halleri ana bazda ikiye ayrılıyor. Birincisi borcun ödenememesi durumu. Müşteri istediği halde borcunu ödeyemiyor. Bankacılık uygulamaları gereği finansman yapıldıktan sonra müşteri ödemelerini mutad şekilde gerçekleştiriyor. Eğer gerçekleştiremezse şubeye başvuruyor, ben ödemelerimi yapamayacağım diye. Şube Genel Müdürlüğe başvuruyor bu şekilde aksaklık olacağına dair. Ya da müşteri belli bir süre ödemelerini aksatmış oluyor. Buna idari takip diyoruz. İlk doksan gün. Bu zaman zarfında ödeme yapmazsa bu sefer kanuni takip başlıyor. Kanuni takip aşamasında avukatlar devreye giriyor. Tahsil etmeye çalışıyorlar. Bu zaman zarfında müşteri evet ben borcumu ödeyeceğim ama bana vadeyi uzatmanız gerekiyor, şunu yapmanız gerekiyor, bunu yapmanız gerekiyor gibi tekliflerle geliyor. Bu teklifler şube tarafından genel müdürlüğe iletiliyor. Genel müdürlükte tahsilatlar birimi olarak adlandırılan birimdeki arkadaşlarımız gerçekte bu durum var mı yok mu, müşteri iyi niyetli ama ödeyemiyor mu? Bu gibi hususları değerlendirmek için kendi içlerinde bir kriterleri var. Nihayetinde olur kararı verirlerse teverruk yaparak müşterinin eski borcu kapatılıyor gelen nakit parayla. Yeni teverruka göre müşteri artık daha uygun bir şekilde/taksitlerle borcunu ödemeye başlıyor.

İkinci kısım ise kişi veya kurumun özel zaruret hali. Zaruret haline bankaların danışma kurulları karar versin dendiği için şöyle bir mekanizma işliyor. Müşteri şubeye başvuruyor. Talebini ifade ediyor. Müşteri teverruk olarak gelmiyor. Şubedeki arkadaşlar onun durumunu değerlendiriyorlar. Konuyu Genel Müdürlüğe iletiyorlar. Genel Müdürlükteki nispeten daha bilgili arkadaşlarımız konuyu değerlendiriyorlar. Eğer teverruk yapılması gerektiğini düşünüyorlarsa bizim banka için bize geliyorlar. Biz hocalarımızla irtibata geçiyoruz. Danışma kurulundaki hocalarımızla. Konuyu soruyoruz, müşterinin durumunu anlatıyoruz, böyle bir talep var diyoruz. Eğer uygunluk alırsak Genel Müdürlükteki arkadaşımıza dönüyoruz. Genel Müdürlükteki arkadaşımızda şubeye dönüyor, işlem yapılıyor. Her defasında danışma kuruluna gidiyor muyuz? Mesela benzer konularda her defasında gitmiyoruz. Birbirine benzeyen iki işlem geldiyse hocalarımız daha önce nasıl görüş verdilerse uygun dedilerse uygun, uygun değil dedilerse uygun değil şeklinde geri dönüş yapıyoruz.

5. Türkiye’deki Gelişmeler ve Kritik Unsurlar

Buraya kadar benim görevim size olayı olduğu gibi anlatmaktı. Bu aşmadan sonra bunu Türkiye’de nasıl yapabiliriz. Nasıl uygulanabilir diye düşüncemi arz etmek istiyorum. Sizler Londra Metal Borsasıyla ilgili fıkhî değerlendirmeyi yapacaksınız. Öncelikle şunu söylemek istiyorum. Ben Londra Metal Borsasının bir sebep değil bir sonuç olduğunu düşünüyorum. Neyin sonucu? İnsanların nakde ulaşma ihtiyacı var ve bu nakde ulaşmak için çeşitli yollar arıyorlar. Bu yolu kendilerine en kolay sunan her ne ise onu buluyorlar. Bu manada da Londra metal borsası bunu sunduğu için İngiltere bunu sunduğu için kurumlar vasıtasıyla insanlar veya kurumlar kendileri buraya ulaşarak işlem yapıyorlar. Bizler açıkçası katılım bankaları olarak Londra’yı kullanmaktan çok da memnun değiliz. Niye derseniz, Londra’ya komisyon veriyoruz işlem için. Çok gerekli görmüyoruz. Bunu kendi içimizde, ülkemizde, içimize sinecek şekilde, uygun şekilde yapabiliriz diye düşünüyoruz. Türkiye’de bununla alakalı mesela Borsa İstanbul’da çalışmalar başlatıldı. Bu çalışmalar neticeye ermedi henüz. Mustafa hocam çalışmalara dair bizi bilgilendirir. Takas İstanbul nezdinde lisanslı depoculuk başladı onunla alakalı detaylı bilgiyi aktaracağım. Kanunumuz var, kanun içinde teverrukla ilgili bir madde var. Yarın meselenin boyutu konuşulacağı için o maddeyi de detaylı aktarmayı düşünmüyorum.

İlgili madde özetle şunu diyor: Kurul standartlarını belirler, teverrukun nasıl yapılacağını ilgili kurumlara bildirir. Beni asıl üzerinde durmak istediğim kısım, kritik unsurlar diye isimlendirdiğim kısım. Belirttiğim gibi insanlar ihtiyaçlarını bir şekilde çözüyorlar. Şimdi insanlar bize geldiklerinde, size bu talepler her zaman gelmiyor ama bana günde kurumlardan ve insanlardan beş tane, on tane bazen yirmi tane teverruk talebi geliyor. Biz bu taleplere gözümüzü kapatıp sana yardımcı olmuyoruz dediğimizde bize başvuran kişi ya faizli bankaya gidiyor ya da bir şekilde çözüm buluyor. Bana göre bir şekilde çözüm bulma işi tehlikelidir. Ve eğer yanlış değilse Türkiye’de bunun bazı uygulamaları olduğu da kulağımıza geliyor. Mesela İstanbul’da İnsanlar oto galericilere gidiyorlar, galeriden kendisi borçlanarak arabayı alıyor, sonra tekrar galeriye arabayı satıyor ve nakde ulaşıyor. Ya da Malatya’da traktör üzerinden bunu yaptıklarını duydum. Hatta traktörü kişiye satıyorlar, kendi bahçelerinde tur attırıyorlar daha sonra tekrar geri alıyorlar. Mesela Siirt’te çimento ile yapıldığını duydum. Diyarbakır’da tuğla üzerinden yapıldığını duydum. Yani biz bu ihtiyaca cevap veremediğimiz yerde insanlar çözümlerini üretiyorlar. Ve buradaki çözümler genelde hocalarımızın ‘îne satışı diye isimlendirdiği çözümler. Yani aslında çok daha kötü bir çözüm. Tabi mezhepler arası tartışmalara girmiyorum, orası fıkıh bölümünde olduğundan benim haddimi aşar. Bu minvalde ben elimizi taşın altına koyup biz çözüm üretebileceğimizi düşünüyorum, bu çözümü de burada sizlere aktaracağım. Aslında çeşitli yöntemler var. Yani hisse senedi, elüs ve kira sertifikaları şeklinde isimlendirdim. Kira sertifikaları ve hisse senedinin detayına girmeyeceğim. Ama elüsleri detaylı anlatmak istiyorum.

Biz vakti zamanında hisse senedine yönelik bir uygulama yapmıştık, akabinde inceleme geçirdiğimiz için o uygulamadan vazgeçtik. 2014 yılındaki çalıştayda konulmuştu; orada da hisse senedi uygulaması çözüm bildirisinde yer alıyordu. Elüslere gelince İslam Ansiklopedisinde Yunus Apaydın hocanın yazdığı bölümden anladığım veya İbnü’l-Hümam’ın görüşünden anladığım teverrukun uygun olabilmesi için bir pazarın kurulması gerekiyor. Siz finansman yapıp vadeli olarak satacaksınız, ve kişi gidip bu pazarda elindeki malı satarak nakde ulaşacak. O yüzden Elüsler bu noktada güzel bir çözüm diye düşünüyorum. Elüs dediğimiz şey; Elektronik Ürün Sertifikası. Yeni çıkan Lisanslı Depoculuk yasasına göre takas İstanbul nezdinde lisanslı depolar kuruluyor. Bu depolarda elinizdeki gıda maddelerini kiraya veriyorsunuz. O depoda size bir elüs (Elektronik Ürün Sertifikası) üretiyor. Netice elektronik ürün sertifikası olarak o depoda var olan bir malınız olmaktadır. Ve bunu ticaret borsalarında kullanabiliyorsunuz. Bizim düşündüğümüz çözümde; müşteri bankaya baş vuracak, ihtiyacını belirtecek, banka bunu (niçin yapılacağına dair sizlerin oluşturacağı standartlar ışığında) değerlendirecek, ticaret borsasından almış olduğu elüsü müşteriye vadeli olarak satacak. Müşteri artık elüs ile o gıdanın sahibi olacaktır. Banka ticaret borsasıyla bir platforma kuracak, bu platform sayesinde müşterinin Manisa’da işlem yapıyorsa Konya’daki ticaret borsasına gitmesine gerek kalmadan web ara yüzden Ticaret Borsasında kendi elüsünü satabilme imkanı olacak. Müşteriye finansman yapıldıktan sonra, vadeli olarak satıldıktan sonra müşteri o platforma girecek banka devreden çıkıp kendi kararıyla nakde ulaşma ihtiyacı varsa isterse satacak, ihtiyacım yok deyip gıdanın değerlenmesini bekleyeceğim derse de elüsü elinde tutacak. Bu çözüm bizim için uygulanabilir, insanlar için de kolaydır. Tecrübelerime dayanarak burada katılımcıların da teverruka neden bu şekilde baktığını anlıyorum. Zira teverruka genel bir uygunluk verildiğinde bu işin çok fazla büyüyeceği, kurallarının olmayacağı, bankaların gel sana para verelim tarzında işlemler yapacağı düşünülmekte ve İslami finansa bu minvalde zarar vereceği düşünülüyor. Bu nedenle standartların, kontrol noktalarının, kritik unsurların, nelere dikkat edileceğinin, neye göre işlem yapılacağının kurallarının böyle ortamlarda sizlerin görüşleri doğrultusunda belirlenebileceğini düşünüyorum. Sonuçta bu çözümle beraber bizim standartları belli, kontrol noktaları olan, müşteriye malını satabileceği bir imkan sunan bir platformumuz olacak. Bunun hepimize fayda sağlayacağını düşünüyorum. Faydadan maksadım; insanlar nakde ulaşma ihtiyacını karşılamış olacaklar, katılım bankaları da hocaların onay verdiği birşeyi insanlara anlatması daha kolay olacak, ülke ekonomisine katkısı olacak, ticaret borsaları canlanacağı için elüslerle beraber çiftçilere faydası olacak ve ülkemizde içimize sinen, insanların ihtiyaçlarına çözüm sunabildiğimiz bir platformumuz olacak. Böylece bize de 10. Kalkınma planında yer alan Londra ile rekabet edebilme, İslami finansta öncü olabilme idealine biraz daha yaklaşmış olacağız.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Biz teşekkür ediyoruz Erdem Bey’e. Sistemin işleyişini ana hatlarıyla anlattılar. Şimdi fıkhî tahlilini yapmak üzere Mustafa ÇAKIR Bey tebliğini sunacaklar. Buyurun.

TEBLİĞ:
FİNANSMAN ARACI OLARAK TEVERRUK VE FIKHÎ TAHLİLİ

Mustafa ÇAKIR

Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

GİRİŞ

Finansman ihtiyacı fıtrî bir gereksinim olarak tarih boyunca sürekli olarak varlığını hissettirmiş ve insanları bu konuda çeşitli yöntemler geliştirmeye sevk etmiştir. İslam’da faizin her türlüsü yasaklandığı gibi, gerek fıtrî ihtiyaçlar gerekse sosyal hayatın değişen ve gelişen şartları ekseninde ortaya çıkan finansman ihtiyacının karşılanmasına yönelik alternatif yöntemler ortaya konmuştur. İslam ekonomisinin beslendiği temel felsefe, iş ve ticaret ahlakının göz önünde bulundurulduğu reel iktisadi faaliyetlere dayalı üretim ve kazancı teşvik eder. Nitekim İslam’ın faizli sisteme alternatif olarak sunmuş olduğu finansal ürünler genellikle emek, sermaye ve risk paylaşımından oluşan ortaklık ilişkileri esasına dayanır. Üretim ve ticari faaliyetlere dayanmayan ya da sırf borç-alacak ilişkisi üzerinden yürütülen finansal faaliyetlerin kısa vadede finansman ihtiyacını giderdiği söylenebilirse de, bu tür eğilimlerin piyasalara hâkim olmasının ekonomik refahın adil bir biçimde paylaşılması idealinin önünde açık bir engel teşkil ettiğini kabul etmek gerekir. Esasında faiz yasağının da bir yönüyle böyle bir sistemi tasfiye etmeyi hedeflediği söylenebilir. Bu sebeple İslam’da kredi ya da borç-alacak ilişkisine dayalı finansal enstrümanların ihtiyaçlarla sınırlı tutularak istismara yol vermeyecek usullerle kullanılması esastır.

Tarihten günümüze genellikle acil nakit ihtiyacının mümkün olan en kısa sürede karşılanması amacıyla başvurulan teverruk, alışveriş esasına dayalı uygulama şekliyle faize karşı alternatif çabalardan birisi olarak görülmüştür. Özellikle XXI. yüzyılın başlangıcı itibariyle bankacılık sektöründeki organize uygulamalarıyla popüler bir ürün haline gelen bu yöntem, farklı uygulamaları ile likidite problemini aşmanın yanında cazip bir yatırım aracı olma özelliği de kazanabilmiştir. Katılım bankacılığı sektöründeki payı giderek artan bu yöntemin İslam iktisadının temel kaynakları ve gayesi açsından sorgulanması çalışmanın temel hedefidir.

I. TEVERRUK KAVRAMI VE KLASİK BİREYSEL TEVERRUK

A. TEVERRUKUN KAVRAMSAL TAHLİLİ

Teverruk, sözlük anlamı itibariyle “gümüş para” anlamında kullanılan “وَرِق” kelime kökünün “bir şeyi peyderpey elde etme” anlamı veren “tefe’ül” kalıbında kullanılması ile ihtiyaç duyulan nakit paranın belli aşamalar neticesinde elde edilmesini ifade eder.[395]

Fıkhî bir kavram olarak teverruk; nakit elde edebilmek amacıyla, bir malı vadeli olarak satın alıp teslim aldıktan sonra, yeni bir akitle satıcısı dışında üçüncü bir şahsa peşin olarak daha ucuza satma işlemi olarak tanımlanır.[396] Bir diğer kabule göre, nakit ihtiyacı olan bir kimseye borç verme yerine, belli bir malın normal piyasa fiyatının üzerinde bir bedelle vadeli olarak satılmasının akabinde, müşterinin nakit bulma ve ihtiyaçlarını finanse etme amacı doğrultusunda vadeli olarak aldığı bu malı piyasada satarak nakde dönüştürmesi işlemi olarak da tanımlanabilmektedir.[397]

Kaynaklarda yer verilen bazı rivayetlere dayalı olarak teverrukun fıkhın erken dönemlerinde bilinen ve kullanılan bir ıstılah olduğu söylenebilmektedir. Bu bağlamda tabiin döneminden Ömer b. Abdülaziz’in (ö. 101/720) “التَّوَرُّق آخِيَّةُ الرِّبَا / Teverruk faizin ilmiğidir” dediği, İyas b. Muaviye’nin (ö. 122/740 [?]) de, teverruk yapmakta bir sakınca görmeyip buna ruhsat verdiği şeklinde bazı bilgiler aktarılmaktadır.[398] Ancak erken dönem kaynaklarında Ömer b. Abdülaziz’e nispet edilen bu rivayetin, teverruk isimlendirmesi açıkça kullanılmaksızın, “انْهَ مَنْ قِبَلَكَ عَنِ الْعِينَةِ فَإِنَّهَا أُخْتُ الرِّبَا / Etrafında bulunanları îne’den sakındır zira îne faizin kardeşidir” şeklinde nakledildiği görülmektedir.[399] İyâs b. Muaviye’nin ise, açıkça bey’ul-îne’yi caiz gördüğüne dair bir rivayetten bahsedilmektedir.[400] Onun bey’ul-îne’ye cevaz vermiş olması dolaylı olarak teverruka da cevaz vermiş olmasını gerektirse de, özel olarak “teverruk” şeklindeki isimlendirmesine rastlanamamaktadır. Bununla birlikte, “zerneka” (الزرنقة) tabiri[401] kullanılarak Hz. Aişe’nin (ö. 58/678) bu tür muamelelerde bulunduğu,[402] Abdullah b. Ömer’in (ö. 73/692) de satın alınan bir malın daha düşük bir bedelle satıcısı dışındaki bir kimseye satılmasında sakınca görmediği nakledilmektedir.[403]

Klasik dönem fıkıh kaynaklarında îne satışı ya da vadeli satışlar (büyû’u’l-âcâl) kapsamında ele alınan bu işlem türünün günümüzde yaygın olarak bilinen “teverruk” ismiyle kullanımına VIII. yüzyılda İbn Teymiyye’nin (ö. 728/1328) eserlerinde ve aynı asırda telif edilmiş Hanbelî kaynaklarında rastlanmaktadır. Kavrama dair en erken ve en derli toplu açıklamanın kendisinde görüldüğü İbn Teymiyye’nin tanımlamasına göre teverruk; paraya olan ihtiyacı sebebiyle bir kimsenin vadeli olarak satın almış olduğu bir eşyayı pazarda daha düşük bir fiyata peşin olarak satmasıdır.[404] İbn Teymiyye’nin bu muameleyi, “satın alınan malın satıcısı dışında bir başkasına satılması ve hiçbir şekilde ilk satıcısına dönmemesi” şeklinde kayıtlamasının, îne satışı ile arasındaki en belirgin ayrımı oluşturduğu söylenebilir. Ayrıca müstakil olarak tanımladığı bu muamele için, “bunu teverruk olarak isimlendirirler” şeklindeki ifadesi de bu isimlendirmenin kendisinden önce yapıldığına işaret etmektedir.[405] Aynı asırda yaşamış Hanbelî fakihi Şemseddin İbn Müflih (ö. 763/1362) tarafından yapılan tanıma göre ise; nakde ihtiyacı olan bir kimsenin söz gelimi piyasa değeri yüz lira olan herhangi bir malı iki yüz liraya alması şeklindeki işlemdir.[406] Sonraki asırlarda fukaha tarafından yapılan tanımlarda da esaslı bir farklılığın görülmediğini söylemek mümkündür.

B. KLASİK BİREYSEL TEVERRUK UYGULAMALARI

Klasik dönem eserlerinde fıkhî bir kavram olarak teverruk kelimesi kullanıldığında bireysel teverruk kastedilir. İsminden de anlaşılacağı üzere bireysel teverruk, bireyler arasında gerçekleşen bir işlem olup taraflar arasında öncesinde açık ya da gizli bir anlaşma söz konusu değildir. Akdin tarafları; satıcı, birinci müşteri ve ikinci müşteriden oluşmaktadır. Mutlak alım – satım akdinden farklı olarak müşterinin bu akitle ihtiyaç duyduğu malı almak, kullanmak ya da ticaret yapmak gibi bir amacı olmayıp esas amaç, o anda ihtiyaç duyulan sıcak paranın temin edilmesidir.[407]

Bireysel teverruk, nakit ihtiyacı sebebiyle başvurulan bir yöntem olması hasebiyle, tarafların durumuna göre bu işleme dair farklı uygulama örneklerinden bahsetmek mümkündür. Geçmişten günümüze uygulama sahası bulan ve teverruk kapsamında değerlendirilmesi mümkün görülen bazı uygulama türleri şu şekildedir:

1. Nakde ihtiyaç duyup kendisine borç verecek birini bulamayan bir kimse, niyetini kimseye belli etmeksizin piyasadan vadeli olarak satın almış olduğu malı farklı bir şahıs ya da tüccara peşin olarak satarak elindeki malı nakde çevirir.

2. Paraya ihtiyacı olan şahıs, tanıdığı bir esnafa giderek ondan borç ister. Esnaf, onun ihtiyaç duyduğu sıcak paraya sahip olmamakla birlikte, yardımcı olma gayesiyle elindeki mallardan birini peşin fiyatına vadeli olarak ona satar. Böylece ihtiyaç sahibinin piyasada o malı zarar etmeden nakde dönüştürmesi sağlanmış olur.[408]

3. Bir önceki örnekle benzer şekilde, borç için kendisine başvurulan esnaf, maddi hiçbir getirisi olmaksızın teberru mahiyetinde ödünç vermeyi kabul etmek istemediğinden, söz gelimi piyasa fiyatı 1000 tl olan bir malı ona vadeli 1200 tl üzerinden satmayı teklif eder. Müşteri de bunu (ihtiyacı sebebiyle) kabul ederek 1200 TL’ye aldığı bu malı bir başkasına 1000 tl üzerinden satarak ihtiyaç duyduğu nakit paraya ulaşır.[409]

Burada zikredilen örnekler, yukarıda verilen teverruk tanımı ile uygun düşen klasik bireysel uygulamalarına dair bazı örnekler olup, günümüzde aynı yöntem üzerinden uygulanan daha farklı örneklerden de bahsedilebilir. Nitekim günümüzde, piyasadan borç para bulamayan, gelir durumunu belgelendiremediği için kredi de çekemeyen kimselerin ihtiyaç duyduğu miktara göre bilgisayar, cep telefonu, otomobil, altın vs. alarak ikinci el piyasalarında nakde çevirmekte olduğu yaygın olarak karşılaşılan bir durumdur.

C. TEVERRUK - BEY’UL-ÎNE İLİŞKİSİ

İslam hukukçuları tarafından benimsenen ortak tanıma göre bey’ul-îne; bir kimsenin nakit ihtiyacı sebebiyle vadeli olarak normal piyasa fiyatının üzerinde bir fiyatla satın aldığı malı aynı kişiye daha ucuza geri satması ya da peşin olarak sattığı malı daha fazla bir bedelle vadeli olarak geri satın alması işlemidir.[410]

Bey’ul-îne, Hz. Peygamber’den nakledilen ve yine Hz. Aişe’ye nispet edilen yasaklayıcı bazı rivayetler sebebiyle İslam hukukçularının çoğunluğu tarafından sakıncalı bir uygulama olarak görülmüştür.

Rivayete göre Hz. Peygamber; “Îne yoluyla alışveriş yaptığınız, sığırların kuyruğuna yapıştığınız ve ziraatla uğraşmaya razı olup cihadı terk ettiğiniz zaman Allah size öyle bir zillet musallat eder ki dininize dönünceye kadar onu üzerinizden kaldırmaz.” buyurmuşlardır.[411]

Hz. Âişe’den nakledilen rivayete göre ise; bir kadın kendisine gelerek, bedeli atâ vaktinde (alacağını tahsil ettiği vakit) ödenmek üzere kölesini Zeyd b. Erkam’a (ö. 68/688) vadeli olarak 800 dirheme satıp sonra da aynı köleyi Zeyd’den 600 dirheme peşin olarak satın aldığını ve bu durumda ondan 800 dirhem alacağı olduğunu söylemiştir. Bunun üzerine Hz. Âişe, (kınayıcı bir üslûpla) yapılan alışverişin çirkinliğine dikkat çekerek, tövbe edip bu işten vazgeçmediği takdirde Zeyd’in Hz. Peygamber’le yaptığı cihadın Allah tarafından iptal edildiğini ona bildirmesini söylemiştir.[412]

Yukarıdaki delillerden hareketle İslam Hukukçuları îne satışının sınırlarını tespit etmeye çalışmış, bu çerçevede çeşitli uygulama ve buna bağlı hükümlerden bahsedebilmişlerdir. Klasik dönem eserlerinde ortak başlık altında ele alınan teverrukun bey’ul-îne ile ilişkisini tespit edebilmek için bey’ul-îne’nin kapsam alanı ve sınırlarının öncelikli olarak tespitine ihtiyaç vardır.

1. Bey’ul-Îne Uygulamaları ve Fukahânın Yaklaşımları

a. Hanefîler

Vadeli olarak satın alınan bir malın daha düşük bir fiyatla aynı kişiye geri satılması ya da peşin olarak satılan bir malın vadeli olarak daha fazla bir bedel karşılığında aynı kişiden geri satın alınması şeklindeki îne uygulamasına Hanefîlerin bakışı genel olarak olumsuzdur. Daha önce konu ile ilgili yer verilen rivayetler ekseninde Hanefîler, Hz. Aişe’nin sırf kendi içtihadıyla böyle bir uygulama hakkında tehdit mahiyetinde bir söz sarf etmiş olamayacağından hareketle, bu hükmü ancak Hz. Peygamber’den işitmesine bağlı olarak vermiş olduğu ihtimali üzerinde dururlar. Bu tespit ise böyle bir akdin caiz olmamasını gerektirir. Öte yandan Hanefîler bu akitte faiz şüphesi bulunduğunu söylerler. Şöyle ki, ikinci akitteki fiyat aslında ilk akitteki fiyatın bedelidir. Dolayısıyla, muâvazalı bir akit olan bu işlemde birinci fiyatın ikinci fiyattan fazla olan kısmının herhangi bir karşılığı olmamaktadır. Faiz konusunda şüphe hakikat hükmünde değerlendirildiğinden, böyle bir işlem de faiz kapsamında değerlendirilmiştir.[413] Mezhebin konu ile ilgili hâkim felsefesi bu şekilde olmakla birlikte, doktrin içerisinde akdin mahiyetine dair ileri sürülen farklı yaklaşım ve uygulama örnekleri de söz konusu edilmiştir.

İmam Muhammed’den (ö. 189/805) bu tür bir alışveriş hakkında, “Bu alışveriş benim kalbimde dağlar büyüklüğünde bir çirkinliğe sahiptir. Zira bu, faizcilerin icat ettiği bir şeydir” dediği nakledilmektedir.[414] Ebû Yusuf’tan (ö. 182/798) nakledilen daha farklı bir görüşe göre ise îne caizdir ve böyle bir muamelede bulunan kimse ecre hak kazanır. Nitekim sahabeden birçok kimse bu muameleyi yapmış ve faiz kapsamında değerlendirmemiştir.[415] Mezhep içerisinde, karz-ı hasen gibi teşvik edilen faziletli bir davranıştan vazgeçip cimrilik gibi yerilen bir davranışın tercih edilmesi gerekçesiyle böyle bir akdi mekruh görenler de vardır.[416] Bey’ul-îne’nin hükmü konusundaki görüş farklılıklarının, bu akdin tanım ve mahiyetindeki anlayış farklılıklarından ileri geldiği söylenebilir.

Mezhepteki yaygın kabule göre îne; “satılıp müşteriye teslim edilen malın parası henüz alınmadan, daha düşük bir fiyatla tekrar geri satın alınması” şeklinde tanımlanmıştır.[417] Buna göre, müşterinin satın aldığı malın bedelini ödedikten sonra satıcının aynı malı daha yüksek fiyata geri satın almasında sakınca görülmemiştir. Veya tam tersine, peşin ya da vadeli olarak satın alınan malın, henüz parası ödenmeden daha düşük fiyata tekrar ilk sahibine satılması da aynı şekilde mütalaa edilmiştir.[418] Çünkü bu durumda söz konusu iki akitteki fiyatların karşılıklı olarak birbirine bedel olma durumu söz konusu değildir.[419]

Îne kapsamında ele alınan bir diğer uygulama, araya üçüncü kişi sokularak yapılan muameledir. Bu uygulama şekline göre; kendisinden borç istenen şahıs, sahip olduğu bir malı borç isteyene 12 liraya (vadeli olarak) satıp teslim eder. Malı alan müşteri de bunu daha öncesinde anlaşmalı olarak aralarına dâhil ettikleri üçüncü şahsa 10 liraya satar. Bu üçüncü şahıs da elindeki bu malı ilk sahibine 10 liraya satıp parasını alır ve borç paraya ihtiyaç duyan ilk müşteriye teslim eder.[420] Bu uygulama da Hanefîler tarafından faiz hilesi olarak nitelendirilmiştir.[421]

Vadeli olarak satın alınan malın ilk sahibine dönmemek üzere üçüncü bir şahsa satılması işlemi de Hanefîlerce îne kapsamında değerlendirilmiş olmakla birlikte, özellikle sonraki dönem fukahası tarafından bunun yasak kapsamında olmadığı ifade edilmiştir. Nitekim îne akdinin keraheti konusunda ihtilaf olduğunu belirten İbnü’l-Hümâm, satılan malın dolaylı yollarla da olsa ilk sahibine döndüğü îne uygulamalarını mekruh kabul etmiş, müşterinin vadeli olarak satın aldığı malı üçüncü bir şahsa peşin olarak satması şeklinde gerçekleşen işlemlerde ise herhangi bir kerahet görmemiştir.[422] Bu ayrım üzerinden yapmış olduğu değerlendirmede, vadeli olarak satın alınan malın üçüncü bir şahsa satılmasının yasaklanan bey’ul-îne kapsamında kabul edilmesinin, diğer mübah alışverişleri de bu hüküm üzerinden değerlendirmek gibi bir açmazı beraberinde getireceğini özellikle ifade etme ihtiyacı duymuştur. Bununla birlikte burada, borca ihtiyacı olan kimseye borç vermek gibi teşvik edilen (mendup) bir davranıştan kaçınma gibi bir amaç söz konusu ise, böyle bir işleme başvurmanın da ancak daha faziletli olan bir eylemin terki (hilâf-ı evlâ) kapsamında değerlendirilebileceği belirtilmiştir.[423]

b. Mâlikîler

Mâlikîler, ilk akitte müşteri olan kimsenin bir sonraki akitte satıcı yerine geçmesi ya da tam tersi bir uygulamayı töhmet barındıran vadeli satışlar içerisinde değerlendirirler.[424] Bu sebeple îne satışı, meşru vasıtalarla meşru olmayan amaca ulaşma gayesini taşıdığından, sedd-i zerâi kapsamında caiz görülmemiştir. Bir başka deyişle, Mâlikîler bu işlemi, aynı cinsten paraların birbiriyle fazladan değişiminin göstermelik bir alışveriş ile kamufle edilmesinden ibaret bir faiz hilesi olarak değerlendirirler.[425]

Mâlikîlerde îne satışı ile ilgili öne çıkan birbirinden farklı uygulama şekilleri ve buna bağlı hükümler şu şekilde özetlenebilir:

a. Müşterinin satıcıdan, elinde olmayan bir malı satın alıp aralarında anlaştıkları karla kendisine satmasını istemesi caiz görülmeyen îne satışı kapsamında değerlendirilir.[426] Benzer şekilde bir kimsenin diğerine; “şu malı satın al, bende senden alayım” deyip herhangi bir kâr oranı üzerinde anlaşıp birbirine vaatte bulunmamış olmaları halinde gerçekleşen işlem ise bir önceki muameleye göre daha hafif karşılanarak sadece mekruh görülür.[427]

b. Kendisinden borç istenen kişi, ödünç ihtiyacı olan şahsın huzurunda bir başkasından aldığı malı vadeli olarak piyasa fiyatının üzerinde bir bedelle bu kimseye satar. Müşteri de vadeli olarak aldığı bu malı daha düşük fiyata peşin olarak ilk satıcısına satarak finansman elde eder. Bazı âlimler araya üçüncü kişinin girdiği bu satış şeklini öncekine göre daha az sakıncalı bulurlar.[428]

c. Bir kimsenin, bir kısmını peşin, bir kısmını da vadeli ödemek üzere aldığı malı satarak bir kısmıyla borcunu peşin ödemesi, diğer kısmını da ihtiyacı için kullanması şeklinde gerçekleşen muamele, mezhepteki bazı âlimler tarafından caiz görülmüş, bazıları da îne satışı işlemlerini meslek edinmiş kimseler (ehl-i îne) için mekruh görmüşlerdir.[429]

d. Müşteri satıcıya gidip bir mal talep eder. Satıcı ise o malın elinde bulunmadığını söyler ve arada herhangi bir sözleşme ya da vaad olmaksızın ayrılırlar. Daha sonra satıcı, elinde olmayan o malı temin eder ve aynı müşteriyle tekrar karşılaştığında, talep ettiği malı temin ettiğini ve dilerse peşin ya da vadeli olarak kendisine satabileceğini söyler. Bu işlem mezhepte caiz îne kapsamında değerlendirilmiştir. Benzer şekilde bir kimsenin ön bir anlaşma olmaksızın ihtiyaç duyduğu bir malı satın alıp daha sonra fikri değiştiği için satması ya da tam tersine satmış olduğu bir malı sonradan pişman olup daha fazla bir bedel ödeyerek de olsa satın alması caiz îne kapsamında değerlendirilir.[430]

Mâlikîler’in “îne satışı” adı altında ele aldığı örnekler incelendiğinde, bu kapsamda yer verilen bütün uygulamaların caiz olmadığı şeklinde mutlak bir yargıya sahip olmadıkları anlaşılmaktadır. Özellikle de nakit ihtiyacını karşılamak amacıyla herhangi bir ön anlaşmaya bağlı olmaksızın satın aldığı malı satıcısı dışında bir üçüncü bir şahsa satarak ihtiyacını karşılamak isteyen kimsenin bu muamelesinin genel olarak cevaz kapsamında değerlendirildiğini söylemek mümkün görünmektedir. Vadeli satış işlemleri (büyû’ul-âcâl) başlığı altında îne akdine dair çeşitli örneklere yer veren İbn Cüzey’in (ö. 741/1340) “Satın alınan herhangi bir malın satıcısı dışında bir başkasına satımının mutlak olarak caiz olduğu” şeklindeki kanaati de bu yargıyı destekler niteliktedir.[431]

c. Şâfiîler

Şâfiîler’in îne akdi ile ilgili geliştirmiş oldukları tanım, Hz. Aişe’den gelen rivayette sözü edilen uygulamaya uygun olarak; “bir kimsenin vadeli ve normal piyasa fiyatının üzerinde satıp teslim ettiği bir malı aynı kişiden daha düşük bir fiyatla tekrar geri satın alması”[432] şeklinde olup bunun dışında farklı bir tanım geliştirmemişlerdir.

Konu ile ilgili Hz. Aişe’ye isnad edilen rivayeti delil olmaya elverişli görmeyen İmam Şâfiî, rivayet sahih kabul edilse bile burada ayıplanan durumun, kendisinin de cevaz vermediği, bedelin teslim tarihindeki belirsizlik olduğunu, değilse peşin alınan şeyin vadeli satılması olmadığını ifade eder. Hz. Peygamber’in ashabının bir konuda ihtilafa düştüğü noktada, kendisince kıyasa uygun olanın tercih sebebi olduğunu belirten Şâfiî, bu akdin normalde sıhhat şartlarını taşıdığını ve kendisini fâsid kılacak bir durumun bulunmadığını belirtir. Bu sebeple de Zeyd b. Erkam’ın görüşünü kıyasa uygun bulur.[433]

Şâfiî’nin bu görüşünün, hukuken gerekli görülen şart ve nitelikleri zahiren haiz bir akdin, niyet sorgulamasına dayalı töhmet ya da alışverişte bulunan tarafların örf ve âdeti gerekçesiyle iptal edilemeyeceği şeklindeki genel anlayışına dayandığı söylenebilir. Ancak akdi yapan taraflar, niyetlerini açığa vurdukları takdirde akdi fasit kılacak bir mahiyete sahipse, böyle bir akdin mekruh olduğu da yine Şâfiî’nin kanaatidir.[434] Buradan hareketle, Şâfiî tarafından, vadeli olarak satılan malın daha düşük bir bedelle tekrar geri alınmasının baştan şart koşulduğu bir akdin en azından mekruh kabul edildiğini söylemek mümkündür.

Öte yandan mezhep içerisinde Ebu İshak el-İsferâyînî (ö. 418/1027) ve Rüknü’l-İslam el-Cüveynî (ö. 438 / 1047) gibi bazı âlimlerin, adet haline geldiği takdirde, ikinci akit birinci akdin içerisinde şart koşulmuş olacağı için akdin bütünüyle batıl olacağına fetva veren âlimlerin olduğunu da burada belirtmeliyiz.[435] Mezhepte îne akdi ile ilgili farklı görüşler olduğuna işaret eden Takıyyüddîn es-Sübkî’nin (ö. 756/1355), mezhep fukahasının bu konuda cevaz görüşünü dillendirmiş olmakla birlikte bu cevazın kerahetle mi yoksa kerahetsiz mi olduğu hususunu açıklamamış olduklarına dikkat çekmesi de bu açıdan manidardır.[436] Bütün bunlar, mezhepte konu ile ilgili yeknesak bir kanaatten söz etmenin zorluğunun yanı sıra, cevaz görüşünün de mahiyet açısından tartışmaya açık yönlerinin olduğunu göstermektedir.

d. Hanbelîler

Hanbelîler, bir kimsenin vadeli ve normal piyasa fiyatının üzerinde satıp teslim ettiği bir malı aynı kişiden daha düşük bir fiyatla tekrar geri satın alması ya da tam tersine, peşin olarak sattığı malı daha fazla bir bedelle vadeli olarak geri satın alması şeklinde tanımadıkları îne muamelesini faiz hilesi olarak görürler. İlgili rivayetlerdeki yasak üslûbunun yanı sıra seddi zerâi ilkesi gereği caiz görmeyen bu tür uygulamalarla ilgili mezhebin sahih görülen görüşü haramlık yönündedir.[437] Peşin olarak satılan bir mal, farklı bir para birimiyle ya da farklı bir mal karşılığında, satış fiyatının misli ya da daha altında bir bedelle geri alındığı takdirde ise bu işlem caiz görülmüştür. Peşin veya vadeli olarak satılan mal hangi surette olursa olsun, kişinin vekili dışında oğlu ya da babası gibi üçüncü bir şahıs tarafından geri satın alındığı takdirde de bu işlem îne kapsamında değerlendirilmemiştir.[438]

Hanbelîler, bir satıcının peşin satışı terk ederek sadece vadeli satışı adet haline getirmiş olmasını da îne kapsamında değerlendirirler. Normal şartlarda vadeli satış mezhepte caiz olmakla birlikte, satıcının alışverişte sırf vadeli satış yöntemini tercih etmesi, vade karşılığında para kazanma maksadı taşıyan bir tercih ve dolayısıyla da faize kapı aralayan bir yöntem olacağı düşüncesiyle mekruh kabul edilmiştir.[439]

e. Zâhirîler

Zahirilere göre, akitte şart koşulmaması koşuluyla, belli fiyattan peşin ya da vadeli olarak satılan malı, aynı kişiden ister peşin ister vadeli olsun, daha düşük ya da daha yüksek fiyattan geri satın almakta herhangi bir sakınca yoktur. Fakat önceden koşulacak bir şartla gerçekleşen böyle bir akit zahirilere göre de haram ve ebedi olarak fesholunmuş hükmündedir.[440]

İbn Hazm (ö. 456/1064) bu konuda, alışverişin mutlak olarak helal olduğunu belirten ayetle[441] haram kılınan şeylerin Allah tarafından ayrıntılı olarak açıklanmış olduğunu bildiren ayeti[442] delil göstererek böyle bir alışverişin yasak olduğuna dair ne Kur’an’da ne de Sünnette herhangi bir delil olmadığını savunmaktadır. Îne’nin hükmü ile ilgili Hz. Aişe yoluyla gelen rivayetin delil olmaya elverişli olmadığını belirten İbn Hazm, daha da ileri giderek rivayetin yalan ve uydurma olduğu kanaatindedir.[443] Taraflar arasında şartlı olarak meydana gelen böyle bir akdin geçerli ve caiz kabul edilmemesi ise, bu konuda Hz. Peygamber’den rivayet edilen, Allah’ın kitabında olmayan her şartın batıl olduğunu bildiren rivayettir.[444]

D. KLASİK BİREYSEL TEVERRUK UYGULAMALARININ FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Erken dönem çalışmalarında teverrukun îne akdi kapsamında ele alınan bir muamele türü olarak değerlendirildiği ve müstakil bir isimle anılmamakta olduğu görülmektedir. Ancak teverruk, her ne kadar İbn Teymiyye ve Hanbelîler tarafından ilk olarak dile getirilen özel bir isimlendirmeyle kitaplarda yerini almış olsa da, uygulamanın sahabeye varan nispetlerinden söz edilmesi, bu muamelelerin pratikteki varlığının öteden beri mevcut olduğu kanaatini güçlendirmektedir. Ayrıca erken dönem hadis kaynaklarındaki bazı rivayetler, bu tür uygulamaların teorideki yansımaları hakkında da bazı ipuçları vermektedir. Söz gelimi, Abdurrezzâk (ö. 211/826-27) tarafından yer verilen rivayetlerde, Abdullah b. Ömer ve Said b. Müseyyeb’in (ö. 94/713) satılan malın ilk sahibine dönmemesi ya da ikinci alışverişte müşteri ile satıcının yer değiştirmesi şeklinde olmayan muameleleri îne’den farklı değerlendirerek caiz gördüğü nakledilmektedir.[445]

Gerek bu bilgiler gerekse daha önce îne konusunda yer verilen doktriner yaklaşımlardan hareketle, teverruk uygulamasının îne ile aynı başlık altında değerlendirilmesi ya da aynı isimle anılmasının hüküm bakımından da eşit olmalarını gerektirmeyeceği söylenebilir. Nitekim Hz. Peygamber’den nakledilen îne ile ilgili rivayette değilse de Hz. Aişe’den nakledilen uygulama örneğinden açıkça anlaşılacağı üzere teverruk tanımı kapsamındaki muamelelerin söz konusu uygulama ile birebir örtüşmediği ortadadır. İlerleyen süreçte fukaha tarafından ortaya konan kanaatlerin de bu yargıyı destekler nitelikte olduğu anlaşılmaktadır.

Hanefilerin değerlendirmeleri ele alındığında, İbnü’l-Hümâm öncesinde Hanefîlerin teverruk’u îne akdi kapsamında değerlendirdikleri, İbnü’l-Hümam’ın ise, araya üçüncü kişinin dâhil olduğu ve satılan malın ilk sahibine dönmediği muamelenin her ne kadar hilâf-ı evlâ hükmünde de olsa (yasaklanan) îne kapsamında değerlendirilmemesi gerektiğini savunduğu görülmektedir. Kendisinden sonra gelen mezhep fukahasının da bu konudaki görüşlerinin şekillenmesinde etkili olduğu anlaşılan İbnü’l-Hümâm’ın, bu değerlendirmesiyle mezhep içerisinde ilk olarak teverruk – îne ayrımını yaptığı söylenebilir. Öte yandan îne uygulaması ile ilgili hadiste geçen yasağın ve bu konuda İmam Muhammed’e nispet edilen kerahet hükmünün, satılan malın tekrar aynı satıcıya döndüğü uygulama şekline, Ebu Yusuf’un cevaz görüşünün ise, malın hiçbir şekilde ilk satıcısına dönmediği uygulamaya hamledilmesi gerektiği, sonraki dönem Hanefi fukahası tarafından da belirtilmiştir.[446] Dolayısıyla, nakit sıkıntısı yaşayan bir kimsenin bu durumu fırsat olarak görülerek kendisine normal piyasa fiyatının üzerinde bir bedelle satış yapılması dışında normal piyasa ölçülerine göre gerçekleşen teverruk muamelesinin mezhepte caiz görülmekte olduğunu söylemek mümkündür.

Malikîlerin îne akdine dair ortaya koymuş olduğu değerlendirmeler dikkatle incelendiğinde, onların esasen karşı çıktığı hususun teverruk olmadığı anlaşılmaktadır. Mezhebe ait kaynaklarda yasaklanan muamelenin, ilk satış sonrasındaki ikinci akdin de tekrar ilk satıcı ile olması ya da ilk akitte müşteri ve satıcı konumunda olan tarafların ikinci akitte birbirinin yerine geçmesi şeklinde olduğunun belirtilmesi de bu yargıyı desteklemektedir.[447] Buradan hareketle, henüz sahip olunmayan bir malın satın alınıp murabaha yöntemiyle müşteriye satılacağına ya da satılan malın daha sonra müşteriden geri alınacağına dayalı ön bir anlaşma olmayan teverruk uygulamalarının cevaz kapsamında değerlendirilmiş olduğu söylenebilir.

İmam Şafiî’nin, formel olarak sıhhat şartlarını taşıyan bir akdi töhmet ya da gizli saiklere bağlı olarak iptal etmeyen içtihat anlayışı, îne akdini sahih bir akit olarak görmesini gerektirmiş ve bu husus mezhep içerisinde - bazı istisnalar hariç - genel olarak kabul görmüştür.[448] Bu sebeple Şafiîler, îne konusunda tafsilata girerek daha farklı şekillerden bahsetme ve hükmünü tartışma yoluna girmemişlerdir. Dolayısıyla zahiren akdin sıhhatine engel bir durum söz konusu olmadığı sürece teverruk uygulamasının caiz olmamasını gerektirecek bir durumdan bahsetmek mümkün değildir.

Gelenek içerisinde îne akdine yaklaşımı ile Şâfiîlere yakın duran Zâhirîlerin, hakkında yasaklayıcı özel bir delil olmaması gerekçesine binaen, ikinci akdin birinci akitte baştan şart koşulmaması kaydıyla îne akdine cevaz vermiş olmaları teverruku evleviyetle onayladıklarını göstermektedir.

Hanbelîler, klasik bireysel teverrukun isim ve şeklini açıkça belirleyen ilk ekol olma özelliğine sahip olduğundan, bu konuda en net hüküm verenler de yine onlardır. Nakde olan ihtiyacı sebebiyle bir kimsenin vadeli olarak satın almış olduğu eşyayı pazarda daha düşük bir fiyata peşin olarak satması işlemini “mes’eletü’t-teverruk” olarak adlandırmış olmaları, bu uygulamayı îne akdi dışında farklı bir mahiyette değerlendirmiş olduklarını göstermektedir. Nitekim mezhepte esas olan görüşe göre bu tür bir işlemde herhangi bir sakınca yoktur.[449]

Hanbeli gelenek içerisinde yetişmiş olan İbn Teymiyye, Ahmed b. Hanbel’den rivayet edilen bir görüşe göre teverrukun mekruh olduğunu naklederek kendisi de bu görüş ekseninde tercihte bulunur.[450] Teverrukun înenin kardeşi olduğunu belirten İbn Kayyım da hocası gibi, malın ikinci bir akit yoluyla ilk satıcısına dönmesi ile başka birine dönmesi arasında herhangi bir fark görmez. Bununla birlikte, anlaşmalı olarak üçüncü kişilerin araya sokulmadığı teverruk uygulamalarının kerahet bakımından daha hafif olduğunu da ayrıca belirtmekte olduğu görülmektedir.[451]

Günümüzde teverruk hakkında yapılan çalışmalarda, bu muamelenin bireysel uygulamasının hükmüne dair ortaya çıkan kanaatlerin klasik dönemdeki genel temayülden farklı olmadığını görmek mümkündür. Bu bağlamda Suudi Arabistan eski müftüsü Muhammed b. İbrâhim Âl-ü’ş-Şeyh (ö. 1389/1969), Abdülaziz b. Abdullah b. Bâz, Ali Muhyidddin el-Karadâğî, İbrahim Ahmed Osman, Muhammed b. Ali el-Esyûbî, İbrahim Abdüllatif el-Ubeydî, Muhammed el-Emin ed-Darîr, Hasan Ali eş-Şâzelî, Hüseyin Kâmil Fehmî, Ahmed Fehd er-Reşîdî, Nezîh Kemâl Hammâd, klasik bireysel teverruk uygulamalarını caiz görenler içerisinde zikredilebilir.[452] Râbıtaya Bağlı İslam Fıkıh Akademisi’nin 31.10.1998 tarihinde düzenlediği XV. dönem toplantısında alınan karar da bu doğrultudadır.[453]

Abdullah b. Muhammed es-Saîdî[454] ve Riyâd b. Râşid[455] teverrukun mekruh olduğu kanaatinde iken, Sami es-Süveylim bu uygulamayı hiçbir şekilde caiz görmemektedir.[456] Refik Yunus el-Mısrî ise bu konudaki cevazı, satıcının müşterinin paraya olan ihtiyacı sebebiyle bu muameleyi tercih ettiğini bilmemesi ile kayıtlamaktadır.[457]

Klasik teverruk uygulamaları konusunda cevaz görüşünü benimseyen günümüz araştırmacı ve fetva kuruluşları, malın direkt ya da dolaylı hiçbir şekilde ilk satıcısına dönmemesi şartıyla bu işleme cevaz vermiş olduklarını burada belirtmek gerekir. Dolayısıyla, anlaşmalı olarak araya üçüncü kişilerin sokulduğu ve akde konu malın ilk sahibine ulaştığı îne görünümlü uygulamalar ise bu cevaz kapsamında değildir.

II. ORGANİZE TEVERRUK

Kredi ve finansman ihtiyacının büyük ölçüde gelişmiş kurumsal yöntemlerle karşılanmaya başladığı modern dönem öncesine kadar biçimsel olarak ciddi bir farklılığın gözlenemediği klasik bireysel teverruk uygulamalarının içerisinde bulunduğumuz asırda farklı bir yapıya büründüğü görülmektedir. Baştan sona banka organizasyonu kapsamında gerçekleşen bu yeni uygulamalar, müşterilerin bireysel nakit taleplerini karşılamak amacıyla başvurulan organize normal teverruk ve bankaların likidite yönetimine katkı sağlamak amacıyla uygulanan organize ters teverruk sözleşmeleri şeklinde temel iki başlık altında incelenebilir.

A. ORGANİZE NORMAL TEVERRUK

1. Tanımı

Nakit talebinde bulunan müşterilerle onlara mal satacak ya da satın alacağı malı temin edecek tarafların anlaşmalı olarak gerçekleştireceği teverruk işleminin bankalar aracılığıyla düzenlenen şekline organize normal teverruk denmektedir. Râbıtaya Bağlı İslam Fıkıh Akademisi tarafından Mekke’de düzenlenen XVII. dönem toplantısında (13-17.12.2003) alınan karar doğrultusunda organize teverruk şu şekilde tarif edilebilir:

“Banka organizatörlüğünde, uluslararası emtia borsaları ya da diğer borsalardan satın alınan altın ve gümüş dışındaki bir malın (emtia) vadeli fiyatla müşteriye satılması sonrasında, aynı malın satıcı bankanın üstleneceği vekâletle borsadaki başka bir müşteriye peşin olarak satılması ve ilk müşterinin sıcak nakit para elde etmesine dayalı olarak gerçekleştirilen işlemdir.”[458]

Henüz yeni sayılabilecek bir finansman ürünü olan organize teverruk uygulamasını, murabaha esaslı satış işlemlerinin geliştirilmiş ileri bir versiyonu olarak değerlendirmek mümkündür. Tespit edebildiğimiz kadarıyla bu ürünün ilk uygulamaları 2000 yılının sonuna doğru Suudi Arabistan’da National Commercial Bank (البنك الأهلي التجاري) ve Saudi British Bank (البنك السعودي البريطاني), 2002 yılının sonuna doğru ise Bank AlJazira (بنك الجزيرة) ve Saudi American Bank (البنك السعودي الامريكي) tarafından uygulanmaya başlanmış,[459] kısa zamanda diğer İslami bankalar tarafından da uygulamaya konulmuştur. Cazip bir kredi alternatifi olarak kabul gören bu yöntemin, uygulamaya konulmasından kısa bir süre sonra % 80 oranında bir işlem hacmine ulaştığı yönündeki tespitler, finansman yöntemleri içerisinde sahip olduğu popülerliğin boyutu hakkında önemli bir fikir sunmaktadır.

2. İşlem Aşamaları

Banka organizatörlüğünde gerçekleşen ve müşterilere nakit finansman sağlamaya yönelik modern teverruk işlemlerine dair yaygın uygulamalar şu şekilde gerçekleşmektedir:

1. Uygulama:

Nakdi finansmana ihtiyaç duyan müşteri teverruk talebiyle bankaya müracaat etmektedir. Talep üzerine banka, finansman talebini karşılamak için uygun olan belli bir mal / emtia satın alır. Söz konusu bu mal ya da emtia, bankanın müşteriden talebin gelmesi öncesinde satın aldığı, kendisine ait depolarda ve mülkiyetinde olan bir mal da olabilir.[460] Dışarıdan emtia satın alma şeklinde gerçekleşen işlem, genellikle banka adına düzenlenen satın alma belgeleri üzerinden hükmi kabz yoluyla gerçekleşmektedir. Banka satın aldığı bu emtiayı müşteriye vadeli olarak satmaktadır. Bankanın satmak üzere mülkiyetinde bulunan emtia şayet müşteriden gelen talep üzere satın alınmış ise, burada banka ile müşteri arasında gerçekleşen akit, emtianın maliyet fiyatının açıklandığı murabaha şeklinde gerçekleşmektedir. Akde konu emtia, bankanın müşteriden talebin gelmesi öncesinde satın aldığı ve mülkiyetinde olan bir mal ise, o takdirde aradaki alışveriş, bankanın müşteri ile anlaştığı fiyat üzerinden (müsaveme yoluyla) gerçekleşmektedir. Emtiayı satın alan müşteri baştaki amacını gerçekleştirebilmek üzere sahibi olduğu bu emtiayı bir başkasına satması için bankayı vekil tayin eder. Banka sahip olduğu bu temsil yetkisi ile müşteri adına malı üçüncü bir müşteriye peşinen satar ve elde ettiği sıcak parayı müşterinin hesabına aktarır. Bu durumda müşteri arzu ettiği sıcak parayı elde ettiği gibi banka ile olan önceki alışverişi sebebiyle doğan borcunu taksitler halinde bankaya öder.[461]

Organize teverrukta müşterinin talebi doğrultusunda banka tarafından gerçekleştirilen mal/emtia alım satım işlemleri için ağırlıklı olarak uluslararası metal borsaları tercih edilmektedir.[462] Bazı bankalar bu işlemleri borsada direkt olarak kendisi gerçekleştirdiği gibi diğer bazıları da aracılarını (broker) görevlendirmektedir.[463]

2. Uygulama:

Banka, teverruk için ihtiyaç duyduğu ürünleri kendisinden satın alabileceği imalatçı ya da emtia tedarikçisi bir firma ile sözleşme yapar. Bu sözleşmeyle paralel biçimde satın aldığı ürünleri pazarlayacak toptan ya da perakende satış firmaları ile de aynı şekilde bir sözleşme yapar. Bu ön hazırlık safhasının ardından, teverruk talebiyle herhangi bir müşterinin bankaya müracaat etmesi halinde, banka söz konusu tedarikçi firmaya satın almak istediği ürünle ilgili talebini iletip ücretini peşin olarak öder. Böylece banka satın aldığı bu ürünün sahibi olarak müşteri ile murabahaya dayalı satış sözleşmesi yaparak müşteriyi vadeli olarak kendisine borçlandırır. Müşteri, bankadan satın aldığı bu ürünü peşin ve daha düşük bir bedel karşılığında tekrar satmak üzere bankayı vekil tayin eder. Banka da müşterinin bu malını daha önce anlaştığı satış firmasına satar.[464]

3. Uygulamaların Fıkhî Açıdan Tartışılan Yönleri

a. Vaadin Bağlayıcılığı

Organize teverruk uygulamalarının işleyiş şekillerinden de anlaşıldığı üzere, bankaların müşterileri ile yapmakta oldukları teverruk sözleşmelerinin ilk kısmı, banka tarafından satın alınacak malın belli bir kâr oranıyla müşterisine satılmasından oluşmaktadır. Sözleşme kapsamında banka, üzerinde anlaşılan bir malı müşterisine satmayı üstlendiği gibi, müşteri de bankanın kendisi için satın aldığı malı ondan anlaşılan kâr üzerinden satın alacağını vaad etmektedir. Bankanın, müşterisi tarafından yapılan satın alma vaadini sözleşme ile bağlayıcı hale getirmesi, modern murabaha işlemlerinde olduğu gibi organize teverruk sözleşmelerinin de tartışılan yönlerinden birini oluşturmaktadır.

Banka ile müşteri arasında yapılan sözleşme kapsamında, müşteri tarafından yapılan satın alma vaadinin sözleşme ile bağlayıcı hale getirilmesi, çağdaş murabaha işlemlerindeki vaadin bağlayıcılığı kapsamında değerlendirilebilir. Nitekim burada banka ile müşterisi arasında gerçekleşen işlem murabahadan ibarettir. Müşterinin talebi üzerine banka tarafından mal satın alındığı için, vaadin yerine getirilmemesi durumunda bankanın zarara uğrama riski söz konusudur. Bu bakımdan bankanın vaade dayalı tasarrufta bulunup yükümlülük altına girmesi sebebiyle müşterinin bu vaadinin bağlayıcı kabul edilmesi mümkün görünmektedir. İslam Konferansı Teşkilatı’na bağlı Fıkıh Akademisi’nin Kuveyt’te 10-15.12.1988 tarihlerinde düzenlenen V. dönem toplantısında vaadin bağlayıcılığı konusundaki kararı da bu yöndedir. Söz konusu kararda vaadin bağlayıcılığı, günümüz faizsiz finans kuruluşlarında uygulanan murabaha üzerinden ele alınmış, geçerli bir mazeret bulunmadığı sürece diyâneten bağlayıcı sayılan vaadin, bir sebebe bağlı olarak yapılan ve söz verilen tarafın da harcama yaparak sorumluluk altına girdiği durumlarda kazâen de bağlayıcı olacağı hükme bağlanmıştır.[465]

Uygulamalarda takip edilebilen bir diğer usule göre banka, müşteri ile teverruk sözleşmesi yapmadan önce, kendisine istediği emtiayı satacak ve aynı şekilde geri satmak istediği söz konusu emtiayı da ondan alacak firmalar arasında iki ayrı sözleşme yapmaktadır. Teverruk sözleşmesi öncesinde banka ile firmalar arasında gerçekleşen bu anlaşmaların, müşterilerin talebi halinde kendilerinden emtia satın alınacak ya da müşterilerin sahibi olduğu emtiayı satmak istemeleri halinde onlara müşteri olabilecek kimseleri araştırma ve tespit etmekten ibaret ön görüşmeler olduğu söylenebilir. Söz konusu firmalarla gerçekleşen bu ön görüşmelerin vaad düzeyinde olmasının ise normal şartlarda fıkhî açıdan herhangi bir sakınca doğurmayacağı söylenebilir. Ancak tarafların ileri bir tarihte günün piyasa fiyatı üzerinden bir mal ya da emtianın alışverişi üzerinde bağlayıcı olacak şekilde yapacakları sözleşmeler bedellerden her ikisinin vadeli olduğu alışveriş mahiyeti taşıyacaktır. Bu ise, bedellerden her ikisinin de vadeli olduğu sözleşmeleri yasaklayan hadisin[466] hükmü ve bu konuda kabul görmüş hâkim anlayış gereği caiz görülmemiştir.[467]

b. Akdin Konusunun Tayini

Uluslararası organize borsalar üzerinden gerçekleştirilen teverruk sözleşmelerinde akde konu olan emtialar, özel depo ya da umumi mağazalarda bulunduğundan, müşteri tarafından aynî olarak görülebilme imkânı olmamakta, sadece ürünlerin miktar, vasıf ve niteliklerini beyan eden sertifikalar üzerinden işlem yapılmaktadır.

Fıkhî açıdan, muayyen olan malların bizzat akit meclisinde olması şart koşulmayıp, vasıflarının zikredilmesi akdin sıhhati açısından yeterli görülür. Bizzat muayyen olmayan malların akde konu olması ise, Hanefîlere göre cins, tür ve miktarının açıklığa kavuşturulması ve görme muhayyerliği hakkının saklı kalması koşuluyla caizdir. Bu konuda Şâfiîlerdeki bir görüş de Hanefîler gibi olmakla birlikte, mezhebin meşhur görüşüne göre, taraflardan her ikisinin ya da birinin görmediği bir malın satılması caiz değildir. Mâlikîler ise, malın vasıfları zikredilmişse (el-bey’u ale’l-bernâmec) ayrıca muhayyerlik hakkı tanımamış, vasıflar tayin edilmeden yapılan sözleşmelerde muhayyerlik hakkı tanımışlardır. Hanbelîlere göre, bu konuda salt görmekten ziyade malın bilinir olması önemlidir. Bu sebeple Hanbelîler, gerek vasıf yoluyla tayin gerekse değişiklik arz etmeyen malların daha önceden görülmüş olmasını yeterli görürler.[468]

Teverruk işlemlerine konu olan emtia sözleşme anında mecliste hazır bulunmasa da tür, vasıf ve miktarını açıkça temsil eden sertifikaların varlığı ve bu sertifikalar üzerinden hükmî kabza dayalı tasarruf imkânının oluşu evvelemirde bu işlemlerin cevazı açısından yeterli görülebilir. Ancak akde konu emtia alım satımının sanal bir işlemden ibaret olup olmadığının tespiti açısından, fiziki olarak teslim alınmak istendiği takdirde de bunun önünde herhangi bir engelin bulunmaması gerekir. Bu itibarla, akde konu emtianın tayini ve vasıflarının tespitinin sıhhat kriteri olarak yeterli olduğunu söyleyebilmek için emtiaların mahiyeti ve kabz imkânı açısından durumunun öncelikli olarak sorgulanması gerekmektedir.

c. Emtianın Mevcudiyeti ve Şerî Kabz Kuralı

Emtia borsalarında aracılar vasıtasıyla gerçekleştirilen alım satım işlemleri, elektronik ortamda açılan hesaplar üzerinden tamamlanmakta, emtia üzerinde mülkiyeti temsil eden belgeler ise müşteriler adına işlem yapan aracılardan öteye geçmemektedir. Zira emtiayı temsil eden depo sertifikalarının teslim alınabilmesi için öncelikle borsada işlem yapabilme hakkına sahip olmak gerekmektedir. Söz konusu sertifikalar olmaksızın da emtianın teslim alınması mümkün olmamaktadır.[469]

Borsada işlemler, ağırlık olarak tonlarla ifade edilen standart ve bölünebilir olmayan lotlar üzerinden gerçekleşmektedir. Buna göre, emtia satın alan bir kimse asgari 1 lot üzerinden sözleşme yapmak durumundadır. Borsada gerçekleşen işlemlerdeki pozisyon büyüklüğünü ifade eden “lot” kavramının temsil ettiği değer, ürünlere göre farklılık gösterebilmektedir. Söz gelimi Londra Metal Borsası’nda kurşun, bakır, alüminyum ve çinko gibi ürünler için bir lot 25 tona tekabül ederken, nikel kontratları 6 ton, kalay kontratları 5 ton, kütük çelik ise 65 tonluk lotlarda işlem görmektedir.[470]

Satın alınan emtiaların teslimi mülkiyeti temsil eden depo sertifikaları üzerinden hükmi teslim esasına göre işletilmektedir. Genel olarak müşteriye sözleşmede belirtilen yer üzerinden emtiayı teslim alabilme hakkı tanınsa bile[471] söz konusu emtia örneğin Singapur’da ise teslim mekânı da normal olarak orası tayin edilmiş olmaktadır.[472] Öte yandan, teverruktaki emtia alım satımı her ne kadar fiziki teslimata dayalı spot sözleşmeler üzerinden gerçekleştiği belirtilse de, işlemlerin gerçekleştiği bu borsalarda ağırlıklı olarak (% 98) türev nitelikli vadeli işlem sözleşmelerinin hâkim olduğu bilinmektedir. Henüz üretilip piyasaya girmemiş ürünlerin satımının söz konusu olduğu vadeli işlem borsalarında alım satıma konu olan sözleşmeler vade içerisinde, nakdî uzlaşma ya da ters işlemler üzerinden birçok alım satım işlemine konu olabilmektedir. İşlemlerde fiziksel teslim zorunluluğunun bulunmaması ve emtia ya da bedelin tesliminin takas odalarınca garanti edilmesi, talep durumunda satın alınan emtiayı yerinde aynen bulamama gibi sonuçları da beraberinde getirebilmektedir. Bu durumda işleme konu olan emtia takas odası tarafından spot piyasadan alınıp müşteriye teslim edilmektedir. Ayrıca bu piyasalarda gerçekleşen işlemlerde fiziki teslimin pratikteki oranının en iyi ihtimalle % 3’ü geçmediği ifade edilmektedir.[473] Bu tespit, - her ne kadar teverrukla doğrudan alakalı olmasa bile - emtia borsaları üzerinden gerçekleşen işlemlerin genellikle kaydî nitelikte olup teslim tesellüm amacına dayanmayan sözleşmelerden oluştuğunu göstermektedir. Bu durumun ise çoğu kez olmayan emtianın alınıp satılması ya da bir emtianın birden çok sözleşmeye konu olması gibi daha başka problemler içereceği açıktır.

Organizatör bankanın satın alacağı emtia, teverruk talebinde bulunan müşterinin belirlediği miktar üzerinden gerçekleşeceği göz önünde bulundurulduğunda, üzerinde işlem yapılan oldukça yüksek hacimli lotların bölünebilirliği de merak konusu olmaktadır. Bazı araştırmacıların da belirttiği gibi emtia depolarında işleme konu olan ürünler, büyük hacimli ve bölünebilir olmayan lotlar üzerinde gerçekleşmektedir.[474] Burada kabzın sahih olarak gerçekleşebilmesi için emtianın hem cinsinden ayrılabilir olması ve başkalarının hakkından arındırılıp müstakil bir varlık kazanması gerekir.[475] Müşteri tarafından satın alınan emtianın hemcinsinden ayrılmaksızın tekrar satışa sunulması, müşteri tarafından henüz tazmin sorumluluğu üstlenilmemiş bir malın satılması mahiyeti taşıyacağından fıkhî açıdan sakıncalı bir durum oluşturacaktır. Her ne kadar bu mesele şayi hisseli bir malın satılmasının cevazı açısından gerekçelendirilebilirse de bu durumun emtianın teslim alınabilmesi meselesinin önünde açıkça engel teşkil edeceği ortadadır. Netice itibariyle, uluslararası organize borsalarda teverruka konu malın / emtianın müşteri tarafından kabzına imkân tanındığı kabul edilse bile, müşteri açısından söz konusu emtiaların kabzı ve piyasaya arzı müşteri açısından büyük maliyetleri beraberinde getireceğinden, teslim –tesellüm işleminin şeklî bir kayıt olarak zikredilmekten öteye gitmediğini söylemek mümkündür.

d. Zorunlu Vekâlet ve Şartlı Satış Yasağı

Hâlihazırda yaygın organize teverruk uygulamalarında banka tarafından müşteriye satılan emtianın, tekrar borsada nakde çevrilmesi için müşteri tarafından bankaya vekâlet verilmesi gerekmektedir. Hatta söz konusu vekâlet işlemi, uygulamanın sağlıklı işleyebilmesi için olmazsa olmazdır. Bir diğer deyişle, müşteri, banka aracılığıyla almış olduğu emtiayı tekrar aynı bankaya vereceği vekâletle satarak nakde dönüştüremeyeceğini bilecek olsa bu işleme razı olmayacaktır.[476] Bu bakımdan teverruk sözleşmesinin başında vekâletin şart koşulmasının ya da uygulamanın tabiatı itibariyle bunu gerektirmesinin, işlemi açıkça olmasa da zımnen şartlı satışlar kapsamına soktuğu söylenebilir. Şartlı satışların sıhhati ise Hz. Peygamber’den nakledilen bazı rivayetler[477] sebebiyle tartışmalıdır.

Müşterinin satın almış olduğu mal ya da emtiayı üçüncü bir şahsa satması için bankaya vekâlet vermesinin caiz olduğunu savunan ve vekâlet işlemi ister baştan şart koşulsun isterse koşulmasın akdin sıhhatine zarar vermeyeceğini savunanlara göre, vekâlete dayalı böyle bir muamele hadislerde yasaklanan şartlı satışlar kapsamında değildir. Aksine yasaklanan şartlı satış, taraflar arasında nizaa sebep olan satış şeklidir. Nitekim Hz. Peygamber’in bir yolculuk esnasında Câbir’den devesini kendisine satmasını istemesi karşısında Câbir’in Medine’ye kadar devenin kendisini taşımasını şart koşmasına dair rivayet de şartlı satışın cevazını gösterir.[478]

Hz. Peygamber ile Câbir arasında gerçekleşen muameleyi resmeden rivayet,[479] Hz. Peygamber’in Medine’ye gelince Câbir’e “Ben senin deveni alıcı değilim. Sen bu deveni al; o senin malındır” demesinden de anlaşıldığı üzere aralarında gerçekte bir alışveriş gerçekleşmemiş olduğu şeklinde de yorumlanmıştır.[480] Ayrıca hadisin farlı rivayetlerine işaret eden şârihlerin, Hz. Peygamber’in satın aldığı deveyi Medine’ye kadar Câbir’e iğreti olarak verdiği, Câbir’in deveye binmesinin Hz. Peygamber’in ona bir vaadi olabileceği ya da bu muameleden maksadının gerçekte Câbir’in devesini satın almak değil, ona yardımcı olmak ve bağışta bulunmak olduğu vb. yorumlara yer verdikleri görülmektedir.[481] Bu da söz konusu bu rivayetin şartlı satışı yasaklayan diğer rivayetlerle en azından telif edilmesinin mümkün olabileceğini göstermektedir. Nitekim şartlı alışverişlere müsamaha ile yaklaşan âlimlerin bütün şartları mutlak olarak sahih görmeyip, akdin muktezasına uygunluk, maslahat ve örf gibi kayıtlar çerçevesinde ele alarak belli bir taksime tabi tutmuş olması da dikkatlerden uzak tutulmamalıdır.[482] Öte yandan şartlı akitlere nispeten daha geniş ve müsamahakâr bir bakışla yaklaşan Hanbelîler de, bir alışveriş içerisinde bir başka akdin ya da alışverişin şart koşulmasını fesat sebebi olarak değerlendirmişlerdir.[483]

Normal şartlarda müşterinin bir malı satın alırken o malın kendi adına zararına satılmasını şart koşmasının alışveriş akitlerinin tabiatına uygun olduğunu söylemek zor olsa gerektir. Böyle bir şart müşterinin amacının gerçekleştirilmesi bakımından maslahat olarak düşünülse de, bunun satıcı ile müşteri arasında gerçekleşmesi, alışverişin menfaat gerektiren bir başka işleme bağlı kılınmasını gerektireceğinden kanaatimizce töhmetten uzak değildir.

e. Îne Akdinin Özelliklerini Yansıtması

Îne akdinin mahiyeti incelendiğinde, bu işlemin hileli yollarla da olsa parasal yönden sıkışan kimseye nakit sağlama gibi bir işleve sahip olduğu anlaşılmaktadır. Ne var ki burada temin edilen finansmana, araya giren alım satım üzerinden meşruiyet kazandırılmak istenmektedir. Organize teverruk uygulamalarında da müşteriye hazır para sağlayacak vasıta, satıcı konumundaki bankadır. Bu bakımdan, aradaki alışveriş işlemi yok sayılacak olursa bu işlemin, tıpkı bankanın müşterisine; “bana 150 lira olarak geri ödemen karşılığında sana 100 lira temin edebilirim” demesi anlamına geleceğini ileri süren yaklaşımlar bulunmaktadır.[484] Ayrıca müşterinin, ihtiyaç duyduğu finansman miktarını beyan etmesi dışında gerçekleşen bütün işlemlerin banka tarafından üstlenilmesinin bu işlemleri îne uygulamasından farksız kılmakta olduğu da iddia edilmektedir.[485] Her ne kadar müşteriye satılan malın bankanın kendisi tarafından geri satın alınması ile bir başkası tarafından satın alınmasının hüküm bakımından aynı olmayacağı söylenebilirse de, bankanın böyle bir işleme aracı olması ile her iki uygulamanın da netice itibariyle aynı amaca hizmet ettiği şeklinde bazı eleştirileri beraberinde getirdiği görülmektedir.

Uygulamaların îne akdi ile ilişkisi bakımından öne çıkan diğer bazı hususlar şu şekildedir:

a) Teverruk Konusu Emtianın İlk Sahibi Olan Firma ya da Şahsa Dönebilme İhtimali

Uygulamada genellikle akde konu emtiayı satın alan ikinci müşteri, emtianın ilk satıcısı olmamakla birlikte, söz konusu bu emtianın ilk satıcısına dönebildiği bazı uygulamaların olduğundan da söz edilebilmektedir.[486] Bu işlemde ilk satıcı her ne kadar emtiayı direkt olarak kendisine sattığı bankadan geri almamakta ise de bankanın böyle bir işleme aracı olmasının îne satışı şüphesi içermekte olduğu söylenebilir.

b) Teverruk Konusu Emtianın İlk Sahibi Olan Firma ya da Şahsa Döneceğine Dair Ön Anlaşmanın Yapılmış Olması

Bankanın emtia satın aldığı üçüncü tarafla, malı piyasadaki peşin fiyatının altında bir bedelle geri almak üzere önceden anlaştığı yönünde daha farklı kuşkular da ileri sürülmektedir.[487] Klasik bireysel teverruk uygulamalarında da belirtildiği üzere, böyle bir işlemde anlaşmalı olarak üçüncü kişilerin araya sokulması ya da akde konu malın dolaylı yollarla da olsa ilk satıcısına dönmesi faiz şüphesi doğuracağından böyle bir işlemin baştan caiz olmayacağını söylemek mümkündür.

Emtianın Nihai Olarak Kendisine Döndüğü Firma ya da Şahsın İlk Olarak Teverruka Konu Malı Satan Şirketten Bağımsız Fakat Onunla Anlaşmalı Olması

Akde konu emtiayı ilk olarak satan şirket, banka aracılığıyla müşteri tarafından satılan malı kendisi satın almamakla birlikte, bir başka firma ya da şahsın satın alıp kendisine satacağına dair ön anlaşmanın yapılmış olması da mümkündür. Bazı araştırmacılar bu işlemin, faize götürme riski bakımından bir öncekine göre daha hafif olduğunu söylemektedir.[488]

B. ORGANİZE TERS TEVERRUK

1. Uygulamanın Tanımı ve Mahiyeti

Alternatif mevduat ürünü olarak da isimlendirilebilen organize ters teverruk; müşterinin kendi namına mal/emtia satın almak üzere parasını teslim ederek yetkilendirdiği bir bankanın, müşteriye vekâleten peşin olarak satın aldığı malı piyasa fiyatının üzerinde bir kârla vadeli olarak kendisine satması işlemi olarak tanımlanabilir.[489]

Ters teverruk işlemi, organize normal teverruk uygulamasındaki tarafların yer değiştirmesi şeklinde uygulanmaktadır. Bu uygulama, ters murabaha (المرابحة العكسية), doğrudan yatırım (الاستثمار المباشر) ya da yatırım vekâleti (الوكالة بالاستثمار) olarak da isimlendirilmektedir.[490] Organize normal teverrukta krediye ihtiyaç duyan ve teverruk talebinde bulunan taraf genellikle müşteri iken, burada talep bankadan gelmektedir. Bankalar söz konusu bu ürünle yüksek meblağda sermayeye sahip müşterilerine, ellerinde bulunan tasarrufları yatırım yoluyla nemalandırmayı teklif etmekte, aynı zamanda kendi finansman açıklarını kapatacak ya da işlem hacimlerini daha üst seviyeye taşıyacak krediyi temin etme imkânı bulmuş olmaktadırlar.

2. İşlem Aşamaları

Ters teverruk uygulamasının hazırlık safhasında müşteri ilk olarak banka ile karma birçok akdin bir araya gelmesine dayalı karma sözleşmeyi ya da uygulama süreci içerisinde sırasıyla gerçekleşecek her aşama için gerekli her bir sözleşmeyi ayrı ayrı imzalamaktadır. Sözleşme kapsamında müşteri, bankayı belli bir emtiayı yerli ya da uluslararası borsalardan peşin olarak satın almak üzere vekil tayin etmektedir. Dolayısıyla banka bu işlemde müşterisi adına (ona vekâleten) almış olduğu ve gerçekte mülkiyeti müşteriye ait olan söz konusu bu ürünü çağdaş murabaha yöntemiyle vadeli olarak kendisi için satın alacağını baştan kabul etmektedir. Aradaki anlaşmaya uygun bir şekilde banka, müşterisi adına satın aldığı emtiayı yine ona vekâleten anlaştığı vade ve fiyat üzerinden kendisine satmaktadır. Böylece banka müşterisine vadeli olarak borçlanmakta ve müşterinin alacağı yine ona ait cari hesapta gösterilmektedir. Müşteri alacağını vadesinden önce tahsil etmek isterse, “indirim yap peşin tahsil et” kuralını kabul etmesi şartıyla bu mümkün olabilmektedir. Banka bu işlem sonucunda mülkiyetine almış olduğu emtiayı, borsa üzerinden üçüncü bir şahsa satması ve parasıyla bankanın diğer proje ve işlemlerini yürütmesi konusunda her türlü serbest tasarrufta bulunma yetkisine sahip olmaktadır.[491]

Kuveytte Boubyan Bank (بنك بوبيان) tarafından uygulanan bu yöntemle mevduat sahibi müşterilerin tasarrufları, mudarebe yoluyla yatırımın bir diğer alternatifi olarak değerlendirilmektedir. Aynı yöntem Katar’da Masraf Al Rayan (مصرف الريان) tarafından murâcaha (المراجحة) ismiyle uygulanmaktadır.[492]

3. Uygulamanın Fıkhî Açıdan Tartışılan Yönleri

a. Vekâlet Yoluyla Akdin Her İki Tarafının Temsil Edilmesi

Bir akdin hukuken varlık kazanabilmesi için karşılıklı olarak birbirine uygun iki iradenin aynı konu/mevzu üzerinde uzlaşmış olması gerekir. Buna göre sağlıklı bir akit ilişkisinden bahsedebilmek için en az iki kişinin iradesine ihtiyaç vardır. Bir kimsenin kendi adına asaleten, karşı taraf adına da vekâlet yoluyla akit inşa edebilme yetkisi hukukçular arasında bazı görüş ayrılıklarına konu olmuştur.

Hanefî ve Şâfiî hukukçulara göre, bir şahsın akdin her iki tarafını temsil etmesi mümkün değildir. Buna göre, bir kimse bir alışverişte hem müşteri hem de satıcı olamaz. Zira bu durum, her iki tarafa ait olan hak ve yükümlülüklerin birbirinden farklı olması sebebiyle bir takım çelişkiler ortaya çıkarır. Dolayısıyla akitlerde icap ve kabulün müstakil iradeyi temsil eden taraflarca gerçekleştirilmesi ve tek tarafta toplanmaması asıldır.[493] Şâfiîlerden farklı olarak Hanefîler, bu konuda muavazalı akitlerle nikâh akdini farklı değerlendirirler. Muavazalı akitlerde akitten doğan haklar müvekkile değil de akdi yapana döndüğünden, söz gelimi alışveriş gibi bir akitte bir kimsenin hem teslim eden hem de teslim alan ya da hem isteyen, hem de istenilen konumunda olması gibi birbirine zıt konumda olması kabul edilemez. Ancak nikâh akdinde vekil konumunda olan taraf sadece elçilik görevini üstlenmiş olduğundan, onun akit esnasındaki irade beyanı müvekkili adına olur ve akitten doğan haklar da direkt olarak müvekkile döner.[494]

Mâlikî, Hanbelî ve Zahirîlere göre ise, akitten doğan haklar direkt olarak müvekkile dönmekte olduğundan bir akitte tek kişinin aynı anda iki iradeyi temsil etmesi mümkündür. Buna bağlı olarak hukuken akit yetkisine sahip bir kimsenin, müvekkilinin izni ile satılmak üzere kendisine verilen malı satın alması mümkün ve caiz görülmüştür.[495]

AAOIFI tarafından vekâlet konusunda benimsenen standart Hanefî ve Şâfiî mezhebinin görüşü doğrultusunda vekilin akdin her iki tarafını temsil edemeyeceği yönündedir.[496] Muamelelerde öngörülen şekil şartlarının muhafaza edilerek hukuki sorumlulukların belirgin bir biçimde ayırt edilebilmesi ve akitlerin mümkün mertebe töhmet unsurundan arındırılması açısından bu görüş kanaatimizce de daha uygundur.

b. “İndirim Yap Peşin Tahsil Et” Kuralı

Vadeli bir alacağın belli bir miktarının düşülerek vadesinden önce tahsil edilmesine iskonto denir.[497] “İndirim Yap Peşin Tahsil Et” kuralı olarak da bilinen bu yöntemin cevazı İslam Hukukçuları arasında tartışmalıdır.

İbn Abbas, İmam Züfer ve İbrahim en-Nehaî ile Ebu Sevr’den nakledilen bir görüşe göre bu muamele caizdir. Sahabeden İbn Ömer, Zeyd b. Sabit,[498] Mikdâd b. Esved, Ebu Hanîfe, İmam Mâlik, Süfyan es-Sevri, Şafiî ve Hanbelîlerin sağlam görülen görüşüne göre bu uygulama caiz görülmemiştir.

Alacak üzerindeki bu muameleyi caiz görenler, Hz. Peygamber’in Medine’den sürülen Yahudilere vadeli alacaklarını iskonto ile tahsil etmelerine izin veren hadisini delil olarak almışlardır. İbn Abbas yoluyla gelen bu rivayette, Hz. Peygamber Nadiroğullarının Medine’den sürgün edilmesini emredince, bazı kimseler Resulüllah’a gelerek; “Ey Allah’ın Elçisi! Siz onların Medine’den çıkarılmasını emrettiniz fakat insanların onlardan henüz vadesi dolmamış alacakları bulunmaktadır!” dediler. Bunun üzerine Hz. Peygamber; “İndirim yapın ve peşin tahsil edin” buyurdular.[499]

İbn Kayyım el-Cevziyye, hocası İbn Teymiyye’nin de tercih ettiğini söylediği ve gerekçesini açıkladığı bu görüşe göre faiz, vadenin uzatılması karşılığında alacaktaki miktarın artırılması olup bu da borçlu için mahza zarardır. Peşin ödeme karşılığında iskonto uygulanması ise, borçlunun herhangi bir zarar görmeksizin zimmetinin borçtan kurtarılmasıdır. Dolayısıyla bu muamele ile haram kılınan faiz arasında ne şeklen ne de mana yönüyle bir ilişki vardır.[500]

Erken tahsil karşılığında borçta indirime gidilmesini kabul etmeyenler ise, söz konusu rivayetteki cevazın, faizin haram kılınması öncesinde olduğunu ya da böyle bir şart koşulmaksızın gerçekleşen uygulamalara mahsus olduğunu söylemişlerdir.[501] Ayrıca bu durum, vadeye dayalı olarak borcun artırılmasına benzetilmiştir. Dolayısıyla her iki durumda da zamana belli bir fiyatın biçilmesi söz konusudur. Nitekim vadeyi uzatma karşılığında alınacak fazlalık haram olduğu gibi, aynı şekilde vadenin kısaltılması karşılığında alacaktan yapılacak iskonto da aynı kapsamda değerlendirilmiştir.[502]

Bu görüşü savunanların delilleri ayrıca şunlardır: Beyhaki’in nakline göre sahabeden Mikdâd b. Esved 100 dinar borç verdiği bir kişiden alacağını vadesinden önce 10 dinar eksiğiyle tahsil etmişti. Bu durumdan haberdar olan Hz. Peygamber, “Ey Mikdâd! Hem faiz yedin hem yedirdin” demiştir.[503] Abdullah b. Ömer ve Zeyd b. Sâbit’in vadeli alacağın bu şekilde tahsil edilmesini onaylamadığına dair de bazı rivayetler bulunmaktadır.[504]

İslam Konferansı Teşkilatı’na Bağlı İslam Fıkıh Akademisi’nin VII. dönem toplantısında (9-14.05.1992) bu konu ile ilgili alınan kararda, ister borçlu isterse alacaklı tarafından olsun, öncesindeki bir anlaşmaya dayalı olmaksızın ve sadece borçlu ve alacaklı arasında gerçekleşmesi kaydıyla erken ödemede yapılacak indirimin caiz olacağı belirtilmiştir.[505]

Kanaatimizce de bu hususta ön bir anlaşmanın olmaması durumunda böyle bir uygulamaya gidilmesi faiz amacı taşımayacağından fıkhî açıdan sakıncalı görülmeyebilir.

c. Vadeli Mevduat Hesapları ile Benzer Özelliklere Sahip Oluşu

Banka hesaplarında belirli bir süre kalmak üzere yatırılan ve banka tarafından belli oranda fazlalık (faiz) taahhüt edilen hesaplar vadeli mevduat hesapları olarak bilinmektedir. Bu hesap türünde mevduat sahibi için, yatırılan paranın hangi işlemlerde kullanılacağı ya da hangi enstrümanlar üzerinden nemalandırılacağı önemli değildir. Bankalar bu yöntemle, sahip oldukları öz sermayeye ilaveten müşterilerinin tasarruflarını da belli faiz oranları karşılığında kullanarak kendilerine kaynak temin etmektedirler.

Bankanın organize normal teverrukta müşteri adına yapmış olduğu işlemlerde herhangi bir tazmin yükümlülüğü bulunmamaktadır. Ters sözleşmelerde ise, bankaların müşterine ait ana sermaye ve kârı garanti edebildikleri öne sürülmektedir.[506] Dolayısıyla İslami bir alternatif oluşturma çabasıyla tasarlanan ters teverruk sözleşmelerinin sonuç itibariyle vadeli mevduat hesaplarından farksız olduğu kanaati bu konuda öne çıkan en önemli eleştirilerden biridir.

Bu düşüncede olan araştırmacılara göre uygulamanın esası, müşterinin hesabında mevcut ya da dışarıdan yatıracağı meblağın banka tarafından teslim alınması ve anlaşılan vadede müşterisine belli oranda kâr verme taahhüdüne dayanmaktadır. Üzerinde anlaşılan bu oran söz gelimi % 5 ise müşterinin bu oran üzerinde elde edilecek kârda hakkı olmadığı gibi, uğranabilecek herhangi bir zarar durumunda da sorumluluğu bulunmamaktadır.[507] Dolayısıyla burada banka teslim aldığı paranın tazmin sorumluluğunu da üstlenmiş olduğundan vadeli borç alan konumundadır. Zira banka teslim aldığı parayı tamamen kendi maslahatı için kullanmak üzere teslim almıştır. Tazmin sorumluluğu üstlenilen bir mal üzerinde aynı zamanda vekâlet üstlenmek ise mümkün değildir. Bu sebeple söz konusu işlemler faizli mevduat hesapları ile benzer özelliklere sahip olmaktadır.[508]

Konu ile ilgili öne çıkan değerlendirmelerden hareketle, ters teverruk sözleşmelerinin, müşterinin bankaya teslim ettiği meblağ karşılığında anapara ve kâr garantili olarak düzenlenmesi fıkhî açıdan kabul edilebilir değildir. Zira fıkhî açıdan vekil, vekâlet konusu mal ya da parayı emanet olarak elinde bulundurmakta olduğundan, açıkça bir kusur veya vekâlet akdi için tayin edilen kayıt ve şartlara aykırı davranışta bulunmadığı sürece tazmin (zarara katlanma) sorumluluğu olmamalıdır.[509] Zira bir malı emanet olarak elinde bulunduran kimse onun tazmininden yalnız kasıt, kusur veya ihmali bulunduğu takdirde sorumlu olur. Tazmin sorumluluğu bulunan bir konuda ise kural olarak ücret talep edilemez.[510]

III. FUKAHA VE ÇAĞDAŞ FIKIH KURULUŞLARININ ORGANİZE TEVERRUK UYGULAMALARINA YAKLAŞIMI

A. ORGANİZE NORMAL TEVERRUK UYGULAMALARINA DAİR YAKLAŞIMLAR

Organize teverruk uygulamalarının kurumsal bir finansman aracı olma özelliğini kazanmış olması henüz yeni olmakla birlikte geçmiş klasik fıkıh literatüründe bu tür muamelelerin teorik arka planına dair ortaya konmuş bazı değerlendirmelerin günümüz organize teverruk uygulamalarının hükmüne ışık tutmakta olduğundan söz edilebilir. Bu hususta öne çıkan bazı örnek yaklaşımlar şu şekildedir:

• Said b. el-Müseyyeb, Abdülmelik b. Ebî Âsım’ın kız kardeşine vadeli olarak satmış olduğu malı tekrar onun adına bir başkasına satma işine aracılık etmesini faiz olarak değerlendirmiştir.[511]

• Kadın ya da bedevilerin kendisinden mal satın alıp daha sonra bu malın tekrar bir başkasına satılması için kendisinden aracılık talep edildiğini söyleyen ipek tüccarına Hasan el-Basrî (ö. 110/728), sattığı malda hiçbir şekilde aracılık faaliyetinde bulunmamasını öğütlemiştir.[512]

• İmam Muhammed’in îne akdi kapsamında zikretmiş olduğu meselede, “bir kimse satmış olduğu ve parası henüz ödenmemiş bir malı daha düşük bir bedelle ne kendisi için satın alması ne de bir başkasının satın almasına aracı olması caizdir” denilmektedir.[513]

• Sahnûn’un (ö. 240/854) vekâlet uygulamalarına dair İmam Mâlik’ten naklettiği görüşe göre, bir kimse bir malı 100 dinara vadeli olarak satıp alışveriş bittikten sonra müşteri satıcısına; “ben ticaretten anlamıyorum, sen bu malı benim adıma piyasada peşin olarak sat!” dese, İmam Mâlik’e göre bu yasak satışlar kapsamında bir işlem olur.[514]

Organize teverruk uygulamalarına dair günümüzde yapılmış çalışmalarda ortaya konan yaklaşımların genel olarak olumsuz olduğu görülmektedir. İbrahim Abdüllatif el-Ubeydî, Muhammed el-Emin ed-Darîr,[515] İbrahim Fâdıl ed-Debû,[516] Ahmed b. Abdülaziz el-Haddâd,[517] Hüseyin Hâmid Hassân,[518] Hüseyin Kâmil Fehmî, [519] Muhammed Osman Şübeyr[520] Halid b. Ali el-Müşaykıh[521], Riyâd b. Râşid[522], Refik Yunus el-Mısrî[523] bunlar arasında sayılabilir. Günümüzde uygulanmakta olan yöntemin; klasik bireysel teverruk uygulamasından farklı oluşu, emtia alım satımında kabzın gerçekleşmeyişi, îne ve alışveriş görüntüsü altında faizin helal kılınmasını amaçlayan hileli işlemler oluşu ve cevaz görüşünün telfike dayanması gibi hususlar günümüz uygulamalarını caiz görmeyenlerin öne çıkan gerekçeleridir.

Abdullah b. Süleyman el-Menî’,[524] Abdülkadir el-Ammârî,[525] ve İbrahim Ahmed Osman,[526] hâlihazırda bankalarca uygulanan teverruk’un klasik bireysel teverrukla fıkhî açıdan aynı hükme tabi olduğunu ve bu bakımdan mutlak olarak caiz olması gerektiği kanaatindedirler.

Nezîh Kemâl Hammâd,[527] Takî el-Osmânî,[528] Hasan Ali eş-Şâzelî,[529] Muhammed Abdülğaffâr eş-Şerîf[530] ve Ahmed Fehd er-Reşîdî[531] ise, işlemlerin meşru formuna uygun bir şekilde icra edilip akde konu malın ilk satıcısına dönmemesi, ihtiyaçla sınırlı tutulup servet çoğaltma ve istismar aracı olarak kullanılmama kaydıyla banka teverruku uygulamalarını faize karşı şerî bir çıkış yolu olarak görmektedirler.

Rabıta’ya Bağlı İslam Fıkıh Akademisi’nin 31.10.1998 tarihli XV. dönem toplantısında alınan kararda; bireysel ve organize ayrımına tabi tutulmaksızın, müşterinin satın almış olduğu malı, direkt ya da bir aracı vasıtasıyla daha düşük bir bedel üzerinden ilk satıcısına satmaması kaydıyla böyle bir işlemde sakınca görülmemiştir.[532] Akademinin, 13-17.12.2003 tarihleri arasında düzenlemiş olduğu XVII. dönem toplantısında alınan kararda ise, günümüz bankacılık sektöründeki teverruk uygulamalarının aşağıdaki gerekçelerle caiz olmadığına karar vermiştir:

a. Teverruk sözleşmesinde satıcının (banka) emtiayı bir başka müşteriye vekâleten satma görevini üstlenmiş olması ya da bu işin organizasyonunda görev alması bu muameleyi şer’an yasaklanan îne akdine benzetmektedir. Banka tarafından bu tür bir vekâletin akit esnasında sarahaten ya da ticari örf gereği üstlenilmiş olması arasında fark yoktur.

b. Bu uygulama çoğu kez muamelenin sıhhati açısından lüzumlu görülen şer’î kabz kuralını ihlal etmeyi gerektirmektedir.

c. Uygulamada söz konusu olan alışveriş çoğu kez şekli bir işlemden ibaret olduğundan, böyle bir muamele gerçekte, bankanın müşterisine belli bir fazlalık karşılığında sağladığı nakdî finansmanından ibarettir. Nitekim bankanın bu muameleden amacı, sağladığı finansmanı daha fazlasıyla alabilme esası üzerine kuruludur. Dolayısıyla burada söz konusu olan teverruk uygulaması fukaha katında bilinmekte olan teverruk uygulamasından farklıdır.[533]

İslam Konferansı Teşkilâtı’na Bağlı İslam Fıkıh Akademisi’nin 26-30. 04. 2009 tarihleri arasında gerçekleşen XIX. dönem toplantısı ile Avrupa Fetva Araştırmaları Merkezi’nin (el-Meclisü’l-Ûrubî li’l-İftâ ve’l-Buhûs) 30.06-04.07.2009 tarihleri arasında düzenlenen XIX. dönem toplantısında alınan kararlarda da, taraflar arasındaki açık, gizli ya da örfen mevcut bir anlaşmanın olması sebebiyle bu işlemlerin faiz hilesi olduğu tekrar onanmıştır.[534]

B. ORGANİZE TERS TEVERRUK UYGULAMALARINA DAİR YAKLAŞIMLAR

Ters teverruk sözleşmeleri, organize normal teverruk uygulamaları ile büyük ölçüde ortak özelliklere sahip olmakla birlikte fıkhî açıdan farklılık arz eden ilave bazı yönleri bulunmaktadır. Bu bağlamda finans kuruluşlarının alım satım işlemlerinde akdin her iki tarafını temsil etmesi ile sözleşmelerin müşterinin ana sermaye ve kârını garanti eden şekillerde düzenlenmesi, uygulamayı faizli kredi işlemlerine yakınlaştırması sebebiyle eleştirilerin yoğunlaştığı noktalar olmaktadır. Nitekim mudarebe ya da diğer yatırım ortaklıklarında banka, kusuru olmadıkça herhangi bir zarara katlanmak durumunda değilken ve sermaye sahibinin mevduatı da riske dayalı olarak işletilmekteyken, bu yöntemde müşterinin mevduatı (ana sermaye) teminat altına alınmakta, ayrıca elde edeceği kâr da yine kendisi tarafından bilinmektedir.[535]

Klasik Mâlikî fıkıh literatüründeki bazı örneklerden hareketle günümüzdeki bu uygulamanın geçmişte faiz hilesi kapsamında değerlendirildiğini söylemek mümkündür. Mâlikî fakihi Hattâb’ın, (ö. 954/1547) bazı insanların uygulamakta olduğunu da belirterek zikrettiği ve dinen yasaklanmış muameleler arasında olduğuna hükmettiği bir mesele şöyledir: Bir kimse başkalarına bir miktar para verir ve “bununla benim hesabıma mal satın al, satın aldığın zaman da o malı sana vadeli olarak şu fiyattan sattım” der.[536] Desûkî de (ö. 1230/1815) benzer şekilde, bir sermayedarın, kendisinden aslında faizli borç isteyen bir kimseye belli miktarda para vererek kendi namına mal satın almasını ve sonra kendisi adına satın alınan bu malı vekiline satmasının caiz olmadığını zikreder. Burada sermayedarın yanında olmayan bir malı satın aldırıp satması ise araya sokulan şeklî bir akit üzerinden daha çoğunu almak için yapılan muamele olarak değerlendirilir.[537] Malikîlerde özellikle muamelelerde şekil şartlarından ziyade gaye ve neticelerin göz önünde bulundurulması ve faize karşı sedd-i zerai ilkesinin etkin bir biçimde kullanılmasının bu hükümleri öngörmekte olduğu söylenebilir. Mezhepte her ne kadar hukuken akit yetkisine sahip bir kimsenin, müvekkilinin izni ile satılmak üzere kendisine verilen malı satın alması caiz görülmüşse de töhmet unsurunun hükümlerin sıhhat ve butlanında etkili olduğu anlaşılmaktadır.

Suud-i Arabistan Müftüsü Abdülaziz b. Abdullah’ın da içinde bulunduğu birçok muasır araştırmacı da, faizli vadeli hesaplara alternatif olarak geliştirilen bu yöntemin, karşılığında fazlalığın şart koşulduğu borç işleminden farksız ya da oldukça yakın olması sebebiyle böyle bir uygulamaya cevaz vermemiştir.[538] Karadâğî bu yöntemi, bankaların meşru bir yöntem olarak uygulamakta oldukları emek-sermaye ortaklığına dayalı yatırımın meşru şeklini bozmak (mesh) olarak nitelendirerek, finans kuruluşları için de, danışma kurullarının takdir edeceği zaruret halleri dışında caiz olmayacağını belirtmektedir. [539] Abdullah b. Süleyman el-Menî ise normal teverrukta olduğu gibi ters sözleşmelerini de alışverişe dayalı mübah bir yatırım aracı olarak görmektedir.[540]

a. Rabıta’ya Bağlı İslam Fıkıh Akademisi’nin XIX. dönem toplantısında (03-08.11.2007) organize ters teverruk uygulamasının şu gerekçelerle caiz olmayacağına dair karar almıştır:

b. Bu işlem, alım satıma konu olan malın bizzat maksud olmaması ve özellikle de bankanın, müşteri adına alınacak malı ondan almayı baştan bağlayıcı bir şekilde kabul etmesi bu işlemi yasaklanan îne muamelesi ile aynı kılmaktadır.

c. Bu muamele Akademi’nin daha önce XVII. dönem toplantısında hakkında caiz olmadığı yönünde karar alınan organize teverruk muamelesinin kapsamında olup hüküm bakımından aynı gerekçelere sahiptir.

Bu muamele, İslami finansın hedeflediği büyüme ve gelişmeyi sağlayacak reel iktisadi faaliyetlere dayalı ekonomi modeline aykırıdır.[541]

IV. TEVERRUKA DAYALI MODERN FİNANSMAN YÖNTEMLERİ

A. KREDİ BORÇLARININ YAPILANDIRILMASI

Faizli bankalardaki mevcut kredi borçlarını kapatarak faizli işlemlerden uzak kalma arzusunda olanlar için teverruk yoluyla finansman sağlanması, bazı finans kuruluşlarınca alternatif meşru bir yöntem olarak uygulanabilmektedir. Aynı şekilde müşterilerinin kendilerine olan borçlarını ödeme noktasında finansman sıkıntısı yaşamaları durumunda da teverruka dayalı yeni bir muamele ile bu borçları yapılandırabilmektedir. Bu şekilde müşteri için borcun ödenmesinde bir genişlik sağlandığı gibi finans kuruluşları da alacaklarını tahsil edememe sıkıntısından ya da gecikme cezası uygulamak zorunda kalmaktan kurtulmaktadırlar.

Kredi borçlarının yapılandırılmasında başlıca iki yöntemden söz edilmektedir:

a) Farklı Bir Bankaya Ait Borcun Kapatılması İçin Başvurulan Uygulama

Herhangi bir bankaya borcu olan müşteri, vadesinde bu borcu ödeyemeyeceğini düşünüyorsa, teverruk talebiyle İslami finans kuruluşuna başvurur. Söz konusu kuruluş, daha önce bahsedilen organize normal teverruk yöntemi ile gerçekleştirdiği emtia alım-satımı üzerinden müşteriye nakit finansman temin eder. Müşteri bu finansmanla diğer bankaya olan borcunu kapatır, teverruk talebinde bulunduğu finans kuruluşuna da vadeli olarak borçlanmış olur.

b) Alacaklı Bankanın Kendisi İle Gerçekleştirilen Uygulama

Finans kuruluşu, müşterisine daha önce kullandırdığı finansman borcunu vadesi gelmesine rağmen ödeyemeyecek durumda ise, aynı finans kuruluşu ile müşteri arasında teverruk yöntemine dayalı borcun yeniden yapılandırılması işlemi söz konusu olmaktadır.

Suudi National Commercial Bank (البنك الأهلي التجاري) şer’î danışma heyeti, faizden uzak kalmak için bir çare olarak müşteri tarafından gelen talep karşısında bankanın böyle bir uygulamaya gitmesinin fukaha tarafından yasaklanan, borcun artırılması karşılığında vade tanınması şeklindeki cahiliye faizi kapsamında değerlendirilemeyeceği yönünde fetva vermiştir. Bunun gerekçesi ise, faziden kurtulmak gibi meşru bir amacın olması ile izah edilmektedir. Shamil Bank danışma kurulu ise, müşteri ile başta yapılan finansman sözleşmesinde hiçbir şekilde böyle bir şartın söz konusu edilmemesi şartıyla bu uygulamanın cevazı yönünde fetva vermiştir.[542]

B. KREDİ KARTI BORÇLARININ YAPILANDIRILMASI

Konvansiyonel bankacılıkta müşterilere sunulan kredi kartları, borcun ödenmesinde meydana gelebilecek gecikmelerde faiz ödeme şartı içermesi sebebiyle faizsiz finans kuruluşları tarafından sıcak karşılanmamıştır. Bu kuruluşlar tarafından başlangıçta mal ve hizmet satın almak üzere müşterilere verilen kartlar, ödeme kartları (charge card) türünden olup, kredi ve taksit imkanı sunmaması, aylık ekstre borcunun tamamının ödenmesinin zorunlu oluşu gibi özellikleri sebebiyle konvansiyonel bankacılıktaki kredi kartlarından farklı olmuştur. Ödeme kartları (charge card) mevcut durumda müşterilerin taleplerini karşılamakta yetersiz kalınca, fâizsiz bankacılık sektörü de alternatif kart arayışlarına yönelmeye başlamıştır. Bunun neticesinde, bir kısmı uygulama sahası bulmuş “Murâbaha Kart”, “Taksitli Satış Kartı”, “Sale Plus Kart” vb. çeşitli öneriler ortaya atılmış, tartışılmış ve halen tartışılmaya da devam etmektedir.[543] Bu bağlamda günümüzde tartışılan kredi kartı alternatiflerinden biri de teverruk muamelesine dayalı borç yapılandırma imkanı sunan kartlardır. Suudi Arabistan’da bu yöntemi uygulayan iki kart çeşidinden bahsetmek mümkündür:

a. Suudi Amerikan Bankası (البنك السعودي الامريكي) tarafından “Bitâkatü’l-Hayri’l-İ’timâniyye” adıyla çıkartılan bu kartla müşteri, hem alışveriş yapabilmekte hem de nakit çekebilmektedir. Ayrıca müşterilere uluslararası ticari kuruluşlarla da işlem yapma imkânı sağlamakta, yapılan alışverişlerin aylık taksitler halinde yapılandırılması mümkün olmaktadır. Banka, kart sözleşmesinde, söz konusu bu kartın şer’î danışma kurulundan alınan icazete dayalı olarak uygulamaya konulmuş olduğunu da ayrıca belirtmektedir.[544] Kart hâmili yapmış olduğu işlemlerden doğan banka borcunu son ödeme tarihinde herhangi bir ekstra ücret vermeden ödeyebileceği gibi erteleme de talep edebilmektedir. Borç ertelenmek istendiği takdirde bu durumda daha önce kart sözleşmesiyle kendisi adına satın alma izni verdiği (banka tarafından belirlenen) bir birim, Suudi Amerikan Bankası mülkiyetinde bulunan emtialardan on beş aylık vadeyle ve toplamda % 16,30 vade farkıyla kart hâmiline vekâleten satın almaktadır. Aynı sözleşme kapsamında kart hâmili, kendisi adına taksitle satın alınan bu malın üçüncü bir tarafa peşin satılması yönünde de banka idaresine vekâlet vermiştir. Banka da bu vekâlete dayalı olarak kart hâmiline vadeli olarak satılan emtiayı bir başka müşteriye peşin satıp elde ettiği meblağla kart borcunu kapatır. Bu yöntemle kart hâmilinin önceki kart borcu kapanmış olmakla birlikte, öncesinde kendi adına verdiği vekâletle yapılan taksitli alım ve peşin satım işlemi sebebiyle bankaya vâdeli olarak tekrar borçlanmış olmaktadır. [545] Netice itibariyle müşterinin borcu taksitler halinde yeniden yapılandırılarak kendisine daha geniş vadede ödeme imkânı sunulmaktadır. Ayrıca burada bankanın bu işlemden alacağı fazlalık da alışveriş üzerinden temin edilmiş olmaktadır.

b. Suudi Millî Ticaret Bankası (البنك الأهلي التجاري) tarafından çıkartılan “Bitâkatü Teysîri’l-Ehlî” adlı kart da, hem nakit çekim için hem de alışveriş için kullanılabilmektedir. Sözleşme uyarınca, kart hâmili son ödeme tarihinde borcunu bankaya ödemediği takdirde, banka yetkisiz temsil (fuzûlî) yoluyla mülkiyetinde bulunan mallardan bir kısmını kart hâmiline yirmi dört aylık taksitle satmaktadır. Sonrasında da bu malları peşin bedelle bir başkasına satarak kart hâmilinin kendisine olan borcunu kapatmaktadır. Bu durumda kart hamilinin borcu, bu muameleden doğan vadeli yeni borç karşılığında yapılandırılmış olmaktadır. Kart hâmili, bankanın bu işlemini kendisine bildirilen süre içerisinde reddetmediği takdirde yapılan tasarrufu onaylamış kabul edilmektedir.[546]

Kredi Kartı borçlarının meşru yöntemlerle yapılandırılmasını hedefleyen yukarıdaki uygulamaların ilkinde vekâlet baştan ve müşteri tarafından verilmekte iken, ikincisinde banka, “İcâzet-i lâhika vekâlet-i sâbıka hükmündedir”[547] kuralı gereği sonradan verilecek onaya istinaden işlem yapmaktadır.

C. YATIRIM VEKÂLETİ

Yatırım vekâleti; bir kimsenin, sermayesini işletmek üzere ücretli ya da ücretsiz olarak bir başkasını kendi adına yetkilendirmesi olarak tanımlanır.[548] Genel olarak vekâlet yoluyla yatırım düşüncesinin hâkim olduğu bu yöntemde bir nevi kira (hizmet akdi) sözleşmesi yapılmış olmaktadır. Uygulama itibariyle mudarebe ya da diğer klasik ortaklık yöntemlerinden farklı olarak bu uygulamada vekil, herhangi bir zarara katlanmak zorunda olmadığı gibi, müvekkil ile anlaşmış olduğu vekâlet ücreti dışında sağlanacak kârda da herhangi bir payı söz konusu değildir.[549] Ancak ilgili finans kuruluşunun açıkça kusuru ya da belirlenen şartlara muhalefeti söz konusu olduğunda, bundan kaynaklanan zararı tazminle mükellef tutulabilmektedir. Ayrıca bu işlemde finans kurumu yatırımcı ile yüzdelik olarak kâr üzerinde de anlaşabilmektedir.[550] Yine farklı olarak, vekâlette aslolan bağlayıcı olmaması iken, yatırım vekâleti uygulamaları, tarafların aralarında anlaştığı belli bir süre ile kayıtlı olarak gerçekleşmekte olduğundan, söz konusu süre içerisinde akdin feshedilmesi mümkün değildir. Bu sebeple de akit her iki taraf için bağlayıcı kabul edilmektedir.[551]

Yatırım vekâleti uygulamaları, tarafların aralarında belirleyeceği şekil şartlarına göre birçok farklı akit şekline bürünebilecek mahiyete sahiptir. Bu başlık altında ise organize teverruk uygulamalarına dayalı işlemler hedeflendiğinden, uygulamanın da sadece konumuza bakan yönü üzerinde durulacaktır. Nitekim yatırım vekâleti uygulamalarının, hepsi olmasa bile özellikle bazı şekillerinin ters teverruk uygulamasına dayanmakta olduğu bilinmektedir.[552]

Vekilin, mülkiyet hakkı müvekkiline ait olmak üzere satın aldığı emtiayı ikinci bir işlemle ve belli bir kâr oranı üzerinden kendisi için satın alma hakkına sahip olduğu, murabahaya dayalı yatırım vekâleti uygulaması şu şekilde gerçekleşmektedir.

• Vekâlet, veren banka (müvekkil) ile vekâlet görevini üstlenen (vekil) banka arasında, işlem adımları, kâr, vade ve teminatları içeren bir sözleşme düzenlenir.

• Vekâleti üstlenen banka, uluslararası emtia borsalarından, müvekkili adına emtia satın alır. Söz konusu satın alma işlemi ile ilgili müvekkil banka, telefon, e mail, faks vb. iletişim araçları ile bilgilendirilerek işlem hakkında onayı da alınabilir.

• Vekil banka, müvekkili adına satın almış olduğu emtiayı (metal) murabaha yoluyla vadeli olarak kendisi için satın alır. Akdin başındaki anlaşma uyarınca vekilin bu malı kendisine satma hakkı olduğu için müvekkil bankaya bilgi verme zorunluluğu bulunmamaktadır. Ancak iletişim araçları yoluyla müvekkilden, malın kendisine satılması da talep edilebilmektedir.

• Müşteri konumundaki vekil banka, satın aldığı bu emtiaya ihtiyaç duymadığından ve sözleşmenin esas gayesi de emtia edinmek olmadığından, bir an önce emtiayı borsada satılarak nakde çevirmek istemektedir.[553]

Uygulamadan da anlaşılacağı üzere bu vekâlet türünde, bir kimsenin kendisinin de yapmaya salahiyetli olduğu hukuki bir işlemi yapmak üzere bir başkasını yetkilendirmesi olarak tanımlanan klasik vekâletten farklı olarak, müvekkilden sağlanan meblağın kendi adına satın alma yetkisi üzerinden zimmete sabit bir borç haline getirilmesi amaçlanmaktadır.[554] Dolayısıyla burada, vekil ile müvekkil arasında, devam eden vekâlet ilişkisine dayalı bir yatırım sürecinin söz konusu olmadığı anlaşılmaktadır. Öte yandan günümüzde yaygınlaşmaya başlamış yatırım vekâleti uygulamalarının, normal organize teverruk uygulamalarının ötesinde, ana sermaye ve kâr garantisi veren uygulamalarından da bahsedilmektedir.[555] Bu durumda vekilin anlaşılan oran üzerinden sağladığı kâr, şartlar doğrultusunda teşvik pirimi olarak kendisine kalabilmektedir.[556]

E. MURABAHA SENDİKASYONU

Günümüzde önemli bir risk yönetim aracı ve özellikle de banka ya da büyük şirketler için etkin bir finansman alternatifi olan sendikasyon kredileri, iki ya da daha fazla yabancı bankanın bir araya gelerek aralarından birisi liderliğinde fon gereksinimi olan büyük holding, banka ya da finans kuruluşlarına sağlanan yüksek tutarlı uluslararası kredilerdir.[557]

Sendikasyon kredilerinde kredilendirme işlemine birden çok banka katıldığından bu yöntemle maliyet ve riskler azaltılarak kredi talebinde bulunan bankaların fon ihtiyaçlarının hızlı ve daha esnek koşullarda karşılanması amaçlanır. Nitekim kredi temin eden banka ya da kuruluşlar, çoğu kez tek bir bankadan kısa sürede temin edemeyeceği büyük miktarlardaki fonları bu yöntemle daha uygun bir sürede sağlayabilmekte, ayrıca sağlanan bu krediler söz konusu kurumların itibarını artırarak piyasada güven kazanmasını sağlamaktadır.[558] Kredi veren kuruluşlar ise, fonlarını tek bir kredi türü ve müşteri ile sınırlandırmak yerine, kredi riskini dağıtarak minimize etmekte, portföylerini de çeşitlendirirmiş olmaktadırlar.

Faiz esasına göre işleyen bu sistemin İslami finans kuruluşları için de kullanılabilmesi için faizsizlik ilkesi çerçevesinde işletilmesi gerekmektedir. Bunun için birkaç finans kuruluşun bir araya gelerek oluşturdukları konsorsiyumun meşru yatırım yöntemlerini kullanarak müşterilerine sendikasyon kredisi temin etmesi hedeflenmektedir. Uygulamada genellikle murabaha yöntemine dayalı sendikasyon kredisi tercih edilmektedir. Finans kuruluşları normal şartlarda müşteriler için fon kullandırırken başvurdukları modern murabaha yöntemini, sendikasyon işlemlerinde bu sefer kendi adlarına diğer yabancı bankalar üzerinden gerçekleştirmektedirler.[559]

Mevcut durumda Londra Metal Borsası üzerinden emtia alım satımına dayalı olarak gerçekleştirilen sendikasyon kredilerinin işleyişi şu şekilde gerçekleşmektedir:

a. Kreditör bankalar kredi kullandırılacak tarafın talep ettiği tutar kadar metali aracılar kanalıyla Londra Metal Borsası’ndan peşin olarak satın alıp belli bir kâr ilavesi ile kredi kullandırılan tarafa vadeli olarak satar.

b. Kredi kullanan taraf, sahip olduğu bu metali tekrar spot olarak aynı tarihte borsada peşin satarak nakde çevirir. Böylece kreditör bankalar belli bir geri ödeme planı dahilinde kredi açmış olur.

c. Kredi kullanan bankalar nihai olarak satmış oldukları emtianın peşin bedelini elde ederken, kendilerinden vadeli olarak emtia satın aldıkları kreditör bankalara da anlaşılan vade üzerinden borçlanmış olurlar.[560]

F. TEVERRUKA DAYALI KİRA SERTİFİKASI

Devlet, özel girişimciler ya da finans kuruluşlarının fon ihtiyacının karşılanması amacıyla geliştirilen çağdaş finansman araçlarından biri de varlığa dayalı menkul kıymet olma özelliğine sahip sukuk ya da diğer adıyla kira sertifikalarıdır. Sukuk, “bir ayn (mal), menfaat, hizmet, belirli bir proje veya yatırımın varlığı üzerinde eşit değerdeki hisseleri temsil eden mâlî vesîkalar” olarak tanımlanmaktadır.[561] Geleneksel tahvil ve bonolar faiz taşıyan menkul kıymetlerden oluşurken, sukuk temelde varlığa dayalı oluşturulmuş yatırım sertifikalarıdır.

Konvansiyonel bankacılıkta gelecekte elde edilecek vadeli alacakların menkul kıymet haline dönüştürülmesi (securitization) mantığına dayalı gerçekleştirilen ve temelde alacakların satılması mahiyeti taşıyan sukukun icâra, muşareke, mudarabe, selem ve istisna’gibi meşru finansman araçlarına dayalı farklı içerikte çeşitli türleri de bulunmaktadır. Konumuz özelinde, özellikle yüksek maliyetli projelerin gerçekleştirilebilmesinde ihtiyaç duyulan finansmanın temini amacıyla başvurulan yöntemlerden biri de alım satıma dayalı veya teverruk uygulamasına dayalı ihraç edilen sertifikalardır.

Elinde herhangi bir varlığı olmadığı halde finansman ihtiyacı bulunan şirket ya da bankaların bu ihtiyacını karşılamak amacıyla teverruk temelli kira sertifikası/sukuk çıkartılabilmektedir. Körfez ülkelerinde yaygın olarak uygulanan bu yöntemin işlem aşamaları şu şekildedir;

Banka veya şirket Varlık Kiralama Şirketi (VKŞ) kurar veya herhangi bir VKŞ ile anlaşma yapar

a. VKŞ fon temin etmek amacıyla sertifika çıkarır

b. VKŞ sertifika karşılığında yatırımcıdan elde edilen fonla, emtia tedarikçisi bir firmadan peşin fiyatla emtia satın alır.

c. VKŞ satın aldığı bu emtiayı vadeli olarak bankaya/şirkete satar.

d. VKŞ tarafından, banka/şirket adına satın alınan bu emtia yine onun adına başka bir emtia tedarikçisine peşin olarak satılır. Banka/şirket söz konusu emtiayı kendisi de satabilir.

e. Banka ya da şirket bu işlemle ihtiyaç duyduğu finansmanı sağlamış olur ve VKŞ ile aralarında gerçekleşmiş önceki satış işleminden doğan borcunu üzerinde anlaşılan vade üzerinden öder.

f. VKŞ ise tahsil ettiği ödemeleri sertifika yatırımcılarına dağıtır.[562]

Malezya Ulusal Bankası (Central Bank of Malaysia) Şer’i Danışma Kurulu 03.05.2007 tarihli 67’nci toplantısında, teverruka dayalı sukuk ihracında dini açıdan bir sakınca olmadığına karar vermiştir.[563] Söz konusu uygulama, ülkemizde faaliyet gösteren bazı katılım bankalarına ait danışma kurulları tarafından da onaylanmıştır.[564]

Sermaye Piyasası Kurulunca yayınlanan 07.06.2013 tarih ve 28670 sayılı Kira Sertifikaları Tebliğinde belirtilen “Alım satıma dayalı kira sertifikaları” ifadesi ile bu tür sertifikaların kastedilmekte olduğu anlaşılmaktadır.[565] Nitekim tebliğde belirlenen esaslara göre; alım-satıma dayalı bu tür kira sertifikası ihracında VKŞ en geç, ihraçtan elde edilen fonların hesabına aktarıldığı günü izleyen iş gününde varlık veya hakları spot piyasadan alarak maliyetinin üzerinde bir bedelden vadeli olarak satmak zorundadır. Aynı şekilde, ihraçlara konu varlık veya hakların Borsa İstanbul Anonim Şirketi veya diğer likit piyasalarda alınıp satılması zorunludur.[566] Buradan hareketle, özellikle Türkiye şartlarında böyle bir uygulamaya başvurulması durumunda, ilgili hukuki düzenlemeler gereği bunun ancak organize piyasalardaki emtiaların alınıp satılmasına dayalı olarak gerçekleştirilebileceği anlaşılmaktadır.

G. BEDELLİ ASKERLİK FİNANSMANINDA TEVERRUK YÖNTEMİ

Organize teverruk uygulamaları ülkemizde henüz ihtiyaç kredisine alternatif olacak boyutta yaygınlaşmış olmasa da, murabaha, icare veya başka bir yolla finanse edilmesi mümkün olmayan ihtiyaçlar için danışma kurularının uygunluk görüşüne istinaden organize piyasalar üzerinden teverruka başvurulabilmektedir. Bu kapsamda teverruk işlemlerine dayalı bedelli askerlik finansmanı uygulaması, askerlik bedelini faizle borçlanmadan bulmak isteyen müşterilere imkân sağlanması amacıyla 2012 yılı itibariyle Türkiye’ye mahsus bir uygulama olarak gündeme gelmiştir.

Bedelli askerlik için sağlanan finansman desteği organize normal teverrukta söz konusu olan işlem basamakları üzerinden gerçekleşmektedir. Buna göre banka tarafından satın alınıp vadeli olarak müşteriye satılan emtia (genellikle metal borsalarında işlem gören madenler) tekrar banka aracılığıyla müşteri adına satılarak nakde çevrilir. Böylelikle müşteri, faizli kredi kullanmak yerine, satın aldığı malı spot piyasada nakde çevirerek finansman sağlamış olur.[567]

Türkiye Finans tarafından 2012 - 2015 yılları arasında uygulanmış bu yöntem için sağlanan finansman ve maliyet oranları ile ilgili örnek tablo aşağıdaki şekildedir:[568]

V. ORGANİZE TEVERRUKTA ALTERNATİF YÖNTEM ARAYIŞLARI

A. YERLİ EMTİA SÖZLEŞMELERİ

Çağdaş İslam araştırmacıları ve günümüz fetva kurullarının teverruk uygulamaları aleyhindeki eleştirilerini dikkate alan bazı ülkeler, sanal ve şeklî muamelelerden uzak bir teverruk uygulamasını hayata geçirebilmek amacıyla yerel borsa ürünlerine dayalı sözleşmeler geliştirmişlerdir. Londra Metal Borsası’nda (LME) işlem gören emtialar üzerine kurulu sözleşmelerin aksine, Malezya tarafından 2009 yılında bu amaçla ilk olarak yeni bir model ortaya atmıştır.[569] “Suq Al Sila’” ismiyle kurulmuş olan bu borsaya kayıtlı birçok İslami banka ham palmiye yağı üzerinden organize teverruk işlemlerini gerçekleştirebilmektedir. Ülkenin kendi yerli ürünü olan ve kıymetli evraklar üzerinden işlem gören bu emtia türünde, teslim – tesellüme imkân tanımaktadır.[570] Milli borsa üzerinden gerçekleşen bu uygulama organize normal ve ters sözleşmeler formunda her iki şekilde de uygulanabilmektedir.

Maybank ve Suq Al Sila’ şer’î danışma kurulu üyeleri bu muameleye cevaz verirken, bunu; borsada emtiaların ilk sahibine dönmesi için özel bir düzenleme bulunmaması sebebiyle faize karşı bir hile olmayacağı anlayışı ile değerlendirirler.[571] Ancak bu uygulamada, bankanın müşterine satmış olduğu emtiayı tekrar ona vekâleten borsaya arz yönteminin rastgele usullerle yapılması sebebiyle emtianın ilk satıcısına dönme ihtimali olduğu gibi bir başkası tarafından satın alınma imkânı mevcuttur.[572] Satın alınan emtianın müşteri adına tekrar borsada satılmak üzere arz edilmesi esnasında ilk satıcının aynı emtiaya talip olmasının önünde herhangi bir engelin bulunmaması bölge halkı ve ilim adamlarının ağırlıklı olarak Şâfiî mezhebine mensup olması açısından problem doğurmamaktadır. [573] Nitekim bey’u’l-îne ve buna dayalı finansal araçlar Malezya’daki bu mezhepsel tercihe dayalı olarak rahatça uygulanabilmektedir.[574]

Malezya Palmiye borsası üzerinden teverruk işlemlerinde bulunan ve bu şekilde müşterilerine bireysel finansman desteği sağlayan Bahreyn merkezli Kuwait Finance House uygulaması ise biraz daha farklı bir yönteme sahiptir. 100.000 Bahreyn dinarına kadar finansman sağlanabilen bu uygulamada, banka tarafından satın alınan palmiye yağı müşteriye vadeli olarak satılmaktadır. Emtia satın alınması esnasında banka adına düzenlenen mülkiyet belgeleri, müşteri tarafından emtianın satın alınması sonrasında yine bankanın borsadan talep etmesiyle müşteri adına düzenlenmektedir. Müşteri bu şekilde isterse emtiasını teslim alabileceği gibi, satmak istemesi halinde de banka devreden çıkıp bizzat bankanın aracısı (broker) ile irtibata geçmekte ve müşterisini bulmaktadır.[575] Dolayısıyla bu işlemde hayali ürünlerin pazarlanması probleminin yanı sıra zorunlu vekâlet uygulamasına bağlı şartlı satış, îne satışı ve faiz töhmeti de büyük ölçüde giderilmiş olmaktadır.

Türkiye özelinde katılım bankaları tarafından başvurulan teverruk işlemleri mevcut durumda Londra Metal Borsası üzerinden gerçekleştirilmektedir. Bununla birlikte proje olarak BİST bünyesindeki emtia piyasalarının katılım bankalarınca kullanılabilmesi için gerekli altyapı çalışmalarının tamamlanması sonrasında likidite fazlalarının da yurt içerisinde kalmasını sağlamak amacıyla yerli piyasa ürünlerine dayalı teverruk organizasyonunun gerçekleştirilmesi hedeflenmektedir.[576]

B. HİSSE SENEDİ ALIM SATIMINA DAYALI İŞLEMLER

Hisse senedi, anonim ortaklıklar tarafından çıkarılan ve sermayesi paylara bölünmüş şirketlere belli oranda ortaklığı temsil eden, kanuni şekil şartlarını haiz kıymetli evrak olarak tanımlanır.[577] Şirkete ait sermaye üzerindeki ortaklık haklarından yararlanma imkânı sağlayan hisse senetleri, temsil ettikleri değer ve haklarla birlikte üçüncü şahıslara devredilebilme özelliğine sahiptir. Hazine bonosu, tahvil ya da vadeli mevduat hesapları gibi sabit faiz faiz garantisi sunmaması ve risk unsuru barındırması gibi özellikleri sebebiyle diğer finansal piyasa araçlarından farklıdır.[578]

Gerekli şartları taşıması durumunda meşru bir yatırım aracı olabilme fonksiyonuna sahip hisse senetleri, finansman ihtiyacının giderilmesi amacıyla teverruk işlemlerinde önemli bir alternatif olarak değerlendirilmektedir.[579] Bu yöntemde banka, kendisine ait hisse senetlerinden müşterisine vadeli olarak satmakta ya da müşteri, bankanın kendisine verdiği vekâletle banka adına satın aldığı hisse senedini bankadan vadeli olarak satın almaktadır. Sonrasında müşteri satın almış olduğu bu hisse senedini borsada bir başkasına satabilmektedir.[580] Bankadan satın alınan senetler bankanın mülkiyetinde olan hisseler olabileceği gibi, müşterinin teverrruk talebi üzerine bir başkasından satın alınan hisseler de olabilmektedir.

Suudi Arabistan merkezli Râcihî Bank (مصرف الراجحي) ve Alinma Bank (مصرف الإنماء) tarafından uygulanan bu yöntemin tercih edilme sebebi olarak, işlemlerdeki kolaylığın yanı sıra emtia borsaları üzerinden yürütülen muamelelerde ortaya çıkan şüphe ve menfi yaklaşımlardan daha uzak bir yöntem olarak görülmesinden bahsedilebilmektedir.[581]

Modern murabaha usulüyle hisse senedi alım satımına dayalı teverruk işlemleri başlıca iki şekilde gerçekleşmektedir:

Bütünüyle Banka Organizasyonu Kapsamında Gerçekleşen İşlemler:

Bu yöntemde akde konu hisse senetlerinin müşteri için satın alınması, müşteriye murabaha usulüyle satılması ve söz konusu senetlerin tekrar müşteri adına bir başkasına satılarak bedelinin müşteri hesabına aktarılmasına varıncaya kadar bütün işlemler banka organizasyonu ile gerçekleşmektedir.

Kısmen Banka Organizasyonu Kapsamında Gerçekleşen İşlemler:

Bu yöntemde bankanın rolü, sadece müşterinin talep ettiği hisse senedi şayet bankanın kendi mülkiyetinde bulunmuyorsa talep edilen hisse senedinin bir başkasından satın alınarak müşteriye murabaha usulü ile satılmasıdır. Burada müşteri, mülkiyetine geçmiş olan hisseleri kendi yatırım hesabı üzerinden satışa arz edebilmekte, bankadan da sadece elektronik ortamda gerçekleşecek satışa arz işlemi için aracılık hizmeti almaktadır.[582]

Banka organizasyonu üzerinden gerçekleşen hisse senedi alım satım işlemlerinin hükmü açısından, bütünüyle banka organizasyonu kapsamında gerçekleşen işlemlerle kısmen bu organizasyon kapsamında gerçekleşen işlemler aynı mahiyete sahip olmadığını söylemek mümkündür. Müşterinin satın almış olduğu hisse üzerinde bankaya bağlı (zorunlu vekâlet) olmaksızın tasarruf imkânı bulunması sebebiyle bu muamelelerin klasik bireysel teverruk işlemlerine daha yakın durduğu söylenebilir. Ancak SPK tarafından yayımlanan Sermaye Piyasası Araçlarının Kredili Alım, Açığa Satış ve Ödünç Alma ve Verme İşlemleri Hakkında Tebliğ’i hâlihazırda Türkiye’de böyle bir uygulamaya müsaade etmemektedir. Nitekim Tebliğin 17. maddesinde, müşterilerin kredili menkul kıymet işlemlerinde, başlangıçta asgari %50 oranında, kredili menkul kıymet işlemlerinin devamı esnasında da asgari %35 oranında öz kaynak bulundurma zorunluğu getirilmiştir. Teverruk, temelde nakit ihtiyacına dayalı başvurulan bir yöntem olması hasebiyle öz kaynak bulundurma zorunluluğunun öncelikli olarak yeniden düzenlenmesine ihtiyaç vardır.

VI. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Bankaların likidite yönetimi çerçevesinde rezerv açığını finanse etmek ya da müşterilerin finansman ihtiyaçlarını gidermek için başvurdukları teverrukun, her geçen gün sahip olduğu yükseliş trendi ile faizsiz finans kuruluşlarının vazgeçilmez finansman aracı haline dönüşmekte olduğu görülmektedir. Faizsiz alternatif finansman ürünlerinin geliştirilmeye çalışıldığı günümüzde gerekli hassasiyetin yeterince gösterilememesinin örtülü faiz işlemlerine dayalı uygulamaların meşrulaştırılması gibi paradoksal bir durumu beraberinde getirebileceği öncelikli olarak göz önünde bulundurulmalıdır. Katılım bankacılığının kuruluş felsefesi, ilke ve hedefleri ile İslam Hukukunun evrensel gayesinin uygunluk içerisinde devam ettirilebilmesi açısından bu hassasiyetin hayati öneme sahip olduğu izahtan varestedir.

Organize teverruk sözleşmelerinin, uygulama şekli ve hakkındaki değerlendirmeler dikkate alındığında, klasik bireysel uygulamalarıyla aynı kapsamda değerlendirilmesi mümkün olmayan bir kısım özelliklere sahip olduğu anlaşılmaktadır.

Organize normal teverruk uygulamalarında müşteri ile banka arasında akdedilen vekâlet sözleşmesi, uygulamanın vazgeçilmez temel unsurlarından birini oluşturmaktadır. Nitekim bu işleme başvurmanın temel gayesi olan, müşterinin ihtiyaç duyduğu finansmanın temin edilebilmesi büyük ölçüde satın alınan emtianın banka aracılığıyla borsada nakde çevrilmesi ile mümkün olmaktadır. Burada her ne kadar vekâlet zorunluluğu olmadığı ifade edilse bile, bunun işlemin gerçekleşebilmesinde olmazsa olmaz bir unsur olduğu açıktır. Bu da modern teverruk uygulamalarının organize olmayan klasik uygulamalardan ayrılan en önemli boyutu olarak öne çıkmaktadır. Bu bakımdan teverruk sözleşmesinin başında vekâletin şart koşulmasının ya da işlemin tabiatı itibariyle bunu gerektirmesinin, işlemi açıkça ya da zımnen, bir alışveriş içerisinde diğer bir alışverişin şart koşulduğu satışlar kapsamına soktuğu söylenebilir.

Vekâlet akdinin teverruk sözleşmesinin olmazsa olmaz bir unsuru olmasındaki önemli bir başka problem ise, işlemi amaç ve uygulanma biçimi bakımından îne ile oldukça benzer bir muamele haline dönüştürmesidir. Nitekim îne akdinde de satıcı aynı malı daha ucuza geri satın almakla müşteriye finansman sağlamış olsa da, gerçekte müşterinin ihtiyaç hali istismar edilerek zarara uğramasına sebebiyet verilmiş olmaktadır. Dolayısıyla bankanın müşterisine sattığı mal ya da emtiayı kendisi için satın alması ile başkasının satın almasına aracı olmasının neticede îne muamelesindeki yasak amaca hizmet etmesi bakımından farklı değerlendirilebilecek bir yönü olmadığı anlaşılmaktadır.

Uluslararası borsalarda işlem gören emtialarda hükmî kabz her ne kadar teslim almaksızın tasarrufta bulunma imkânı sağlayan bir yöntem olarak görülse de, gerçekte fiziki olarak teslim alınabilme imkânına sahip olmayan bir malın hükmî de olsa kabzının gerçekleşmiş olduğundan bahsetmek oldukça zordur. Kaldı ki teverruk amacıyla gerçekleştirilen alım satım işlemlerinde teslim – tesellüm gibi bir amaç söz konusu olmadığı gibi böyle bir talepte bulunmanın müşterilerin zararına olacak ciddi maliyetleri beraberinde getirmesi kaçınılmazdır. Bu bakımdan sözleşmelerdeki kabz ve fiziki teslimin teorik bir kayıt olmaktan öteye gitmediğini söylemek mümkündür. Öte yandan emtia borsalarında gerçekleşen işlemler, somut emtialardan ziyade büyük ölçüde spot piyasalarda mevcut bu ürünlere dayalı oluşturulan her iki bedelin de vadeli olduğu türev sözleşmelerden oluşmaktadır. Bu tür sözleşmelerin inşası esnasında işleme karşılık gelen somut emtia bulundurma ya da vadesinde fiziki teslim/tesellüm zorunluluğunun bulunmaması, söz konusu işlemlerin genellikle spekülatif faaliyetlere dayalı kumar özelliği taşıdığı izlenimi uyandırmaktadır. Bu tür işlemlerde fiziki teslimle sona eren sözleşme oranının yok denecek düzeyde sınırlı oluşu da, emtia borsalarında gerçekleşen işlemlerin büyük bir kısmının sanal alışveriş özellikleri taşıdığı kanısını güçlendirmektedir.

Temelde finansman problemini faizsiz yollarla aşma amacı güden teverrukun bankalar aracılığıyla organize edilerek yaygınlaştırılması ya da bu muameleye dayalı yeni finansman ürünlerinin geliştirilmesi insanları daha fazlasını borçlanma karşılığında nakit finansman sağlamaya teşvik etmektedir. Oysaki ref’ul-harac prensibi çerçevesinde mübâh kılınmış borcu (karz-ı hasen) iktisadi hayatta yaygın hale getirecek finansal enstrümanların çoğaltılmasının İslam’ın iktisat anlayışı ile barışık bir düşünce olmadığını söylemek mümkündür. Öte yandan teverruk uygulamalarının alacaklı olan İslami bankalara olan borçların yapılandırılmasında kullanılmasına dair geliştirilen uygulamalar, borcun tanınan vade karşılığında artırılması ile ciddi benzerlikler arz etmektedir. Dolayısıyla böyle bir yöntemin, cahiliye ribasındaki vade artırımı karşılığında alacağın artırılması gibi bir sonuca kapı aralamakta olduğu görülmektedir. Farklı bir bankaya ait faizli borçların kapatılması için başvurulan uygulamalar, faize bağımlı olmaktan bir an önce kurtulmak bakımından haddizatında makul bir taleptir. Ancak amacın meşruiyeti tek başına vesileleri de meşru hale getirmez. Bir başka ifadeyle, meşru çıkış yolları arayışında amacın yanı sıra kullanılan araçların da meşru olması gerekli görülür. Dolayısıyla tevessül edilen yöntemin hukuken sakıncalı görülen herhangi bir özelliğe sahip olmadığından emin olunmadıkça böyle bir uygulamaya girişmenin hukuken muteber bir mahreç olma yönü her zaman için tartışmaya açık kalacaktır.

Organize normal teverruktan farklı olarak ters sözleşmelerde bankanın alım satım işlemlerinde akdin her iki tarafını temsil etmesi ile müşterinin ana sermaye ve kârını garanti edebilmesinin uygulamayı meşru bir ticari faaliyet olmaktan uzaklaştırdığı söylenebilir. Mudarebe ya da diğer yatırım ortaklıklarında banka, kusuru olmadıkça herhangi bir zarara katlanmak durumunda değilken ve sermaye sahibi de riske dayalı olarak mevduatını işletmekteyken, bu yöntemle müşterinin sermayesi teminat altına alınmakta, elde edeceği kâr da kendisi tarafından bilinmektedir. Dolayısıyla ortaya konulan uygulama şekillerinin, bu işlemlere esas tutulan akitlerin meşru tabiatı ile uyuşmadığı gibi aksine faizle borç alma hüviyetine bürünmüş olduğu konu ile ilgili yapılan çalışma ve değerlendirmelerde de görüldüğü üzere hâkim kanaattir. Bu bakımdan müşterinin bankaya teslim ettiği meblağ karşılığında anapara ve kâr garantili olarak işletilen ters teverruk sözleşmeleri ve buna dayalı uygulamalar fıkhî açıdan kabul edilebilir görünmemektedir.

Yukarıdaki değerlendirmelerden hareketle;

a. Finansman ihtiyacının karz-ı hasen ve selem gibi yöntemlerle karşılanamaması durumunda, mülkiyetine sahip olunan bir malın ilk satıcısına direkt ya da dolaylı olarak dönmemesi kaydıyla, vadeli olarak satın alınıp peşin olarak satılmasına dayalı bireysel teverruk uygulamalarının fıkhî açıdan kabul edilebilir olduğu söylenebilir.

b. Banka organizasyonu kapsamında gerçekleşen organize normal teverruk işlemlerinde, bankanın müşterisi ile olan ilişkisi, bireysel teverrukta olduğu gibi talep edilen malın kendisine satılması ile sınırlı kalması ve müşterinin satın almış olduğu malın satımını bizzat kendisinin üstlenmesinde fıkhî açıdan açıkça bir engel olmayacağı söylenebilir. Ancak burada da işlemlere konu olacak mal ya da emtianın akdin sıhhati bakımından gerekli görülen şartları taşıması zorunludur. Bununla birlikte, organize teverruk uygulamalarının banka organizasyonu kapsamında yaygın bir finansman aracı haline dönüştürülmesi, ihtiyaç halinin kazanç vasıtası haline dönüştürülmesi gibi bit töhmeti de beraberinde getireceğinden zaruret düzeyindeki ihtiyaçlarla sınırlı tutulması gerekir.

c. İster bireysel ister organize şekliyle olsun, borçların yapılandırılmasında alacaklı ile teverruk muamelesi akdedilmesi, alışveriş görüntüsü altında gerçekleştirilen örtülü faiz uygulaması olması hasebiyle caiz değildir.

d. Ana sermaye ve kârın garanti edildiği ters teverruk ve buna dayalı yatırım uygulamalarının, faizsiz bir finansman aracı olarak kabulü mümkün görünmemektedir.

e. Sonuç olarak, faizsiz bankacılıkta fon toplama ve fon kullandırma usulü olarak ortaklık ve katılımın esas alındığı usullere ağırlık verilmesi, İslam’a uyarlanmış şekilsel modellerden ziyade risk paylaşımına dayalı, özgün, gerçekçi ve ahlaki temelleri sağlam modellerle iktisadi faaliyetlerin devam ettirilmesi, İslam’ın finansal hayata ilişkin temel hedeflerinin gerçekleştirilebilmesi bakımından uygun olacaktır.

KAYNAKÇA

AAOIFI, el-Me’âyîru’ş-Şer’iyye, Dâru’l-Meymân, Riyad 2015.

Abderî, Muhammed b. Yûsuf b. Ebi’l-Kâsım, et-Tâc ve’l-İklîl li-Muhtasari Halîl, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994.

Abdullah b. Süleyman el-Menî’, Hükmü’t-Teverruk Kemâ Tücrîhi’l-Mesârifu’l-İslamiyye, MMFİR (A’mâl ve Buhûs), 2003.

Abdurrahmân b. Sâlih el-Atram, Bitâkâtü’l-İ’timân, MMFİ, 2004.

Abdurrezzâk es-San’anî, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm, el-Musannef, el-Mektebetü’l-İslamî, Beyrut 1403 (h).

Abdülaziz b. Abdullah b. Abdurrahman, Mecmû’u Fetâvâ, Riâsetü İdâreti’l-Buhûsi’l-İlmiyye ve’l-İftâ, Riyad 2001.

Abdülbâri Meş’al, et-Teverruk Fi’l-Eshüm Fi’l-Masrifi’r-Râchî Neş’etühû ve Tatavvuruhû ve Hükmuhu’ş-Şer’î, http://giem.kantakji.com/article/details/ID/213#.WM-VPW_yipo Erişim: 20.03.2017, saat: 11. 40.

Abdüssettar Ebû Gudde, el-Vekâle bi’l-İstismâr Te’sîlühâ ve Tatbîkâtühâ, Buhûsu Nedveti’l-Bereke er-Râbi’a ve’s-Selâsîn li’l-İktisâdi’l-İslamî, Manama 2013.

Ahmed b. Hanbel, Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel, Thk. Şuayıp Arnavut, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut 2001.

Ahmed Fahd er-Reşîdî, Ameliyyâtü’t-Teverruk ve Tatbîkâtühu’l-İktisâdiyye fi’l-Mesârifi’l-İslamiyye, Dâru’n-Nefâis, Amman 2005.

Aktepe, İshak Emin, Sorularla Katılım Bankacılığı, TKBB Yayınları, İstanbul 2014.

-------------, Kredi Kartı Sistemi ve İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 2010.

Ali Ahmed es-Sâlûs, et-Teverruk Hakîkatühû ve Envâuhû, MMFİ, 2013.

Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed, Fethu Bâbi’l-İnâye fî Şerhi Kitâbi’n-Nikâye, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2009.

Ali Haydar Efendi, Hocaeminefendizâde, Düreru’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm, Çev. Raşit Gündoğdu - Osman Erdem, Gül Neşriyat, İstanbul, ts.

Albaraka Türk Katılım Bankası A.Ş. Genel Kredi Sözleşmesi.

Aydın, Aytaç, İslam Hukuku Açısından Mali Piyasa ve Mali Piyasa Araçları, Burç Yayınevi, Konya 2015.

Bağdâdî, Şehâbuddîn Abdurrahman b. Muhammed, İrşâdü’s-Sâlik ilâ Eşrefi’l-Mesâlik fî Fıkhî’l-İmâm Mâlik, Matbaatü Mustafa, Mısır, ts.

Bayındır, Servet, Fıkhî ve İktisadî Açıdan İslamî Finans, Süleymaniye Vakfı Yayınları, İstanbul 2015.

-------------, Katılım Bankacılığı İçin Yeni Bir Ürün Olarak Mal (Emtia) Vadeli İşlem Sözleşmeleri ve Fıkhî Açıdan İncelenmesi, Finansal Yenilik ve Açılımları ile Katılım Bankacılığı, TKBB Yayınları, İstanbul 2009.

Behûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn, er-Ravzdu’l-Mürbi’ Şerhu Zâdi’l-Müstakni’ (Muhammed b. Salih el-Üseymin’in haşiyesi ile birlikte), Dâru’l-Müeyyed, Riyad, ts.

Beyhakî, Ebu Bekir Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali, es-Sünenü’l-Kübrâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2003.

Bin Avâlî Muhammed eş-Şerîf, Azmân Muhammed Nûr, Tatbîkâtü’t-Teverruk fî Sûki’s-Sila’i’l-Mâlîsiyye, et-Tecdîd, Malezya 2015.

-------------, Behûtî, Şerhu Müntehe’l-İrâdât, Âlemü’l-Kütüb, Beyrut 1993.

Çikot, Özcan, Emtia Borsaları, Sermaye Piyasasında Gündem, Şubat 2010

Dârekutnî, Ebu’l-Hasen Ali b. Ömer, Sünenü’d-Dârekutnî, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut 2004.

Desûkî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Arafe, Hâşiyetü’d-Desûkî ale’ş-Şerhi’l-Kebîr (Ebü’l-Berekât Ahmed ed-Derdîr’in “eş-Şerhu’l-Kebîr” adlı eseri ile birlikte), Dâru’l-Fikr, ts.

Dikkaya, Mehmet –Kutval, Yunus, Katılım Bankacılığı – Türkiye Örneği, Savaş Yayınevi, Ankara 2014, s. 62.

Dusuki, Asyraf Wajdi, Can Bursa Malaysia’s Suq al-Sila’ (Commodity Murabahah House) Resolve the Controversy over Tawarruq?, ISRA Research Paper (No. 10/2010).

-------------, Commodity Murabahah Programme (CMP): An Innovative Approach to Liquidity Management, Journal of Islamic Economics, Banking and Finance, file:///C:/Users/mustafa.cakir/Downloads/Commodity%20Murabahah%20Programme%20(CMP)%20(2).pdf Erişim: 20.06.2017, saat: 16:10.

Durmuş, Abdullah, Modern Bir Finansal Araç Olarak Sukûk ve Fıkhî Açıdan Tahlîli, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi (İslam İktisadı Özel Sayısı), Ekim 2010.

Esyûbî, Muhammed b. Ali b. Âdem el-Esyûbî el-Vellevî, Şerhu Süneni’n-Nesâî, Dâru Âli Burûm, Mekke, 2003.

Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed, ez-Zâhir fi Garîbi Elfâzi’l-İmâmi’ş-Şâfiî, Dâru’l-Beşâiri’l-İslamiyye, Beyrut, 1998.

Hâkîm, Ebû Abdillah el-Hâkîm Muhammed b. Abdillah, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, Thk.: Mustafa Abdülkadir Atâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1990.

Halid b. Ali el-Müşaykıh, et-Teverruku’l-Masrifî an-Tarîki’l-Maâdin, Mecelletü Camiati Ümmi’l-Kurâ li-Ulûmi’ş-Şerîa ve’l-Lügatil’l-Arabiyye ve Âdâbihâ, Cumâdi’l-Ûlâ, 1425 (h).

Halil b. Ahmed, Ebu Abdurrahman el-Halil b. Ahmed el Ferâhîdî, Kitâbu’l-Ayn, Thk.: Mehdi el-Mahzûmî – İbrahim es-Sâmerrâî, ts., ys.

Haraşî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh, Şerhu Muhtasari Halîl (Ali el-Adevî’nin Hâşiyesi ile birlite), el-Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, Bulak 1317 (h).

Hattâb, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. Abdirrahmân, Mevâhibu’l-Celîl fî Şerhi Muhtsarı Halîl, Dâru’l-Fikr, Beyrut 1992.

Heyet, el-Mu’cemu’l-Vasît, el-Mektebetü’l-İslamiyye, Kahire 1972.

-------------, el-Fetâvâ’l-Hindiyye, Bulak, 1310 (h).

-------------, Karâr bi-Şe’ni Hükmi Bey’i’t-Teverruk, MMFİR, 1999.

-------------, Karâr bi-Şe’ni Mevdûi’t-Teverruk Kemâ Tücrîhi Ba’du’l-Mesârif Fi’l-Vakti’l-Hâdır, MMFİR, 2004.

-------------, Karâr: el-Müntecu’l-Bedîl Ani’l-Vedîa, MMFİR, 2008.

-------------, Karâr bi-Şe’ni’l-Bey’i bi’t-Taksîd, MMFİ, 1992.

-------------, Karâr bi-Şe’ni Hükmi Bey’i’t-Teverruk, MMFİR, 1999.

-------------, Karâr bi-Şe’ni Mevdûi’t-Teverruk Kemâ Tücrîhi Ba’du’l-Mesârif Fî Vakti’l-Hâdır, MMFİR, 2004.

-------------, Karâr bi-Şe’ni’t-Teverruk: Hakîkatühu, Envâuhû, MMFİ, 2013.

-------------, Karâr: Hükmu’t-Teverruk, el-Karârât ve’l-Fetâvâ es-Sâdıra ani’l-Meclisi’l-Ûrubî li’l-İftâ ve’l-Buhûs, ys., 2013.

-------------, Karâr: el-Müntecu’l-Bedîl Ani’l-Vedîa, MMFİR, 2008.

-------------, Karâr bi-Şe’ni’l-Vefâ bi’l-Va’d ve’l-Murâbaha li’l-Âmiri bi’ş-Şirâ, MMFİ, 1988.

Hüseyin Kâmil Fehmî, et-Teverruku’l-Masrifî ve’t-Teverruku’l-Munazzam, MMFİ, 2013.

Hüseyin Hâmid Hassân, et-Teverruku’l-Masrifiyyu’l-Munazzam, MMFİ, 2013.

Hasan Ali eş-Şâzelî, et-Teverruk Hakîkaühû ve Hükmuhû ve’l-Farku Beynehû ve Beyne’l-Îne ve’t-Tevrîk, MMFİ, 2013.

İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer, Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr, Dâru’l-Fikr, Beyrut 1992.

-------------, Münhatü’l-Hâlik ale’l-Bahri’r-Râiķ (İbn Nüceym’in “el-Bahru’r-Râik” adlı eseri ile birlikte), Dâru’l-Küttâbi’l-İslamî, ts.

İbn Cüzey, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed, el-Kavânînu’l-Fıkhiyye, ts., ys.

İbn Ebî Şeybe, Ebu Bekir Abdullah b. Muhammed, el-Kitâbu’l-Musannef fi’l-Ehâdîsi ve’l-Âsâr, Dâru’t-Tâc, Beyrut 1989.

İbn Hacer el-Askalânî, et-Telhîsu’l-Habîr Fî Tahrîci Ehâdîs’r-Râfiiyyi’l-Kebîr, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1989.

İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed, el-Muhallâ bi’l-Âsâr, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2002.

İbn Kayyım el-Cevziyye, Şemsüddîn Ebu Abdillah Muhammed b. Ebîbekr, İ’lâmu’l-Muvakkıîn an-Rabbi’l-Âlemîn, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1996.

-------------, İğâsetü’l-Lehfân min Mesâyidi’ş-Şeytân, Thk. Muhammed Hâmid el-Fakî, Mektebetü’l-Meârif, Riyad, ts.

İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed, el-Kâfî fî Fıkhî’l-İmam Ahmed b. Hanbel, Thk.: Muhammed Hasen Muhammed İsmâil eş-Şâfiî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2001.

-------------, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed, el-Muğnî, Mektebetü Kâhire, 1968.

İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Abdilhalîm, Mecmûu’l-Fetâvâ, Medine, 2004.

-------------, el-Fetâva’l-Kübrâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1987.

-------------, Beyânü’d-Delîl alâ Butlâni’t-Tahlîl, el-Mektebetü’l-İslamî, Beyrut 1988, s. 79.

İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr, Tehzîbu Sünen-i Ebî Dâvud (Azîmâbâdî’nin “Avnü’l-Mabûd” adlı şerhi ile birlikte), Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1990.

İbn Mâze, BurhânüddÎn Ebu’l-Meâlî Mahmud b. Ahmed, el-Muhîtu’l-Burhânî fi’l-Fıkhî’n-Nu’mânî, Thk.: Abdülkerim Sâmî el-Cündî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2004.

İbn Müflih, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed, Kitâbü’l-Fürû’ (Merdâvî’nin “Tashîhu’l-Fürû” ve Ebû Bekir İbn Kundüs’ün haşiyesi ile birlikte), Thk.: Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Müessesetü Risâle, Beyrut 2003.

İbn Müflih, Ebu İshâk, Burhânüddîn İbrahim b. Muhammed, el-Mübdi’ Şerhu’l-Mukni’, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1997.

İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid, Fethu’l-Kadîr, Dâru’l-Fikr, Beyrut, ts.

İbrahim Ahmed Osman, et-Teverruk Hakikatühû ve Envâ’uhû (el-Fıkhiyyu’l-Ma’rûf ve’l-Masrifiyyu’l-Munazzam), MMFİ, 2013.

İbrahim Fâdıl ed-Debû, et-Teverruk Hakîkatühû Envâuhû, MMFİ, 2013.

Kal’acî, Muhammed Revvâs, Mu’cemu Luğati’l-Fukaha, Dâru’n-Nefâis, Beyrut 1996.

Karslı, Muharrem, Sermaye Piyasası Borsa Menkul Kıymetler, Alfa Yayınları, İstanbul 2004.

Katılım Bankacılığı ve Faizsiz Finans Çalıştay Raporu, Ankara 2014.

Karadâğî, Ali Muhyiddîn, et-Teverruku’l-Masrifî, Dâru’l-Beşâiri’l-İslamiyye, Beyrut 2011.

Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes’ud, Bedâi’u’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1986.

Kira Sertifikaları Tebliği (III-61.1).

Komisyon, el-Mevsûatü’l-Fıkhiyye, Vezâratü’l-Evkâf ve Şuûni’l-İslamiyye, Kuveyt, 1989.

Kuveyttürk Genel Kredi Sözleşmesi.

Merdâvî, Alâuddîn Ebu’l-Hasen Ali b. Süleyman, el-İnsâf fi Ma’rifeti’r-Râcihi mine’l-Hilâf, Thk. Muhammed Hamid el-Fîkî, ys., 1956.

Merğinânî, Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl, el-Hidâye fî Şerhi Bidâyeti’l-Mübtedî, (Thk.: Talâl Yûsuf), Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Mısrî, Refik Yunus, el-Câmi’ Fî Usûli’r-Ribâ, Dâru’l-Kalem, Dımaşk 1991.

Muhammed Ali el-Karî, et-Teverruk Kemâ Tücrîhi’l-Mesârif (Dirâse Fıkhiyye İktisâdiyye), MMFİR (A’mâl ve Buhûs), 2003.

Muhammed b. Ali b. Hüseyin, Tehzîbu’l-Furûk ve’l-Kavâdidü’s-Seniyye fî’l-Esrâri’l-Fıkhiyye (Karâfî’nin “el-Furûķ” adlı eseriyle birlikte), Âlemü’l-Kütüb, Beyrut, ts.

Muhammed eş-Şeybânî, Ebû Abdillah Muhammed b. el-Hasen, el-Asl, Thk. Ebu’l-Vefâ el-Efgânî, İdâretü’l-Kurân ve’l-Ulûmi’l-İslamî, Karaçi, ts.

Muhammed İlîş, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed, Şerhu Minahi’l-Celîl alâ Muhtasari’l-Allâme Halîl, Dâru’l-Fikr, Beyrut 1984.

Muhammed Kadri Paşa, el-Mürşidü’l-Hayrân İlâ Ma’rifeti Ahvâli’l-İnsân, Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, Bulak, 1891.

Münâvî, Muhammed Abdürraûf, Feyzu’l-Kadîr Şerhu’l-Câmii’s-Sağîr, Dâru’l-Marife, Beyrut 1972.

Nesefî, Necmüddîn Ebû Hafs Ömer b. Muhammed, Tılbetü’t-Talebe, Matbaatü’l-Âmire, Bağdat 1311 (h).

Nezîh Hammâd, Mu’cemu’l-Mustalahâti’l-Mâliyye ve’l-İktisâdiyye fî Luğati’l-Fukaha, Dâru’l-Kalem, Dımaşk 2008.

Nezîh Kemâl Hammâd, et-Teverruk Hükmuhû ve Tatbîkâtühu’l-Muâsıra, MMFİ, el-İmârât, 2013.

Özsoy, İsmail, Faiz, DİA, İstanbul 1995.

Özsoy, M. Şerafettin, Katılım Bankacılığına Giriş, Kuveyttürk, İstanbul 2012.

Parasız, İlker, Modern Bankacılık – Teori ve Uygulama, Ezgi Kitabevi Yayınları, Bursa 2014.

Riyad b. Râşid, et-Teverruku’l-Masrifî, Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûnü’l-İslamiyye, Katar 2013.

Sa’d b. Nâsır eş-Şeşrî, el-Müntecü’l-Bedîl ani’l-Vedîa, MMFİR, 2012.

Saîdî, Abdullah b. Muhammed, et-Teverruk kemâ Tücrîhi’l-Mesârifu’l-İslamiyye, MMFİR, 2004.

Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb, el-Müdevvenetü’l-Kübrâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994.

Sa’lebî, Ebû Muhammed Abdülvehhâb b. Ali, et-Telkîn fî’l-Fıkhî’l-Mâlikî, Thk.: Ebû Üveys Muhammed Bû Habze el-Hasenî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2004.

Sami b. İbrahim es-Süveylim, Kadâyâ fi’l-İktisâd ve’Temvîli’l-İslamî, Dâru Künûzi İşbilya, Riyad 2009.

Sarıgül, Haşmet, Sendikasyon Kredisi Kullanım Duyurularının Bankaların Hisse Senedi Getirilerine Etkisi, Finansal Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, c. VII, sy. XII, Ocak 2015.

Sâvî, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed, Hâşiyetü’s-Sâvî ale’ş-Şerhi’s-Sağîr, Dâru’l-Maârif, ts.

Serahsî, Muhammed b. Ahmed b Ebî Sehl, el-Mebsût, Dâru’l-Marife, Beyrut 1993.

Sıddık Muhammed el-Emin ed-Darîr, Hükmu’t-Teverruk, Kemâ Tücrîhi’l-Mesârif fî’l-Vakti’l-Hâdır, MMFİR, 2006.

Sukuk - An Introduction to the Underlying Principles and Structure, Dar Al İstithmar, Dubai, June 2006.

Suyûtî, Celâlüddin Abdurrahman b. Ebîbekr, el-Eşbâh ve’n-Nezâir fî Kavâidi ve Furû’i Fıkhî’ş-Şâfiiyye, Thk. Muhammed Hasan İsmail eş-Şâfiî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2010.

es-Sübkî, Takiyyüddîn Ali b. Abdilkâfî, Tekmiletü’l-Mecmû’ Şerhu’l-Mühezzeb, Dâru’l-Fikr, Beyrut, ts., X (I).

Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdris, el-Ümm, Dâru’l-Ma’rife, Beyrut 1990.

Şensoy, Necdet, İslami Kurallara Uygun Finansal Sistem Bağlamında Bir Finansal Araç Olarak Sukuk Uygulamaları, Fıkhî Açıdan Finans ve Altın İşlemleri – Tartışmalı İlmi Toplantı (Konya, 27-28 Nisan 2012), Ensar Neşriyat, İstanbul 2012.

Şirbînî Hatib, Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed, Muğni’l-Muhtâc ilâ Ma’rifeti Meânî Elfâzi’l-Minhâc, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994.

Taberânî, Süleyman b. Ahmed, el-Mu’cemu’l-Kebîr, Dâru İbn Teymiyye, Kahire, ts.

Talâl b. Süleyman ed-Dûserî, el-Vekâle bi’l-İstismâr, Buhûsu Nedveti’l-Bereke er-Râbi’a ve’s-Selâsîn li’l-İktisâdi’l-İslamî, Manama 2013.

Tehânevî, Zafer Ahmed el-Osmânî, İ’lâü’s-Sünen, Thk: Muhammed Takî el-Usmânî, İdâretü’l-Kur’an ve’l-Ulûmi’l-İslamiyye, Karaçi, 1418 (h.)

Tunç, Hüseyin, Katılım Bankacılığı, Nesil Yayınları, İstanbul 2010.

Türkiye Finans Genel Kredi Sözleşmesi.

Türkiye Finans Tüketici Finansmanı Sözleşmesi.

Ubeydî, İbrahim Abdüllatif, Hakîkatü Bey’i’t-Teverruki’l-Fıkhî ve’t-Teverruki’l-Masrifî, Dâiretü’ş-Şuûni’l-İslamiyye, Dubai 2008.

Yarmalı, Eyüp Sabri – Alp, Selçuk – Öz, Ersoy, Ansiklopedik Ekonomi Terimleri Sözlüğü, Türkmen Kitabevi, İstanbul 2010.

Yemenî, Muhammed b. Abdülaziz b. Sa’d, et-Teverruku’l-Masrifî bi’l-Eshüm, Mecelletü’l-Ulûmi’ş-Şeriyye, el-Kasîm, 1435.

Zebîdî, Muhammed Murtazâ el-Hüseynî, Tâcu’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs, Thk.: İbrahim et-Terzî, Matbaatü Hükûmeti’l-Kuveyt, 1972.

Zekeriyyâ el-Ensârî, Zekeriyyâ b. Muhammed b. Ahmed, Esne’l-Metâlib Şerhu Ravzi’t-Tâlib, (Şehâbeddin er-Remlî’nin hâşiyesiyle birlikte), Dâru’l-Küttâbi’l-İslamî, Kahire, ts.

Zeylaî, Cemâlüddîn Ebû Muhammed Abdullah b. Yûsuf, Nasbu’r-Râye li-Ehâdîsi’l-Hidâye (“Buğyetü’l-Elmaî” adlı haşiye ile birlikte), Müessesetü’r-Reyyân, Beyrut 1997.

Zeylaî, Osman b. Ali, Tebyînu’l-Hakâik Şerhu Kenzi’d-Dekâik (Hâşiyetü’ş-Şelebî ile birlikte), Bulak, Kahire 1313 (h).

http://www.dralsherif.net/Print.aspx?SectionID=4&RefID=465 Erişim; 26.05.2017, saat 11.11.

http://ifikr.isra.my/fatwa/-/fatwa/getFatwaDetail/4021 Erişim: 01.04.2017, saat: 23.25.

http://www.ktksvks.com.tr/Assets/DocumentPool/uygunluk-gorusu-icazet-05-05-2016.pdf Erişim; 05.06.2017, saat: 16.10.

https://www.turkiyefinans.com.tr/tr-tr/kampanyalar/sayfalar/bedelli-askerlik-finansmani.aspx Erişim: 26.02.2017, saat: 12.16.

https://www.kfh.bh/ar/retailbanking/%D8%AA%D9%85%D9%88%D9%8A%D9%84%D9%8A%D9%84%D9%84%D8%AA%D9%85%D9%88%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A.html Erişim; 04.06.2017,Saat: 17.40.

[395] Halil b. Ahmed, Ebu Abdurrahman el-Halil b. Ahmed el Ferâhîdî, Kitâbu’l-Ayn, Thk.: Mehdi el-Mahzûmî – İbrahim es-Sâmerrâî, ts., ys., V, 210; Heyet, el-Mu’cemu’l-Vasît, el-Mektebetü’l-İslamiyye, Kahire 1972, I-II, 1037.

[396] Nezîh Hammâd, Mu’cemu’l-Mustalahâti’l-Mâliyye ve’l-İktisâdiyye fî Luğati’l-Fukaha, Dâru’l-Kalem, Dımaşk 2008, s. 153; Komisyon, el-Mevsûatü’l-Fıkhiyye, Vezâratü’l-Evkâf ve Şuûni’l-İslamiyye, Kuveyt, 1989, XIV, 147.

[397] Kal’acî, Muhammed Revvâs, Mu’cemu Luğati’l-Fukaha, Dâru’n-Nefâis, Beyrut 1996, s. 131; Hüseyin Kâmil Fehmî, et-Teverruku’l-Masrifî ve’t-Teverruku’l-Munazzam, MMFİ, 2013, XIX/III, s. 201.

[398] Bkz. İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Abdilhalîm, el-Fetâva’l-Kübrâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1987, VI, 50; Mecmû’u Fetâvâ, Medine 2004, XXIX, 303; İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr, Tehzîbu Sünen-i Ebî Dâvud (Azîmâbâdî’nin “Avnü’l-Mabûd” adlı şerhi ile birlikte), Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1990, IX, 249.

[399] İbn Ebî Şeybe, Ebu Bekir Abdullah b. Muhammed, el-Kitâbu’l-Musannef fi’l-Ehâdîsi ve’l-Âsâr, Dâru’t-Tâc, Beyrut 1989, IV, 283.

[400] İbn Ebî Şeybe, Musannef, IV, 283.

[401] Aslen farsça olup parasızlığı ifade eden “زَرْنَهْ” kelimesinden Arapçaya geçtiği söylenen (الزرنقة) ifadesi sözlükte “borç, fazlalık, gizlenmek, kuyudan su çekme işinde çalışma gibi anlamlara gelmektedir (Zebîdî, Muhammed Murtazâ el-Hüseynî, Tâcu’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs, Thk.: İbrahim et-Terzî, Matbaatü Hükûmeti’l-Kuveyt, 1972, XXV, 404).

[402] Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed, ez-Zâhir fi Garîbi Elfâzi’l-İmâmi’ş-Şâfiî, Dâru’l-Beşâiri’l-İslamiyye, Beyrut, 1998, s. 313.

[403] Abdurrezzâk, Musannef, VIII, 187.

[404] İbn Teymiyye, Mecmû’u Fetâvâ, XXIX, 303, 431, 442.

[405] İbn Teymiyye, Beyânü’d-Delîl alâ Butlâni’t-Tahlîl, el-Mektebetü’l-İslamî, Beyrut 1988, s. 79.

[406] İbn Müflih, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed, Kitâbü’l-Fürû’ (Merdâvî’nin “Tashîhu’l-Fürû” ve Ebû Bekir İbn Kundüs’ün haşiyesi ile birlikte), Thk.: Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Müessesetü Risâle, Beyrut 2003, VI, 316.

[407] Servet Bayındır, Fıkhî ve İktisadî Açıdan İslamî Finans, Süleymaniye Vakfı Yayınları, İstanbul 2015, s. 198.

[408] Sıddık Muhammed el-Emin ed-Darîr, Hükmu’t-Teverruk, Kemâ Tücrîhi’l-Mesârif fî’l-Vakti’l-Hâdır, MMFİR, 2006, XXI, 80.

[409] Bu mesele her ne kadar zahiren teverruk tanımı ile bağdaşmakta ise de, özellikle Hanefîler açısından bey’ul-îne ile yakınlığı kapsamında cevazı tartışmalıdır. Konu ile ilgili örnekler için bkz. Zeylaî, Osman b. Ali, Tebyînu’l-Hakâik Şerhu Kenzi’d-Dekâik (Hâşiyetü’ş-Şelebî ile birlikte), Bulak, Kahire 1313, VI, 163; İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer, Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr, Dâru’l-Fikr, Beyrut 1992, V, 273.

[410] Serahsî, Muhammed b. Ahmed b Ebî Sehl, el-Mebsût, Dâru’l-Marife, Beyrut 1993, XI, 211; XIV, 36; Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb, el-Müdevvenetü’l-Kübrâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994, III, 134; Şirbînî Hatib, Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed, Muğni’l-Muhtâc ilâ Ma’rifeti Meânî Elfâzi’l-Minhâc, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994, II, 396; İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed, el-Kâfî fî Fıkhî’l-İmam Ahmed b. Hanbel, Thk.: Muhammed Hasen Muhammed İsmâil eş-Şâfiî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2001, II, 16-17.

[411] Ebu Dâvud, İcâre, 20; Beyhakî, Ebu Bekir Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali, es-Sünenü’l-Kübrâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2003, V, 516; Ahmed b. Hanbel, Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel, Thk. Şuayıp Arnavut, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut 2001, VIII, 440; Taberânî, Süleyman b. Ahmed, el-Mu’cemu’l-Kebîr, Dâru İbn Teymiyye, Kahire, ts., XII, 432-433.

[412] Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, V, 540; Abdurrezzâk es-San’anî, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm, el-Musannef, el-Mektebetü’l-İslamî, Beyrut 1403, VIII, 184-185; Dârekutnî, Ebu’l-Hasen Ali b. Ömer, Sünenü’d-Dârekutnî, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut 2004, III, 477.

[413] Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes’ud, Bedâi’u’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1986, V, 199.

[414] İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid, Fethu’l-Kadîr, Dâru’l-Fikr, Beyrut, ts., VII, 213; İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr, V, 273.

[415] İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-Kadîr, VII, 212; İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr, V, 273, 326; Heyet, el-Fetâvâ’l-Hindiyye, Bulak, 1310 (h), II, 208.

[416] Merğinânî, Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl, el-Hidâye fî Şerhi Bidâyeti’l-Mübtedî, (Thk.: Talâl Yûsuf), Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, Beyrut, ts., III, 94.

[417] Muhammed eş-Şeybânî, Ebû Abdillah Muhammed b. el-Hasen, el-Asl, Thk. Ebu’l-Vefâ el-Efgânî, İdâretü’l-Kurân ve’l-Ulûmi’l-İslamî, Karaçi, ts., V, 204; Kâsânî, Bedâi’u’s-Sanâi’, V, 198; Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed, Fethu Bâbi’l-İnâye fî Şerhi Kitâbi’n-Nikâye, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2009, II, 475; İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr, V, 74.

[418] Merğinânî, Hidaye, III, 47.

[419] Kâsânî, Bedâi’u’s-Sanâi’, V, 199.

[420] İbn Mâze, BurhânüddÎn Ebu’l-Meâlî Mahmud b. Ahmed, el-Muhîtu’l-Burhânî fi’l-Fıkhî’n-Nu’mânî, Thk.: Abdülkerim Sâmî el-Cündî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2004, VII, 139; İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr, V, 273

[421] İbn Mâze, el-Muhîtu’l-Burhânî, VII, 139; İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr, V, 273.

[422] İbnü’l-Hümâm bu ayrıma gitmekle, kendisinden önce îne kapsamında değerlendirilen bazı uygulamaların aslında yasak kapsamında olmadığına da açıklık getirmiş olmaktadır. Nitekim Serahsi (ö. 483/1090 [?]) tarafından dile getirilen ve Necmeddîn en-Nesefî’nin (ö. 537/1142) de daha sahih bulduğu îne tanımı; bir kimsenin piyasa fiyatı 8 dirhem olan bir malı 10 dirheme vadeli alıp 8 dirheme bir başkasına peşin satması ve ihtiyacı olan nakit paraya ulaşması şeklindedir. (Serahsî, Mebsût, XIV, 36; Nesefî, Necmüddîn Ebû Hafs Ömer b. Muhammed, Tılbetü’t-Talebe, Matbaatü’l-Âmire, Bağdat 1311 (h), s. 112)

[423] İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-Kadîr, VII, 213. Mezhebin erken dönem kaynaklarında, kendisinden borç istenen kimsenin, buna imkânı olmasına rağmen sırf bu durumdan menfaat elde edebilme amacıyla böyle bir yönteme başvurması, kendisinden menfaat sağlanan ödünç kapsamında değerlendirilebilmiştir. (Bkz. Serahsî, Mebsût, XIV, 36)

[424] Desûkî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Arafe, Hâşiyetü’d-Desûkî ale’ş-Şerhi’l-Kebîr (Ebü’l-Berekât Ahmed ed-Derdîr’in “eş-Şerhu’l-Kebîr” adlı eseri ile birlikte), Dâru’l-Fikr, ts., III, 77.

[425] İbn Cüzey, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed, el-Kavânînu’l-Fıkhiyye, ts., ys., I, 171; Muhammed İlîş, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed, Şerhu Minahi’l-Celîl alâ Muhtasari’l-Allâme Halîl, Dâru’l-Fikr, Beyrut 1984, V, 102.

[426] Bağdâdî, Şehâbuddîn Abdurrahman b. Muhammed, İrşâdü’s-Sâlik ilâ Eşrefi’l-Mesâlik fî Fıkhî’l-İmâm Mâlik, Matbaatü Mustafa, Mısır, ts., I, 79; İlîş, Şerhu Minahi’l-Celîl, V, 102.

[427] İlîş, Şerhu Minahi’l-Celîl, V, 102-103.

[428] İlîş, Şerhu Minahi’l-Celîl, V, 102.

[429] İlîş, Şerhu Minahi’l-Celîl, V, 103-104.

[430] İlîş, Şerhu Minahi’l-Celîl, V, 102-103.

[431] İbn Cüzey, el-Kavânînu’l-Fıkhiyye, s. 179.

[432] Şirbînî, Muğni’l-Muhtâc, II, 396.

[433] Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdris, el-Ümm, Dâru’l-Ma’rife, Beyrut 1990, III, 79; Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, V, 540.

[434] Şafiî, el-Ümm, III, 75.

[435] Nevevî, Ravdatü’t-Tâlibîn, III, 418; Zekeriyyâ el-Ensârî, Zekeriyyâ b. Muhammed b. Ahmed, Esne’l-Metâlib Şerhu Ravzi’t-Tâlib, (Şehâbeddin er-Remlî’nin hâşiyesiyle birlikte), Dâru’l-Küttâbi’l-İslamî, Kahire, ts., II, 41.

[436] es-Sübkî, Takiyyüddîn Ali b. Abdilkâfî, Tekmiletü’l-Mecmû’ Şerhu’l-Mühezzeb, Dâru’l-Fikr, Beyrut, ts. X (I), 162.

[437] İbn Kudâme, el-Kâfî, II, 16-17; Merdâvî, Alâuddîn Ebu’l-Hasen Ali b. Süleyman, el-İnsâf fi Ma’rifeti’r-Râcihi mine’l-Hilâf, Thk. Muhammed Hamid el-Fîkî, ys., 1956, IV, 335.

[438] İbn Kudâme, el-Muğnî, Mektebetü Kâhire, 1968, IV, 132-134.

[439] İbn Kudâme, el-Muğnî, IV, 132-133.

[440] İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed, el-Muhallâ bi’l-Âsâr, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2002, VII, 548.

[441] Bakara, 2/275.

[442] En’am, 6/119.

[443] İbn Hazm’ın görüş ve değerlendirmeleri hakkında daha geniş bilgi için bkz. İbn Hazm, el-Muhallâ, VII, 549 vd..

[444] İbn Mâce, İtk, 3; Ahmed b. Hanbel, Müsned, XXXXII, 516; Taberânî, el-Mu’cemu’l-Kebîr, XI, 11.

[445] Abdurrezzâk, Musannef, VIII, 187, 294.

[446] İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr, V, 326.

[447] Desûkî, Hâşiyetü’d-Desûkî, III, 77, Muhammed b. Ali b. Hüseyin, Tehzîbu’l-Furûk ve’l-Kavâdidü’s-Seniyye fî’l-Esrâri’l-Fıkhiyye (Karâfî’nin “el-Furûķ” adlı eseriyle birlikte), Âlemü’l-Kütüb, Beyrut, ts., III, 277; Ayrıca bkz. Ali Muhyiddîn el-Karadâğî, et-Teverruku’l-Masrifî, Dâru’l-Beşâiri’l-İslamiyye, Beyrut 2011, s. 27.

[448] Nevevî, Ravdatü’t-Tâlibîn, III, 418.

[449] Merdâvî, el-İnsâf, IV, 337; Behûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn, er-Ravzdu’l-Mürbi’ Şerhu Zâdi’l-Müstakni’ (Muhammed b. Salih el-Üseymin’in haşiyesi ile birlikte), Dâru’l-Müeyyed, Riyad, ts., I, 318.

[450] İbn Temiyye, Takıyyüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Abdilhalîm, Mecmûu’l-Fetâvâ, Medine, 2004, XXIX, 302.

[451] Bazı araştırmacılar İbn Kayyım’ın teverrukun açıkça haram olduğu görüşünde olduğunu belirtmektedirler. Kanaatimizce İbn Kayyım, anlaşmalı olarak üçüncü kişinin araya sokulduğu ve anlaşmalı hile olarak tertip edilen işlemle bağımsız olarak üçüncü şahsın dâhil olduğu teverrukun hükmünü aynı mertebede görmemektedir. Krş. İbn Kayyım el-Cevziyye, Şemsüddîn Ebu Abdillah Muhammed b. Ebîbekr, İ’lâmu’l-Muvakkıîn an-Rabbi’l-Âlemîn, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1996, III, 157; Tehzîbu Sünen-i Ebî Dâvud, IX, 249-250.

[452] Muhammed b. İbrâhim, Fetâvâ, VII, 61; Abdülaziz b. Abdullah b. Abdurrahman b. Bâz, Mecmû’u Fetâvâ, Riâsetü İdâreti’l-Buhûsi’l-İlmiyye ve’l-İftâ, Riyad 2001, XIX, 99; Karadâğî, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 40-41; İbrahim Ahmed Osman, et-Teverruk Hakikatühû ve Envâ’uhû (el-Fıkhiyyu’l-Ma’rûf ve’l-Masrifiyyu’l-Munazzam), MMFİ, 2013, XIX/III, 45; Esyûbî, Muhammed b. Ali b. Âdem el-Esyûbî el-Vellevî, Şerhu Süneni’n-Nesâî, Dâru Âli Burûm, Mekke, 2003, XXXIV, 347; İbrahim Abdüllatif el-Ubeydî, Hakîkatü Bey’i’t-Teverruki’l-Fıkhî ve’t-Teverruki’l-Masrifî, Dâiretü’ş-Şuûni’l-İslamiyye, Dubai 2008, s. 73; Darîr, Hükmu’t-Teverruk, MMFİR, XXI, 80; Hasan Ali eş-Şâzelî, et-Teverruk Hakîkaühû ve Hükmuhû ve’l-Farku Beynehû ve Beyne’l-Îne ve’t-Tevrîk, MMFİ, 2013, XIX/III, s. 155; Hüseyin Kâmil Fehmî, et-Teverruku’l-Masrifî, MMFİ, XIX/III, 213; Ahmed Fahd er-Reşîdî, Ameliyyâtü’t-Teverruk ve Tatbîkâtühu’l-İktisâdiyye fi’l-Mesârifi’l-İslamiyye, Dâru’n-Nefâis, Amman 2005, s. 85; Nezîh Kemâl Hammâd, et-Teverruk Hükmuhû ve Tatbîkâtühu’l-Muâsıra, MMFİ, 2013, XIX/III, 655.

[453] Heyet, Karâr bi-Şe’ni Hükmi Bey’i’t-Teverruk, MMFİR, 1999, XII, 161-162.

[454] Abdullah b. Muhammed es-Saîdî, et-Teverruk kemâ Tücrîhi’l-Mesârifu’l-İslamiyye, MMFİR, 2004, XVIII, 197.

[455] Mutlak olarak teverruk’un mekruh olduğu yönünde tercih belirten Riyâd b. Râşid, ihtiyaç hali ve karz-ı hasen ya da selem gibi alternatif meşru bir imkân bulunamaması durumunda, ihtiyacın istismar edilmemesi kaydıyla teverrukun caiz olabileceğini belirtir. (Riyad b. Râşid, et-Teverruku’l-Masrifî, Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûnü’l-İslamiyye, Katar 2013, s. 113-114)

[456] Süveylim, et-Teverruk, MMFİR, XX, 219-220.

[457] Refik Yunus el-Mısrî, el-Câmi’ Fî Usûli’r-Ribâ, Dâru’l-Kalem, Dımaşk 1991, s. 174.

[458] Heyet, Karâr bi-Şe’ni Mevdûi’t-Teverruk Kemâ Tücrîhi Ba’du’l-Mesârif Fi’l-Vakti’l-Hâdır, MMFİR, 2004, XVII, 287-289. Benzer tanımlar için bkz. Süveylim, et-Teverruk, MMFİR, XX, 252; Saîdî, et-Teverruk, MMFİR, XVIII, 187; Şübeyr, et-Teverruku’l-Fıkhî, MMFİ, XIX/III, s. 585.

[459] İbrahim Fâdıl ed-Debû, et-Teverruk Hakîkatühû Envâuhû, MMFİ, 2013, XIX/III, 71.

[460] Hunaytî, et-Teverruk, MMFİ, XIX/III, 695.

[461] Şâzelî, et-Teverruk, MMFİ, XIX/III, 158-159; Muhammed Ali el-Karî, et-Teverruk Kemâ Tücrîhi’l-Mesârif (Dirâse Fıkhiyye İktisâdiyye), MMFİR (A’mâl ve Buhûs), 2003, XVII/II, 646.

[462] Türkiye’deki Katılım Bankaları’nın teverruk (Kredinin Maden Alım Satımı Yoluyla Kullandırılması) yoluna başvurmaları durumunda işlemler –müşteri aksini belirtmedikçe- Londra Metal Borsası Üzerinden (LME) gerçekleşmektedir. Uygulamalar hakkında detaylı bilgi için bkz. Türkiye Finans Genel Kredi Sözleşmesi, md. 8; Türkiye Finans Tüketici Finansmanı Sözleşmesi, md. 14; Kuveyttürk Genel Kredi Sözleşmesi md. 10; Albaraka Türk Katılım Bankası A.Ş. Genel Kredi Sözleşmesi md. 19.

[463] Saîdî, et-Teverruk, MMFİR, XVIII, 186.

[464] Şâzelî, et-Teverruk, MMFİ, XIX/III, 160.

[465] Heyet, Karâr bi-Şe’ni’l-Vefâ bi’l-Va’d ve’l-Murâbaha li’l-Âmiri bi’ş-Şirâ, MMFİ, 1988, V/II, 1599-1600.

[466] أن النبي صلى الله عليه وسلم نهى عن بيع الكالئ بالكالئ

[467] Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, V, 474; Dârekutnî, Sünen, IV, 40; Hâkim en-Nîsâbûri, Ebû Abdillah el-Hâkîm Muhammed b. Abdillah, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, Thk.: Mustafa Abdülkadir Atâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1990, II, 65. Bu konudaki hadis her ne kadar rivayet tekniği açısından zayıf olmakla eleştirilmiş olsa da, öteden beri genel kabul görmesinden hareketle manası üzerinde icma olduğuna dair görüşler nakledilmektedir. (Bkz. İbn Hacer el-Askalânî, et-Telhîsu’l-Habîr Fî Tahrîci Ehâdîs’r-Râfiiyyi’l-Kebîr, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1989, III, 71; Münâvî, Muhammed Abdürraûf, Feyzu’l-Kadîr Şerhu’l-Câmii’s-Sağîr, Dâru’l-Marife, Beyrut 1972, VI, 330.

[468] Muhammed Kadri Paşa, el-Mürşidü’l-Hayrân İlâ Ma’rifeti Ahvâli’l-İnsân, Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, Bulak, 1891, s. 45-46; Behûtî, Şerhu Müntehe’l-İrâdât, Âlemü’l-Kütüb, Beyrût 1993, II, 12; Sa’lebî, Ebû Muhammed Abdülvehhâb b. Ali, et-Telkîn fî’l-Fıkhî’l-Mâlikî, Thk.: Ebû Üveys Muhammed Bû Habze el-Hasenî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2004, II, 142; Şirbînî, Muğni’l-Muhtâc, II, 357.

[469] Şübeyr, et-Teverruku’l-Fıkhî, MMFİ, XIX/III, 591-592; Ali Ahmed es-Sâlûs, et-Teverruk Hakîkatühû ve Envâuhû, MMFİ, 2013, XIX/III, 467; Ubeydî, Hakîkatü Bey’i’t-Teverruk, s. 84-85 (Müellifin dipnottaki değerlendirmesi).

[470] Özcan Çikot, Emtia Borsaları, Sermaye Piyasasında Gündem, Şubat 2010, sy. XC, s. 9- 10.

[471] Halid b. Ali el-Müşaykıh, et-Teverruku’l-Masrifî an-Tarîki’l-Maâdin, Mecelletü Camiati Ümmi’l-Kurâ li-Ulûmi’ş-Şerîa ve’l-Lügatil’l-Arabiyye ve Âdâbihâ, Cumâdi’l-Ûlâ, 1425, XVIII/XXX, 139.

[472] Muhammed Ali el-Karî, et-Teverruk, MMFİR, XVII/II, 648.

[473] Servet Bayındır, Katılım Bankacılığı İçin Yeni Bir Ürün Olarak Mal (Emtia) Vadeli İşlem Sözleşmeleri ve Fıkhî Açıdan İncelenmesi, Finansal Yenilik ve Açılımları ile Katılım Bankacılığı, TKBB Yayınları, İstanbul 2009, s. 162-164.

[474] Hüseyin Kâmil Fehmî, et-Teverruku’l-Masrifî, MMFİ, XIX/III, 216; Sâlûs, et-Teverruk, MMFİ, XIX/III, 465.

[475] İbn Nüceym, el-Bahru’r-Râik, V, 332-333.

[476] Süveylim, Teverruk, MMFİR, XX, 262.

[477] İbn Mâce, İtk, 3; Ahmed b. Hanbel, Müsned, XXXXII, 516; Taberânî, el-Mu’cemu’l-Kebîr, XI, 11; el-Mu’cemu’l-Evsat, IV, 335; Zeylaî, Cemâlüddîn Ebû Muhammed Abdullah b. Yûsuf, Nasbu’r-Râye li-Ehâdîsi’l-Hidâye (“Buğyetü’l-Elmaî” adlı haşiye ile birlikte), Müessesetü’r-Reyyân, Beyrut 1997, IV, 17.

[478] Şâzelî, et-Teverruk, MMFİ, XIX/III, 159.

[479] Buhâri, Şurût, 4; Müslim, Müsâkât, 109-117.

[480] Serahsî, el-Mebsût, XIII, 14.

[481] Hattâbî, Meâlimü’s-Sünen, III, 143-144; Tehânevî, Zafer Ahmed el-Osmânî, İ’lâü’s-Sünen, Thk: Muhammed Takî el-Usmânî, İdâretü’l-Kur’an ve’l-Ulûmi’l-İslamiyye, Karaçi, 1418 (h.), XIV, 146 vd.

[482] Haraşî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh, Şerhu Muhtasari Halîl (Ali el-Adevî’nin Hâşiyesi ile birlite), el-Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, Bulak 1317 (h.), V, 80; Nevevî, Ravdatü’t-Tâlibîn, III, 400-401; Mecelle, md. 186-188.

[483] Behûtî, Keşşâfu’l-Kınâ’, III, 193; İbn Kudâme, el-Muğnî, IV, 170.

[484] Süveylim, Teverruk, MMFİR, XX, 263.

[485] Darîr, Hükmu’t-Teverruk, MMFİR, XXI, 68.

[486] Hüseyin Hâmid Hassân, et-Teverruku’l-Masrifiyyu’l-Munazzam, MMFİ, 2013, XIX/III, 184.

[487] Süveylim, et-Teverruk, MMFİR, XX, 253.

[488] Saîdî, et-Teverruk, MMFİR, XVIII, 195; Ubeydî, Hakîkatü Bey’i’t-Teverruk, s. 92.

[489] Sa’d b. Nâsır eş-Şeşrî, el-Müntecü’l-Bedîl ani’l-Vedîa, MMFİR, Mekke 2012, XXVIII, 28.

[490] İbrahim Ahmed Osman, et-Teverruk, MMFİ, XIX/III, s. 59; Debû, et-Teverruk, MMFİ, XIX/III, 78; Süveylim, Müntecâtü’t-Teverruki’l-Masrifiyye, MMFİ, XIX/III, 326.

[491] Hüseyin Kâmil Fehmî, et-Teverruku’l-Masrifî, MMFİ, XIX, 219; Şübeyr, et-Teverruku’l-Fıkhî, MMFİ, XIX/III, 598; Heyet, Karâr: el-Müntecu’l-Bedîl Ani’l-Vedîa, MMFİR, 2008, XXIII, 355.

[492] Şübeyr, et-Teverruku’l-Fıkhî, MMFİ, XIX/III, 600; Karadâğî, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 211.

[493] Serahsî, el-Mebsût, XXVIII, 33; Şafiî, el-Ümm, III, 71; Suyûtî, Celâlüddin Abdurrahman b. Ebîbekr, el-Eşbâh ve’n-Nezâir fî Kavâidi ve Furû’i Fıkhî’ş-Şâfiiyye, Thk. Muhammed Hasan İsmail eş-Şâfiî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2010, s. 280; İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer, Münhatü’l-Hâlik ale’l-Bahri’r-Râiķ (İbn Nüceym’in “el-Bahru’r-Râik” adlı eseri ile birlikte), Dâru’l-Küttâbi’l-İslamî, ts., VII, 166; Ali Haydar Efendi, Hocaeminefendizâde, Düreru’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm, Çev. Raşit Gündoğdu - Osman Erdem, Gül Neşriyat, İstanbul, ts., I, 156; III, 546.

[494] Kâsânî, Bedâi’u’s-Sanâi’, II, 232.

[495] Sâvî, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed, Hâşiyetü’s-Sâvî ale’ş-Şerhi’s-Sağîr, Dâru’l-Maârif, ts., III, 512; İbn Müflih, Ebu İshâk, Burhânüddîn İbrahim b. Muhammed, el-Mübdi’ Şerhu’l-Mukni’, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1997, IV, 335; İbn Hazm, el-Muhallâ, IX, 62.

[496] AAOIFI, el-Me’âyîru’ş-Şer’iyye, Dâru’l-Meymân, Riyad 2015, s. 625-634.

[497] Eyüp Sabri Yarmalı – Selçuk Alp – Ersoy Öz, Ansiklopedik Ekonomi Terimleri Sözlüğü, Türkmen Kitabevi, İstanbul 2010, s. 205; İsmail Özsoy, Faiz, DİA, İstanbul 1995, XII, 119.

[498] Serahsî, Zeyd b. Sabit’i bu muameleyi caiz görenler içerisinde zikretmekte ise de İmam Mâlik ve Beyhakî’nin rivayeti böyle bir muameleye cevaz vermemiş olduğu yönündedir. (Krş. Serahsî, el-Mebsût, XIII, 126 – Mâlik, Muvattâ, Büyû, 81; Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, VI, 46)

[499] Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, VI, 46; Dârekutnî, Sünen, III, 465-466; Hâkim, el-Müstedrek, II, 61;

[500] İbn Kayyım el-Cevziyye, İğâsetü’l-Lehfân min Mesâyidi’ş-Şeytân, Thk. Muhammed Hâmid el-Fakî, Mektebetü’l-Meârif, Riyad, ts., I, 13. İbn Kayyım’ın, hocası İbn Teyimyye’ye nispet ettiği cevaz görüşü tahkike muhtaçtır. Nitekim İbn Teymiyye’nin kendisine ait fetvalarında, bu konu ile ilgili sorulmuş bir soruya vermiş olduğu cevapta, vadeli alacağın indirimli olarak peşin tahsil edilmesi faiz olarak nitelendirilmektedir. Caiz görülen uygulamanın ise, vadesi gelmiş ve sahibi tarafından ödenen borçta alacaklının bir kısmını alıp diğer kısmını bağışlaması şeklinde olduğu belirtilmektedir. (Bkz. İbn Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâva, XIX, 526)

[501] Serahsî, el-Mebsût, XIII, 126.

[502] Mâlik, Muvatta, Büyû, 83; İbn Rüşd, Bidâyetü’l-Müçtehid, III, 162; Serahsî, el-Mebsût, XIII, 126; İbn Cüzey, el-Kavânînu’l-Fıkhiyye, s. 167; İbn Kudâme, el-Muğnî, IV, 39; İbn Kayyım, İğâsetü’l-Lehfân, II, 11-12.

[503] Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, VI, 47.

[504] Mâlik, Muvatta, Büyû, 81-82.

[505] Heyet, Karâr bi-Şe’ni’l-Bey’i bi’t-Taksîd, MMFİ, 1992, VII/II, 217-218.

[506] Şübeyr, et-Teverruku’l-Fıkhî, MMFİ, XIX/III, 604.

[507] Karadâğî, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 215.

[508] Sami b. İbrahim es-Süveylim, Kadâyâ fi’l-İktisâd ve’Temvîli’l-İslamî, Dâru Künûzi İşbilya, Riyad 2009, s. 439.

[509] AAOIFI, el-Me’âyîru’ş-Şer’iyye, s. 1146.

[510] Mecelle, md. 86.

[511] Abdurrezzâk, Musannef, VIII, 294.

[512] Abdurrezzâk, Musannef, VIII, 294.

[513] Şeybânî, el-Asl, V, 204.

[514] Sahnûn, el-Müdevvene, III, 166-167.

[515] Darîr, Hükmu’t-Teverruk, MMFİR, XXI, 85.

[516] Debû, et-Teverruk, MMFİ, XIX / III, 77.

[517] Haddâd, et-Teverruku’l-Munazzam, MMFİ, XIX/III, 103 vd.

[518] Hüseyin Hâmid Hassân, et-Teverruku’l-Masrifiyyu’l-Munazzam, MMFİ, XIX/III, 195.

[519] Hüseyin Kâmil Fehmî, et-Teverruku’l-Masrifî, MMFİ, XIX, 268.

[520] Şübeyr, et-Teverruku’l-Fıkhî, MMFİ, XIX/III, 596.

[521] Müşaykıh, et-Teverruku’l-Masrifî, XVIII/XXX, 190-191.

[522] Riyâd b. Râşid, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 229.

[523] Refik el-Mısrî, el-Câmi’, s. 174.

[524] Abdullah b. Süleyman el-Menî’, Hükmü’t-Teverruk Kemâ Tücrîhi’l-Mesârifu’l-İslamiyye, MMFİR (A’mâl ve Buhûs), 2003, XVII/II, s. 343.

[525] Şübeyr, et-Teverruku’l-Fıkhî, MMFİ, XIX/III, 593.

[526] İbrahim Ahmed Osman, et-Teverruk, MMFİ, XIX/III, 56-57, 61.

[527] Nezîh Kemâl Hammâd, et-Teverruk, MMFİ, XIX/III, 668.

[528] Takî el-Osmânî, Buhûs, II, 71; Ahkâmu’t-Teverruk, MMFİ, XIX/III, 534, 541.

[529] Şâzelî, et-Teverruk, MMFİ, XIX/III, 159, 162, 168.

[530] http://www.dralsherif.net/Print.aspx?SectionID=4&RefID=465 Erişim; 26.07.2017, saat 10.15.

[531] Reşîdî, Ameliyyâtü’t-Teverruk, s. 197.

[532] Karâr bi-Şe’ni Hükmi Bey’i’t-Teverruk, MMFİR, 1999, XII, 161-162.

[533] Karâr bi-Şe’ni Mevdûi’t-Teverruk Kemâ Tücrîhi Ba’du’l-Mesârif Fî Vakti’l-Hâdır, MMFİR, 2004, XVII, 287-288.

[534] Heyet, Karâr bi-Şe’ni’t-Teverruk: Hakîkatühu, Envâuhû, MMFİ, 2013, XIX/III, 873-874; Heyet, Karâr: Hükmu’t-Teverruk, el-Karârât ve’l-Fetâvâ es-Sâdıra ani’l-Meclisi’l-Ûrubî li’l-İftâ ve’l-Buhûs, ys., 2013, s. 171-172.

[535] Karadâğî, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 212-213.

[536] Hattâb, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. Abdirrahmân, Mevâhibu’l-Celîl fî Şerhi Muhtsarı Halîl, Dâru’l-Fikr, Beyrut 1992, IV, 408.

[537] Desûkî, Hâşiye, III, 89.

[538] Şübeyr, et-Teverruku’l-Fıkhî, MMFİ, XIX/III, 607.

[539] Karadâğî, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 211, 223-224.

[540] Şübeyr, et-Teverruku’l-Fıkhî, MMFİ, XIX/III, 609.

[541] Heyet, Karâr: el-Müntecu’l-Bedîl Ani’l-Vedîa, MMFİR, 2008, XXIII, 355-356.

[542] Reşîdî, Ameliyyâtü’t-Teverruk, s. 170-171.

[543] Görüş ve Tartışmalar için bkz. İshak Emin Aktepe, Kredi Kartı Sistemi ve İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 2010, c. X, sy. 1, s. 146 vd.; M. Şerafettin Özsoy, Katılım Bankacılığına Giriş, Kuveyttürk, İstanbul 2012, s. 193 vd.

[544] Abdurrahmân b. Sâlih el-Atram, Bitâkâtü’l-İ’timân, MMFİ, 2004, XV/III, s. 81.

[545] Atram, Bitâkâtü’l-İ’timân, MMFİ, XV/III, 81.

[546] Atram, Bitâkâtü’l-İ’timân, MMFİ, XV/III, 83-85.

[547] Mecelle, md. 1453.

[548] AAOIFI, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, s. 1143.

[549] Abdüssettar Ebû Gudde, el-Vekâle bi’l-İstismâr Te’sîlühâ ve Tatbîkâtühâ, Buhûsu Nedveti’l-Bereke er-Râbi’a ve’s-Selâsîn li’l-İktisâdi’l-İslamî, Manama 2013, XXXIII, 331.

[550] İshak Emin Aktepe, Sorularla Katılım Bankacılığı, TKBB Yayınları, İstanbul 2014, s. 44-45.

[551] AAOIFI, el-Meâyîru’ş-Şer’iyye, s. 1144.

[552] Talâl b. Süleyman ed-Dûserî, el-Vekâle bi’l-İstismâr, Buhûsu Nedveti’l-Bereke er-Râbi’a ve’s-Selâsîn li’l-İktisâdi’l-İslamî, Manama 2013, XXXIII, s. 404.

[553] Karadâğî, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 181-182.

[554] Karadâğî, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 180.

[555] Kuveytte faaliyet gösteren A’yân Kiralama ve Yatırım Şirketine (شركة اعيان للاجارة و الاستثمار) dini danışmanlık yapan heyet, 01.02.2000 tarihli bir soruya vermiş olduğu cevapta, bazı Malikî ve Hanbelî kaynaklarda vekilin, müvekkilin koştuğu şartlara muhalefet ederek malını belirlenen fiyatta satmadığı zaman aradaki fiyat farkını tazmin etmesinin cevazına dair görüşleri dayanak alarak böyle bir uygulamanın cevazına fetva vermiştir. (Fetâvâ Hey’eti’l-Fetâvâ ve’r-Rekâbeti’ş-Şer’iyye li-Şeriketi A’yân, s. 135-136’dan naklen Karadâğî, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 194-196) Malikî ve Hanbelî fukahasının kusur olarak değerlendirdiği ve bilerek müvekkkilin zararına hareket edildiği gerekçesiyle vekâleten belli bir fiyatla satılması istenen bir malın daha düşük bir değerde satılması halinde aradaki farkın vekilden tahsil edilebileceğini söylemeleri, esasen müvekkil namına meydana gelen zararın tahsil edilmesine yöneliktir. Vekilin, malın piyasa kıymetinin altında kalan kısımdan daha fazlasını tazminle yükümlü kılınması ise faiz şüphesinden uzak değildir. Bu bakımdan, vekilin satış konusunda müvekkilin şartlarına muhalefet ederek belirlenen fiyatın altında yapmış olduğu satışlarda yalnız malın piyasa değeri ile satış bedeli arasındaki farkın talep edilmesi mümkün olabilir. (Bkz. Abderî, Muhammed b. Yûsuf b. Ebi’l-Kâsım, et-Tâc ve’l-İklîl li-Muhtasari Halîl, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994, VII, 183, 186; İbn Kudâme, el-Muğnî, V, 98-99.

[556] Karadâğî, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 190.

[557] İlker Parasız, Modern Bankacılık – Teori ve Uygulama, Ezgi Kitabevi Yayınları, Bursa 2014, s. 333.

[558] Haşmet Sarıgül, Sendikasyon Kredisi Kullanım Duyurularının Bankaların Hisse Senedi Getirilerine Etkisi, Finansal Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, c. VIII, sy. XII, Ocak 2015, s. 114.

[559] Hüseyin Tunç, Katılım Bankacılığı, Nesil Yayınları, İstanbul 2010, s. 166.

[560] Mehmet Dikkaya – Yunus Kutval, Katılım Bankacılığı – Türkiye Örneği, Savaş Yayınevi, Ankara 2014, s. 62.

[561] Abdullah Durmuş, Modern Bir Finansal Araç Olarak Sukûk ve Fıkhî Açıdan Tahlîli, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi (İslam İktisadı Özel Sayısı), Ekim 2010, sy. XVI s. 143.

[562] Necdet Şensoy, İslami Kurallara Uygun Finansal Sistem Bağlamında Bir Finansal Araç Olarak Sukuk Uygulamaları, Fıkhî Açıdan Finans ve Altın İşlemleri – Tartışmalı İlmi Toplantı (Konya, 27-28 Nisan 2012), Ensar Neşriyat, İstanbul 2012, s. 339-340; Sukuk - An Introduction to the Underlying Principles and Structure, Dar Al İstithmar, Dubai, June 2006, s. 20.

[563] http://ifikr.isra.my/fatwa/-/fatwa/getFatwaDetail/4021 Erişim: 01.04.2017, saat: 23.25.

[564] Kuveyttürk’ün Danışma Kurulu tarafından Kira sertifikası ihracı hakkında yayınlanan uygunluk görüşü için bkz. http://www.ktksvks.com.tr/Assets/DocumentPool/uygunluk-gorusu-icazet-05-05-2016.pdf Erişim; 05.06.2017, saat: 16.10.

[565] Bayındır, İslami Finans, s. 141.

[566] Kira Sertifikaları Tebliği (III-61.1), md. 7.

[567] Aktepe, Sorularla Katılım Bankacılığı, s. 93 -94.

[568] Kaynak: https://www.turkiyefinans.com.tr/tr-tr/kampanyalar/sayfalar/bedelli-askerlik-finansmani.aspx Erişim: 26.02.2017, saat: 12.16.

[569] Asyraf Wajdi Dusuki, Can Bursa Malaysia’s Suq al-Sila’ (Commodity Murabahah House) Resolve the Controversy over Tawarruq?, ISRA Research Paper (No. 10/2010), p. 19.

[570] Bin Avâlî Muhammed eş-Şerîf, Azmân Muhammed Nûr, Tatbîkâtü’t-Teverruk fî Sûki’s-Sila’i’l-Mâlîsiyye, et-Tecdîd, 2015 Malezya, XIX/XXXVII, 220-221.

[571] Bin Avâlî – Azmân, Tatbîkâtü’t-Teverruk, XIX/XXXVII, 224.

[572] Uygulamanın tasviri için bkz. Bin Avâlî – Azmân, Tatbîkâtü’t-Teverruk, c. XIX, sy., XXXVII, 223.

[573] Asyraf Wajdi Dusuki, Commodity Murabahah Programme (CMP): An Innovative Approach to Liquidity Management, Journal of Islamic Economics, Banking and Finance, file:///C:/Users/mustafa.cakir/Downloads/Commodity%20Murabahah%20Programme%20(CMP)%20(2).pdf Erişim: 20.06.2017, saat: 16:10.

[574] Malezya’da bey’u’l-îne’ye dayalı uygulanmakta olan finansal ürünler hakkında geniş bilgi için bkz. Bayındır, İslami Finans, s. 182 vd.

[575] https://www.kfh.bh/ar/retailbanking/%D8%AA%D9%85%D9%88%D9%8A%D9%84%D9%8A%D9%84%D9%84%D8%AA%D9%85%D9%88%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A.html Erişim; 04.07.2017,Saat: 17.40.

[576] Katılım Bankacılığı ve Faizsiz Finans Çalıştay Raporu, Ankara 2014, s. 57.

[577] Muharrem Karslı, Sermaye Piyasası Borsa Menkul Kıymetler, Alfa Yayınları, İstanbul 2004, s. 423; Aytaç Aydın, İslam Hukuku Açısından Mali Piyasa ve Mali Piyasa Araçları, Burç Yayınevi, Konya 2015, s. 139.

[578] Aytaç Aydın, İslam Hukuku Açısından Mali Piyasa, s. 139-140, 146.

[579] Riyâd b. Râşid, et-Teverruku’l-Masrifî, s. 121.

[580] Muhammed Ali el-Karî, et-Teverruk, MMFİR, XVII/II, s. 647.

[581] Abdülbâri Meş’al, et-Teverruk Fi’l-Eshüm Fi’l-Masrifi’r-Râchî Neş’etühû ve Tatavvuruhû ve Hükmuhu’ş-Şer’î, http://giem.kantakji.com/article/details/ID/213#.WM-VPW_yipo Erişim: 20.07.2017, saat: 11. 40.

[582] Muhammed b. Abdülaziz b. Sa’d el-Yemenî, et-Teverruku’l-Masrifî bi’l-Eshüm, Mecelletü’l-Ulûmi’ş-Şeriyye, el-Kasîm, 1435, sy. XXX, s. 144-145.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Biz de çok teşekkür ediyoruz. Böylesine tartışmalı bir konuyu mukayeseli bir şekilde ele aldı Mustafa Bey. Ben şahsen başarılı olduğu kanaatindeiyim. Zannediyorum müzakereci İsmail Cebeci Bey de herhalde başarılı olduğunu teslim edecekler. Buyursunlar.

MÜZAKERE:
“FİNANSMAN ARACI OLARAK TEVERRUK VE FIKHÎ TAHLİLİ”
BAŞLIKLI TEBLİĞİN MÜZAKERESİ

Doç. Dr. İsmail CEBECİ

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Modern faizsiz bankacılık sisteminde gün geçtikçe daha çok gündeme gelen ve aynı zamanda farklı boyutlarıyla çokça tartışılan teverruk işlemini fıkhî açıdan ele alan bu değerli tebliği için Mustafa Çakır Bey’e teşekkür ediyorum. Konunun pek çok farklı yönüne değinen bu çalışmanın ilmî ve akademik açıdan başarılı bir çalışma olduğunu ifade etmek isterim.

Konunun Önemi

Konunun öncelikle şu üç açıdan önemli olduğu ifade edilebilir:

1. Teverruk işleminin giderek daha fazla gündeme gelen, tartışılan ve özellikle bazı ülkelerde yaygınlaşan bir uygulama haline gelmesi.

2. Teverruk işleminin, 1970’lerde faaliyete geçen faizsiz bankacılık alanında ortaya koyulan şeklî ve geçici çözümler ve aslî ve köklü çözümler arasındaki çizgiyi anlama açısından önemli bir örnek hüviyeti taşıması.

3. Teverruk türü işlemlerin toplum nazarında olumsuz bir algı oluşturması.

Tebliğin Ana Noktaları

1. Odak noktası teverruk ve fıkhî tahlili olan tebliğ sistematik açıdan şu beş hususu içermektedir:

2. Teverruk Kavramı ve Klasik Bireysel Teverruk

3. Organize Teverruk

a. Normal Teverruk

b. Ters Teverruk

4. Fukahâ ve Çağdaş Fıkıh Kuruluşlarının Organize Teverruk Uygulamalarına Yaklaşımı

5. Teverruka Dayalı Modern Finansman Yöntemleri

6. Alternatif Yöntem Arayışları

Tebliğin Takdire Şayan Noktaları

Tebliğin özellikle şu noktalarda başarılı olduğu ifade edilebilir:

1. Meselelerin organize bir şekilde ele alınması

2. Konuların ele alınma ve sunuş tarzının açık olması

3. Analitik bakış ve muhakeme: Meselelerin tahlil edilmesi ve argümanların delillendirilmesinde bu husus net olarak müşahede edilmektedir. Örneğin konunun bey‘u’l-îne ile ilişkisi ve işlem içinde vekaletin kullanımı konularında bu durum açıkça görülmektedir.

4. Konuyu teorik ve pratik boyutlarıyla ele alması

5. Konuya objektif bir biçimde yaklaşması ve farklı görüşlere yer vermesi

6. Farklı kurumlardan örnekler getirmesi

7. Mevcut problemlere işaret etmesi

8. Sistem eleştirisi yapması

9. Yeni teklifler getirmesi

10. Özellikle Türkçe ve Arapça klasik ve modern kaynakların yeterince kullanılması

Muhtemel Katkı ve Eleştiriler

1. Somut örneklerin artırılması çalışmanın değerini artıracaktır. Teverruk uygulamalarının nasıl yapıldığına dair somut işlem örnekleri konunun daha net anlaşılmasına yardımcı olacaktır.

2. İhtiyaç duyulan noktalarda grafik ve tablo kullanımı anlamayı kolaylaştıracaktır.

3. Çalışmada kullanılan Türkçe ve Arapça kaynakların yanısıra İngilizce kaynaklar artırılabilir.

4. Teverruk işlemindeki vaadin bağlayıcılığının murabahaya benzetilmesine şu şekilde bir itiraz gelebilir: Murabahada en azından müşterinin ihtiyaç duyduğu bir ürüne dair bir vaad sözkonusu iken teverrukta vaade konu olan şey daha belirsiz bir durumdadır. Zira bu işlemdeki amaç üründen ziyade finansman elde etmektir. Dolayısıyla bu tür bir vaad murabahaya göre daha fazla problemli olarak değerlendirilebilir.

Dikkat Çekici Hususlar

1. Klasik ve organize teverruk arasında önemli yapısal farkların olduğuna değinilmekte ki bu husus meselenin doğru anlaşılması açısından ziyadesiyle önem taşımaktadır.

2. Taraflar arasında önceden bir anlaşma ve hile içermeyen klasik teverrukun genel olarak caiz görüldüğü anlaşılmaktadır.

3. Günümüzde uygulandığı şekliyle organize teverrukun çağımız fakihleri ve fetva kurulları tarafından genel olarak caiz görülmediği ve bu işlemin bey‘u’l-îne ile irtibatlı olarak değerlendirildiği görülmektedir. Bu hükme sebep olarak modern kaynaklarda, organize teverruk işleminin uygulamada (vekalet ve kabz gibi hususlarda) alınan tedbirlerle şeklî bir işlem haline gelerek ilgili kurumların faizli bankalardan farklı olduğu düşüncesine gölge düşürdüğü, işlemin iktisadî açıdan bir katkı sağlamadığı, mahallî piyasalara bir fayda getirmediği ve aslında gerçek bir yatırım veya finansman yolu olmadığı ifade edilebilir.

Konu İle İlgili Genel Değerlendirme ve Tavsiyeler

1. Organize teverruk işleminin faizsiz bankacılığın tarihsel süreci içindeki ortaya çıkış süreci dikkat çekici bir özellik arz etmektedir. Zira ilgili kurumların kuruluşundan yaklaşık 30 sene sonra 2000’li yıllarda ortaya çıkan bu arayış manidar olup çözüm yolları noktasında bir tıkanıklığa işaret etmektedir.

2. Teverruk işlemi fıkhî bir kavram ve işlemin anlamının değişmesi açısından çarpıcı bir örnek olma özelliği taşımaktadır. Zira modern öncesi uygulamalardaki teverrukla bugünkü teverruku karşılaştırdığımız zaman iki işlem arasında bağlam, fonksiyon, iktisadi ve sosyal etki vb. açılardan önemli farklar olduğu görülmektedir. Bu ve benzeri durumlarda fakihlerin isim benzerliğine aldanmadan hareket etmeleri ve işlemin gerçekleştirilme biçimine göre hüküm üretmeleri çok önemlidir.

3. Teverruk işleminin İslami finans ve faizsiz bankacılık alanında uzun vadeli ve kısa vadeli çözümler üretme açısından kritik bir noktada durduğu görülmektedir. Başka bir deyişle, gerçekten çözüm arama veya günü kurtarma tavrı bu alanda uzun vadeli gidişatı etkileyecektir. Dünyanın farklı bölgelerinde faizsiz bankacılık sektörünün özellikle son yıllarda hacim olarak hızla büyüdüğü ifade edilmektedir. Buna karşın alanın teori ve pratiği içinde yer alan pek çok kişi yapılan işlemlere dair özeleştiride bulunmaktadırlar. Teverruk türü işlemlerin bu noktada olumsuz bir etkisi olduğu ifade edilebilir.

4. İktisadi işlemlere bütüncül bakışın gerekliliği ve akitleri parçalayarak değerlendirmenin yanlışlığı teverruk örneği üzerinde bir kere daha karşımıza çıkmaktadır. Zira bir akit içinde yer alan farklı işlemler ayrı ayrı değerlendirildiğinde caiz hükmü verilebilir ancak işlemin aşamaları ve hedefleri bir bütün olarak değerlendirildiğinde ortaya farklı bir sonuç çıkabilir. Bugünkü şekliyle teverruk bu durum için bir örnek teşkil etmektedir.

5. Fakihlerin zihninde sadece fıkıh kuralları değil, aynı zamanda o kuralın pratiğe aktarılmasındaki boyutlar da önemlidir. Bunu herhangi bir akitle ilgili olarak ele alırsak, o akdin uygulandığı ortam ve toplumdaki yansımaları birtakım zararlar oluşturuyorsa İslam tarihindeki fıkhî yaklaşım ve çözümlemelerde buna karşı tedbirler alındığı görülmektedir. Örneğin ıstısna akdindeki vaadin bağlayıcı sayılması veya zenaatkârın kendisine emanet bırakılan maldan sorumlu kabul edilmesine dair yaklaşımlar bu açıdan önemlidir. Bu bağlamda, organize teverrukun uygulanma şekli pek çok sakınca taşımaktadır.

6. Ortaya çıkan her bir akdi farklı boyutlarıyla değerlendirmek gerekir. Bu anlamda teverruk işlemiyle ilgili şu sonuçlar karşımıza çıkmaktadır:

g. İdeallerle olan ilişki: İslam bankacılığının ilk dönemlerinden itibaren vurgu yapılan yüksek ve insani hedefler vardır. Topluma katkı sağlama, kalkınmada rol alma ve gelirin adaletli dağılımına destek olma gibi hedeflerle teverruk arasında olumlu bir ilişki kurmak pek mümkün görünmemektedir. Bu da bu işlemin idealler anlamında olumsuz özellikler taşıdığına delalet etmektedir.

h. Sosyal etki: Toplumun azımsanmayacak bir kesiminde faizsiz bankaların faizli bankalardan çok farklı olmadığına dair olumsuz bir algı bulunmaktadır. Bu imajın temelinde uygulanan işlemlerin faizli işlemlere benzediği kanaati vardır. Bu noktada teverrukun neden faizden farklı olduğunu kamuoyuna açıklamak pek kolay değildir. Teverruk gibi işlemler mevcut olumsuz algıyı güçlendirmekte ve bu kurumların uzun vadedeki başarılarını baltalamaktadır.

i. İktisadi etki: Teverruk işlemini, iktisadi etki yani milli gelire, üretime ve bir bütün olarak Müslümanlara etkisi açısından değerlendirdiğimizde olumlu bir katkıdan bahsetmek pek mümkün değildir. Bu da işlemin diğer bir problemli yönüdür.

j. Reel bir işlem olup olmaması: Faizsiz bankacılığın ayırt edici özelliklerinden biri reel işlemlerden oluşması ve şeklî işlemlerden uzak durulmasıdır. Teverruk işlemi bu açıdan da olumsuz bir tablo oluşturmaktadır. Zira işlem bu haliyle tamamen şeklî bir masa başı işlemi hüviyeti taşımakta ve ilgili kurumlara zarar vermektedir.

Netice olarak, yaşadığımız dünyada etkin olan kapitalist sistem karşısında tutarlı ve kalıcı çözümler üretmenin kolay olmadığı aşikardır. İş dünyasının bu noktadaki talepleri iyi anlaşılmalıdır. Diğer yandan, teverruk türü işlemlerin faizsiz bankacılığı ve ilgili kurumların saygınlığını zedelediği ve uzun vadeli etkinliğini olumsuz bir biçimde etkilediği görülmektedir. Bu tür işlemlerin farklı problemleri beraberinde getireceği unutulmamalıdır. Günümüz fakihlerinin bir taraftan problemlere gecikmeden çözüm arama sorumluluğu olmakla birlikte hakimane bir bakış açısıyla üretilen çözümlerin farklı alanlara etkisi dikkate alınmalı ve uzun vadeli maslahatlar ihmal edilmeden çözüm üretilmelidir.

GENEL MÜZAKERE

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Hocalarımızın isimlerini hemen kaydedelim. Efendim listenin başında Fatih Mehmet Bey var. Buyrun.

Dr. Fatih Mehmet AYDIN

Türkiye Finans Temsilcisi arkadaşa ve gerek Mustafa hocama aynı şeyi sormak istiyorum. Danışma kurulunun zaruretle ilişkilendirdiğini söylediler. Mustafa hocam hem ihtiyaç kelimesini hem de zaruret kelimesini zikretti. Buradaki zaruret kelimesi gerçekten zaruriyyat, haciyyat, tahsiniyyat, bağlamındaki zaruret mi yoksa yanlışlıkla kullandığımız hani bazen kullandığımız ihtiyaç manasında bir zaruret mi bu konunun açılmasını rica ediyorum, teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

İsterseniz, bütün sualleri mi alalım yoksa hemen cevap mı verelim? Cevap verelim, verebiliriz diyor arkadaşlarımız, hemen sıcağı sıcağına cevaplandıralım.

Erdem HURŞİT

Zarureti şimdi şubedeki arkadaşlarımıza sorsanız sizin ikinci kısımda belirttiğiniz ihtiyaçların hepsi zarurete giriyor. Şubedekiler, gayrimenkul alacak adamın maddi gücü olmuyor, onlar başvuruyor şeklinde aktarıyorlar. Hocalarımızla görüştükten sonra zarureti şöyle tanımladık: Bir kişinin maddi veya manevi zarar görmesidir. Mesela örnek vereyim hocam; kişinin, kurumun çeki yazılacaksa, Merkez Bankasında kara listeye girecekse, itibarı sarsılacaksa, senedi protesto olacaksa, o aşamaya geldiyse, bunların hepsi merkez bankasında kayıt oluşturuluyor. Beş sene boyunca bu kayıt gitmiyor, silinmiyor. Bu kişi gittiği bütün işlemlerde o kaydı ilgili taraf gördüğü için sıkıntı yaşıyor. Ya da icrası mesela yürürlükte olan insanlar var. Onlara icra gelecek diye onlara yardımcı olduk. Ya da devamlılık arz etmemek üzere mesela maaş ödeyemiyor adam şirketinde. Oradaki zarurete de zaten patronun kendinin arabası var, evi var. Maaş ödeyemese de ona fazla bir şey olmayacak. Maaş ödeyemezse altta çalışana bin beş yüz lira, iki bin lira maaş alan insanlar maaşını alamamış, o ayı sıkıntıda geçirmiş olacaklar. Ki ekonomik durum malum herkeste. Bu tip böyle zaruret durumları yani. Zaruret kapsamında değerlendirdiğimiz durum sayısı oldukça fazla, isteyen olursa ifade ederiz. Şimdi fazla vakit almayayım.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Mustafa Bey, bu zaruret kelimesiyle alakalı…

Mustafa ÇAKIR

Şimdi bu danışma kurulu görüşlerinde zikredilen zaruret, bizim fıkıhta kastettiğimiz zarurettir ama bankaların müşteriler için ve arkadaşın da bahsettiği, şirketlerin teverruka başvurma sebebi olarak gördükleri zaruret, acaba orada ihtiyaç durumu zarurete kadar ulaşmış mıdır? Bu ayrı bir tartışma konusudur, elbette ki haklı olarak bunu soruyorsunuz. Çünkü zaruret hayatın idamesi için vazgeçilmez olan şeylerdir fıkıhtan bildiğimiz, yani hakikaten bu ölçüye ulaşıyor mu zarurete bağladığımız bu işler? Teverruka başvururlarken bankalar, gerçekten böyle zaruret düzeyi oluşuyor mu? Bu noktada benim, ihtiyaç halinde böyle uygulamalara başvurulabileceğini belirtmem mevcut organize teverruk uygulamalarıyla alakalı değildir. Yani şu anda sözleşmelerde belirtildiği şekliyle uygulanan, Londra üzerinden uygulanan ve bahsettiğim sakıncaları içeren bu tür teverruk uygulamalarını ben tecviz edemiyorum şahsen. Bana kalırsa tabiki ama benim önermiş olduğum, eğer klasik bireysel teverruk şeklinde formüle edilirse, bunun altyapısı hazırlanırsa... Bankaların uyguladığı teverrukta zaruret kavramını kullanamayız çünkü zaruret varsa o zaman zaten faiz de kendisini o zaruret miktarınca helal oluyor zaten. Alternatif bir yöntem aramaya gerek yoktur. Klasik bireysel teverruk formunda bunun altyapısı oluşturulursa ihtiyaca yani ciddi ihtiyaç durumunda çok da bir mahsur görmüyorum. Çünkü fukahamızın da beyanı bu yöndedir demek istiyorum. Teşekkür ederim.

Doç. Dr. Zeki KOÇAK

Üç gün boyunca dinlediğimiz kadarıyla bazı konuşmacılar, özellikle bir kısım iktisadi işlemlerin geçerliliğini ispat sadedinde zaruretle amel konusunu gündeme getirilmişlerdir. Ehlince malum olduğu üzere, fıkıh usûlünde zaruretle amel etmenin şartları yanında maslahatla hüküm vermek için mevzuun kat-i ve külli olması, şer’i naslara ve umumi prensiplere aykırı olmaması gerekir.

“Zaruretler memnu olan şeyleri mubah kılar.” Mecellenin 21. maddesindeki mubah ifadesi, zarurete duçar olan kişinin şer’an kınanmayacağını ifade eder. Dolayısıyla “mubah kılar” yani ruhsat vardır demektir. Ruhsat ise bir özre binaen saniyen buyrulan hükümdür. Ayrıca “Zaruretler kendi miktarlarınca takdir olunur.” Mecellenin 22. maddesi zaruretin tespiti yanında zaruret miktarının da tespit edilmesi gereğine işaret eder. Zira zaruret miktarı aşıldığında şer’an meşru olmayan bir işlem yapılmış olur. Çünkü cevaz sadece bu miktara göre verilmiştir. Oysa bugün zaruret ile ihtiyaç karıştırılmakta, her ikisinin ölçüsü belirtilmemekte ve ikisi birlikte kullanılmaktadır. Mesela insan için mesken zarurettir. Fakat özel mülkiyet edinme zaruret değildir. Seyahat ve ulaşım sağlama zarurettir. Ancak bir özel araç mülkiyeti herkes için zaruret değildir. Ayrıca sanayileşmenin hızlı ilerlemesi neticesinde bir malın o kadar çok farklı kalitesi var ki bunlardan hangisinin tercih edileceği bile tartışma konusudur. Buna ilaveten israfın hiçe sayılıp tüketim ekonomisinin insanımızı sevk ettiği özenti, aşırı lüks tutkusu, zaruret ve ihtiyacın miktarını belirlemede bizleri zora sokmaktadır. Artık zaruret ve ihtiyaç için kriter oluşturmada fıkıh usûl ve mantığına ilaveten ekonomik, sosyolojik ve psikolojik bütün faktörlerin incelenmesi izahtan varestedir. Zaruretin ihtiyaçla karıştırılması sonucunda ev, araba gibi emtiayı almak isteyenler, zaruretin altında olan ihtiyaçlarını zaruret mertebesinde görerek ihtiyaçlarına cevap verecek fetvayı beklemektedirler. Öyle ise gerçek zaruret ile ihtiyacı birbirinden ayrı tutmamız gerekmektedir. Belki de toplumdaki maddi refahın artması insanımızda zaruret telakkisini ihtiyaç menzilesine indirmiştir. Sosyolojik olan bu değişimin belki yeniden incelenerek zaruret ile ihtiyaç arasında bulunacak yeni bir kavramla yeni bir hüküm verilebilir.

Diğer bir husus ise “Hacet umumi olsun hususi olsun zaruret menzilesine tenzil olunur.” Mecellenin 32. maddesi bu alanda çokça kullanılmaktadır. Hatta Mecelle de bu maddenin akabinde Bey’ bil-vefa’ya izin verilmesini bu maddeye atıfla izah etmiştir. İlk bakışta günümüz fıkhî meseleleri için de kullanılacağını düşünebiliriz. “Meşşakat teysiri celb eder.” Mecellenin 17. maddesinden istihraç edilen zaruretle ilgili maddelerin tatbikindeki farkların maalesef pek dikkate alınmadan kullanıldıklarını görmekteyiz. Burada dikkat edilmesi gereken husus ammenin veya ferdin ihtiyacı kesinleşirse kıyasen tecviz edilemeyen Muâmele-i Şer’iyye, Bey’ bil-vefa, Bey’ bil-İstiğlâl gibi akitler kıyas terk edilerek tecviz edilebilir. Hatta Osmanlı döneminde özellikle İstanbul’da çıkan yangınlar neticesinde harap olan Müessesat-ı Hayriyelerin ihyası için icareteyn muamelesi Mecellenin 22. ve 32. maddeleri mucibince tecviz edilmiştir. Ayrıca bazı sözleşmeler amme nizamı içinde özel önemi haiz olduklarından onlara da müsaade edilmiştir. Mesela şehir içi bir otobüsle seyahat ederken aynı ücretle herkes aynı mesafeyi gitmemektedir. Ancak bu nevi akitler tecviz edilmiştir. Burada ihtiyaçtan öte bir de Amme nizamının korunması ve suhuletle icrası da vardır. Bu durum ihtiyaçla izah edilemez. Olsa olsa zarurete binaen hüküm verilmiştir diyebiliriz.

Diğer taraftan Osmanlı iktisadı üzerine çalışmalar yapan Mehmet Genç hoca, Osmanlıda kurulan para vakıflarını o günün şartlarının bir gereği olarak izah etmiştir. Şöyle ki, Osmanlı da savaşlar ve salgın hastalıklar sebebiyle erkeklerin yaş ortalamasının 30 larda olduğu, dolayısıyla geride çok sayıda dul ve yetimin kaldığı ve yetimlerin mallarını korumak için de para vakıflarının kurulmak zorunda kalındığını söylemektedir. Bu vakıflardan alınan para ile yetim çocukların mallarının korunduğunu, bu mallardan alınan “nema” oranının ise devlet tarafından belirlenen “narh” ile eşit olması dolayısıyla iktisadi dengenin korunduğunu söylemesi dikkate şayandır. Şimdi bu durumdaki para vakıflarının kurulmasının nasıl bir zarurete dayandığı anlaşılabilir. Ayrıca İmam Züfer’in arkadaşlarından Muhammed b. Abdullah el-Ensarî’nin, paranın (nukud) vakfının caiz olduğuna dair bir rivayet bulunmaktadır. Şeyhülislam Ebu’s Suud Efendi bu görüşe dayanarak menkullerin vakfedileceğinden hareketle “Nakit para vakfında, malın cinsinin (mislin) devamı, kendisinin (aynın) devamı hükmündedir” şeklinde ifade ettiği para vakıflarının cevazıyla ilgili fetvası, günün şartları açısından değerlendirilmelidir. Hatta son dönem Osmanlı âlimlerinden Yusuf Ziyaeddin Tikveşi, Huzur Derslerinde A’raf sûresinin 163. âyetini tefsir ederken Osmanlı dönemindeki para vakıfları ile alınan nemanın gerekçesini, -Mehmet Genç hocanın bahsettiği gibi- o günlerin sosyal ve iktisadi şartlarına dayandırmıştır.

Buraya kadar anlattıklarımızdan hareketle Osmanlı dönemindeki uygulanan muamele-i şer’iyye veya para vakıfları günün şartları gereği zaruret olarak algılanmış, yine de hile-i şer’iyye şeklindeki muamelelere meyledip hükme bağlanmıştır. Kaldı ki hile-i şer’iyye, şeklen de olsa hükümleri hukuka uygun hale getirme çabası olup hududullah’a riayettir. Bu sebeple olsa ki hile-i şer’iyye, çare-i şer’iyye olarak değerlendirilmiştir. Yoksa Türkçedeki hile/huda’ anlamında değildir. Zira “Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan (hicret için bir çareye başvurmaya gücü yetmeyenler) bir yol bulamayan mustazaflar müstesnadır.” Nisa suresinin 4/98. âyetinde, hîle kelimesi çare anlamında olduğu açıktır. Gönül isterdi ki, daha kalıcı çözümler için hile-i şer’iyye yerine bir iktisat nazariyesi geliştirilsin ve insanımızın içini daha rahat ettirecek hukukî işlemler oluşturulsun. Şu hususa da atıfta bulunalım ki hile-i şer’iyye de hududllaha şeklen de olsa riayet edilirken günümüz hukukunda hukuku dolanma diye ifade edilen, tamamen kanunun boşluklarından yararlanmak suretiyle kanuna karşı hile yaparak hukuki sorumluluktan kaçmaktan farklıdır.

Günümüzdeki muamelelere gelince, meşrulaştırma gayreti yerine İslam hukuku ışığında çağın gereklerine uygun bir iktisat teorisi geliştirilerek onun felsefesi ve mantığı dâhilinde problemler çözüme kavuşturulabilir. Ya da İslam hukukunda mevcut olan müşareke, mudarebe, istisna, selem ve benzeri akitlerden faydalanılarak meselelerin çözümüne gidilebilir. Bugüne kadar yapılamamasının sebebi, çağımızdaki hızlı iktisadi gelişmelere intibak sağlanmadan ve İslam’ın önerdiği iktisadi yapı ve iktisat felsefesi oluşturulmadan, İslami finans fikrinin öne çıkmasıdır. İslam dünyasının bu hali, nazire olarak mesken için inşa edilen bir binayı eğitime çevirmek için yapılan gayretlere ve sıkıntılara benzemektedir. Plan ve proje farklı olunca istenilen sonucu elde etmek bir hayli güç olmuştur. Müslümanların dışında oluşturulan finans sisteminin doğurduğu etkiler kendimize özgü makro ve mikroekonomi sistemini kurana kadar de devam edecek gibi görünüyor. İşte bu durumdan etkilenen diğer oluşumlar da halkın ihtiyaçlarını zaruret menzilesine tenzil ederek yüklü paralarla büyük işletmeler kurmuşlardır. Bu gayretleri takdir etmekle birlikte, neyin zaruret neyin ihtiyaç olduğunu yeniden tespit edip zaruret kavramı yerine de yeni bir kavramın kullanılmasını öneriyoruz. Çünkü zaruret kavramı yıpratılırsa faizli muamelelerin hepsi için farklı bir gerekçe bulunacaktır. Belki de “umumi belvâ” diye bilinen durum gereği, bu neviden olanlara ayrı bir hüküm, ihtiyaç nevinden olanlara ayrı bir hüküm, zaruret nevinden olanlara da ayrı bir hüküm verilmesi uygun olacaktır. Ayrıca fıkıh usûlü açısından zaruriyyâtın altında olup belki de günümüzdeki ihtiyaç kavramını birlikte karşılayan haciyyât ve tahsiniyât nev’inden işlemler için bir delile ihtiyacın olduğu söylenebilir. Zaruriyyât için delil aranmasına hacet de yoktur. Zira dini, nefsi, nesli, aklı ve malı korumak bediiyattandır ve bütün dinlerde mevcuttur. Dolayısıyla günümüzde yapılan finansal işlemlerle, ev ve araba alımıyla ilgili yürütülen akitlerin geçerliliği için saydığımız zaruriyât-ı hamseden hangisi söz konusu olabilir. Öyleyse günümüz finansal işlemlerini izahta, zaruret kavramı yerine başka bir kavram kullanılmalı ve ona göre de hüküm belirlenmelidir. Ev veya araba satımı gibi işlem yapan kurumların, işlemlerinin sonucunda kurumsal giderleri ve huzur haklarını aldıktan sonra kalan sermayenin ya katılımcılara iadesi ya da şirket mantığıyla yatırıma yönelerek elde edilen kâr ve zararın yine katılımcılarla hisse-i şayia olarak taksim edilmesi, halkın güvenini de artıracaktır. Bu nedenle ayrılmak isteyenlerin ise hisselerinin en kısa sürede ödenmesi sağlanmalıdır.

Zaruret, ihtiyaç ve umum-i belva gibi hususların kriterlerinin yeniden belirlenmesi ve hükümlerinin verilebilmesi için Din İşleri Yüksek Kurulumuzun bir toplantıyı bu alana hasretmesinin ehemmiyeti de anlaşılmıştır.

Mustafa YILDIZ

Öncelikle panelistlere teşekkür ediyorum. Bir iki eklemem olacak Londra Metal Borsasıyla ilgili. Şimdi burada vadeli işlemlerden bahsedildi ama Londra Metal Borsasındaki teverruk işlemleri aslında vadeli ayağıyla tamamen ilişkisiz. Çünkü bu işlemler likidite yapılmıyor. Çünkü London Agent var, brokerler arasında ayrı bir platformda yapılıyor. Warrant Management diye bir sistem var. Bunun üzerinden yürüyor. Vadeli işlemle herhangi bir ilişkisi yok yani. Vadeli işlemlerin %99’u nakdin ters pozisyon alınıp kapatılıyor işte %1’i fiziki teslimata gidiyor. Bunlar apayrı işlemler. Tamamen vadeli tarafta yapılan işlemler. Burada yapılan işlem tamamen spot işlem. Dediğim gibi London Agent üzerinden ayrı bir sistem üzerinden yapılıyor.

Sorularım da var. Aslında burada varant tam anlamıyla satışta değil. Şimdi şöyle siz bunun tam anlamıyla bir satış yapabilmesi için tamamen depodan çekmeniz gerekiyor. Çünkü depodan çektiğinizde KDV doğuyor. Ya da farklı bir ülkedeyseniz gümrük vergisi doğuyor. Sizin bunu satış olarak değerlendirebilmeniz için hukuken de veya şu anda meri hukuka göre bunun depodan çekilmesi lazım. Depodan çekilirken KDV, elleçleme bedeli ve depolama ücreti gibi ücretler doğuyor. Artı varantın el değiştirirken oluşan değeri yani oradaki yansıyan değer gerçek değeri de değil. Aslında nominal değeri. Çünkü eleminideki işlemlerde depodaki oluşan kuyruklar nedeniyle iyi varant kötü varant yani bizim elüs dediğimiz aslında burada uygulamada. İyi varant kötü varant, filimli varant, iskontolu varantlar var. Dolayısıyla bütün bu unsurları koyduğumuzda bunun hani gerçekten bir satış olduğu da tartışılacak bir şey, bence satışta değil yani. Sadece belki şöyle nitelendirilebilir. Satın alma hakkı alıyor ama depodan çekmediği için o bedelleri ödemediği için gerçekten zaten onun mülkiyetine geçmiyor. Bu aynı anda başka bir tarafa satmış oluyor. Üçüncü bir meselede şu. Aslında takas bank üyesi diye bir platforma yok elüsler için veya lisanslı depoculukla takas bankın aslında merkezi kayıt kuruluşunun ilişkisi var. Elektronik kayıt kuruluşu olarak elüsler için kabul edilmiş bir platforma. Onlarda da bu ticaret borsalarının yaptığı işlemler için arka taraftaki kaydi saklamasını yapıyor. Burada da takas banktan ziyade ürün ihtisas borsaları üzerinden bu işlemlerin yapılması öngörülüyor. Yani ticari borsaların yerini artık ürün ihtisas borsaları alacak. İki tane sorum olacak. Bir tanesi şöyle: Teverruk işlemlerinde amaç bir ticaret yapmak mı? İki bacak var, bir vadeli işlem yapılıyor. Bir de spot işlem var. Şimdi, gerçek bir satışla ticareti canlandıralım mı amaç yoksa ben bir şekilde nakit temin etmek istiyorum. Bu nakit teminin, bu iki işlemi birleştirerek yapıyorum. Nakit temin etmek bir yerde aslında paranın zaman değerini kullanmak. Sonuçta da faize düşülmüş oluyor. Buradaki temel amaç ne, teverrukta? İkinci işlem de Borsa İstanbul olarak böyle bir platformun oluşturulması yönünde böyle talepler geldi. Biz de buna yönelik bazı çalışmalar yaptık. Ama çok ciddi mevzuat değişikliği ihtiyacı var burada. Aynı platforma kurulursa gerçekten doğru olur mu? Çok tartışmalı bir konu şeyi de göremedim. Yani bu teverruk işlemi olmasında tüketici finansmanı için veya likidite yönetimi için alternatifimiz veya çözümümüz budur diye de net bir şey göremedim. Dolayısıyla bu ihtiyacı karşılamak için ve yurt içindeki paranın yurt dışına gitmemesi için yurt içinde böyle bir platform kurulması gerekiyor mu?

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Soru daha ziyade zannederim Erdem Bey’e yönelik.

Erdem HURŞİT

Bence gerekiyor. Niye gerekiyor. Biz seminerlere gidiyoruz. İngiltere Büyük Elçiliğinde seminere gittiğimizde karşımda The Cıty diye tabir ediliyor Londra Metal Borsasının bulunduğu yerdeki kişi. Oradaki kişi geliyor, Biz İslami finansta şuralardayız siz buralardasınız diye ahkâm kesiyor. Düzgün kuralları belli, burayı tekrarlamak istiyorum kuralları belli, kaideleri belli, nasıl yapılacağı konuşulmuş, herkesin üzerinde mutabık kaldığı bu tür borsayı Türkiye’de yapmak bence gereklilik. Bu yönüyle çünkü bu düşüncenin arkasında da şu var; Yani bankacılık 1472 yılında dünyanın en eski bankasının kurulmasıyla XIII. Yüzyılın sonunda ortaya çıkıyor. Bankacılık da rahiblerle ortaya çıkıyor. Yani altını rahiplere veriyorlar. Rahipler birilerinden altın alıyor. Sonra birilerine altını veriyor. Ve bankacılık çıkıyor. Müslümanlar bunu hiç düşünemiyor mu? Düşünmüşler yani Peygamber Efendimiz zamanında, yapılan işlemin çok çok daha fazlasını düşünmüşler. Çok çok daha detayını düşünmüşler. Ortaklıkları düşünmüşler, birçok şeyi düşünmüşler. Ama biz ne yapmışız, benim şahsi düşüncem tabi bu bir türlü işi organize haline getiremediğimiz için, burada çekincelerimiz ya da eksiklerimiz olduğu için, Adamlar organize hale getirmişler. Almışlar yürümüşler birçok şey yapmışlar. Biz sonradan içine girip İslami olarak bunu yapmak istiyoruz, haliyle adam o zaman diyor ki biz kurduk gitti. Şimdi seni nasıl alacağız buraya diye zorlanıyoruz yani. Yani otele benzetiyorum ben bunu, otellere gidiyoruz çok güzel, mescit? Mescit yok. Size oda ayarlayalım, serelim bir şeyler, orada namazınızı kılın. Biz en başta bu oteli dizayn etseydik, mescidi de herşeyini düzenleseydik daha iyi olmaz mıydı? O yönüyle Türkiye’de olması bence çok önemlidir. Diğer tarafı teverruk ticareti canlandırmak mıdır, nakit temin etmek için midir? En büyük tartışma konusu fıkhî olarak bence burasıdır. Haddim değil bu tartışmaya girmeyeceğim, Nihayetinde biz çok düzgün bir sistemi kursak da Hocalarımızın şuna karar vermesi gerekecek. İnsanlar buraya girdiğinde nakit temin etme amaçlı girecek, Böyle şeye icazet verelim mi vermeyelim? Onların vereceği icazete ve belirleyeceği kurallara göre de bizler hareket edeceğiz.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Mustafa Bey cevaz veriyor muyuz yoksa?

Mustafa ÇAKIR

Benim daha öncede beyan ettiğim şey bunu açıklıyor aslında, cevazı veya ademi cevazı açısından. Yani eğer klasik bireysel teverruk formunda uygulanacaksa evet bankaların likidite yönetimi açısından böyle ihtiyaçları olabiliyor. Yani bu, sermayeyi artırma, işlem hacmini daha üst seviyeye taşıyacak sermayeyi elde etme gibi amaçlar… Böyle bir ihtiyaç ile bizim fıkıhta gerçekten ihtiyaç tabiriyle kastettiğimiz şey farklıdır. Yani çok basit şeyler de insan için ihtiyaçtır ama bizim fukahamızın ihtiyaç kavramına yaklaşması daha ciddi, yani olmadığı zaman gerçekten hayatın seyrinde ciddi zorluklar ortaya çıkacak durumlardır. Gerçi burada hocalarım bunu daha güzel açıklayacaklardır. Dolayısıyla günümüz finans sektöründe ve diğer uygulamaları itibariyle hem ihtiyaç hem de zaruret kavramları kendi rayından çoğu kez çıkarılabiliyor. İfade ettiğim anlam alanı oldukça genişletiliyor. Hâlbuki o konuların sınırları bellidir. Hatta buna fukahamız çeşitli örnekler veriyor. Zarurete örnek nedir, ihtiyaca örnek nedir, hakikaten onlar ayrı meselelerdir. Bunları hocalarım daha iyi bilirler. Bu bakımdan bunlarla kastettiğimiz gerçekten önemlidir. Ben sonuç olarak zaten bu tebliğde ulaştığım sonuç da şudur: Faizsiz bankacılıkta fon toplama ve fon kullandırma usulü olarak ortaklık ve katılımın esas alındığı usullere ağırlık verilmesi, İslam’a uyarlanmış şekilsel modellerden ziyade, risk paylaşımına dayalı, özgün gerçekçi temelleri sağlam modellerle iktisadi faaliyetlere devam edilmesi uygun olacaktır diyoruz. Ve gerçekten doğrusu da budur. Yani bunlar gerçekten bankanın diyelim ki kilitlemiş böyle bir finansman ihtiyacı ortaya çıkmış ki onu temin edemedikleri takdirde bütün işlemler kilitlenecek yani böyle ciddi durumlar ortaya çıktığı takdirde o zaman da dediğim gibi klasik bireysel teverruk formunda altyapısı düzenlenebilirse o takdirde buna başvurulmasında ben fıkhî açıdan bir sakınca görmüyorum.

Yrd. Doç. Dr. Necmettin GÜNEY

Ben de sunumlar için teşekkür ediyorum. Ben de Fatih Mehmet beyle benzer bir soru soru soracaktım. Zaruretle ilgili ama. Bu durumda tersinden sorayım ben Erdem beye. Mesela zaruret olmadığı için müracaatı reddedilen bir teverruk örneği verebilir misin?

Erdem HURŞİT

Mesela geçen hafta gelen yeni bir örneği vereyim Aklıma o geldi hemen. Adam ülkeler arası ticaret yapıyor. Gemisi var. Gemisi bir ülkede kalmış, malı yüklemiş, mazot alabilmek için finansman talebinde bulunmuş. Biz diyoruz ki murabaha yapabiliriz. Adam diyor ki murabaha ile yaparsanız siz göndereceksiniz satıcıya, siz göndermeyin ben kendim göndermek istiyorum kendi hesabımdan, benim böyle bir zorunluluğum var. Benim göndermem lazım dedi. Biz de bunu uygun bulmadık ve vermedik. İşte zarar ediyorum, gemim orada yatıyor vesaire felan diye geldi gitti uzunca bir süre ama biz buna uygunluk veremeyiz zaruret yok dedik.

Prof. Dr. Orhan ÇEKER

Kısa kısa üç nokta bir de bir soru soracağım. Her şeyden önce teverruk bir sonuç, çare olarak ortaya çıkmış görünüyor. Yani borçlu hacizli duruma düşecek yani alacaklılar haciz gönderecekler, dolayısıyla borçlunun şahsiyeti rencide olacaktır. Buna bir çıkış yolu olarak ortaya çıktığı anlaşılıyor. Ben burada devlet yetkililerine bir teklifte bulunacağım. Haciz konusunda borçlunun şahsiyetinin rencide olmayacağı yeni bir düzenleme düşünülmelidir. Bu bir. İkincisi teverruk anlatılırken birisi ismini hatırlamıyorum. Safkateyn olarak değerlendirmiş. Teverrukta safkateyn olayı yoktur. Yani bir akit içerisinde iki akit söz konusu değil. Gerekirse sonra izahını yaparız. Başka bir mesele tek vekilin, tek kişinin iki tarafın vekâletini üstlenmesi temsil etmesi caiz değildir. Caizdir diyenler bunu nikâha kıyaslayabilirler. Nikâh akdi ile diğer akitler arasında temelde bir farklılık var. Bey‘akdi sureta bir muamele iken nikâh akdi şeklen bir akittir amma mahiyet olarak işin içerisine ibadet girmektedir. Dolayısıyla alışveriş akdini nikâha kıyaslayarak burada tek kişi iki tarafı temsil edebilir diyemez. En son bir soru soruyorum. Teverruk işlerini yapan banka, borçludan bu işlem karşılığında ücret alıyor mu? Eğer ücret alıyorsa, iş vekâlet olmaktan çıkar ticarete dönüşür. Dolayısıyla vekâlette tazmin söz konusu değildir. Vekil emindir. Bunlar söylenemez. Vekâlet ilkelerine göre değerlendirilmesi gerekmektedir.

Yrd. Doç. Dr. Aytaç AYDIN

Benim Mustafa Bey’e bir sorum var. Bir de iki kısa önerim olacak. Şöyle tahayyül etsek teverruk uygulamasında, o takdirde problem aşılmış olur mu? Mal gerçek, üç yüz ton demir düşünelim, Türkiye’de saklama deposunda, mevcut mal miktarını geçmemek şartıyla kıymetli evrak üretiliyor. Mal ne kadarsa o miktarda kıymetli evrak var ve malı temsil ediyor. Mal satış deposundaki miktarı taşmıyor. Ancak vade teverrukta olduğu gibi çalışıyor. Bu tasvirde yani yüzde üçü gerçek üzere dönüyor demiştik, her şey gerçek olduğunda bu takdirde bir problem oluşur mu? Sorum bu.

İki kısa öneriye geçiyorum bunun ardından. Bunların hepsi, örneğin hisse senetleri, teverruk benzerleri kıymetli evrak konusunda dönüyor. Aslında kıymetli evrak da bir hukuk ile ilgili kuralları prensipleri bu idari düzen fiilen çalışırsa çok yerinde olur diye düşünüyorum. Günümüz hukuku ile çalışılmış, bir de İslam hukuku çerçevesinde kıymetli evrak hukuku çerçevesinde prensipler konursa şu problemlerin pek çoğu cevap bulur diye düşünüyorum.

İkinci önerim de mali piyasanın tüm unsurlarının birbirleriyle etkileşim halinde tüm unsurları içeren ve bu mali piyasayı birbiriyle etkileşim halindeki paydaşlarıyla da bir araya gelerek çalışacak, belki beş yıllık, o unsurlar; taraflar fon talep edenler, fon arz edenler ve bunun yanında finansal aracı kurumlar, finansal araçlar ve hukuki idari düzen olmak üzere bu beş unsuru çalışacak bir uzmanlar ekibi, paydaşlardan oluşan onlar bankalar ve finans katılım kurumları olmak üzere bir uzmanlar ekibi çalışırsa hem ülkemize hem İslam âlemine çok büyük bir hizmet olur diye düşünüyorum.

Mustafa ÇAKIR

Önerilerinden dolayı hocama teşekkür ediyorum. Eğer bunun Türkiye’de gerçek bir piyasası oluşturulursa dedi hocamız... Erdem beyin de bahsettiği lisanslı ürün ihtisas borsaları, yani günümüz itibariyle hazırlanan yöntem, anladığım kadarıyla bu sisteme biraz uyuyor. Bir de şu da var, yani menkul kıymetlerin teverruk işlemlerine konu olması meselesi, bunu burada arz edemedim aslında zaman yoktu diye. Mesela Suud’da Racihi Bank tarafından gerçekleştirilmiş böyle bir uygulama var. Biz böyle, emtia var mıydı yok muydu, işte ürün borsaları, kabzı, teslimi… Bu türlü problemlerden de en azından alıcıyı satıcıyı kurtaracak, yani büyük ölçüde belki de birçok problemi halledecek, en azından o arada gerçekleşen alışveriş akdinin sıhhati bakımından söz konusu olan problemleri de çözecek bir öneri… Yani meşru kabul ettiğimiz adi hisse senetleri gibi mesela, banka mülkiyetinde olan bir hisse senedini müşteriye satsın vadeli olarak, ondan sonra müşteri de bunu kendi yatırım hesabından piyasaya arz etsin satsın. Mesela teverruk formunda uygun şekilde bunun gerçekleştirildiğine dair en azından örnekler görebiliyoruz. Bu türlü alternatiflerle de çeşitlendirilebilir diye düşünüyorum.

Yrd. Doç. Dr. Aytaç AYDIN

Net olarak ifade edildiğinde mal gerçek, kıymetli evrak malı temsil ediyor, ilgili depoda var. Ve o miktar da aşılmadığı takdirde uygundur diye anladım doğru mu?

Mustafa ÇAKIR

Evet.

Prof. Dr. Hacı Mehmet GÜNAY

Ben de tebliğ sahiplerini tebrik ediyorum. Gerçekten, her şey çok güzeldi. Müzakere de öyle. Fakat bir serzenişte bulunmak istiyorum. Teverruk konusu iki üç sene evvel ele alındı. Konya’da Altın ve Finans Sitemleri Sempozyumu olmuştu. Ondan sonra yine Konya’da İslam Ticaret Meseleleri Sempozyumunda da bu ele alındı. Bu konuda epey bir yayın da var. Aslında bu katılım bankalarının fukahayı hiç de dinlemediği anlaşılıyor burada biraz serzenişte bulunmak gerekirse. Çünkü orada da bu konuşulanlar fazlasıyla söylendi. Hatta orada bu teverrukun çok da fazla yapılmadığı mahcup bir eda ile sadece istisnai hallerde sadece hatırlı müşteriler için yapıldığına dair biz içerden bilgiler almıştık. Aslında pek de yapılmıyor deniliyordu ama şuanda anlaşılan o ki bu artık kurumsal bir hale gelmiş, yaygın hale gelmiş. Ben bunu endişe verici olarak görüyorum doğrusunu isterseniz. Aslında herkes bunun iyi olmayan bir şey olduğunu biliyor görüyor ama bunu göstermelik sanki mış gibi bir şey olduğunu görüyor. Fakat zaruretin de biraz içini boşaltılarak bu noktaya geliniyor. Aslında bu biraz da şeyden kaynaklanıyor. Her zaman da söylüyoruz İslam Ekonomisi Finansı diye bir tabir yerleşik hale geldi. O İslam’la Ekonomi kısmının çok fazla dikkate alınmayıp finans ayağının çok fazla ön plana çıkarılmasından kaynaklandığını düşünüyorum. Çünkü ne kadar çok bu alanda finans hacmini genişletirsek sanki o oranda İslami finansa katkı sunacağımız gibi bir anlayış var. Ben mesela İngiltere ile bu anlamda yarışıyoruz. Oysa uzatmadan hemen söylüyorum bu, İngilizler de buna moral ekonomi diyor yahut da Şeriat Konlaynis ekonomi diyorlar. Yani bu işin etik değerlerle yapılması gerektiğini onlar da kabul ediyorlar. Fakat bunu göstermelik bir hale getirip yapay ve göstermelik işlemlerle bu faiz benzeri bir şeyi kurumsal hale getirmenin bence çok tehlikeli bir yöne doğru gittiğini düşünüyorum Belki birçok kişi de aynı şekilde düşünüyor. En azından bunu açık bir dille söylüyorum. Borsa İstanbul’un bu işe girmemesini tavsiye ediyorum. Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Hocam biz de teşekkür ediyoruz. Naz makamında dile getirilen bu serzeniş ve endişe inşallah dikkate alınır.

Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Teşekkür ederim bütün konuşmacılara. Benim konuşmamın Hacı Mehmet hocamın tam arkasından gelmesi de bir tesadüf oldu herhâlde. İyi ki dinlememişler fukahayı diyecektim ben.

Şimdi şu toplantı üç yüz yıl önce Osmanlı merkezinde yapılmış olsaydı bunlar neyi tartışıyor, bu adamlar niye bunu problem etmişler diye çok şaşıracaklardı. Bunu biliyoruz ve konuşmacımızın bir Osmanlı topraklarında yaşayan ve o gelenekten gelen bir konuşmacının da dört yüz yıl Osmanlı devletinin Şeyhü’l İslamlığı’nın müfta bih görüşü olan muamele-i şeriyye’yi sanki en uçuk, hiç uğranılmaması gereken bir yermiş gibi konuşması da çok ilginç bir değişimin örneği aslında.

Bu teverruk dediğiniz şey bildiğimiz înedir. Bildiğiniz muamele-i şeriyye’dir. Hiçbir farkı yok. Çünkü zaten înenin de bizim kitaplarımızda bin bir çeşidi var, bunu biliyoruz. Şimdi ne oldu da Osmanlı Şeyhü’l İslamlığı ve ondan önce de Hanefi ulemasının müfta bih olduğu bir görüş, bugün hem Din İşleri Yüksek Kurulu tarafından hem de bütün fukahamız tarafından ve bütün Mecmeu’l Fıkhî’l İslamiler tarafından kötü bir muamele olarak bu kadar reddedildi. Gerçekten anlamak, analiz etmek lazım. Yani nasıl bu değişim ortaya çıktı.

Muamele-i şeriyyeyi biliyoruz. Çok açık net, üçüncü bir kişi de yok arada. Londra borsasına da ihtiyaç yok. Bizim borsaya da ihtiyaç yok. Direkt önünde yapıyor para vakıflarının. Süleyman hocam burada uzman, uzun uzun anlatabilir, tezi bütünüyle bununla ilgili. Şimdi yani 10’a 11 buçuk ya da 10’a 11 uygulaması diye bilinir ve yüzyıllarca uygulandı.

Para vakıfları tartışmasındaki tartışma, para vakıflarının borç muamele işlemiyle ilgili tartışma yoktur. Ne Çivizade ne Birgivi Mehmet Efendi ne de diğer karşı çıkanlar muamele-i şeriyye’nin meşru olmadığını söylemiyorlar. Aksine ona zaten karşı çıkamayacaklarını biliyorlar. O müftabih görüş mezhepte. Ebu Yusuf’a İmam Muhammed’e gitmeye gerek yok. Mezhep yaşayan şeydir ve bu müfta bih görüştür Osmanlı coğrafyasında. Onların karşı çıktıkları, diyorlar ki, bunlar bilmezler uygulamada hata ederler, vs diye. Bâlî Efendinin mektuplarından biliyoruz niye karşı çıktıklarını. Onların karşı çıktığı şey, para vakfedilir mi ile ilgili bir konu. Bu başka bir konu. Yoksa o müessesenin yaptığı işlem, zaten mezhepte meşru kabul edilmiş ve bağlayıcı kabul edilmiş bir işlem. Ve bununla ilgili elimizde dört yüz yıllık kayıtlar mevcut. Hem fetvalarda hem sicillerde binlerce on binlerce yüz binlerce şey var. Murat Çizakça’dan dinlediğim uzun bir hikâye var. Bu Osmanlı şeyhülislamlarının fetvalarını Malezya bağlamında özellikle bu teverrukla ilgili işlemlerle ilgili. Bunu şimdi çok uzun süreceği için anlatmıyorum. Onu merak edene anlatabilirim.

Fakat biz nasıl oldu da bu noktaya evrildik, hakikaten anlamakta güçlük çekiyorum. Yani bizim müfta bih görüşümüz idi bu. Şuanda biz hep beraber diyoruz ki teverruk (caiz değil, ancak o zaman) hem de iki kişi arasındaki teverruk ya da îne neyse çok rahat yapılabilirdi ve meşru idi.

Şimdi para vakıflarının yaptığı muameleyi, muamele-i şeriyye’yi sorgulayan bir fetva örneği var. Ebussud Efendi’ye soruluyor. Daha sonra Zekeriyyazâde Yahya Efendi de de tekrar ediyor bu fetva. Bütün şeyhülislamlığın standart fetvasıdır. Bütün nuküllü fetva mecmualarında bulabilirsiniz bunu. Şöyle diyor: Zeyd dese ki ya bu para vakıflarının yaptığı işlemler, bir ribadan başka bir şey değildir kardeşim. Bunlar nedir yani bunlarla şey yapıyorsunuz. Onlar da deseler ki ya işte fetva var. Şeyhülislamlığın fetvası var. (Diğeri dese ki) olur mu öyle şey, yemişim öyle fetvasını, öyle fetva mı verilir, dese ne lazım gelir diye soruyor? Ebussuud Efendi’nin cevabı: Tecdidi iman, tecdidi nikâh, ta’ziri şedîd, darbı beliğ lazım gelir diyor fetvada. Yani, bu noktadayız. Siyaset filan değil aynı bu fetvadan bahsediyor. Yani şöyle bakın dört yüz yıl müftabih olan bir görüşten bahsediyoruz arkadaşlar. Tüm fıkıh kitaplarında çok standart yazan bir konudur, hemen hepsinde vardır son dört yüzyılda. Teverruk bugün dediğim gibi üçüncü kişi araya konularak yapılan işlem. Bunlar öyle de yapmıyorlar. 11’e taksitle alıyor. Aynı kişiye 10 liraya geri satıyor. O anda işlem borçlu hale geliyor. Ve nitekim ben bunu söyleyince yanımdaki Kâşif hocam bana hemen bir ibarede bulundu dedi ki Eşbah’ta Kunye’den nakille der ki: «يجوز للمحتاج الاستقراض بالربح» / Ribh ile istikraz ihtiyaç sahibi olan için caizdir” der. Şimdi ordaki zarureti, bizim fıkıh kitaplarımızdaki teverruktaki zarureti de bence yanlış anlıyoruz. O zaruret değil. Orada şunu demek istiyor. Diyor ki, soru şöyle karz-ı hasen verecek adam bulamasa teverruk yapabilir mi? El cevap yapabilir.

Oturum Başkanı:Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Hocam teşekkür ediyoruz. İnşaallah müzakere edilecektir. Osman Akyüz Bey buyurun.

Osman AKYÜZ

Efendim çok teşekkür ediyorum. Hem bu son oturumdaki çalışma, hem daha önceki çalışmalar hakikaten ufuk açıcıydı. Bu işe sahip çıktığımızı gösteriyor. Faizsiz finansa Türkiye’nin artık sahip çıktığını, bir finans müessesesi, finans sistemi oluşturma gayreti içinde olduğunu ben görüyorum.

Hocamız dedi ki İsmail Bey, neden bu teverruk yapılıyor, daha önce yapmıyordunuz da neden buna başladınız? Kesinlikle ihtiyaçtan. İhtiyaç olmasaydı teverruka başvurmazdık. İhtiyacın bir tanesi vadesinde ödenmeyen, ödenemeyen alacaklardır. Müşterinin taksitlendirme talebidir, vade talebidir, bir ihtiyaçtır. (İkincisi) nakit ihtiyaç talebidir. Bu nedenle kurumlar, bankalar teverruk yoluna gitmeye teşebbüs ettiler. Bu konuda uzun yıllardır tartışmalar yapılıyor. Bu noktaya gelirken vadelendirme konusunda bir zorunluluk olduğu için bir ihtiyaç hasıl olduğu için buna cevaz verildi. Fakat nakit konusunda, benim bildiğim bu işe nakit ihtiyaçları bu sistemle karşılanırsa şeklinde bir mutabakatın bankalarımızda olmadığı yönündedir. Bazı bankalarımız, bu nakit ihtiyaçlarını karşılama şeklinde de teverruku kullanabiliyorlar.

Ben şunu söylüyorum: Türkiye’de biz bu faizsiz finansı, faizsiz bankacılığı otuz iki senedir uygulamaya çalışıyoruz. Dünkü tartışmalardan bugünkü müzakerelerden şunu çıkardım. Biz hakikaten mudarebe sistemini kaynak tedarikinde, kaynak temininde kurduk ve güzel bir şekilde de işletiyoruz. İşte kâr dağıtımı, hesapların hakkı, hukuku, düzenlemeler yani onlarda herhangi bir sorunumuz yok. Banka sisteminde de banka faiz taahhüdüyle para kabul ediyor. Katılım bankası da mudarebe akdiyle kâr zarar akdiyle para kabul ediyor. Burada tamamıyla geleneksel sistemden bu sitem ayrılır. Bütün müesseseleriyle, kâr dağıtımıyla, kâr tevziiyle, hesap, nizam hepsinde bunu gerçekleştirdik elhamdülillah.

Halktan topladığımız tasarrufları değerlendirirken maalesef murabahaya takıldık kaldık. Esas sorunumuz burada düğümleniyor. Yani murabaha sistemi ticaret midir? Bir finansman mıdır? Yani burada bir karar vermemiz lazım. Bu kuruluşlar finansal kuruluşlar, yani bankadır, aracı kurumlar bunlar. Bunlar hakikaten piyasada gördüğümüz tacirler değiller, bir mal üreten, satan veya malları tedarik edip üçüncü kişilere, müşterilere satan konumunda değiller. Finans ihtiyacı olanlara meşru zeminde finansman sağlıyorlar. Murabaha ne kadar meşru ise o çerçevede onu yapmaya gayret ediyorlar.

Biz 2001 yılına kadar malı kendimiz alıyorduk, anında müşterilerimize satıyorduk. Aslında müşterinin bana ihtiyacı yok, malı alacak paraya ihtiyacı var. Dolayısıyla mal ihtiyacı var adamın parası yok. Geliyor bankaya diyor ki bana para ver, şu malı alacağım. Biz diyoruz ki arkadaş ben nakit para veremiyorum. Çünkü nakit para versem buna ilave bir şey alamam. Senin ihtiyacın neyse hangi hizmet, hangi malsa ben bunu alayım sana satayım. Bu alım satışta anında gerçekleşmesi gereken bir işlem. Burda malı müşteri buluyor. Malın evsafını niteliğini, kalitesini müşteri belirliyor. Yani benim müşterim belirliyor. Ben sadece finansmanını yapıyorum. 2001 yılına kadar bu işlem bizzat bankanın üstüne kaydediliyordu. Banka müşteriyle anlaştığı vade farkını faturasına yazıyordu. Müşteriye teslim ediyordu.

2001 yılına kadar olan uygulama şunun için değişti. Bu faturalar dolayısıyla sahte belge, naylon fatura bunlar dolayısıyla kanunlarda, vergi kanunlarında ciddi mali ve adli yükümlülükler var. Maalesef sahte belgeleri, sahte faturaları bizim müesseselerin üzerinden bazı müşteriler geçirdiler. Burda sorumluluk yok. Rahmetli Kemal bey’de bunun için ağır cezada yargılandı. İhracat faaliyetlerinde sahte belge üretip kullanmak nedeniyle.

Şimdi şunu söylemek istiyorum. Biz, murabaha yapıyoruz. Yaptığımız işlerin yüzde doksan küsuru murabahadır, bunu bilelim. Ortaklığı niye yapmıyorsunuz? Bir, ortaklık yapacak vadede bize para yatırılmıyor. İkincisi ortaklık yapacak ortakları maalesef bulamıyoruz. Bulduğumuz ortaklarla yaptığımız işlerde de çoğunda laf aramızda ütüldük. Böyle bir sorunumuz var. Bir işlemin hayata geçebilmesi için o işleme inanan, o kaidelere itaat eden, bir hesap düzenine, bir inanç düzenine, ahlak düzenine ihtiyaç var. Maalesef mudarebede, muşarekede ben şahsen yönetim kurulu üyesi olduğum Albaraka Türk’de müşareke de yaptık. 10-15 tane projemiz de var. Hatta yönetim kurulundan bununla ilgili özel izin de aldık. İyi de neticeler elde ettik. İnşaalah bunu diğer bankalarımıza da yayacağız. Ama hala yüzde doksan doksan beş murabaha yapıyoruz.

Murabahada da vadede para alınamadığında sorun çıkıyor. Arkadaşlarımızda bu sorunu aşmak için acaba bu teverruk sistemini alınamayan paraların vadelendirilmesinde kullanabilir miyiz neticesine geldiler. Aslında bizim yaptığımız iş netice itibariyle bir banka hizmeti. Sadece vatandaştan para topluyoruz. Onu meşru kabul edilen usullerle bunu tüccara, sanayiciye, üretimciye kullandırmaya çalışıyoruz. Bunun dışındaki bütün bankacılık hizmetleri, zaten diğer bankalarda yapıyor. Belli bir ücret karşılığında bunu yapıyoruz. Bu murabaha işlemleri dolayısıyla elde ettiğimiz gelirleri de vatandaşların hesaplarına hisseleri miktarınca taksim ediyoruz.

Bir de şunu yaptık. Her bankamızda işlemlerin fıkha uygunluğunu sağlayacak heyetler oluşturduk. Hatta onu da biraz ileri taşıdık. Birlik bünyesinde bir danışma komitesi oluşturduk. Birkaç yıldır da o komiteyi çalıştırıyoruz. Orda bankalarımızın uygulama ahenk birliğini sağlamak için görüşleri bir araya getirmeye gayret ediyoruz. Ortak kanaatler, fetvalar oluşturuyoruz. Hatta şu anda bankacılık otoritesi de faizsiz bankacılığı, sadece faizssiz bankacılığı değil faizsiz finansı raptu zapt altına alayım, bir kaidelere bağlayayım, daha çok fıkhî prensipleri bu işin ne olmalı şeklinde bir çalışma yapıyor. Yarın arkadaşlarımız da o tasarıyı bize sunacaklar. Aslında bu tasarı tamamen katılım bankalarının, faizsiz finans kuruluşlarının İslami prensiplere uygunluğunu sağlamaya yönelik prensipleri vaz ediyor. Nedir bu? Faizsiz Finans Standartlar Kurulu oluşturuluyor. Bu kurul bağımsız olacak. Devletin bir müessesi olacak. Faizsiz finansa ilişkin şer-î standartları belirleyecek. AAOIFI’nin belirlediği standartlara benzer standartlar belirleyecek. Bu standartlara da katılım bankaları uymak durumunda olacak. Uymazsa zaten kamuoyunda bir şekilde teczi edilecek. Yani sistemin dışına itecek, halk itecek bunu. Yani yasa itmeyecek bunu. Böyle bir çalışma içindeyiz. Ben şunu söylüyorum. Bu çalışmalar çok hayırlı çalışmalar, hocalarımızın kendilerini çok geliştirdiğini, bu konulara beyin yorduklarını görüyorum. Meselelere de çözüm bulma gayreti içinde oldukları görüyorum ve bundan da sevinç duyuyorum, teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Biz de katkı için teşekkür ediyoruz. Zeki Hocam buyurun. Servet Hocam size de söz vereceğim.

Zeki SAYAR

Hocam ben de yüce heyeti saygıyla selamlıyorum. Özellikle tebliğci ve müzakereci arkadaşlara özel teşekkür ediyorum. Güzel tebliğler sundular, istifade ettik.

Ben, konuşacağım şeylerin cevabını Osman hocamdan aldım. 1989 yılında merhum Turgut Özal Mekke-i Mükerreme’de o zaman hacca giden müftüleri ve hocaları topladı şöyle bir şey söyledi: “Ben Müslüman bir insanım, faize karşıyım. Faizin haram olduğuna inanıyorum. Ama beni biraz da faizci olarak itham ediyorlar. Halbuki faize karşı olmak, faiz haramdır demek, yani bir alternatif sunmakla olur. Dolayısıyla biz finans kurumlarını kurduk, bunlara siz sahip çıkın”.

Hakikaten şimdi gerek bakıyorum Din İşleri Yüksek Kurulu bu konuları hem bünyesinde tartışıyor, hem de iki defa böyle seçkin ilim adamlarının istişaresine sunmuş, işte bilim insanları çalışıyor. Hakikaten ben de çok memnun oldum genç arkadaşlar bu konulara vakıf. Bu konular tartışılıyor ama şöyle bir mesele var.

Geldiğimiz otuz yıllık tecrübe neticesinde şimdi bu finans kurumlarının ortaya koydukları estürmanlar filan -gerçi Murteza hoca her ne kadar çok kesin ifade etse de- ortaya çıktı ki biraz tartışmalı. Yani teverruktur, sukuktur ve benzeri. Bunlar da elbette olacak ama biz bu istisnai kurallar üzerine İslam iktisadı kurabilir miyiz? Evet, bu bankalar belki bu işin tamamı değil ama ben zannediyorum yeterince bilgi var. Kendi bünyelerinde de bilim insanları var. Ama uygulamada Faruk Beşer hocamız da söyledi. Burda ilgili arkadaşlar var, bu kurumlara yakın insanlarız. Ama burada konuştuğumuz şeylerin özellikle bu murabaha kısmında uygulamada söylenildiği şekliyle uygulanmadığına da zaman zaman şahit oluyoruz. Bu katılım bankalarının veya faizsiz sistemin işi sadece murabaha olmamalı. Malı peşin al, üzerine koy sat. Bunun dışında İslam İktisadı’nın güzel örnekleri ortaya konmaya çalışılmalı. Hakikaten bu ülkede bir sömürü aracı var, faiz sistemi var. Ben bunun sosyolojik sebeplerinin de olduğunu düşünüyorum. Ancak bu finans kurumlarının çalışmalarının sadece böyle tırnak içerisinde şer-i hileleri esas alarak değil de daha müşareke gibi mudarebe gibi uygulamalara dayanması gerekir.

Başlangıçta bir dönem Faisal Finans’ta hocamız Mehmet Savaş danışmandı. Bendeniz de hocanın derslerine devam ediyordum. Zaman zaman gider gelirdik. O zaman başlangıçta bu müşareke işleri, mudarebe daha çok konuşuluyordu. Şimdi gelinen noktada baktığımızda büyük oranda işler murabaha etrafında dönüyor. Ben ilgili arkadaşlar var, onlara bu müesseselerin önemli olduğunu düşünüyorum. Müslüman muhafazakar insanlar buraya ümit bağlıyor. Sistemin daha sağlıklı çalışmasının gerektiğine inanıyorum ve bunu tavsiye ediyorum, saygılar sunuyorum.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Hocam, biz de çok teşekkür ediyoruz. İnşaallah katkı dikkate alınır. Servet Bey, herhalde katkınız olacaktı.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Hocam ben söz verdiğiniz için teşekkür ederim. Ben araya girdim, özür dilerim. Osman Bey, 91 dedi sehven o 2001 (olacak) kayıtlara doğru geçsin diye Osman Bey’e hatırlatmada bulunmak istedim. Dolayısıyla kayıtlara da geçti. Hocam üç nokta var: Bir zaruret meselesine biz çok takıldık. Varsayalım ki zaruret var, bu vatandaş için zaruret. Bankanın vatandaşın bu zaruretini suistimal etme diye zarureti yok. Bunu bir tespit etmemiz lazım bir. İkincisi para vakıfları meselesi, Murteza hocamla bu konuda anlaşamıyoruz. Beyu’l-îne’ye Hanefi fukahası cevaz vermemiştir. Tamam, bir takım fetvalarda verilmiştir ama beyu’l- ine’ye, bey’ul vefa’ya da bey’ul istiğlale de Hanefi fukahası, yani Hanefi teorisi genel olarak fetva vermez.

Prof. Dr. Murteza BEDİR

Hanefi kim hocam? Hanefi kim? Mesela Şeyhü’l-İslamlar Hanefi değil mi?

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Hocam şöyle mesela Serahsi’sidir, işte Fethu’l Kadir’dir bizim bildiğimiz Hanefi literatüründe beyü’l-îneye bakış genel olarak olumsuzdur.

Prof. Dr. Murteza BEDİR

Fetâvâ Kâdîhân’da var hocam.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Yok, hocam şunu diyorum. Genel olarak olumsuzdur. Hocamın doktora öğrencisi Kamil Yelek’e ben bunları tek tek tespit ettirdim. Şöyle diyelim; beyu’l-vefaya cevaz veren örneğin yüzde yetmiştir. Ama beyu’l-vefada bu oran. Beyu’l-istiğlale gelince örnek diyorum, bu rakamlar (kesin değil) yüzde otuza düşer. Beyu’l-îneye cevaz veren hiç yoktur, Hanefiler açısından diyorum. Zaten Hanbeliler cevaz vermez. Malikiler de cevaz vermez. Fakat asıl mesele şu, benim Murteza hocamdan ayrıldığım nokta şurası asıl. Şimdi Murteza hocam İslam tarihinde geçmişte sabit olmuş bir şeyi, tarihen sabit olmuş bir şeyi veya bir fetvayı fıkhen de sabit ve doğru kabul ediyor, böyle bir yaklaşımı var. Doğru, tarihen sabit olabilir bir şey. Fakat fıkhen sabit olduğunu, doğru ve isabetli olduğunu söyleyemeyiz.

Prof. Dr. Murteza BEDİR

Hocam tarihen sabit ne demek, fıkhen sabit ne demek? Şeyhü’l-İslam fetvası tarihen mi sabit fıkhen mi sabit? Bunu karıştırmayalım lütfen.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Hocam şunu diyorum: Doğru, tarihen doğru, Şeyhü’l-İslam böyle bir fetva vermiş. Bu fetvalar var.

Prof. Dr. Murteza BEDİR

Vermiş mi?

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Bu fetvalar var.

Prof. Dr. Murteza BEDİR

Müfta bih mi bu?

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Hocam şunu diyorum, tarihen doğru. Fakat biz bunu fıkhın kriterlerine vurduğumuz zaman fıkha göre aykırı arkadaş. Bunu dememiz lazım. Yanlış yapmış diyebilmemiz lazım. Bugün biz diyoruz. Hocam asıl oraya geleceğim bitireceğim hocam. Şimdi ben bugün diyorum yanlış yapmışlar. O gün siz yanlış yapmışsınız diyenin kellesinin gitmekle tehdit edildiği bir ortamda tabiki müfta bih fetva olur. Kellesinin korkusu var adamda nasıl itiraz etsin ki.

Prof. Dr. Murteza BEDİR

Hocam meseleleri birbirine karıştırıyorsunuz. Hiç alakası olmayan bir şeye çektin. Ulemanın fetvasıyla Şeyhu’l-İslamlık bu fetvayı verdi. Sultan istediği için vermedi. Bu fetva Osmanlıdan önce de vardı zaten. Müftabihtir, açın bakın Zahidî’nin Kunye’sine, her yerde var bunlar.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Tarihen var diyorum ben inkar etmiyorum. Ama sürgün edilen ulema var bu sebepten dolayı. Bunu niye gözardı ediyoruz. Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Ben de çok teşekkür ediyorum müzakere için. Süleyman Bey

Doç. Dr. Süleyman KAYA

Teşekkür ediyorum sayın başkan. Tebliğcileri de tebrik ediyorum güzel bir oturum oldu. Ben aslında Erdem Bey’e soru sormak için söz aldım ama bu çok canlı bir tartışma vardı, ona dair de birkaç şey söylemek istiyorum. Servet hocama katılmıyorum bu konuda doğrusu. Vefaya yüzde yetmiş, istiğlale yüzde otuz gibi bir şey söylediler.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Oranlar kesin rakamlar değil.

Doç. Dr. Süleyman KAYA

Ama yani istiğlal, Osmanlı döneminde ortaya çıkmış bir uygulama. Bu Osmanlı dönemindeki ulema buna fetva veriyor, vermeyeni de ben görmedim şu ana kadar. Aynı şeyi muamele-i şeriyye için de geçerli. Muamele-i şeriyye’nin meşruiyetini Osmanlı uleması tartışmaz. Bundan dolayı da sürgüne gitmiş kimse yoktur. Birgivi Mehmet Efendi gibi bir marjinal selefi bir tavır. Onun da itirazı çok sınırlı yani. Önceki Hanefi otoriteye doğrusu itiraz edemiyor. Bu Osmanlı’nın öncesinde Hanefi ulema bu konuda artık Müfta bih sonuca ulaşmış. Beyu’l înenin meşruiyeti noktasında, Osmanlı da bunu muamele-i şeriyye olarak uyguluyor. Vefa için de geçerli. Osmanlı bunu bir adım öteye götürüyor istiğlale geçiyor ve o dönemin Osmanlı uleması istiğlale itiraz etmiyor. Meşruiyeti noktasında da çok haklı gerekçeleri var zaten.

Bu tarihi şeyden sonra Murtaza hocama da bir şey eklemiş olacağım. Yani Osmanlı uleması kendisinden önceki bu fetvaları hep kullanıyor doğru. Muamele-i şeriyyeyi, iki kişi arasındaki muamele-i şeriyyeye bile fetva veriyor doğru. Burada herhangi bir tereddüt yok ama bu noktada bu uygulamanın herhangi bir haksızlığa, herhangi bir sömürüye yol açmaması için de birçok tedbir alıyor. Yani mesela diyelim ki para vakfının muamele-i şeriyye yapmasına fetva veriyor. Ne yapıyor para vakfı? Muamele-i şeriyye üzerinden 10’a 11 %10 gelir elde ediyor. Bu %10 geliri nereye harcıyor? Sosyal bir takım hizmetlere harcıyor. Ama bunun ötesinde de muamele-i şeriyyenin bugünün ekonomik sistemi içerisinde faizin yol açmış olduğu problemlerin olmadığı bir dönemden bahsediyoruz. Dolayısıyla bugünün şartlarında aynı fetvayı birebir bugüne aktarmanın da bir takım problemleri olabilir. Çok daha farklı ekonomik bir hayatta yaşıyoruz. Bu fetvanın verilmiş olduğu ve 100 yıl öncesine Osmanlı’nın sonuna kadar, Osmanlı öncesinden Osmanlı’nın sonuna kadar Hanefi ulema tarafından genel müfta bih olarak kabul edilen bir fetva olması amenna. Ama günümüz şartlarını ayrıca değerlendirmek, günümüz şartlarına uyarlamak için farklı bir takım şeyler düşünmek gerekir diye zannediyorum.

Asıl sorum Erdem Bey’e idi, kusura bakmayın farklı bir yere geldi konu. Şimdi sanki yeni bir ürün önermiş gibi oldunuz tebrik ederim. Bu elüs üzerinden Londra Metal Borsası üzerinden yapılan teverrukun, elüs üzerinden yapılabileceğini söylediniz. Burada hani iki ihtimal var: Birincisi diyelim ki çiftçi lisanslı sertifikaya ürünü teslim etti. Bu ürünü temsil eden sertifikasını aldı. Katılım bankası bu sertifikayı satın aldığı çiftçiden fona ihtiyaç olan kişiye sattı vadeli olarak sattı. Sonra da bu kişi aldı onu ticaret borsasında ya da ürün ihtisas borsasında peşin olarak sattı. Böyle bir teverruk’a sanırım Servet hocam da herhalde cevaz verir diye zannediyorum. Yani bu şekliyle meşruiyet açısından çok problemli durmuyor ama bu şuna dönerse yani bu konu hızlı geçti ya belki açıklarsınız diye sormak istiyorum: Katılım bankası ticaret borsasından alıyor, çiftçiye vadeli satıyor. Çiftçi adına tekrar ticaret borsasına satıyor. Yani 15 saniye içerisinde bu işlemi bitiriyor’a dönerse, Bu konu hakkında bir şey söylüyor musunuz bir şey düşünüyor musunuz? Teşekkür ederim.

Erdem HURŞİT

Bu piyasaya hepimiz biliyoruz ki nakde ihtiyacı olan insanlar gelecek. Nakde ihtiyacı olan insanlar geldiği için de hocamın belirttiği gibi 15 dakikada 10 dakikada bu işler çözülecek. Peşin alınıp satılabilecek. Asıl karar verilmesi gereken bu olacak, hocalarımın da tartışmalarını dinliyorum, bir yanda teverruk var yapılabilir, bir yanda yok. Ama burada bir de insan ihtiyaçları var. Bu ihtiyaçlar için bu akdi kabul edecek miyiz, etmeyecek miyiz tartışmasına dönecek. Buna da sizler karar vereceksiniz. Nihayetinde sonuç ortaya çıkmış olacak. Neticede Katılım Bankası çiftçiden alacak, müşteriye satacak vadeli olarak ve müşteriye kurulan platformla borsada satmış olacak. Bir de Hacı Mehmet Günay hocama serzenişte bulunmak istiyorum affına sığınarak. Ona bir sorum olacak, ona Konya’da bir soru sormuştum. Hocam bu teverruk işine insanların ihtiyacı var demiştim. Hocam da şunu demişti aynen hatırlıyorum. Fıkıhta bunun çözümü vardır, ararsanız bulursunuz demişti. Ben de eksiğimiz var herhalde diye düşündüm ve araştırdım, bu elüs çözümünün ben gayet fıkha uygun olacağını düşünüyordum. Hocam şimdi dedi ki borsada yapmayın bunu dedi ve bitirdi beni yine.

Prof. Dr. Hacı Mehmet GÜNAY

Pardon ben ona bir şey demedim yalnız. Bilakis onu ben de çok olumlu gördüm. Tek fark şu verdiğiniz örnek yanlış. Çünkü gıda maddesi dediniz, o esas hakkında kabz edilmeden satılma yasağı olması dolayısıyla doğru bulmuyorum. Gıda maddesi dışında bir şey olursa onun uygun olacağını düşünüyorum. Reel bir ticaret olması bu sistemde mümkün gözüküyor. Süleyman hoca da söyledi benzer şeyleri.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Teşekkür ediyoruz. Süleyman Bey’in az önce tenkit sadedinde kullandığı bir ifade doğrusu dikkatimi çekti. Birgivili Mehmet Efendi için “marjinal ve selefî bir yaklaşım”, bu ifade doğrusu rahatsız edici bulunabilir. Ben de şahsen bu ifadeyi tırnak içinde “marjinal” bulduğumu ifade edebilirim. Yusuf Bey.

Yrd. Doç. Dr. Yusuf DİNÇ

Elüs sistemi bana da sempatik geliyor. Birkaç şeyi paylaşmak istiyorum. Şu anda Türkiye’de 16 lisanslı depo var. Toprak Mahsulleri Ofisi 1.8 milyon tonluk ihalenin 1.2 milyon tonunu tamamladı. Bu da gelecekte büyük bir potansiyel taşıdığını gösteriyor. Yalnız gıda meselesine gelince lisanslı depolarda ancak hububat depolayabiliyoruz. Bu sistem gereği hububat bir bantın üzerine dökülüyor, bant yukarı filoya çıkarıp yüksekten bırakıyor. Ancak sert kabuklu şeyleri depolayabiliyoruz. Böyle bir sorun var. Ama 1.2 milyon ton kapasit çok ciddi bir kapasite. Bunun yanında katılım bankalarının toplam aktiflerinin %4’ü yurt dışında bunu da yurt içine taşımak için güçlü bir argüman. Bir de selemin sukukun selemiyle bir alternatif tartıştınız, geçtiğimiz yaz zannederim Servet hoca da oradaydı Sami Süheyl aynı modeli tartıştı. Ancak sukukta nerdeyse tek ihraççı var, hazine. Bu da seleme uyar mı, diye ben de tartışmaya açıyorum. Teşekkürler.

Erdem HURŞİT

Bazı aksaklıklarını bildiğim için sadece başlıklar şeklinde geçtim. Tabii üzerinde detaylı konuşmak lazım. Bir de Elüs sistemi hususunda, haklısınız, burada biz sadece üstün körü konuşmuş oluyoruz. Biz bir şeyi kurduğumuz da insanlara, bunu hadi gidin yapın dediğimiz zaman, mesela borsada aldılar bir anda fiyat düştü. Mesela 10 bin ödedi 5 bine düştü. Bu da insanlara zarar veriyor. Bunları da düşünmek lazım. Benim önerim, ham bir öneri. Hocalarımızla, iktisatçılarla, bu işi bilenlerle istişare edip bir sonuca ulaşmak lazım.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Teşekkür ediyorum.

Ali ÖZTÜRK

Öncelikle şunu ifade edeyim, teverruk katılım bankalarında normal bir finansman yöntemi olarak uygulanmıyor. O yüzden bunun böyle algılanmaması lazım. Hocalarıma 3 tane soru yöneltecem. Bu önerilen yöntemlerle ilgili daha önce biz teverruk nasıl ıslah edilir diye çok müzakerelerde bulunduk. Türkiye’de bunun Türkiye’deki demir-çelik üzerinden yapılması, Erdem Bey’in önerdiği elüs üzerinden yapılması, hisse senetleri üzerinden yapılması vesaire. Ama ne kadar müzakere ettiysek sonuçta şu çıktı, ne olursa olsun ister Londra’da olsun ister Türkiye’de olsun organize olmadan bu işlerin yürütülmesi pek mümkün gözükmüyor.

Sorularım; Şimdi teverruku ortaya çıkaran şey aslında nakit ihtiyacı. Biz müslümanlar, acil paraya ihtiyacı olan bir müslümanın para ihtiyacını, bu bin lira iki bin lira değil, üç yüz bin lira, dört yüz bin lira, beş yüz bin lira işçi ödemesi, sigorta ödemesi gibi ödemesi olan müslümanın problemini nasıl çözeceğiz. İkincisi; hocalarımız dedi ki zaruret varsa faiz helal olur. Şer’î dairede kalmak isteyen bir kişinin çabasının fıkhen hiçbir değeri yok mudur? Bunu hocalarıma, Mustafa Bey ile İsmail Bey’e yöneltiyorum. Geçmişte, biz şunu biliyoruz, hocalarımız örnek verdiler. Bir sürü muamele-i şeriyye hile-i şeriyye örneği var. Bunların hiç bir fıkhî değeri yok mudur? Geçen sene ben hacca gittim, Diyanet teşkilatımızla, Allah nasip etti. Ben giderken böyle bir Hanefi olarak haccedeceğim diye düşünürken, Diyanet bize bildiğimiz dört mezhebin yanında daha bilmediğimiz pek çok mezhebin de görüşüne göre bir hac yaptırdı. Ben orada bir Hanefi olarak anladım ki, bugün gelinen noktada müslümanların ortak bir fıkıh oluşturarak hac ibadetini yapmalarının, her yıl onlarca, yüzlerce müslümanın ölmesi ile neticelenen haccı görünce, daha uygun olacağını gördüm. Bunu da hocalarıma arz ediyorum. Bir de hocalarımızın hep bu zaruret meselesini usulü fıkıhtaki bir örnekle “zaruretler mahzurları mübah kılar”, “Zaruriyyat-tahsiniyyat-haciyyat” zaruriyyat denince hep aklımıza çöldeki adamın şarap içmesi, domuz etinin yenilmesi örnekleri gelir. Peki, bizim füru’ fıkhımızdaki örnekler sadece bunlardan mı ibarettir? “Hacet umumi olsun hususi olsun zaruret menzilesine tenzil olunur” diyor Mecelle’de. Mesela ameliyat olmak zorunda olan, parası olmayan bir kişi için böyle bir işlem yapması bir zaruret midir? Ya da sabah işçilerine para ödeyecek birisinin faizli işlem yapmaktansa, böyle bir muamele-i şeriyye yapmanın Allah katında hiçbir değeri olmaz mı, diye hocalarıma soruyorum teşekkür ediyorum.

Prof. Dr. Faruk BEŞER

Murtaza Bey de biliyor ki “alâ hilâfi’l-kıyas sabit olan saire makis aleyh olamaz”, buna bağlı olarak şimdi ben Murtaza Beye soruyorum. Fıkıhçı olarak size birisi gelse ben Diyanet’in fetvası tanımıyorum dese, siz ona ceza olarak “tecdidi iman, tecdidi nikah gerekir, darb-ı şedit ile teczie edilir” denmesini uygun bulur musunuz? Yani geçmişte kıyasa aykırı olan her uygulama şu an bizim için esas olan deliller midir?

Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Cevap verebilirim sayın hocam, çok basit. Zaten orada gerekçeyi söylüyor. Burada fetvayı istihfaftan dolayı imanı tehlikeye girmiştir. Fetvayı kim istihfaf ederse -doğrudur- bu söylenir. Fetva istihfaf edilmez çünkü fetva dindir, din ciddi bir şeydir.

Prof. Dr. Faruk BEŞER

Fetva istihfaf edilmez ama yanlış bulunabilir.

Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Bizim kitaplarımızda tecdidi iman tecdidi nikah çok vardır fetvanın istihfafıyla ilgili. Bunu kastediyorlar.

Prof. Dr. Faruk BEŞER

Sizce doğru mu bu yaklaşım?

Prof. Dr. Mürteza BEDİR

Tabii ki doğrudur. Bugün de aynı fetva verilir.

İlker KOÇ

Zeki Sayar hocamızın murabahayla mudaraba müşaraka konusunda yapmış olduğu eleştiriyle ilgili birkaç söz söylemek istiyorum. Öncelikle mudaraba ve müşareke yani bizim ortaklık finansmanı dediğimiz yapının bir sistem dahilinde bir ülkede uygulanabilmesi için belli şartların olması gerekiyor. Gerçi Osman Bey biraz bahsetti ama ben biraz bunların neler olduğundan bahsetmek istiyorum. Öncelikle güvenilir bir hukuk sisteminin tesis edilmiş olması gerekiyor. Stabil bir ekonominin bulunması, düşük enflasyon ve faiz oranı ve şeffaf bir muhasebe sisteminin olması gerekiyor. Ayrıca katılım bankalarının kendilerinin ilgili endüstriyi inceleyebilecek, araştırabilecek yetkin bir personel istihdam etmesi ve buna uygun alternatif iş modelini kurması gerekiyor. Ayrıyeten düzenleyici otoritenin de bunu destekleyici mevzuat oluşturması gerekiyor. Ne yazık ki ülkemizde bu şartların neredeyse hiç biri bulunmamakta ve şu anda herhangi bir katılım bankamız ben bilançomun yarısını, %40 mudarebe, müşarakadan derse inanın bir seneyi bulmaz yükümlülüklerini yerine getiremez hale gelebilirler. Hatta bu konuda ben kendimizi de suçluyorum biz şu anda mudarebe müşareke yapacak olan katılım bankasının sermaye yükümlüğünü diğer işlemlerden daha fazla tutuyoruz. Burada bir sıkıntımız var. Ancak benim söylemek istediğim şey şu, şimdi bu konuyla ilgili mudarebe ve müşarakaya yönelik olarak hem katılım bankalarımız bünyesinde hem de bizim (BDDK) bünyemizde çeşitli çalışmalar var. Yani bir takım adımlar şu an atılmaya başlandı. Ancak atılması gerektiği halde atılmayan adımlar da var. Ancak şu anda katılım bankalarımız sizde niye bu kadar murabaha var niye mudarebe ve müşareke yok diye suçlanmamalı şu anda atmanız gereken adımları yeterince atıyor musunuz diye sorgulanmalı. Bu noktada teverrukla ilgili bir şey söylemek istiyorum. Geçenlerde bize (BDDK) Malezya’dan bir heyet geldi. Belki daha önce de söylemişimdir, şu anda yapılan işlemlerin %85’i teverruktan oluşuyor dediler. Bütün bankacılık işlemlerinin %85’i. Neden böyle oldu diye sorduğumuz zaman dediler ki; herkes evini aldı arabasını aldı. Artık kapılarda 3 tane araba duruyor. Şu anda murabaha yapacak bir ürünümüz kalmadı. Ne yaptık artık biz de teverruka döndük. Sorunumuz şu; biz ileride murabaha yapılacak mal kalmadığında veya kısıtlandığında teverruka mı gideceğiz müdarebe, müşarakaya mı gideceğiz. Bence hepimizin üzerinde düşünmesi gereken soru bu teşekkür ediyorum

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Biz de teşekkür ediyoruz.

Erdem HURŞİT

Affınıza sığınıyorum çok hızlı gideceğim, bedelli askerlik mevzusu çok konuşuldu için hazır sizleri bulmuşken anlatayım istedim. Şimdi bedelli askerlik ilk çıktığında biz danışma kuruluna sorduk. Murabaha yapılamayacak kararı çıktı. Sonra bize gelen talepler oldu ve danışma kurulundan bir hocamıza giden talepler oldu. Danışma kurulundaki hocamız bize teverruk yapılabileceğini söyledi. Biz de kurulumuza tekrar sorduk olabilir mi, diye. “Evet” cevabını alınca askeriyeye döndük dedik ki; biz bedelli askerlik parasını size gönderelim. Şimdi ben kibarca ifade edeyim; çokta umurumuzda değil dediler. Sonra Ziraat Bankasına gittik, dedik ki; biz size doğrudan parayı gönderelim, ilk teverrukta biz doğrudan parayı gönderdik, kimsenin eline vermedik parayı. Sonra ikinci de talep talepler çoğalınca Ziraat Bankası bize döndü dedi ki, artık biz baş edemiyoruz. Bu sefer bizim arkadaşlarımız birlikte gidip ödeme yaptılar. Bu sefer de bizim arkadaşlarımız baş edemedi tekrar danışma kuruluna sorduk, onların onayıyla gidip ödeme yaptı kişi. Sonra dekontunu bize ibraz etti ve oraya da bir kriter koyduk dedik ki; Belli bir yaşı aşmış, işini kurmuş, çoluğu çocuğu olmuş, hayatını düzene koymuş kişilere ancak yapılabilir dedik. Çok konuşulduğu için bunu anlatayım istedim hakkınızı helal edin!

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Teşekkür ediyorum, efendim hayli zamanınızı aldık bizi inşallah mazur görmüşsünüzdür tekrar teşekkürlerimizi arz ederken… Yunus Bey.

Dr. Yunus KELEŞ

Katılım bankaları yokken organize teverrukun yapıldığı bir şehirde büyüdüm ben: Nevşehirde. Bu özellikle Türkiye piyasasında kamyon ticareti üzerinden yürüyordu bu işler. Çok iyi hatırlıyorum hocam ve o uzun vadede Nevşehir’e baktığınız zaman kalkınamadı. Kalkınamamasının sebebi, bütün para sahiplerinin, tüccarların teverruk ile beslenmesinden kaynaklanıyordu. Yani bir yatırım yapmadılar. Ve çoğu da sarsıntıyla bitti. Yani ben yaşadığım için söylüyorum bunu şunun için söyledim, Osmanlı uygulaması anlatıldı ya; Osmanlı uygulamasında da bakın alternatif keşke o zaman katılım bankaları gibi bir fikir üretilseydi; getiri müşareke fikri daha güzel yatırım imkanı genişlerdi. Keşke onun üzerine bir kalkınma modeli gelişseydi, bu muamele-i şeriyye’ye sarıldıkça, Ebusuud Efendi’den kısa bir süre sonra çöktü Osmanlı ekonomisi. Yani bir şey caiz olabilir, caizdir diyebiliriz. Önemli olan o andaki uygulamada yani kalkınma modelinde bunu uygulamalı mıyız, bunu tartışmalıyız. Burada da katılım bankalarının daha ziyade yatırıma yönelmesi, kalkınma modeli geliştirmesi gerekiyor.

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Zekeriya GÜLER

Yani sistemin etkisi veya baskısı karşısında acaba ıslahat yerine daha köklü bir çözüm yolu bulunabilir mi, şeklinde ben böyle anlıyorum. Çok teşekkür ederim efendim, hayli yorduk sizleri hakkınızı lütfen helal edin! Erdem Hurşit, Mustafa Çakır, İsmail Cebeci başta olmak üzere, Mahmut Kayış, Fikret Gül ve Mehmet Ekim arkadaşlarımıza, raportörlerin de hayli yorulduğunu görüyorum ve oturumu kapatıyorum.

YEDİNCİ OTURUM:
KİRA SERTİFİKASI (İCARE SUKUK)

OTURUM BAŞKANI
Rifat ORAL, Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

SUNUM
Sistemin İşleyişi
Eren SÜMER, Kalkınma Bakanlığı

TEBLİĞ
Kaynak Kuruluşun Devrettiği Varlıklarda Kiracı Olduğu
İcâre Sukuk İşlemlerinin Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi
Mehmet ODABAŞI, İslami Finans Akademisi (İSFA)

MÜZAKERE
Yrd. Doç. Dr. Necmettin GÜNEY, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fak.

GENEL MÜZAKERE

RAPORTÖRLER:
Salih ŞENGEZER, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Yahya SOLMAZ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı
Ali BÖCÜ, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Bismillahirrahmanirrahîm. Bize Kur’an-ı ve Peygamber’i gönderen Allah’a hamd ediyor, ortaya koyduğu sünnet, İslam’ı anlama ve yaşama biçimi ile insanlığa rehberlik eden Hz. Muhammed aleyhisselama ve ona destek olan âline ve ashabına salat ve selam ediyorum. Değerli hâzirûn kıymetli ilim adamları. Bugün VII. Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı’nın son oturumunu beraberce açacağız. Konumuz kira sertifikası. İki gündür İslam ekonomisinin finans kaynakları ile ilgili teklifler uygulamaları konuştuk, tartıştık.

İslam ekonomisinin temel yapısı ticaret ve üretim piyasasıdır. Ticaret ve üretim piyasasının daha hızlı işlemesi için finansa ihtiyaç vardır. Mali piyasaya ihtiyaç vardır. Ama mali piyasanın kendisi artı değer üretmediği için İslam fıkhında ve İslam ekonomisinde dar bir çerçevede sıkı bir disiplin ile kontrol altında tutulmaya çalışılmıştır. Yaşadığımız çağda insanların ve Müslümanların daha fazla teknoloji üretmesi ve üretmeye katkıda bulunması için finansa ve sermayeye ihtiyacı olduğu için helal yoldan bu finansı nasıl elde edebiliriz kaygısı ile bu konuda çalışmalar yapılıyor, projeler üretiliyor. Firmalarımız birtakım işlemler yapıyor. Zaman zaman Diyanet İşleri Başkanlığı, ya da İlahiyat Fakülteleri ya da sivil toplum kuruluşları ile yapılan işlemler istişare ediliyor. Acaba ne kadar doğru yapıyoruz şeklinde. İstişare tabi İslam’ın emrettiği bir şey.

İki gündür bu işleri konuşuyoruz. Finansla ilgili işte murabaha, teverruk, el birliği sistemi, bütün bunların artıları ve eksileri neler olabilir şeklinde konuşuyoruz tartışıyoruz. İslam ekonomisinde değerli hâzirûn paradan para kazanabilmemiz için mutlaka paranın ticari piyasaya ya da üretim piyasasına girmesi gerekir. Yani paramız ile gerçek alım satım, kira, ortaklık gibi akitler yapıp bu şekilde para kazanmamız gerekir. İşte bu hedefi de göz ardı etmeden katılım bankaları, finans kuruluşları, el birliği firmaları değişik enstrümanlarla piyasaya finans sağlamaya çalışıyor. Tabii rekabet uğruna İslam’ın bir takım değerlerini de çiğnememeliyiz. İslam’ın yasaklarını göz ardı etmemeli ve sonuçta helal kazanan helal gıda tüketen bir İslam toplumu, temiz bir toplum oluşsun. Bütün kaygılarımız bütün heyecanımız bunun üzerine bina edilmiş.

Bugün inşallah bir finans kaynağı olarak kira sertifikaları, sukuk üzerine çalışacağız konuşacağız, tartışacağız. Şimdi ilk sunum yapacak kişi, Eren Sümer Bey, Kalkınma Bakanlığı’ndan buraya teşrif etmiş. Kendisi sistemin işleyişiyle ilgili bir sunum yapacak. Buyurun.

SUNUM:
SİSTEMİN İŞLEYİŞİ

Eren SÜMER

Kalkınma Bakanlığı

Öncelikle kendimi tanıtayım. Kalkınma Bakanlığı’nda Planlama Uzmanı olarak çalışıyorum. Master ve uzmanlık tezimi sukuk üzerine yazdığım için konuyla hemhal olmaya çalışıyorum, araştırmalar yapmaya çalışıyorum. Bu gün doğrudan sukukun hepsiyle ilgili değil, sipesifik kira sertifikaları üzerinde durmaya çalışacağım. İnşallah konuyla hiç alakası olmayanlar için temel düzeyde bir bilgi olur. Konuyu da iyi bilenler için bir hatırlatma olmuş olur.

KAVRAMSAL OLARAK SUKUK

Arapça صك kelimesinin çoğulu صكوك

AAOIFI’nin tanımına göre sukuk,

1. Eşit değerleri temsil eden,

2. Yapılan yatırım türüne göre duran varlıklar ve benzerleri üzerindeki haklar ve payların temsil edildiği,

3. Bir projede ya da özel bir yatırım faaliyetinde ortaklık hakkı veren sertifikalardır (AAOIFI).

Ayrıca sukuk’u biz, “Varlığa Dayalı Menkul Kıymet (VDMK)” olarak da tanımlayabiliriz. Çünkü ihracını mümkün hale getiren bütün sukuk türlerinde kendisi üzerinden bir getiri elde edilen veya ticarete konu olan bir varlık söz konusudur. Zaten bu durum, varlığın olması durumu sukuku İslamî olup olmaması durumuna yakınsıyor.

SUKUKUN TARİHÇESİ

Sukuk’un bu anlamda, modern anlamda anladığımız şekilde kullanımı ilk kez İslam Konferansı Teşkilatı Fıkıh Akademisi’nin 1988 de kabul etmesiyle ortaya çıkıyor. Tabiki daha önceden kavramsal olarak sukuk kullanılıyordu. Ama bugün bizim anladığımız bağlamında sermaye piyasası aracı olarak kullanımı şu anki adıyla İslam İşbirliği Teşkilatı’nın 1988 deki Fıkıh Akademisi’nin kabul etmesiyle, meşru görmesiyle uygun bulunuyor.

İlk ihraç 1990 da Malezya’da gerçekleştiriliyor. 125 milyon Malezya Ringiti değerinde ihraç gerçekleştiriliyor. Modern anlamda ilk ihraç 1990 diyebiliriz.

SUKUKUN GENEL ÖZELLİKLERİ

Üçlü bir yapı vardır:

1. İhraççı (issuer),

2. Kaynak Firma (obligor),

3. Yatırımcı (investor),

Diğer enstrümanlardan farklı olarak getirisi, kira geliri ya da kâr payıdır.

Sukuk likit bir enstrüman ve ihracın yapısına göre bütün sukuk türlerinde değil ama bazı sukuk türlerinde ikincil piyasada değerlendirilebiliyor.

Dayandığı varlık üzerinde, müşterek mülkiyet hakkını temsil eder. Bu da diğer, örneğin tahvilden ayrıldığı bir nokta.

Yine ihraçlar, İslam Hukuku Danışma Kurulu’ndan onaylanması gerekiyor.

SUKUKUN (Sermaye piyasası aracı olması bağlamında) GELENEKSEL TAHVİLDEN FARKLARI

Tahvilde ikili bir yapı: Borçlu - Alacaklı

Sukukta ise üçlü bir yapı: İhraççı-Kaynak Firma- Yatırımcı

Tahvilde getiri: faiz,

Sukukta getiri: kira geliri ya da kâr payı,

Tahvilde yatırımcı için herhangi bir mülkiyet hakkı yok.

Sukukta yatırımcı için payları oranında mülkiyet hakkı var.

Tahvil ihracında İslami prensiplere uyum gözetilmez.

Sukuk ihracında İslami prensiplere uyum şarttır.

SUKUK ÇEŞİTLERİ

Sözleşme Çeşitlerine Göre Sukuk

1. Kira Sözleşmesine Dayalı Sukuk (İcare Sukuk) Bugün ana hatlarıyla bunun üzerinde duracağız.

2. Satış Sözleşmesine Dayalı Sukuk. (İcare sukuk) Burada üç alt başlık söyleyebiliriz.

2.1. Taksitli Satış Sözleşmesine Dayalı (Murabaha Sukuk)

2.2. Veresiye Satış Sözleşmesine Dayalı (Selem Sukuk)

2.3. İmal ve İnşa Sözleşmesine Dayalı (İstisna Sukuk)

3. Ortaklık Sözleşmesine Dayalı Sukuk. Burada iki tane sukuk türü var.

3.1. Emek-Sermaye Ortaklığına Dayalı (Mudaraba Sukuk)

3.2. Sermaye Ortaklığına Dayalı (Muşaraka Sukuk)

4. Vekalet Sözleşmesine Dayalı Sukuk (Vekale Sukuk)

İCARE SUKUK

Şekil 1. İcare Sukukun İşleyişi

Burada üçlü bir yapı var. Kaynak Kuruluş, SPV (Özel Amaçlı Şirket) ve Sukuk yatırımcıları var. Burada icare sukuku mantığında kira sertifikası sözleşmesine dayalı sukuk olduğu için mekanizma şöyle işliyor. Tablodaki numaralar üzerinden anlatacak olursak; 1’de; Kaynak Kuruluş, fon ihtiyacıyla, finansman ihtiyacıyla bir varlığı karşılık göstererek SPV’ye başvuruyor. SPV bu varlığı finanse edebilmek için i2’de; kira sertfikası ihraç ediyor. 3’te; sukuk yatırımcıları bu sertifikayı alabilmek için fon sağlıyorlar. 4’te; bu elde edilmiş fonları SPV kaynak kuruluşa aktarıyor ve varlığı kaynak kuruluştan almış oluyor. 5’te; kaynak kuruluşa tekrardan geri kiralıyor. 6’da; kaynak kuruluş dönemsel kira ödemeleri yapıyor. 7’de; SPV, kaynak kuruluştan almış olduğu kira ödemelerini sukuk yatırımcılarına getiri olarak aktarıyor. Buradan işte sukuk yatırımcıları kira geliri elde etmiş oluyor. 8’de; en sonda itfa, varlığı tekrardan SPV, kaynak kuruluşa vade sonunda satıyor ve ordan elde edilen gelirle, anaparayla itfa bedeli olarak 9’da; sukuk yatırımcılarına aktarıyor. Temelde İcare Sukuku mantığı, işleyişi bu şekildedir.

DÜNYADA İCARE SUKUKU

Şu an dünyada icare sukuk nedir ? Gerçekten ihraç ediliyor mu ? sorusuna ocak 2016-Aralık 2016 yı alarak Kamu ve Özel Sektör tarafından öne çıkan ihraçları tablolaştırdım.

Çizelge 1. Dünyada Kamu ve Özel Sektör Tarafından Gerçekleştirilen İcare Sukuk İhraçları
(Ocak 2016 – Aralık 2016, 200 milyon $ dan fazla olan)

Kaynak: IIFM Sukuk Report (6th), 2017.

Burada bazı kavramlara belki değinebiliriz. Burada yerel ve uluslararası diye iki kavram var. Uluslararası kavramı, uluslararası para biriminde genelde dolar cinsinden ihraç ediliyor. Ve uluslararası yatırımcılar buna başvurabiliyor. Yerel ihraçlarda ise daha çok ilgili ülkenin para biriminde ihraç oluyor. Ve daha çok yerel yatırımcıya ihraçlar mümkün. Kamu-Özel Sektör ayırımında da yine Kamu tarafından ve Özel Sektör tarafından olarak ifade edilir. Vadelere baktığımızda beş yıl ve üzerinde görüyoruz vadeleri.

TÜRKİYE SUKUK PİYASASININ HUKUKİ DAYANAKLAR AÇISINDAN GELİŞİMİ

Bu hususta İki tebliğimiz var.

İlki, SPK 2010. Sukuk ihraçlarını mümkün kılan ilk tebliğimizdir. Bunda sadece kira sertifikası yani icare sukuku mümkündü. Ancak bu sukuk ihraç edilebiliyordu. Sonra bu tebliğ SPK 2013 ile revize edildi. Dünyada ihraç edilen diğer sukuk türlerini de kapsayacak şekilde güncellendi. Güncel olan tebliğ SPK 2013. Buna dayanaraktan şu an ihraçlar yapılıyor.

Bizdeki tebliğte sukuk yerine kira sertifikası kavramı kullanılmıştır.

Tebliğte Kira sertifikası “her türlü varlık ve hakkın finansmanını sağlamak amacıyla varlık kiralama (VKŞ) şirketi tarafından ihraç edilen ve sahiplerinin bu varlık veya haktan elde edilen gelirlerden payları oranında hak sahibi olmalarını sağlayan menkul kıymet” olarak tanımlanmıştır. Burada VKŞ, SPV rolünü üstlenmektedir.

Tebliğde Varlık Kiralama Şirketleri (VKŞ), “kira sertifikası ihraç etmek üzere anonim şirket şeklinde kurulmuş olan sermaye piyasası kurumu” olarak tanımlanmıştır.

Varlık Kiralama Şirketleri (VKŞ), kimler tarafından kurulabilmekte sorusuna tebliğde şöyle cevaplar var:

1- Bankalar,

2- Aracı kurumlar,

3- İpotek finansmanı kuruluşlar,

4- Gayrimenkul yatırım ortaklıkları,

5- Halka açık ortaklıklar,

6- Sermayelerinin %51 ve daha fazlası Hazine Müsteşarlığına ait ortaklıklar, tarafından kurulabilir.

Ayrıca Varlık Kiralama Şirketleri (VKŞ) tarafından yurt içinde ve yurt dışında ihraç edilecek kira sertifikaları, Merkezi Kayıt Kuruluşu Anonim Şirketi (MKK) nezdinde elektronik ortamda kayden ihracı zorunludur.

SPK 2013 te biraz önce söylediğim gibi diğer sukuk türleri de ihraç ediliyordu.

Kira sertifikaları,

1- Sahipliğe dayalı, icâre sukuka denk geliyor,

2- Yönetim sözleşmesine dayalı, vekâle sukuka denk geliyor, ama tebliğde tam açık değil,

3- Alım-satıma dayalı kira sertifikası murabaha sukuka denk geliyor,

4- Ortaklığa dayalı olan iki tane: mudarabe ve müşarekeye denk geliyor,

5- Eser sözleşmesine dayalı olan istisna sukuka denk geliyor, ama tam dünya örnekleriyle doğrudan harmonize halde değil, bazı eksiklikler var.

Bunlara dayalı olarak ya da bunların birlikte kullanılması ile Varlık Kiralama Şirketleri(VKŞ) tarafından ihraç edilebilirler.

Sahipliğe dayalı kira sertifikaları, tebliğde şöyle tanımlanıyor: Kaynak kuruluşa veya üçüncü kişilere kiralanmak veya VKŞ adına yönetilmek üzere VKŞ tarafından kaynak kuruluştan devralınacak varlık ve hakların finansmanını sağlamak için ihraç edilen kira sertifikalarıdır. Biraz önce icâre sukukta yaptığımızı özetlemeye çalışıyor.

Bu bizim SPK 2013 tebliğiyle ilgili olan kısım. SPK tebliği daha çok bizim özel sektör kısmıyla ilgili diyebiliriz. Bir de hazine tarafımız, kamu tarafı var. Şöyle bir ayrım var: Zaten SPK tebliğinin ikinci kısmında girişte şöyle yazıyor: Hazinenin yapacağı ihraçlar mevcut tebliğe bağlı değildir. Yani hazine kendi 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi hakkında kanunun 7a maddesi ile uyumlu olarak ihraçlar yapıyor. Yani hazinenin yaptığı ihraçlar SPK tebliği ile bağlı değil. Böyle bir ayrım var.

T.C. HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI KİRA SERTİFİKASI İHRAÇLARI

Hazinedeki mantığımız da yine öncekilerdeki gibi. Yani icâre sukuktaki mantık gibi. Burada Hazine Müsteşarlığı tarafından kurulmuş Hazine Müsteşarlığı Varlık Kiralama Şirketi var. Bu yapıya neler konu oluyor: Hazinenin Millî Emlak Genel Müdürlüğü’nde hazineye ait bina, arsa ve araziler, kamu taşınmazları bu yapıya, kira sertifikasına konu oluyor. Burada yine hazine müsteşarlığı ilgili ihraca konu olacak kamu taşınmazını HMVKŞ’ye devrediyor. Daha sonra HMVKŞ bunu aldıktan sonra tapuya (o ifade de var) Hazine Müsteşarlığı’ndan çıkıp HMVKŞ’nin siciline geçiyor. Yani tapu sicilinde HMVKŞ adına kayıt var. Satın aldıktan sonra tekrar Hazine Müsteşarlığı’na ayrı bir sözleşme ile kira sözleşmesi yapılıyor ve geri alım taahhüdü veriliyor. Yine aynı yapıda HMVKŞ bu taşınmazı finanse edebilmek için sertifika ihraç ediyor. Oradan yatırımcılardan fon topluyor. O fonu Hazine Müsteşarlığı’na aktarıyor. Daha sonra kira gelirleri elde ediliyor ve vade sonunda anapara ve yatırımcılara aktarılıyor. Yapı genelde dünyada kullanılan icâre sukuk mantığı.

Çizelge 2. Hazine Müsteşarlığı Sukuk İhracı

Kaynak: Hazine Müsteşarlığı

Burada da Hazine Müsteşarlığı’nın bu güne kadar yapmış olduğu ihraçları aldım. Yani sukuk ihracı dedim ama kira sertifikası ihraçları. İlk ihraca 18 Eylül 2012’de başlıyoruz, kamu tarafında. En son ben, bu altına dayalı kira sertifikasını eklemedim. Normalde 18 Eylül’den 16 Ağustos 2017’ye kadar sıklıkla, dönemsel olarak kira sertifikası ihraç ediliyor Hazine tarafından. Burada kira oranları yine piyasadaki dolar cinsinden borçlanma oranına göre belirleniyor. Burada belirtilen rakamlar kira oranları. Vadelere baktığımızda da genelde 2-5 yıl yoğunlukta. Miktarlarda genelde 1 milyar TL civarında ihraçlar var. Yine bir detay olarak: Hazine Müsteşarlığı’nın içinde iki genel müdürlük var. Biri Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğü ve Dış Ekonomik İşler Genel Müdürlüğü. Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğü kira sertifikasının yurt içi ihraçlarına bakıyor. TL cinsinden gördükleriniz yurt içi oluyor. Dolar cinsinden olanlar da Dış Ekonomik İşler Genel Müdürlüğü’nün uhdesinde, onlar ilgileniyorlar bu ihraçlarla.

Dış Ekonomik İşler Genel Müdürlüğü’nde bir yetkiliye şunu sordum:

Uluslararası ihraçları nasıl yapıyorsunuz? Aracı kurumlar ve yatırım bankaları aracılığıyla Citybank HSCB gibi bankalar aracılığıyla talepleri topladıkları ve onlar aracılığıyla bu ihraçları gerçekleştirdikleri ifade etti.

İslam Hukukuna uygun mu değil mi? Doğrudan böyle bir mekanizmanın olmadığını ama orada ilgili aracı kurumların komiteleri aracılığıyla bunun ihracına; ‘uygun’ veya ‘değil’ dediklerini söyledi ama benim çok içime sinmemişti açıkçası bu bilgiler. Zaten asset base yapı, asset based ve asset back olması kendi içinde bir şey ifade ediyor. Bu da Hazine müsteşarlığının yapmış olduğu ihraçlar.

SONUÇ VE ÖNERİLER

Benim bazı önerilerim var: Kira sertifikası kavramını çok uygun bulmuyorum. Yani kavramsal olarak tebliğde. Çünkü müşareke ve mudarabe de kiraya konu olmayan sözleşme, yani kira hiç olmayabilir. Ama ortaklığa dayalı kira sertifikası, yani kavramla söylediğimiz arasında, eğer uzun vadede biz bunu geliştireceksek bence terminolojik olarak da kavram, sukuka doğrudan tutmuyor. Ben şöyle dedim:

Sukuku kira sertifikası kavramı yerine, faizsiz finansman sertifikası ya da faizsiz yatırım sertifikası olarak ifade etmenin daha uygun olacağı düşünülmektedir. Örneğin; ortaklığa dayalı kira sertifikaları yerine ortaklığa dayalı faizsiz finansman sertifikaları ya da ortaklığa dayalı faizsiz yatırım sertifikaları olarak ifade edilmeli diye düşünüyorum.

Bunun haricinde SPKya gidildiğinde de şöyle sıkıntılar var: Piyasamızda niye kira sertifikası daha çok tutuluyor da diğerleri mesela mudarabe müşareke çok fazla tutulmuyor? Burda da vergisel sıkıntılar var. Özellikle her bir aşamadan damga vergisi alınıyor. Maliyet açısından meselam mudaraba sukuk ihraç etmek daha maliyetli. Zaten risk sharing cinsinden düşündüğümüzde de ayrı bir zorluğu var. Bir de vergi tarafından sıkıntı var. Ben ilgililere söylediğimde, Maliye Bakanlığı ile ortaklaşa çalışılması gerektiğini söylediler. Dolayısıyla sahipliğe dayalı (icare) kira sertifikaları dışındaki türlere (eser sözleşmesine dayalı (istisna), alım-satıma dayalı (murabaha), ortaklık sözleşmesine dayalı (mudaraba ve muşaraka), yönetim sözleşmesine dayalı (vekale)) de vergisel kolaylıklar sağlanmalıdır. Bunun ilk adımı olarak, bütün kira sertifikası işlemlerinde VKŞ’nin yaptığı her bir sözleşmeden alınan damga vergisine muafiyet getirilebilir.

SPK’nın yayımlamış olduğu tebliğde kira sertifikası ihraçlarının İslami prensiplere uyumluluğuna ilişkin net atıflar bulunmamaktadır. SPK tebliğinde açıkça “sukuk ihraç sürecinde gerçekleştirilen tüm işlemlerin İslami prensiplerle uyumlu olmasının gerekliliği” hususuna atıf yapılmasının uygun olacağı düşünülmektedir. Sharia Complains dünyada sürekli vurgulanıyor. Hazineninkinde böyle bir şey zaten yok. Ama ana doküman tebliğde belki böyle bir şey olabilir

Standard&Poor’s sukuk ihraçlarını İslami esaslara uygunluk açısından bir değerlendirmeye tabi tutmamaktadır. Standard&Poor’s sukuk ihraççısının kredibilitesi üzerinden analizlere odaklanmaktadır. Bu gerekçeyle, ülkemizde, İslami Finans ürünlerinin ayrıca değerlendirilebileceği bir kredi derecelendirme sistemine de ihtiyaç duyulmaktadır.

Ülkemizde ve dünyadaki mevcut uygulamalarda, varlık temelli (asset-based) ihraçlarda tam olarak gerçek bir satış (true sale) gerçekleşmediği ve bu durumun İslam hukukuna uygun olmadığına ilişkin görüşler ileri sürülmektedir. Buna çözüm olarak, sukukun varlığa dayalı (asset-backed) ihraçlarının yaygınlaşması gerekmektedir. Yani, ihraçlarda mülkiyet hakkının kaynak kuruluştan sukuk yatırımcılarına tam olarak geçmesi sağlanmalıdır. Yatırımcının elinde tuttuğu mülkiyet tam bir mülkiyet değil, yani tasarruf hakkını içeren yani hazine geri ödeme problemi yaşadığında varlığa rücu edip o varlığı satma gibi bir durum, bir tasarruf yetkisi yok. Bu da işte yapıdaki uyumsuzluğu gösteriyor. İslami pronsiplere uyum-uyumsuzluk bakımından uyumsuzluğa daha yakın duruyor. Bunun için de gerçek bir satışın olduğu asset-backed yapı, yani geri ödeme problemi olduğunda sertifikalar gerçekten mülkiyet hakkını göstermeli ve yatırımcı kullanabilmelidir.

Dünyadaki ihraçlarda LIBOR’a endeksleme yaygın. İslami bir endeks gerekli. Bu endeks dayanak varlıklardan elde edilen gelirlere bağlı bir oran şeklinde tasarlanabilir.

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Biz de Eren Sümer Bey’e teşekkür ediyoruz. Kira sertifikasından, sistemin işleyişinden bahsetti ve güzel önerilerde bulundu. Şimdi de Mehmet Odabaşı hocamız, İslami Finans Akademisi’nden geliyor. Kira Sertifikalarının fıkhî açıdan değerlendirmesini yapacak. Sayın hocam buyurun. Süreniz otuz dakika. Teşekkür ediyorum.

TEBLİĞ:
KAYNAK KURULUŞUN DEVRETTİĞİ VARLIKLARDA KİRACI OLDUĞU İCÂRE SUKUK İŞLEMİNİN FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Mehmet ODABAŞI

İSFA ACADEMY Danışma Kurulu Başkanı

Özet

Ülkemizde kira sertifikaları adıyla finans gündemine gelen ve dünya uygulamalarında “Yatırım Sertifikaları (صكوك الاستثمار/ sukukü’l-istismâr)” diye bilinen menkul kıymet türünün pek çok çeşidi bulunmaktadır. İcâre sukuk bunlardan biridir ve AAOIFI fıkıh kurulu tarafından yayınlanan şer’î standartlara göre icâre sukukun altı farklı uygulama şekli vardır. Kira sertifikası kavramı, sadece yatırım sertifikalarının bir türü olan icâre sukuk uygulamasını karşılamaktadır. Bu bakımdan konuyla ilgili yayınlanan tebliğe “Kira Sertifikaları Tebliği”[583] denmesi ve tebliğ kapsamında murâbaha, selem, müşareke ve vekâlet gibi diğer sukuk uygulamaları kastedilerek kira sertifikalarının yönetim sözleşmesine, alım-satıma, ortaklığa ve eser sözleşmesine dayalı olarak veya bu sayılanların birlikte kullanılması suretiyle ihraç edilebileceği yönündeki madde, bir kavram karmaşasına yol açmaktadır. Tebliğin “Faizsiz Yatırım Sertifikaları Tebliği” veya “Yatırım Sertifikaları Tebliği” adıyla yeniden düzenlenmesi ve içeriğinin de buna göre oluşturulması, uluslararası kullanıma ve uygulama esaslarına uyum açısından gereklilik arz etmektedir.

Biz bu çalışmamızda icâre sukuk çeşitlerinden sadece kaynak kuruluşun devrettiği varlıklarda kiracı konumunda olduğu sukuk üzerinde duracağız. Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için menkul kıymetleştirme işlemine kısaca değindikten sonra ele aldığımız mesele hakkındaki fıkhî değerlendirmemizi yaparken tarih boyunca nakit ve teminat sağlama amaçlı olarak kullanılan bazı satış türlerine ve ihtiyaca mebni cevaz verilen bazı akit tipleriyle ilgili fukahanın mahiyet tespiti çabalarına değinerek bir sonuca ulaşmaya çalışacağız.

Anahtar Kelimeler: İcâre, sukuk, sukuklaştırma, MMFİ, AAOIFI[584], vefâ satışı, istiğlal satışı, îne satışı, kira sertifikası, icâre sukuk, ihtiyaç, likit, zaruret, menkul kıymetleştirme.

I. MENKUL KIYMETLEŞTİRME VE SUKUK HAKKINDA GENEL BİLGİLER

A. Menkul Kıymetleştirme

Tarih boyunca tüm toplumlarda en önemli ihtiyaç nakit, sermaye ve likit ihtiyacı olmuştur. Bu bakımdan nakit teminine yönelik finansal çözüm yollarını ortaya çıkaran temel saikin likit ihtiyacı olduğunu söyleyebiliriz.

1. Menkul Kıymetleştirmenin Tanımı

Menkul kıymetleştirme[585] bir finansman sağlama, likit elde etme ve borç verme / alma yöntemidir. Finansal araçların temel fonksiyonu, fon arz edenlerle fon ihtiyacı olanlar arasında fon akımını sağlamaktır[586].

Menkul kıymetleştirme kavramı için birçok tanım yapılmıştır. Yapılan tanımlardan ikisi şöyledir:

Gelecekte bir nakit girişi doğuracak alacakların bir araya getirilerek havuz oluşturulması ve bu havuzlara dayalı olarak menkul kıymetler türetilip üçüncü taraf yatırımcılara satılmasıdır[587].

Likit olmayan varlıkların[588] likit ve tedavül kabiliyeti olan varlıklara dönüştürülmesidir[589].

Menkulleştirme işlemindeki temel unsurların; alacakların kaynak şirketin malvarlığından ayırılması[590], bu varlıkları devralan özel amaçlı kuruluş tarafından menkul kıymetlerin ihraç edilmesi ve alacakların tahsilinden elde edilen nakdin menkul kıymet ödemelerinde kullanılması olduğunu söylemek mümkündür[591].

Menkul kıymetleştirmede amaç; alacakları, kaynak kuruluşla ilgili olarak doğabilecek tüm risklerden uzaklaştırıp, sadece varlığa dayalı menkul kıymetlerin geri ödemesine tahsis etmektir[592].

2. Menkul Kıymetleştirme İşleminin Tarafları

Likit ihtiyacının karşılanması adına gerçekleştirilen menkul kıymetleştirme işleminde pek çok taraf bulunsa da asıl fonksiyonu üstlenen üç taraf vardır.

a. Kaynak Kuruluş (Originator)

Kaynak kuruluş, menkul kıymetleştirme işlemi sonucunda elde edilen fonu nihai olarak kullanıp finansman temin eden kuruluştur[593]. Kaynak kuruluş, alacaklarını devreden firma olması yanında menkul kıymetleştirme işleminde devrettiği alacaklar için tahsilat hizmeti verme[594] ve güvence sağlama gibi başka fonksiyonlar da üstlenebilmektedir[595].

b. Özel Amaçlı Kuruluş (Special Purpose Vehicle)

Alacakları devralarak varlığa dayalı menkul kıymet ihraç etmek amacıyla kurulan kuruluşa İngilizce kaynaklarda başka kullanımlar yanında çoğunlukla Special Purpose Vehicle (SPV)[596] denmektedir. Türkçe çalışmalarda bu kuruluş için genellikle İhraççı Kuruluş, Özel Amaçlı Kuruluş adları kullanılmaktadır.[597]

Özel amaçlı kuruluş; alacakları kaynak şirketten devralarak bir havuzda toplamak, havuzdaki alacakları dayanak göstermek suretiyle varlığa dayalı menkul kıymet ihraç etmek ve alacakların tahsil edilmesi sonucunda elde edilen nakitle menkul kıymet sahiplerine ödeme yapmak üzere menkul kıymetleştirme işleminde yer alan taraftır[598].

Özel amaçlı kuruluş, hem kaynak kuruluşu hem de yatırımcıları ilgilendiren işlevler üstlenmektedir. Bu işlevlerini yürütürken bağımsız bir nitelik kazanması ve yatırımcıları koruyan bir yapıda olması en önemli unsurlar olarak karşımıza çıkmaktadır[599].

c. Yatırımcılar

Yatırımcılar, ihraç edilen menkul kıymetleri satın alarak kaynak şirketin ihtiyaç duyduğu fonu sağlayan ve menkul kıymetleştirilen alacaklar üzerinde hak sahibi olan tasarruf sahipleridir[600].

3. Menkul Kıymetleştirme İşleminin Aşamaları

Başlangıç sermayesini korumak ve yatırım dönemi boyunca düzenli bir gelir elde ederek kazanç sağlamak isteyen yatırımcılar tarafından tercih edilen[601] bir tür yapılandırılmış finansman[602] olan menkul kıymetleştirme işleminin[603] aşamalarını şu şekilde sıralayabiliriz[604]:

1. Kaynak kuruluş, bir alacak havuzu[605] oluşturur.

2. Kaynak kuruluş, bu alacak havuzunu özel amaçlı şirkete satar[606].

3. Özel amaçlı kuruluş menkul kıymet ihraç eder.

4. Menkul kıymetler, yatırımcılara satılır.

5. İhracı organize eden özel amaçlı kuruluş, menkul kıymet ödemelerinin düzenli yapılmasını sağlayacak bir güvence mekanizması[607] oluşturur.

6. Satılan menkul kıymetlerden elde edilen gelir, kaynak kuruluşa veya özel amaçlı kuruluşa aktarılır.

7. Kaynak kuruluş, kredi kullananların faiz ve anapara ödemelerini tahsil edip yatırımcılara aktarmada aracılık eder.

8. Kaynak kuruluş, elde ettiği yeni fonları yeni kredi anlaşmalarında kullanır.

9. İhraç planında belirlenen tarih ve miktarlarda ana para geri ödenerek menkul kıymetler itfa edilir.

B. Sukuk ve Sukuklaştırma İşlemi

Yukarıda da değindiğimiz gibi finansal kuruluşların tamamının yaşadığı en büyük sorun likidite sorunudur. Böylesine bir sorun karşısında faizsiz kuruluşların da kendi likidite sorunlarını çözmek için bir takım finansal ürünler geliştirmeleri ihtiyaç ve zorunluluk halini almıştır.

1. Sukuk Kelimesinin Sözlük ve Terim Anlamı

Sukuk kelimesi günümüz İslâmî finans sektöründe, İslâmî veya faizsiz tahvil olarak nitelendirilen menkul kıymetler için kullanılmaktadır. Bu kelime Arapça’da belge, sertifika, vesika gibi anlamlara gelen sakk kelimesinin çoğuludur. Biz bu çalışmamızda genel kullanımı dikkate alarak, kelimenin tekil formu olan sakk yerine, çoğul formu olan sukuk kelimesini kullanacağız.

a. Sukuk Kelimesinin Sözlük Anlamı

Sukuk (الصكوك), bir mal veya benzeri bir varlık üzerindeki hakkı gösterir belge, senet ve vesika anlamına gelen sakk (الصك) kelimesinin çoğuludur.[608] Farsça’da “muâhede, tasdiknâme” anlamına gelen çek kelimesi Arapça’ya sakk diye geçmiştir.[609]

2. Sukuk Kelimesinin Terim Anlamı

Günümüzde bir İslâmî finans terimi olarak, en yalın şekliyle mevcut veya üretilecek bir varlığın veya kullanım hakkının mülkiyetindeki ya da bir ortaklık ilişkisindeki payı temsil eden sertifika diyebileceğimiz sukuk, geçmişteki kullanımına göre farklı bir nitelik arz etmektedir.

Sukuk kelimesinin terim anlamı için AAOIFI fıkıh kurulu tarafından yapılan tanım şöyledir:

Sukuk, mevcut mal (ayn), menfaat veya hizmet halinde bulunan varlıklar üzerindeki mülkiyette ya da belirli bir projenin varlıklarında veya özel bir yatırım faaliyetinde şayi payları ifade eder şekilde ve birbirine eşit değerde ihraç edilen sertifikalardır.[610] (AAOIFI, Meâyîr, md. 17-2.)

Görüldüğü gibi genel olarak sukuklaştırma işlemi ile geleneksel anlamdaki menkul kıymetleştirme işlemi arasında, “bir takım varlıkları menkul kıymete dönüştürme” bakımından hiçbir fark yoktur. Bu işlemleri birbirinden ayıran esaslı fark, söz konusu varlıkların niteliği ve dayandıkları sözleşme türüdür. Yukarıdaki tanımdan da anlaşılacağı gibi sukuk varlıkları, mevcut mal, menfaat, hizmet, bir ticari faaliyet, proje halindeki varlıklar olabilir[611].

2. Sukuklaştırma İşleminin Tarafları

Sukuklaştırma işleminde yer alan asıl taraflar kaynak kuruluş, özel amaçlı şirket ve sukuk sahipleri olan yatırımcılardır. Sukuklaştırma işleminde, kaynak kuruluşun doğrudan ihraççı olarak yer alması teorik olarak mümkünse de, pratik sukuk uygulamalarında ihraççı vasfını büyük bir çoğunlukla özel amaçlı şirket üstlenir.

a. Kaynak Kuruluş (Originator / المنشئ أو البادئ)

Kaynak kuruluşu, sukuklaştırma işlemi sonucunda elde edilen fonu nihai olarak kullanıp finansman temin eden taraf[612] olarak tanımlamak mümkündür. Nitekim AAOIFI fıkıh kurulunun kaynak kuruluşu[613], arz gelirini kullanan taraf[614] diye tanımlaması bu yaklaşımı teyit eder.

b. Özel Amaçlı Kuruluş (Special Purpose Vehicle / شركة ذات غرض خاص)

Özel amaçlı kuruluş, sukuklaştırma işlemine konu varlıkları kaynak kuruluştan devralarak, bu varlıkların değerine göre sukuk ihraç etme görevini üstlenen ve varlıkların mülkiyetini yatırımcılara nakleden ihraççı kuruluş[615], diye tanımlanmıştır.

Özel amaçlı kuruluş, herhangi bir ekonomik faaliyette bulunmayan sadece finans piyasalarında sukuk ihracına yönelik finansal faaliyetleri olan bir kuruluştan[616] ibarettir. Özel amaçlı kuruluşun fonksiyonunu üstlenecek şirket, Kira Sertifikaları Tebliği’nde Varlık Kiralama Şirketi adıyla yer almış ve “Kanunun 61 inci maddesi çerçevesinde münhasıran kira sertifikası ihraç etmek üzere anonim şirket şeklinde kurulmuş olan sermaye piyasası kurumu” diye tanımlanmıştır.

c. Sukuk Sahipleri / Yatırımcılar (Sukukholders / Investors – حامل الصك أو المستثمر)

Sukuk varlıklarına sahip olan[617] veya ortaklık ve vekâlet akitlerine dayalı sukuk işlemlerinde sermaye katkısı sağlayan taraftır. Sukuk belgeleri satın alındıktan sonra sahiplik doğmakta veya sermaye katkısı sağlanmış olmaktadır.

3. Sukuk İhraçlarında Fetva ve Murâkabe Kurulu (Shari’a Board / الهيئة الشرعية)

AAOIFI fıkıh kuruluna göre sukuk ihraç izahnamesinde, İslâm hukuku hükümlerine ve kurallarına bağlı kalınacağına ve ihraç usul ve aşamalarını hazırlayıp itfa tarihine kadar ihraç uygulamasını denetleyecek bir fıkıh kurulunun oluşturulması gerektiğine dair madde bulunması gerekmektedir[618]. Aslında bu gereklilik, özel olarak sadece sukuk işlemleri için değil genel anlamda İslâmî finans alanındaki tüm işlem ve ürünlerle ilgili olarak aranmalıdır. Bu anlamda Türkiye’de gerekli yasal düzenlemelerin yapılması önem arz etmektedir. İslâmî finans alanında verilen fetvaların ve kararların bireysel fetvalar olmaktan kurtarılıp kurul fetvası ve kararı olarak çıkması sağlanmalıdır.

Bu amaçla somut bir adım olarak özelde sukuk işlemleri için yapılması gereken, Kira Sertifikaları Tebliği’nin ekler[619] kısmında sayılan ve ihraç edilecek kira sertifikası izahnamelerinin veya ihraç belgelerinin onaylanması için gerekli görülen belgeler arasında “Danışma Kurulu’nun ıslak imzalı kararı”na da açıkça yer vermektir.

4. Sukuklaştırma İşleminin Aşamaları

a. İhraç Aşaması

Sukuklaştırma işleminin ilk aşaması, ihraç edilmesidir. İhraç gerçekleştiğinde sukuk alan kişiler yatırımcılardır. Bu aşamada düzenlenen sukuk ihraç izahnamesi, ihraççı tarafın yatırımcılara yönelttiği bir icaba davettir. Ancak ihraç izahnamesinde bunun bir icaba davet değil icap olduğu açıkça ifade edilmişse bu durumda izahname icap anlamına gelir.[620]

b. Tedavül Aşaması

Sukuk sertifikalarının ihraç sonrasında ikincil piyasalarda işlem görmesi, doğrudan veya aracılar vasıtasıyla yeniden alınıp satılması tedavül aşamasıdır.[621]

c. İtfa Aşaması

Tasfiye aşaması da denilen itfa aşamasında, sukuk vadesinin bitiminde yatırımcılar nezdinde bulunan sukuk sertifikalarının geri alınması ve işlemin kapatılması sağlanır[622]. Pratik uygulamalarda varlıkları temsil eden sukuk belgeleri genelde ilk ihraç değeriyle veya ihraç anında belirlenen bir bedelle geri alınmak suretiyle ihraç işlemi itfa ve tasfiye edilmektedir.

II. KAYNAK KURULUŞUN DEVRETTİĞİ VARLIKLARDA KİRACI OLDUĞU İCÂRE SUKUK

AAOIFI fıkıh kurulunun yatırım sertifikalarının çeşitlerini sınıflandırırken yaptığı açıklamalara göre; mal ve menfaat satımına dayalı icâre sukuk uygulamalarında sertifikaya konu olan varlık, kiraya verilmiş (kiradaki) veya kiralanması vaad edilmiş bir mal olabileceği gibi mevcut veya temin edilmek üzere nitelikleri belirlenmiş (mevsûfun fi’z-zimme) bir malın menfaati de olabilir. Hizmet – iş paketi satımına dayalı sukuk uygulamalarında ise sertifikaya konu olan varlık, bizzat belirlenmiş ya da temin edilmek üzere özellikleri açıklanmış bir tarafın sunacağı hizmet – iş olur.[623]

Çalışmamızı kaynak kuruluşun devrettiği varlıklarda kiracı olduğu icâre sukuk işlemine hasrettiğimiz için bu bölümde varlığın aslını devretmeksizin sadece kullanım hakkını devrederek veya bir hizmet ya da işi konu edinerek yapılan sukuklaştırma işlemlerine değinilmeyecektir.

AAOIFI fıkıh kurulu icâre sukuku şöyle tanımlamıştır:

“Kiradaki varlıkların satımına dayalı sukuk, kiraya verilmiş veya kiralanması vaad edilmiş bir malın malikinin veya onun vekili (naibi) olarak hareket eden bir finansal aracı kuruluşun birbirine eşit değerde ihraç ettiği sertifikalar olup, bu ihraçla güdülen amaç ilgili varlığı satmak ve arz gelirlerinden satış bedelini tahsil etmektir. Bu sertifikaları satın alan yatırımcılar söz konusu varlığın aslına malik olurlar.”[624]

Dikkat edilirse bu tanımda kaynak kuruluşun devrettiği varlıklarda kiracı olduğu sukuk modeline değinilmemiştir. Çünkü satıcının sattığı malda kiracı olması konusuna icâre standardında yer verilmiştir.[625]

Kaynak kuruluşun devrettiği varlıklarda kiracı olduğu icâre sukuk yöntemiyle gerçekleştirilen bir sukuk ihracının süreçleri genel olarak aşağıdaki gibidir:

1. Kaynak kuruluş mevcut varlıklarını bir devir sözleşmesi kapsamında özel amaçlı kuruluşa (SPV, VKŞ) belirli bir devir bedeli karşılığında devreder.

2. Varlıkları devralan VKŞ / SPV bu varlıklar ve varlıklardan elde edilecek gelirler üzerinde alıcılarının hak sahibi olmalarını sağlayacak şekilde eşit değerde sertifikalar ihraç ederek bunları yatırımcılara satar.

3. VKŞ / SPV sertifika alıcılarından tahsil edilen bedeli devir bedeli olarak kaynak kuruluşa öder.

4. Kaynak kuruluş, düzenlenen bir geri alım / devralma taahhüdü kapsamında varlıkları işlemin vadesinde ihraç tutarı üzerinden geri almayı taahhüt eder.

5. Kaynak kuruluşun kiracı ile VKŞ / SPV arasında bir kira sözleşmesi düzenlenir. Sözleşme kapsamında VKŞ / SPV bu varlıkları yatırımcılar adına kaynak kuruluşa kiralar ve kaynak kuruluş VKŞ / SPV’ye dönemsel kira ödemesi yapar.

6. VKŞ / SPV, sertifika sahiplerine payları oranında kira gelirini dağıtır.

7. Kaynak kuruluş kiracı konumunda bulunduğu veya yönetim hizmeti sunduğu varlıkları ihraç vadesinde geri alım / devralma taahhüdü uyarınca VKŞ / SPV’ye ödeme yaparak geri alır.

8. VKŞ / SPV geri devir neticesinde elde ettiği tutarı sertifika sahiplerine vade bitiminde payları oranında öder. Bu ödemeyle birlikte sukuk ihracı itfa edilmiş olur.

Tablo 1: İcâre Sukuk Yapısı ve Nakit Akışı Şeması:

Kaynak kuruluşun devrettiği varlıklarda kiracı olduğu icâre sukuku, mahiyeti değil yapısı bakımından şu şekilde tanımlamak mümkündür: “Kaynak kuruluşun devrettiği varlıklarda kiracı olduğu icâre sukuk, gelir üreten mevcut varlıkların mülkiyetinde şâyi hisseyle paydaşlığı temsil eden eşit değerdeki sertifikalar olup, kaynak kuruluş bu sukuk modelinde devrettiği varlıklarda kiracı olmakta ve dönem sonunda sertifikalarla temsil edilen varlıkları geri almaktadır.”

III. KAYNAK KURULUŞUN DEVRETTİĞİ VARLIKLARDA KİRACI OLDUĞU İCÂRE SUKUK HAKKINDA FIKHÎ DEĞERLENDİRMELER

A. Genel Olarak

Günümüzdeki bazı ticari ve finansal işlemlerin, geçmişteki çok taraflı ve karmaşık muamelelere göre özde fazla değişiklik olmasa da, artık daha girift bir hal alması ve ileri sürülen şartlar dolayısıyla İslam Hukuku’nda yasaklanan bir takım muamelelerle benzeşen yönler içeriyor olması, bu işlemleri günün şartlarına göre ve yeni birer akit tipi olarak değerlendirip fıkha uygun çözümler bulmayı gerekli kılmaktadır.

Finansal alanda çözüm bekleyen en büyük sorunlardan biri nakit veya likit sorunudur. Aslında bu sorun günümüzde olduğu gibi geçmişte de söz konusu olmuştur. Geçmişte bu sorunu aşmak adına, günümüzde bile fıkhî açıdan tartışılmaya devam eden ancak toplum hayatından asla kaldırılamayan îyne satışı, vefâen satış, istiğlâl satışı ve teverruk gibi akitlere bazı alimler cevaz vermiştir.

B. Vefâ Satışının Fıkhî Mahiyeti Tartışmalarından İcâre Sukukun Fıkhî Mahiyetine

Genel olarak sukuk ve özel olarak icâre sukuk üzerine yapılan çalışmalarda, bu işlemler için verilen tanımların onun mahiyetini vermekten uzak olduğunu görmekteyiz.

İcâre sukukun mahiyetini tespit noktasında bize ışık tutan en verimli tartışmaların vefâ satışı[626] üzerinde cereyan ettiğini söyleyebiliriz. Özellikle Hanefî fakihlerin vefâ satışının fıkhî mahiyetiyle ilgili tartışmalarının seyrini takip ettiğimizde ihtiyaç dolayısıyla özel bir örf niteliğinde başlayıp kimi alimler tarafından cevaz verilen bir uygulamanın zamanla nasıl yeni bir akit tipi olarak kurgulandığını görmekteyiz. Bu konudaki tartışmaların gün geçtikçe olgunlaştığını ve belirli bir istikrar sağlandığını söylemek mümkündür.

1. Hanefî Fakihlerin Vefa Satışının Mahiyetiyle İlgili Görüşleri

Borçlunun alacaklıya “Ödediğim anda geri benim olması şartıyla şu malı sana bendeki alacağın mukabili sattım” demesi suretiyle alacaklı ile borçlu arasındaki borç ilişkisini bitirmek veya “Bedelini ödediğimde bana geri satman şartıyla bu malı sana sattım” denmek suretiyle nakit temin etmek amacıyla yapılan[627] vefa satışının bey’ lafzıyla akdedilmesi halinde rehin sayılamayacağı, vefa mahiyetinde bir işlem yapıldığında aslında rehin olduğu, akdin kuruluşunda veya akit öncesinde tarafların fesih şartı ileri sürmeleri halinde fasid bir satış olacağı ve son olarak vefa şartının akitten sonra vaad tarzında ileri sürülmesi halinde bu akdin caiz olduğu ve vaad suretiyle ortaya konulan şartın bağlayıcı nitelik taşıdığı belirtilmiştir[628]. Çünkü vaadler, insanların ihtiyacı dolayısıyla kimi zaman bağlayıcı olduğu gibi ta’lîk suretinde olan vaadler de bağlayıcıdır[629].

Hanefî fakihlerin konuyla ilgili görüşleri incelendiğinde vefa satışının mahiyetini tespit noktasında üç görüş tebarüz etmektedir[630]:

i. Vefa satışı rehindir.

Bu görüş sahiplerine göre vefa satışı gerçekte rehindir. Akitlerde şekle değil manaya itibar edilmelidir. Vefa satışının mahiyeti de borç karşılığı teminat almaktan ibarettir.

ii. Vefa satışı bir bey’ akdidir.

Vefa satışının bey’ akdi olduğunu söyleyenler şu yorumları yapmışlardır:

- Vefa satışı intifaya imkan veren bir satıştır[631].

Vefa satışının rehin olduğuna dair görüş daha baskın olmakla birlikte bunun kendisinden intifaya imkan veren bir satış olduğu da söylenmiştir[632]. Bu görüş mülkiyetin prensip olarak süreklilik için olsa da süreli mülkiyetin de mümkün olduğunu ihsas etmektedir.

- Vefa satışı içinde ikale bulunan bir satıştır.

İbnü’ş-Şilbî vefa satışını içinde ikâle bulunan bir satış diye nitelemiştir[633]. İbn Âbidîn böyle bir değerlendirmenin ancak vefa satışının sahih bir bey’ olduğunu ve sonradan ileri sürülen şartın bunu fasit kılmayacağını kabul eden görüş üzerinden yapılabileceğini söylemiştir[634].

Bu yoruma göre vefa satışını ikâle şartıyla veya vaadiyle yapılan bir satış akdi olarak görmek mümkündür.

- Vaad içeren bir satıştır.

Molla Hüsrev taraflar herhangi bir şart ileri sürmeksizin satış akdi yapar sonra vefa şartını vaad yoluyla zikrederlerse akdin, ifsad edici şartlardan hali bulunacağı için caiz olduğunu ve vaad yoluyla zikredilen şartın gereğini yapmanın bağlayıcılık arz ettiğini söyler. Gayrimenkulde vefa satışı teamül oluştuğu için istihsanen sahihtir. Menkul mallarda vefa satışı konusunda ise ihtilaf bulunmaktadır. Bazı bilginler ihtiyacın genel nitelik arz etmesi sebebiyle bunun sahih olduğunu söylemiştir[635].

iii. Vefa satışı mürekkep bir akittir.

İbn Nüceym’in adlarını zikretmeksizin atıfta bulunduğu bazı muhakkık alimlere göre vefa satışı mürekkep bir akittir. Telif edici câmi görüş olarak nitelendirilen ve Mecelle’de (md. 118) de kanunlaştırılan bu kanaate göre vefa satışı taraflardan her birinin fesih yetkisine sahip olması bakımından fasit, konaklamanın ve mebînin menfaatlerinden istifadenin helal oluşu gibi hükümler bakımından sahih / caiz ve alıcının malı başkasına satamaması ve rehin verememesi, ağaçları kesememesi, binayı yıkamaması ve helaki halinde deynin düşmesi gibi hükümler bakımından da rehindir[636].

Vefâ satışı, üç akit özelliğini taşıyan[637] mürekkep bir yapı arz ettiğinden dolayı zürafaya benzetilmiştir. Nasıl ki zürafa deve, sığır ve panter özelliklerini taşıyan farklı bir canlıdır vefa satışı da böyledir[638]. Bu benzetme vefa satışının ne bey’ ne rehin olmayıp nev’i şahsına münhasır yeni bir akit tipi olduğunu göstermeye matuftur. Zürafa, ne devedir ne sığır ne de panter… Zürafa farklı bir varlıktır. İşte vefa satışı da yeni bir akit türü olarak görülmedikçe doğru bir sonuca ulaşılamayacaktır. Zaten bu yüzden İbn Nüceym fetva verilirken bu telif eden câmi görüşün dışına çıkılmaması gerektiğini belirtmiştir[639].

Bilinen akitler dışında yeni akitlerin ortaya çıkması ve bunların isimsiz akitler olarak kabul edilip ardından kavramsallaştırılması süreci fıkha zenginlik katmamızı sağlayacak bir fırsattır. Toplumsal ihtiyaçların zorlamasıyla ortaya çıkan vefa satışını Hanefî fakihlerin böyle bir fırsat olarak gördükleri açıktır. Bu satış türünü bilinen bazı akitlere benzer yönleri bulunan yeni bir akit türü olarak değerlendirmek daha sağlıklı sonuçlara ulaşılmasını sağlar. Aksi halde çok yönlü bir işlemi tek bir işleme sıkıştırmak gibi bir sonuç doğar ki bunun insanları sıkıntıya sokacağı açıktır.

2. Vefa Satışını Caiz Kabul Eden Hanefî Fakihlerin Cevaza Dair Görüşlerinin Dayanakları

Bazı Hanefî fakihleri, üçüncü şahıslara satılmasına imkan verilmeksizin satış konusu maldan yararlanabilme hakkı sağlaması gibi bey’ akdinin bazı hükümlerini doğurduğu için vefa satışına cevaz vermişlerdir.

Tahir b. Âşûr bu görüşte olanların delillerini halkın bu şartla satış yapılmasını örf haline getirmeleri, ihtiyaçları hasebiyle bu muameleye başvurmaları ve faizden kaçma amacı taşımaları şeklinde sıralamıştır[640]. Gerçekten de vefa satışının cevazına dair görüşler temellendirilirken özel nitelikli de olsa örf, likit temin ihtiyacı, faizden kaçınma, parayı değerlendirme ihtiyacı, alacaklı ve borçlu tarafa sağlanan yarar gibi unsurlar yanında İslam hukukunun örf, ihtiyaç, zararın giderilmesi, meşakkat ve sıkıntıya sebep olacak unsurların bertaraf edilmesi ve zaruretle ilgili küllî kaideleri ön plana çıkmıştır.

“İhtiyaç ister genel ister özel nitelikli olsun zaruret mertebesinde kabul edilir”, “Âdet muhakkemdir”, ““İnsanları sıkıntıya / dara düşüren bir husus olduğunda onunla ilgili hüküm genişler!”, “Meşakkat teysîri celbeder” gibi kaideler vefa satışının sahih ve caiz olduğuna dair görüşün dayanakları arasında zikredilir. Daha doğru bir ifadeyle bu kaideler açıklanırken örnek olarak vefa satışına da değinilir.[641].

C. İhtiyaca Mebni Cevâz Verilen Temel Bazı Akit Tipleri ve Fıkhî Mahiyetleri

Hanefî fakihlerin kıyasa aykırı olmasına rağmen ihtiyaçtan dolayı istihsanen cevaz verildiğini söyledikleri en önemli akit tipleri icâre, selem, istisna ve mudârebe akitleridir. İnsanın olduğu her yerde ve her dönemde uygulanarak hiç tartışmasız kabul edilmesine ve temel akit tipleri arasında yer almasına rağmen bu akitlerin mahiyetiyle ilgili tartışmalar hiç bitmemiştir.

Yukarıda zikrettiğimiz akitlerin mahiyeti konusundaki değerlendirmelere kısaca göz atalım:

İcâre akdi menfaatin satışı olduğu ve menfaat de o anda madum olduğu için kıyasen caiz olmaması gerekirken istihsan delili işletilerek bu akde cevaz verilmiştir. Kâsânî’nin kıyas delili terk edilerek cevaz verilen bu akitle ilgili şu açıklaması ihtiyacı dikkate almanın önemi açısından çok önemli fıkhî detaylar içermektedir:

“Bu açıklamalarla kıyas ilkesinin terk edildiği de anlaşılmış olur. Çünkü Allah Teâlâ tüm akitleri insanların ihtiyaçları için teşri etmiştir. İnsanların kiralamaya ihtiyaçları ise göz ardı edilemeyecek derecede önemli bir ihtiyaçtır. Zira herkes oturacağı bir konuta, ziraat yapacağı bir araziye, bineceği bir bineğe malik olmayabilir. Hatta kimi zaman bunları parası olmadığı için satın alma yoluyla mülk edinemeyeceği gibi bağış veya ariyet yoluyla da edinemez… Dolayısıyla kiralamaya ihtiyaç duyulur. İşte kira akdi de tıpkı selem ve diğer akitler gibi insanların ihtiyaçları yüzünden kıyasa aykırı olarak câiz görülmüştür. Zaten İslam hukuku, her bir ihtiyaç için o ihtiyacın giderilmesini sağlayacak bir akit teşri etmiştir… Şayet icâre akdi insanların göz ardı edilemeyecek derecede önemli olan bu ihtiyacına rağmen teşri edilmeseydi insanlar ihtiyaçlarını giderme imkanı bulamazdı. Bu ise İslâm hukukunun tabiatına aykırıdır.”[642]

İcâre hakkında yukarıdaki değerlendirmeyi yapan Kâsânî, istisna akdi için de benzer açıklamalarda bulunmaktadır. İstisna akdinin mahiyeti bakımından bir satış mı yoksa vaadleşme mi olduğu eğer satış ise zimmette sabit mebînin satışı üzerine kurulmuş bir akit mi yoksa zimmette sabit ve üzerinde imalat yapılma şartı koşulmuş bir mebî üzerine kurulmuş bir akit mi olduğu tartışmalıdır[643]. Bu akit, kişinin nezdinde bulunmayan bir malı satması anlamına geldiği için kıyas gereği caiz olmaması gerekirken insanların bu konudaki icmaları dolayısıyla istihsan delili gereği caiz görülmüştür:

“Çünkü insanlar öteden beri hiç yadırgamaksızın bu akitle amel etmişlerdir. Kıyas da icmâ karşısında terk edilir… Ayrıca ihtiyaç bunu gerektirmektedir… Eğer böyle bir muamele caiz olmasaydı insanlar sıkıntıya düşerlerdi… Üstelik istisna yoluyla satılan eser insanların göz ardı edilemeyecek denli önemli ihtiyaçları sebebiyle tıpkı selem malı gibi mevcut kapsamına ilhak edilmiştir. Dolayısıyla mutlak anlamda insanın nezdinde bulunmayan malı satması gibi görülmez. Zira bu akitte iki tane caiz akit özelliği (manası) bulunmaktadır: Selem ve icâre. Zira selem, zimmette sabit bir mebî üzerine kurulan bir akit iken, sanatkârlarla yapılan icâre akdinde amel / iş yapma şartı bulunmaktadır. İki caiz akit özelliğini barındıran akit de caiz olur. [644]

Selem akdi, madumun satışı niteliği taşıdığı için kıyasa aykırı bulunmakla birlikte Kitap, Sünnet ve icma delillerinin varlığı nedeniyle istihsanen caiz görülmüştür[645].

Mudârebe akdi de meçhul bir ücret hatta madum bir ücret karşılığında ve meçhul bir iş için yapılan icâre akdi gibi değerlendirilerek aslında kıyasen câiz olmaması gerekirken Kitap, Sünnet ve icmâ delilleriyle kıyasın terk edilerek cevaz verildiği bir akit türü olarak görülmüştür[646].

D. İhtiyaç ve Maslahat Gereği Akitlerin Temel Hükümlerinde Değişikliğe Gidilmesine Örnek Olarak Ecîr-i Müşterekin Tazmin Yükümlülüğü Meselesi

Ecîr-i müşterek nezdindeki mal (müste’cerün fîh) emanet hükmünde olmasına rağmen İmam Ebu Yusuf ve İmam Muhammed, malın helak olması halinde ecîr-i müşterekin, tıpkı ücretli saklama hizmeti veren kimselerin kendilerine bırakılan vediayı tazminle yükümlü olmaları gibi, tazminle yükümlü olduğuna hükmetmişlerdir. Onlar bu konuda Hz. Ömer ve Hz. Ali’nin içtihadını esas almışlardır[647]. İstihsanen kabul edilen bu hükmün amacı insanların mallarını korumaktır[648].

Konuyla ilgili ayrıntılı tartışmalar bir yana ecîr-i müşterek’in tazminle mükellef olduğunu ileri sürenlerin ellerindeki delil istihsan, maslahat ve sedd-i zerîa’dır[649]. Hatta İbn Rüşdü’ün naklettiğine göre İmam Mâlik istihsan veya maslahat delilini işleterek, gıda maddesi taşıma hizmeti sunanlarla veya benzer hizmet verenlerle yapılan sözleşmelerde hizmet sunan tarafın (ecîr) kasıt aranmaksızın tazminle yükümlü olduğunu söylemiştir[650].

Kâsânî, icâre akdinde tazmin konusunu ele alırken meseleyi kira konusu varlığın (müste’cer) ve üzerinde sanat / iş icra edilen malzemenin (müste’cerün fîh) tazmini şeklinde ikiye ayırarak inceler ve Ebû Yusuf ve İmam Muhammed’e göre ecîr-i müşterek niteliğiyle iş yüklenen tarafın (yüklenici, sanatkâr) ve nakliye hizmeti sunan kişinin kendisine teslim edilen malzemeyi (müste’cerün fîh) kasdı olsun veya olmasın tazmin etmekle mükellef olduğunu nakledir. İmameynin bu görüşü istihsan deliline dayalı olup insanların mallarını koruma amacı taşımaktadır[651].

Görüldüğü gibi maslahat ve ihtiyaç söz konusu olduğunda fukaha konuyla ilgili genel kuralı terk edip tabiri caizse akdin temel hükümlerine bile müdahale etmişlerdir.

E. İhtiyaca Mebni Cevaz Verilen Yeni Bir Akit Tipi Olarak İsticrâr

İsticrâr satışı denilen ve müşterilerin satıcılardan çekip tükettikleri malların bedeli üzerine daha sonra mahsuplaşmaları suretiyle yapılan alım – satım işlemi Hanefî fakihleri tarafından istihsanen caiz görülmüştür[652]. Bu satış türü de aslında ihtiyaç dolayısıyla ortaya çıkan yeni bir akit tipi olup örf delili ile kolaylaştırma ve sıkıntıyı giderme gibi prensipler işletilerek cevaz verilen bir işlemdir. Üstelik bu satış türünün mahiyeti konusundaki tartışmalar daha fazladır.[653]

F. İcâre Sukukun Fıkhî Mahiyeti

İcâre sukuk özü itibariyle yukarıda arz ettiğimiz Hanefî fıkıh kitaplarında ve Mecelle’de (md. 118, 119, 396-403) yer alan geri alma vaadi veya şartıyla satıma (bey’ bi’l-vefa / vefaen satış) ve kiralama şartıyla aynı şekildeki satıma (bey’ bi’l-istiğlal / istiğlâlen satış) benzemektedir. Bu satış şekilleri asırlardan beri tartışılmış, caiz görenler yanında görmeyenler de olmuştur.

Mezkur satış türlerinin ihtiyaçların zorlamasıyla ortaya çıktığını, fakihlerin ilk önce bunu garipseyip reddettiklerini, daha sonra yapılan işlemi mahiyeti bakımından rehine benzettiklerini ve en nihayet mürekkep akit teorisine vardıklarını söyleyebiliriz.

Vefa ve istiğlal satışlarının günümüz finansal ihtiyaçlarına göre yeniden dizaynı sonucunda icâre sukuk yapısının oluştuğu / oluşturulduğu söylenebilir. Günümüzde icâre sukuk işlemiyle ilgili olarak cevaz veren, karşı çıkan, henüz bir kanaati olmadığı için şüpheler taşıyan araştırmacılar ve hocalar bulunmaktadır. Ancak gördüğümüz kadarıyla söz konusu işlemi mahiyeti açısından değerlendirenler ve dolayısıyla bir mahiyet tespiti yapma çabası gösterenler olmamıştır.

İcâre sukukun mahiyetini tespit noktasında yukarıda arz ettiğimiz görüşlerden esinlenerek genel anlamda şunu söyleyebiliriz: “İcâre sukuk, satım, rehin ve kiralama manalarını içeren mürekkep bir finansal akittir.” İcâre sukuk işlemlerinde söz konusu olan garanti sözleşmesi, garanti taahhüdü, geri alım taahhüdü, yönetim sözleşmesi gibi sözleşme ve taahhütler ise mahiyet dışındaki şartlar veya bağımsız sözleşme ve taahhütler olarak işlemlerde yer almaktadır.

Bu bakımdan kaynak kuruluşun devrettiği varlıklarda kiracı olduğu ve dönem sonunda bu varlıkları geri aldığı icâre sukuk, satım, rehin ve kiralama manalarını içeren mürekkep bir finansal akittir ve bu yönüyle mahiyeti bakımından istiğlal satışından farksızdır.

İcâre sukuk nakit temin ihtiyacını faizsiz olarak karşılayan bir finansal akittir. Özellikle Hanefî hukukçularının ihtiyacı dikkate alarak yeni bir takım işlemlere nasıl cevaz verdiklerini, yerleşik ve tartışmasız kabul edilen pek çok akit tipinin aslında kıyasa aykırı olmasına rağmen ihtiyaç sebebiyle nasıl caiz görüldüğünü ve en nihayet emanet türü bir akit olan icâre akdinde ecîr-i müşterek ve benzeri hizmetler sunanlar için tazmin hükmünü nasıl getirdiklerini gördük. Şu halde icâre sukuk hem ihtiyaç dolayısıyla hem de vefa ve istiğlal satışlarına benzer yönleri taşıdığı için caizdir diyebiliriz.

İcâre sukukun ele aldığımız bu türü, sertifika sahipleri açısından ihraca konu varlıklarda şayi hisseli paydaşlığı temsil ettiği için bu sertifikaların ikincil piyasalarda işlem görmesinde bir sakınca yoktur[654].

IV. İCÂRE SUKUK İŞLEM AŞAMALARIYLA İLGİLİ TARTIŞMALI KONULAR VE FIKHÎ DEĞERLENDİRMELER

A. İcâre Sukuk’ta Mülkiyet Nakli

İcâre sukuk işlemi, kaynak kuruluşun varlıkları devamlı ve kesin olarak elden çıkarmadığı ve buna bağlı olarak yatırımcıların gerçek bir mülkiyete sahip olmadıkları gerekçesiyle eleştirilmektedir. Bu tespit farazi olarak doğru kabul edilse bile zaten icâre sukuk yapısında olan da bundan ibarettir ve bu eleştiri vefâ satışının ve buna bağlı olarak icâre sukuk yapısının sahih kabul edilmesi halinde bir anlam ifade etmeyecektir. Vefâ satışının mahiyetiyle ilgili olarak Hanefî fakihler “intifa’ya imkan veren bir satış / بيع يفيد الانتفاع به”[655] veya “intifa bakımından mülkiyet / يَمْلِكُهُ انْتِفَاعًا”[656] kavramlarını geliştirmişlerdir. Kanaatimizce gerek vefa ve istiğlal satışlarında gerekse onun modernize edilmiş bir şekli olan ve kaynak kuruluşun devrettiği varlıklarda kiracı olduğu icâre sukuk dediğimiz işlemde varlıkların devamlı ve kesin olarak elden çıkarılması zaten işlemin kapsamında bulunmadığından, mülkiyetle ilgili klasik yaklaşımın aksine de olsa, tabiri caizse süreli bir mülkiyet söz konusudur.[657] İbn Âbidîn’in, Kâdîhan’dan naklen rehin akdine benzerliği açısından vefa satışında şuf’a hakkının bulunmadığını söylerken ileri sürdüğü gerekçe kasdımızı tam olarak anlatmaktadır:

“Vefa satışında şuf’a hakkı yoktur. Çünkü malikin hakkı tam olarak kesilmemiştir. (لأن حق المالك لاينقطع رأسا)”[658]

Bu ifade ve vefa satışıyla ilgili diğer hükümler dikkate alındığında vefa satışının mülkiyet nakli bakımından “rehne benzerliği dikkate alınarak devreden açısından mülkiyetin tam olarak kesilmediği ancak satışa benzerliği bakımından da bir mülkiyet naklinin” söz konusu olduğu özel bir akit tipi olduğunu söylemek mümkündür.

Burada şunu da belirtmekte fayda bulunmaktadır: Kamunun gerçekleştirdiği ihraçlarda kullanılan kamuya ait varlıkların devamlı ve kesin olarak elden çıkarılması kamu maslahatı açısından asla kabul edilmemesi gereken bir durumdur. Dolayısıyla kamunun gerçekleştirdiği ihraçlarda icâre sukuk işlemini “rehne benzerliği dikkate alınarak devreden açısından mülkiyetin tam olarak kesilmediği ancak satışa benzerliği bakımından da bir mülkiyet naklinin” söz konusu olduğu özel bir akit tipi olarak kurgulamak gereklilik arz eder.

B. Kaynak Kuruluşun Varlıkları Geri Alım Vaadi / Taahhüdü

Kaynak kuruluşun varlıkları geri almasıyla ilgili vaadinin akitten bağımsız olması şartıyla caiz olduğu konusunda nerdeyse bir görüş birliği bulunmaktadır. Buradaki görüş ayrılığı geri alımın hangi fiyat üzerinden olacağı meselesi üzerinden tartışılsa da aslında risksiz bir kazanç sağlayıp sağlamadığı ve dolayısıyla faiz gibi görülüp görülmediğiyle ilgilidir. Geri alım fiyatı konusunda şu ihtimaller söz konusu olmaktadır:

• Varlıkların başlangıçtaki değeriyle aynı fiyattan geri alımı.

• Varlıkların ihracı anında belirlenen herhangi bir fiyattan geri alımı.

• İtfa tarihindeki piyasa değeriyle geri alımı.

• İtfa tarihinde tarafların üzerinde anlaşarak belirleyecekleri fiyat üzerinden geri alımı.

AAOIFI fıkıh kurulunun yayınladığı şer’î standartlara göre icâre sukukun vadesi dolmadan önce kaynak kuruluş tarafından piyasa fiyatıyla ve alım tarihinde üzerinde anlaşılacak bir fiyat karşılığında geri alınması caiz[659] olduğu gibi kaynak kuruluşun ikincil piyasalarda işlem görmesi caiz olan sukuk türleri ile ilgili olarak izahnamede, sertifikaları piyasa değeri ile geri satın almayı taahhüt etmesi de caizdir. Ancak sertifikanın başlangıç değeri ile geri satın alınacağı vaadinde bulunmak caiz değildir.[660]

AAOIFI fıkıh kurulunun standart kararlardan daha sonra yayınladığı Şubat 2008 tarihli tavsiye kararlarında ise bu konu şöyle düzenlenmiştir:

“Mudârib veya şerîk ya da yatırım vekili olmaması şartıyla kiracının, kira akdine dayalı olarak sukuklaştırılan varlıkları sukukun itfa tarihinde nominal değeri ile geri satın alacağı taahhüdünde bulunması caizdir. (md. 5)”[661]

Bu karar kiracı konumunda olan kimselerin ihraca konu varlıkları başlangıç değerinden geri almayı taahhüt edebileceğini açıkça göstermekle birlikte kaynak kuruluşun aynı zamanda kiracı olduğu durumlar açısından sarih değildir. Yine de AAOIFI fıkıh kurulunun tavsiye kararının lafzi olarak yorumlanması halinde kaynak kuruluşun kiracı vasfıyla böyle bir taahhütte bulunabileceği sonucuna ulaşılır. İcâre sukukun beklenen faydayı sağlayabilmesi ve pratik olarak işlerliği de bunu gerektirir.

C. Malikin Sorumluluğunda Olan Yükümlülüklerin Kaynak Kuruluşa Yüklenmesi

AAOIFI fıkıh kuruluna göre icâre akdi için benimsenen ana prensip, kullanımdan kaynaklanan giderlerin kiracıya ve kiralananın aslından / aynından kaynaklanan giderlerin kiraya veren malike ait olması ve tarafların bunun aksini kararlaştırmalarının caiz olmadığı şeklindedir[662]. Buna karşılık ülkemiz uygulamasında kira ilişkilerinde kullanımdan kaynaklanan giderler ve kiralananın aynından kaynaklanan giderler şeklinde bir ayırım örf haline gelmiş olmakla birlikte taraflar bunun aksini kararlaştırabilmektedir[663].

AAOIFI fıkıh kurulu ile Uluslararası Fıkıh Akademisi, ihraçta kullanılan dayanak varlıkların gelir ve giderlerinin, hasar veya helak olma durumunda masraflarının sukuk sahiplerine ait[664] olduğu kanaatindedir. Bu hükmün fiili olarak uygulanması çok zordur ve sukuk işlemini mürekkep bir akit olarak yorumlamamaktan kaynaklı bir kanaattir. Halbuki icâre sukuk, mürekkep bir finansal akit olarak kabul edilir ve vefa satışının sahih ve caiz bir satış olduğunu kabul eden fakihlerin “satıcının satım konusu varlığın bakım, tamir işlerini yapması ve haracını ödemesi cebren değil rıza ile olur”[665] şeklindeki yaklaşımları esas alınırsa daha kolaylaştırıcı bir çözüme ulaşılacaktır. Buna göre öncelikli olarak satıcı ve bazen da aynı zamanda kiracı konumunda olan kaynak kuruluş bu masrafları, hasarları kendi rızası ile tek taraflı olarak yüklenecektir. Varlığın küllî olarak helak olması halinde ise zaten sigorta devreye gireceği için sorun kalmayacaktır. Bunun da ötesinde kira akdinde kira konusu varlıkla ilgili masrafların ve giderlerin yükümlülüğünün kime ait olacağını örfe ve tarafların anlaşmasına bağlı kılmanın İslam hukukunun ruhuna aykırı bir durum teşkil etmeyeceği kanaatindeyiz.

SONUÇ

Hayat durağan değildir. İhtiyaç ihtiyacı doğurmaktadır. Finansal açıdan faizsiz bankacılık Müslümanlar için bir ihtiyaçtı. Müslüman toplumlarda bu ihtiyaç bir ölçüye kadar karşılandı. Bu sektör faaliyete başlayınca yeni sorunlarla karşılaşıldı ve sistem ister istemez kendisini yenileyecek uygulamalara ihtiyaç duydu. Örneğin sigorta, tekafül, teverruk, îne, sat – geri kirala, sukuk, geri alma vaadiyle satış gibi pek çok işlem ve uygulama bu ihtiyaçların baskısıyla yeniden gündeme geldi ve finansal anlamda ürünleştirildi. Yeniden gündeme geldi diyoruz; çünkü bu işlemlerin ve uygulamaların benzerleri tarih boyunca belki daha girift ve tartışmalı yollarla tüm toplumlarda uygulanmıştır.

Yüzyıllar boyunca oluşan toplumsal tecrübe göstermektedir ki, hayatın gerçekleri karşısında aşırı idealize edilmiş çözüm yolları hayalden öte geçmemekte ve toplumda bir karşılık bulmamaktadır. Gerçekçi ve topluma dokunan, ihtiyaçları karşılayan çözüm yolları üretmek veya toplumsal uygulama ile kendiliğinden doğan bir takım çözümlerin fıkhî mahiyetini tespit ederek İslam toplumlarının bünyesine sahih bir şekilde aktarımını sağlamak Müslümanlar için bir yükümlülük arz eder. Çözümü gereken meselenin ortaya çıkmasında etkili olan sistemin ve çevrenin, İslâm’a uygun olup olmaması bu bakımdan önem arz etmez.

Bu yüzden vefa satışı, istiğlal satışı, isticrar gibi çağına göre yeni akit tipleri diyebileceğimiz yöntemlerle ilgili olarak fukahanın geçmişte yaptığı mahiyeti tespit çabaları olduğu gibi bırakılmamalı ve çağımız tecrübeleriyle yoğrularak geliştirilmelidir. Geçmiş birikim ve günümüz tecrübeleri doğru şekilde kullanıldığında yeni finansal uygulamalar ve ürünler, fıkhî kapasitemizi artırmak adına birer fırsat olarak görülecektir. Yeni olanı ilk anda bünyeden reddetmek yerine açık bir nassa muhalefet yoksa kabullenmek temel prensip olmalıdır. Özellikle de ihtiyaç dolayısıyla ortaya çıkan ve özel nitelikli olsa bile örf haline gelen muamelelerde bu anlayış benimsenmelidir. Bize göre icâre sukuk da böyle bir fırsattır ve parçacı bir yaklaşımla değil bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilmesi gerekir. Tek bir akdin birçok akde benzer yönleri ve buna bağlı olarak farklı hükümleri olabilmektedir. Şu halde icâre sukuk da kanaatimizce birçok akitten oluşan mürekkep bir finansal akit tipi olduğu için benzediği her bir akit tipine göre hükmü bulunacaktır.

KAYNAKLAR

AAOIFI – Fıkıh Kurulu, el-Meâyîru’ş-şer’iyye, Hey’etü’l-muhâsebe ve’l-mürâcea li’l-müessesâti’l-mâliyye el-İslâmiyye, Dârü’l-meymân, Riyad 2015.

AAOIFI – Fıkıh Kurulu, Faizsiz Bankacılık Standartları, Terc. Mehmet Odabaşı / İ. Emin Aktepe, İstanbul: TKBB Yayın No: 2, 2012.

Abdülazîz, Ahter Zeytî, “es-Sukûkü’l-İslâmiyye (et-Tevrîk) ve tatbîkâtüha’l-muâsıra ve tedâvülühâ”, MMFİ, Yıl: 2013, XIX/2, s. 519-540.

Ali Haydar Efendi, Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm, Arapça çev. Fehmi el-Hüseynî, Dârü’l-cîl, 1991.

Alptekin, Erdem, “Menkul Kıymetleştirme ve Küresel Finans Krizindeki Rolü”, İzmir Ticaret Odası, AR&GE Bülten, Nisan 2009, s. 11-16.

Aydın, Aydan, “Bilanço Dışı İşlemler”, Bankacılar Dergisi, Sayı 34, Yıl 2000, s. 65-79.

Bakûm, Ali Hilal, “eş-Şeriketü zâtü’l-ğaradi’l-hâs (SPV) fî itâri sukûki’l-icâra”, el-Mü’temerü’d-devlî li’s-sukûki’l-İslâmiyye: el-vâkı’ ve’l-âfâk, İstanbul 2013.

Basmân, Muhammed Mübarek, Sukuku’l-icâreti’l-İslâmiyye: Dirâsese kânûniyye mükârene bi’ş-Şerîati’l-İslâmiyye, Dârü’n-nefâis, Ürdün 2011.

Bayındır, Servet, Fıkhî ve İktisâdî Açıdan İslamî Finans (Para ve Sermaye Piyasaları), Süleymaniye Vakfı Yayınları, İstanbul 2015

Cârihî, Ma’bed Ali – Ebû Zeyd, Abdülazîm Celâl, “es-Sukuk kadâyâ fıkhiyye ve iktisâdiyye”, MMFİ, Yıl: 2013, XIX/2, s. 1091-1142.

Ceylan, Ali / Korkmaz, Turhan, Sermaye Piyasası ve Menkul Değerler Analizi, Bursa: Ekin Kitabevi, 2000.

el-Cüveynî, Ebü’l-Meâlî Rüknüddin Abdülmelik b. Yusuf b. Muhammed, el-Varakât (thk. Abdüllatif Muhammed el-Abd), ts.

Dâmâd, Şeyhîzâde Abdurrahman b. Muhammed b. Süleyman, Mecme’u’l-enhur fî şerhi Mülteka’l-ebhur, Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, ts..

Demmağ, Ziyâd Celâl, es-Sukûku’l-İslâmiyye ve devruhâ fi’t-tenmiyeti’l-iktisâdiyye, Amman: Dârü’s-sekâfe, 2012.

Doğru, Halil, Menkul Kıymetleştirme & Mortgage – Genel ve Hukuki Esaslar, İstanbul: Doğru Hukuk Yayınları, 2007.

Doğru, Halil, “Basel II ve IAS 39 Muhasebe Standardı Çerçevesinde Menkul Kıymetleştirme İşleminin Türkiye’de Banka ve Diğer Kaynak Şirketlerin Bilanço ve Sermaye Yeterliliği Yükümlülüklerine Etkileri”, Bankacılar Dergisi, Sayı 62, İstanbul 2007.

Ebû Gudde, Abdüssettâr, “es-Sukûku’l-İslâmiyye (et-Tevrîk) ve tatbîkâtühâ’l-muâsıra ve tedâvülühâ”, MMFİ, Yıl: 2013, XIX/2, s. 675-732.

Gurulkan, Haluk, Islamic Securitization A Legal Approach, Çektir & Başarı Law Firm, http://cektirbasari.com/Download/Islamic_Securitization.pdf, (ET: 12/08/2013). Istanbul 2010.

Güngören, Muaz, Katılım Bankalarında Menkul Kıymet İhracının (Seküritizasyon) Yapısal Farklılık Gösteren Finansal Piyasalarda Uyum Modellemesi: Sukuk Örneği, Kadir Has Üniversitesi, İstanbul: Basılmamış Doktora Tezi, 2011.

Gündoğdu, Aysel, “Türk Sermaye Piyasasında Yapılandırılmış Yeni Bir Finansal Ürün: Varant”, Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, Cilt 4, No 1, 2012.

Halaçoğlu, Bekir, “Kira Sertifikaları (Sukuk) Konusunda Tartışılan Temel Sorunlar”, http://www.tkbb.org.tr/arama-sonuclari?srch=bekir%20hala%C3%A7o%C4%9Flu, (ET: 10/10/2017).

Haskefî, Alaüddin Muhammed b. Ali b. Muhammed el-Hısnî, ed-Dürrü’l-muhtâr şerhu Tenvîri’l-ebsâr, (thk. Abdülmünim Halil İbrahin), Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2002.

Heyet, Ebhâsü Hey’eti kibâri’l-ulemâ, Suudi Arabistan, ts..

IFSB (Meclisü’l-hademâti’l-mâliyye el-İslâmiyye), “Mütetallebâtü kifâyeti re’si’l-mâl li’s-sukuk ve’t-taskîk ve’l-istismârâti’l-akâriyye”, http://www.ifsb.org/standard/ar_IFSB-7.pdf, s. 3. (ET: 20/01/2014).

İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdülaziz, Reddü’l-muhtâr ale’d-dürri’l-muhtâr, Dârü’l-fikr, Beyrut 1992.

İbn Âşûr, Muhammed Tahir b. Muhammed b. Muhammed Tahir b. Âşûr et-Tûnusî, nşr. Muhammed el-Habîb el-Hoca, Mekâsidü’ş-şerîati’l-İslâmiyyeti, Vezâratü’l-evkâf ve’ş-şuûni’l-İslâmiyye, Katar 2004.

İbnü’l-Hümam, Kemaleddin Muhammed b. Abdülvahid es-Sîvâsî, Fethu’l-kadîr, Dârü’l-fikr, ts.

İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, nşr. Emin Muhammed Abdülvehhâb ve Muhammed es-Sâdık el-Ubeydî, ts..

İbn Mâze, Ebü’l-Meâlî Burhaneddin Mahmud b. Ahmed b. Abdülaziz b. Ömer, el-Muhîtü’l-burhânî fi’l-fıkhi’n-Nu’mânî, (thk. Abdülkerim Sami el-Cündî), Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 2004

İbn Nüceym, Zeynüddin b. İbrahim b. Muhammed, el-Eşbâh ve’n-nezâir alâ mezhebi Ebî Hanife en-Nu’mân, Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1999.

____________, el-Bahru’r-râik şerhu Kenzi’d-dekâik, Dârü’l-kitâbi’l-İslâmî, ts..

İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî, Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid, Dârü’l-hadîs, Kahire 2004.

Kadri Paşa, Muhammed, Mürşidü’l-hayrân ilâ marifeti ahvâli’l-insân, el-Matbaatü’l-kübra’l-Emîriyye, Bulak 1891.

Kallek, Cengiz, “Sak”, DİA, XXXV, 584-587.

____________, “Bir Hukuk, Maliye ve Ticaret Terimi Olarak Sak”, Ekonomik Kalkınma ve Değerler (Edit. Recep Şentürk), UTESAV, İstanbul 2008, s. 157-170.

Karadâğî, Ali Muhyiddîn, “Sukûkü’l-icâre: hasâisuhâ ve davâbituhâ dirâse fıkhiyye iktisâdiyye”, Buhûs fî fıkhi’l-bünûki’l-İslâmiyye: dirâse fıkhiyye ve iktisâdiyye, Dârü’l-beşâiri’l-İslâmiyye, Beyrut 2009, s. 321-413.

Karrî İbn Îd, Muhammed Ali, “es-Sukukü’l-İslâmiyye (et-Tevrîk) ve tatbîkâtüha’l-muâsıra ve tedâvülühâ”, MMFİ, Yıl: 2013, XIX/2, s. 1003-1043.

Kâsânî, Alaüddin Ebû Bekir b. Mesud b. Ahmed, Bedâi’u’s-sanâi’ fî tertîbi’ş-şerâi’, Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1986

Kaya, Süleyman, “Mahkeme Kayıtlarının Kılavuzu: Sakk Mecmuaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2005, cilt: III, sayı: 5 [Türk Hukuk Tarihi Sayısı], s. 379-416.

Kılıç, Muharrem, “Muhakeme Hukukunun Biçimsel Rasyonalitesi Bağlamında Osmanlı Hukukunda Belge Tanzimi: Kadı Ebussuûd’un Sak Risalesi”, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Sayı 5, 2008 (Bahar), s. 45-63.

Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddin Abdullah b. Mahmûd b. Mevdûd, el-İhtiyâr li-ta’lîli’l-Muhtâr, Matbaatü’l-Halebî, Kahire 1937.

el-Mevsûatü’l-fıkhiyye, Kuveyt 1992, “sakk” md., XXVII, 46-49.

MMFİ Kararı, Karar No: 137 (3/15), http://www.fiqhacademy.org.sa/qrarat/15-3.htm, (ET: 02/10/2013).

Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmuz b. Ali, Dürerü’l-hükkâm şerhu Gureri’l-ahkâm, Dâru ihyâi’l-kütübi’l-Arabiyye, ts.

Muhaysin, Fuad Muhammed Ahmed, “es-Sukûkü’l-İslâmiyye (et-Tevrîk) ve tatbîkâtüha’l-muâsıra ve tedâvülühâ”, Mecelletü Mecma’i’l-fıkhi’l-İslâmî (MMFİ), Yıl: 2013, XIX/2, 841-945.

Neşmî, Acîl Câsim, “es-Sukûku’l-İslâmiyye: et-Tevrîk, ve’t-taskîk ve tatbîkâtühümâ”, Mecelletü Mecma’i’l-fıkhi’l-İslâmî (MMFİ), Yıl: 2013, XIX/2, s. 777-799.

Osmânî, Muhammed Takî, “es-Sukûk ve tatbîkâtüha’l-muâsıra” , Mecelletü Mecma’i’l-fıkhi’l-İslâmî (MMFİ), Sayı: 19, http://www.islamonline.net/arabic/madarek/pdf/04/j/11.pdf (24/12/2009).

Öcal, Nurcan, Türkiye’de Menkul Kıymetleştirme Uygulaması, Etkileri, Sorunları ve Çözüm Önerileri, Ankara: SPK Yayınları, 1997.

Ömer, Muhammed Abdülhalîm, “es-Sukukü’l-İslâmiyye (et-Tevrîk) ve tatbîkâtüha’l-muâsıra ve tedâvülühâ”, MMFİ, Yıl: 2013, XIX/2, s. 947-982.

Pamukçu, Ayşe, “Bilanço Dışı Finansman Yöntemleri ve Muhasebeleştirme İşlemleri”, Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F Dergisi, Yıl 2010, Cilt XXIX, Sayı II, s. 479-494.

Sââtî, Abdurrahim Abdulhamid, “el-Vezâifü’l-iktisâdiyyetü li’s-sukuk: Nazratün mekâsidiyyetün”, Nedvetü’s-sukuki’l-İslâmiyyeti: Arz ve Takvîm, (Câmiatü’l-Melik Abdilaziz, MMFI ve IRTI İşbirliğiyle), Cidde, 2010, s. 1-27.

Sofuoğlu, Hadi, “İlm-i Sakk ve Debbağzâde Nu’mân Efendi’nin (1224/1809) Tuhfetü’s-Sukuk’ü”, DEÜİFD, XXXV/2012, s. 197-221.

Şâtıbî, İbrahim b. Musa b. Muhammed el-Lahmî el-Gırnâtî, el-İ’tisâm, (thk. Heyet), Dârü İbni’l-Cevzî, Suudi Arabistan 2008.

Tantan, Saadet, Menkul Kıymetleştirme: ABD Uygulamaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri, Ankara: SPK Yayınları, 1996.

The Encyclopedia of Islam (New Edition), Suppl. Fasc. 9-10, 2004 Leiden.

Topaloğlu, Mustafa, İpoteğe Dayalı ve İpotek Teminatlı Menkul Kıymetler, Seyhan – Adana: Karahan Kitabevi, 2007.

et-Tûfî, Ebü’r-Rebî Süleyman b. Abdülkavi b. el-Kerîm, Şerhu Muhtasari’r-Ravza (thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî), Müessesetü’r-risâle, 1987.

Turan, Gökçen, Menkul Kıymetleştirme ve Varlığa Dayalı Menkul Kıymetler, AÜ – Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara: Basılmamış Doktora Tezi, 2009.

Ünal, Halit, “Şurût – Sukuk: İslâm Hukukunda Belge Tanzimi”, Diyanet Dergisi, Cilt XXII, Sayı 3, 1986, s. 24-31.

Wood, Philip, Title Finance, Derivatives, Securitisation, Set-off and Netting, London: Sweet & Maxwell, 1995.

Yakışır, Nazlı Buket, “Yapılandırılmış Finans, Menkul Kıymetleştirme, Finans Mühendisliği”, http://www.sonergokten.com/supportingdocuments/RN/RN_yapilandirilmisfinans.pdf, (ET: 05/10/2009).

Zeylaî, Ebu Muhammed Fahruddin Osman b. Ali b. Mihcen el-Bâriî, Tebyînü’l-hakâik şerhu Kenzi’d-dekâik ve Hâşiyetü’-ş-Şilbî, el-Matbaatü’l-kübra’l-Emîriyye, Bulak 1313.

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Hocamız finansal kuruluşların ihraç ettiği ya da devlet tarafından ihraç edilen kira sertifikalarının fıkhî değerlendirmesini yaptı. Şimdi de Necmettin Erbakan Üniversitesi’nden Yrd. Doç. Dr. Necmettin Güney hocamız bu sunulan tebliğin müzakeresini yapacak. Buyurun hocam.

[583] 7 Haziran 2013 tarihli Resmî Gazete, Sayı: 28670.

[584] İslâmî Finans Kuruluşları İçin Muhasebe ve Denetleme Kurumu anlamına gelen Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions isminin kısaltması olan AAOIFI adıyla bilinen kurum, İslâmî finans kuruluşları için fıkıh, muhasebe ve etik standartları oluşturan ve kar amacı gütmeyen bir kurumdur. AAOIFI bünyesinde oluşturulan Fıkıh Kurulu şer’î standartları yayınlamaktadır.

Bu çalışmamızda AAOIFI Fıkıh Kurulu’nun İslâmî Finans Kuruluşları için yayınlamış olduğu Şer’î Standartlara yaptığımız atıflarda “–“ işaretinden önce yer alan ilk rakam standart numarasını “–“ işaretinden sonra yer alan rakam ve harfler ise ilgili standartta yer alan karar numarasını ifade edecektir.

[585] Menkul kıymetleştirmenin İngilizce karşılığı securitization olup Arapça kaynaklarda bu yapıyı ifade etmek üzere tesnîd, taskîk ve tevrîk (التوريق، التصكيك، التسنيد) kavramları kullanılmaktadır. Ancak sukuk veya taskîk kavramları günümüz uygulamalarında İslâmî yatırım sertifikaları ve bu sertifikaları ihraç etme süreçleri için özel olarak kullanılmaya başlamıştır. (bkz. Sââtî, “el-Vezâifü’l-iktisâdiyye li’s-sukuk”, s. 4.)

[586] Öcal, Türkiye’de Menkul Kıymetleştirme, s. 4.

[587] .Ceylan, / Korkmaz, Sermaye Piyasası ve Menkul Değerler Analizi, s. 329.

[588] Bilançonun aktifinde yer alan varlıklar, işletmenin sahip olduğu ekonomik değerleri ifade eder. Bir işletmenin varlıkları; sahip olduğu mevcutlar ile alacaklardan oluşur. Mevcutlar; para, mal, makine, taşıt, bina gibi ekonomik değerleridir. Alacaklar ise işletmenin çeşitli kişi ve kuruluşlardan olan alacak haklarıdır. (http://muhasebeders.blogspot.com/2011/01/varlk-kavram-ve-unsurlar.html, (ET: 01/02/2013).

Bir işletmenin büyük bir değer kaybına uğramaksızın kısa süre içinde nakite dönüştürebileceği varlıklar ise likit varlıklar diye anılır. İşletmenin veya kişinin sahip olduğu en likit varlık paradır. (http://muhasebeturk.org/ecopedia/395-l/3128-likit-varliklar-nedir-ne-demek-anlami-tanimi.html, (ET: 01/02/2013).

[589] Öcal, Türkiye’de Menkul Kıymetleştirme, s. 4.

[590] Alacakları kaynak şirketin malvarlığından ayırmaksızın gerçekleştirilen menkul kıymetleştirme uygulamaları da bulunmaktadır. bkz. Turan, Menkul Kıymetleştirme, s. 8.

[591] Turan, Menkul Kıymetleştirme, s. 7-9.

[592] Sââtî, “el-Vezâifü’l-iktisâdiyye li’s-sukuk”, s. 7.

[593] Tantan, Menkul Kıymetleştirme, s. 26.

[594] Topaloğlu, Menkul Kıymetler, s. 29.

[595] Doğru, Menkul Kıymetleştirme, s. 68.

[596] Özel Amaçlı Araç.

[597] Doğru, Menkul Kıymetleştirme, s. 5 (9. dipnot); Tantan, Menkul Kıymetleştirme, s. 27.

[598] Turan, Menkul Kıymetleştirme, s. 41.

[599] Doğru, Menkul Kıymetleştirme, s. 82, 206-207; Tantan, Menkul Kıymetleştirme, s. 16-17.

[600] Doğru, Menkul Kıymetleştirme, s. 74; Yakışır, “Yapılandırılmış Finans, Menkul Kıymetleştirme, Finans Mühendisliği”, s. 4-5; Tantan, Menkul Kıymetleştirme, s. 32-33.

[601] Gündoğdu, “Varant”, s. 58; Güngören, Menkul Kıymet İhracı, s. 52.

[602] Yapılandırılmış finans için İngilizce karşılık olarak structured finance kavramı kullanılırken, Arapça olarak kullanılan karşılık ise (et-temvîlü’l-müheykel) التمويل المهيكل’dir.

[603] Öcal, Menkul Kıymetleştirme, s. 3, 12.

[604] Gurulkan, Islamic Securitization, s. 38; Öcal, Türkiye’de Menkul Kıymetleştirme, s. 18; Doğru, Menkul Kıymetleştirme, s. 76-85; Tantan, Menkul Kıymetleştirme, s. 12-18; Topaloğlu, Menkul Kıymetler, s. 49-52.

[605] Havuzu oluşturacak alacakların seçilmesinde dikkat edilecek kriterler için bkz. Doğru, Menkul Kıymetleştirme, s. 76 vd.

[606] bkz. Tantan, Menkul Kıymetleştirme, s. 14.

[607] Öcal, Menkul Kıymetleştirme, s. 15; Doğru, Menkul Kıymetleştirme, s. 6, 12, 72, 88; Tantan, Menkul Kıymetleştirme, s. 28.

[608] İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, VII/379; el-Mevsûatü’l-fıkhiyye, XXVII, 46; Kallek, “Sak”, DİA, XXXV, 584.

[609] Kallek, “Sak”, DİA, XXXV, 584. Kallek’e göre ödeme emri / çek anlamıyla sakk kelimesi muhtemelen Haçlı seferleri sırasında Arapça’dan Batı dillerine geçmiştir. (bkz. Kallek, “Sak”, DİA, XXXV, 585.).

[610] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “Sukukü’l-istismâr (17)”, el-Meâyîrü’ş-şer’iyye, s. 467.

[611] Cârihî – Ebû Zeyd, “es-Sukuk…”, s. 1096.

[612] Bu tanıma esin kaynağı olan yaklaşım için bkz. Tantan, Menkul Kıymetleştirme, s. 26.

[613] AAOIFI fıkıh kurulu kaynak kuruluş için ihraççı / المصدر ifadesini kullanmaktadır.

[614] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “Sukukü’l-istismâr (17)”, Meâyîr, s. 489.

[615] Ömer, “es-Sukukü’l-İslâmiyye…”, s. 961; Abdülazîz, “es-Sukuku’l-İslâmiyye…”, s. 529.

[616] Bakûm, “eş-Şeriketü zâtü’l-ğaradi’l-hâs (SPV)”, s. 5.

[617] Cârihî – Ebû Zeyd, “es-Sukuk…”, s. 1096.

[618] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “Sukukü’l-istismâr (17)”, Meâyîr, s. 478, (md. 17-5/1/8/4).

[619] http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/06/20130607-14.htm (ET: 18/09/2017).

[620] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “Sukukü’l-istismâr (17)”, Meâyîr, s. 477, (md. 17-5/1/7).

[621] Demmâğ, “es-Sukuk…”, s. 94-95.

[622] Karadâğî, “Sukukü’l-icâre…”, Buhûs, s. 395.

[623] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “Sukukü’l-istismâr (17)”, Meâyîr, s. 467-469.

[624] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “Sukukü’l-istismâr (17)”, Meâyîr, (md. 3/1), s. 467.

[625] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “el-İcâre ve’l-icâretü’l-müntehiyetü bi’t-temlîk (9)”, Meâyîr, s. 237-270.

[626] İstiğlal satışı, vefa satışıyla aynı mahiyette görüldüğü için ayrıca üzerinde durulmayacaktır.

[627] İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, V, 276. Vefa satışının borçlu ile alacaklı arasında yapılması halinde deyn mukabili mal satılır ve deyn ödendiğinde mal geri verilir. Alacak – borç ilişkisi bulunmaksızın nakit temini amacıyla yapılması halinde semen iade edildiğinde mal geri verilir. bkz. İbn Nüceym, el-Bahru’r-râik, VI, 8; Kadri Paşa, Mürşidü’l-hayrân, (md. 454), s. 73.

[628] İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, V, 277. Akitten sonra ileri sürülen şartın akde mülhak sayılıp sayılmayacağı konusunda İmam Ebû Hanife ile İmameyn arasında görüş ayrılığı bulunmaktadır. İbn Âbidîn, akitten sonra zikredilen şartın akde mülhak olmayacağı yönündeki İmameyne ait görüşün tercih edildiğini belirtmektedir. Şu halde İmameyne göre fasit şart, akitten sonra zikredilirse akdi ifsad etmemektedir. (bkz. İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, V, 277-278.)

[629] İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, V, 277.

[630] İbn Nüceym, el-Bahrü’r-râik, VI, 8-9; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, V, 276-277.

[631] İbn Nüceym’in naklettiği ibare يَمْلِكُهُ انْتِفَاعًا şeklindedir. Haskefî ise بيع يفيد الانتفاع به demektedir. Bkz. İbn Nüceym, el-Bahrü’r-râik, VI, 9; Haskefî, ed-Dürrü’l-muhtâr, s. 449.

[632] İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, V, 276-277, 279.

[633] İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, V, 277.

[634] İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, V, 278.

[635] Molla Hüsrev, Dürerü’l-hükkâm, II, 208.

[636] İbn Nüceym, el-Bahrü’r-râik, VI, 9; Ayrıca bkz. Ali Haydar, Dürerü’l-hükkâm, I, 111.

[637] Aslında üç akit özelliği taşıyan bir akit ifadesini doğru bulmuyoruz. Çünkü vefa satışı özde sadece rehin ve bey’ akitlerinden mürekkep bir akit olarak görülebilir. Zira rehin ve bey’ akitleri birer akit tipi iken, sıhhat ve fesad bir akit tipi değil akitle ilgili hükümdür. Dolayısıyla üç akitten mürekkep bir akit ifadesi istiğlal satışı için daha uygundur. Çünkü istiğlal satışı vefa satışı ile icâreden mürekkep bir akittir. Bkz. Ali Haydar, Dürerü’l-hükkâm, I, 113.

[638] İbn Nüceym, el-Bahrü’r-râik, VI, 9; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, XV, 277.

[639] İbn Nüceym, el-Bahrü’r-râik, VI, 9.

[640] İbn Âşûr, Mekâsidü’ş-şerîa, II, 467.

[641] İbn Nüceym, Eşbâh, s. 78-79, 88-89; Ali Haydar Efendi, Dürerü’l-hükkâm, I, 35, 42.

[642] Kâsânî, Bedâi’, IV, 174.

[643] Kâsânî, Bedâi’, V, 2.

[644] Kâsânî, Bedâi’, V, 2-3.

[645] Mevsılî, İhtiyâr, II, 34; Dâmâd, Mecma’u’l-enhur, II/97.

[646] Kâsânî, Bedâi’, VI, 79.

[647] İbnü’l-Hümam, Fethü’l-kadîr, IX, 122.

[648] İbnü’l-Hümam, Fethü’l-kadîr, IX, 129.

[649] İbn Rüşd, Bidâyetü’l-müctehid, IV, 17; Kâsânî, Bedâi’, IV, 211. (احتياطا لأموال الناس، صيانة لأموال الناس، لحفظ الأموال)

[650] İbn Rüşd, Bidâyetü’l-müctehid, IV, 17.

[651] Kâsânî, Bedâi’, IV, 210.

[652] İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, IV, 516.

[653] bkz. İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, IV, 516.

[654] MMFİ Kararı, Karar No: 137 (3/15) md. 4-5; AAOIFI Fıkıh Kurulu, “Sukukü’l-istismâr (17)”, Meâyîr, (md. 5/2/4), s. 480.

[655] Haskefî, ed-Dürrü’l-muhtâr, s. 449.

[656] İbn Nüceym, el-Bahrü’r-râik, VI, 9.

[657] Kira Sertifikaları Tebliği ve mer’î mevzuat açısından kira sertifikası ihraçlarında mülkiyet naklinin gerçekleştiğine, yatırımcıların varlığa tam anlamıyla ve hiçbir kısıtlama söz konusu olmaksızın malik olduklarına, VKŞ’nin onların nam ve hesabına hareket ettiğine dair değerlendirmeler için bkz. Halaçoğlu, “Kira Sertifikaları (Sukuk) Konusunda Tartışılan Temel Sorunlar”, s. 3-4.

[658] İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, VI, 219.

[659] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “Sukukü’l-istismâr (17)”, Meâyîr, (md. 5/2/5), s. 480.

[660] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “Sukukü’l-istismâr (17)”, Meâyîr, (md. 5/2/2), s. 480.

[661] AAOIFI Fıkıh Kurulu, tüm dünyada geniş bir uygulama alanı bulan yatırım sertifikaları hakkında ortaya çıkan çeşitli görüş ve sorular üzerine 27/06/2007 (Medine), 08/09/2007 (Mekke) ve 13-14/02/2008 (Bahreyn) tarihlerinde üç ayrı toplantı yapmış ve faizsiz bankacılık ve finans kuruluşlarının uzman temsilcilerinden oluşturulan bir komisyonun 15/01/2008 tarihinde Bahreyn’de yaptığı bir toplantı sonucunda hazırlayıp Fıkıh Kurulu’na sunduğu raporu inceledikten sonra yatırım sertifikaları hakkında aldığı 17 numaralı standart kararları tekid etmiş ve Şubat 2008’de yayınlanan bazı tavsiye kararları almıştır. (AAOIFI’s Shari’a Board Resolutions: Issues on Sukuk / قرارات المجلس الشرعي بشأن إصدارات الصكوك
bkz. http://www.kantakji.com/media/7760/f173.pdf (Erişim Tarihi: 10/10/2017).

[662] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “el-İcâre ve’l-icâretü’l-müntehiyetü bi’t-temlîk (9)”, Meâyîr, (md. 5/1/7), s. 247.

[663] Halaçoğlu, “Kira Sertifikaları (Sukuk) Konusunda Tartışılan Temel Sorunlar”, s. 10-11.

[664] AAOIFI Fıkıh Kurulu, “Sukukü’l-istismâr (17)”, Meâyîr, (md. 5/1/5/1), s. 472; MMFİ Kararı, Karar No: 137 (3/15) md. 8.

[665] İbn Nüceym, el-Bahrü’r-râik, VI, 8.

MÜZAKERE:
KAYNAK KURULUŞUN DEVRETTİĞİ VARLIKLARDA KİRACI OLDUĞU İCÂRE SUKUK İŞLEMİNİN FIKHÎ AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ BAŞLIKLI TEBLİĞİN MÜZAKERESİ

Yrd. Doç. Dr. Necmeddin GÜNEY

Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Bismillah, elhamdü lillâh, vessalâtü vesselâmu alâ rasûlillah…

Muhterem hâzırûnu saygıyla selamlıyorum.

Elimizdeki tebliğ metni, menkul kıymetleştirme (seküritizasyon), sukuk ıstılahları ve uygulamaları hakkında detaylı bilgiler içeren, icare sukukun alt türlerine yer veren ve bunların fıkhî mahiyetlerine değinen emek mahsülü bir çalışmadır. Tebliği hazırlayan Mehmet Odabaşı’na zihni çabasından dolayı teşekkürlerimi arz ediyorum.

Tebliğ metni ve genel olarak icare sukuk hakkındaki bazı mülahazalarımı maddeler halinde sunmak istiyorum:

1. Günümüzde katılım bankacılığının önemli meselelerinden ikisi, atıl fonların ne yapılacağı ve likidite meselesidir. İslami finans piyasaları, sabit kira getirisi olan ama aynı zamanda da ikincil piyasalarda da işlem görebildiği için likiditesi yüksek fonlara ihtiyaç duymaktadır. Bu sorunun çözülmesi için, İslami ilkelere uygun menkul kıymetleştirme uygulamalarının yapılması kaçınılmaz hale gelmiştir. ‘İcâre sukuk’ türü menkul kıymetler de bu fonksiyon için son derece uygun ürünlerdir. Bu açıdan bakıldığında, icâre sukuk fikrine tamamen karşı çıkılması mümkün değildir. Ancak bu ürünlerde aranacak şartlar ve kriterler konusu ciddi bir ihtimam gerektirmektedir. Gerek bu kriterlerin tespiti ve gerekse de icâre sukukların bu kriterlere uygun olarak ihraç edilmesi önemli araştırma ve denetleme alanları olarak karşımıza çıkmaktadır.

2. Tebliğ sahibi, geçmişte uygulanmış olan bey bi’l-vefâ ve bey’ bi’l-istiğlâl yöntemleri hakkındaki geçmiş fıkhî yorum ve değerlendirmelerden hareketle, icâre sukuk ürünlerinin cevazı yönünde bir kanaate ulaşmıştır. Bilindiği üzere, kira geliri ile faiz gelirini ayırt eden iki temel ölçü, kiraya esas varlığın mülkiyetine ve sorumluluğuna (damân) sahipliktir. Bey’ bi’l-istiğlâl uygulamasının bu iki konudaki durumunu daha net görmek açısından, teorisi ve Osmanlıdaki uygulaması hakkında daha fazla inceleme ve araştırmaya ihtiyaç olduğu kanaatindeyiz. Kaldı ki, geçmiş dönemde zaruret veya ihtiyaca dayalı olarak istihsanen cevaz verilen bir uygulamanın, dönemin şartları göz önüne alınmadan, bugün için de aynen geçerli olduğu peşinen söylenemez. Osmanlı döneminde ortaya çıkan bey’ bi’l-istiğlâl uygulaması sukuka benzemekle birlikte, sukuktaki menkul kıymetleştirme neticesinde ortaya çıkan şayi hisse yönü ve bu hisselerin ikincil piyasalarda el değiştirmesi yönü, bu satış türünde bulunmamaktadır.

3. Tebliğde, ulaşılan sonucu desteklemek amacıyla, zaruret ve örf sebebiyle müracaat edilen istihsan delilinin fıkıh tarihinde başka örneklerine de yer verilmiştir. Böylece, yaygınlaşan uygulamanın ve toplumsal ihtiyacın, ilk başta garipsenen ve karşı çıkılan akitlere zamanla meşruiyet kazandırabildiği gösterilmeye çalışılmıştır. Bey bi’l-vefa ve bey’ bi’l-istiğlâl dışındaki verilen bu örnekler, fıkıh tarihinde fetva ve hükümlerin belirli sebeplerle değişimine dair güzel örnekler olmakla birlikte, konumuz açısından ancak dolaylı delil teşkil edebilir. Bu bilgilerin yerine icâre sukukun alt türlerinin fıkhî mahiyetine dair tahlillere ve bunların gerekçelerine daha fazla yer ayrılması uygun olacaktır.

4. İslam İşbirliği Teşkilatına bağlı İslam Fıkıh Akademisi ve merkezi Bahreyn’de bulunan AAOIFI (İslami Finansal Kuruluşlar Muhasebe ve Denetim Kurumu), sukukla ve icâre sukukla ilgili şartlar ve kriterler koymuşlardır. Konulan bu şart ve kriterlere kıyaslandığında, tebliğ sahibi çok daha esnek bir çerçeve önermektedir. Zira tebliğde, bu uluslararası kuruluşlar tarafından konulan bazı şartların da aslında meşruiyet açısından şart olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Hâlbuki konu hakkında alınan bu kararlar ve belirlenen standartlar, İslam dünyasındaki İslam hukukçularının ortak aklının ve tecrübesinin ürünüdür. Ayrıca uluslararası piyasaya yönelik kira/yatırım sertifikaları ihracında da bu standartlar dış yatırımcılar açısından güven unsuru oluştururlar. Bu sebeple, söz konusu şartların ve standartların esnetilmesi yerine Türkiye’deki mevzuat ve uygulamada mutlaka bu uluslararası standartların esas alınması gerektiği kanaatindeyiz.

5. Tebliğin elime ulaşan nüshasında İslam Fıkıh Akademisi’nin konuyla ilgili birçok kararına yer verilmiş ancak 188 numaralı kararına atıfta bulunulmamıştır. Tekmile amacıyla çıkarılan 2012 tarihli bu kararda, muhtemelen uygulamadaki bazı suiistimallerin fark edilmesi sebebiyle, bazı hususların tekrar vurgulandığı görülmektedir. Bu kararda, faizli borç senetleriyle sukuk arasındaki temel farkların her aşamaya belirgin şekilde yansıması ve metinlerde yer alması istenmektedir. Sukuk sözleşmelerinin hukuken ve fıkhen mülkiyet ifade etmesi gerektiği hatırlatılmaktadır. Ayrıca mülkte şayi ortaklığı temsil etmesi sebebiyle tasarruf yetkisi ve riske/maliyetlere katlanma sorumluluğu yüklemesi gerektiği vurgulanmaktadır. Sukuka temel teşkil eden akitlerin, hileli veya yapay akitler barındırmaması istenmektedir. Benzer vurgular daha önceki İFA ve AAOIFI standartlarında da mevcuttur. Dolayısıyla gündeme gelen fıkhî problemlerin daha ziyade konulan bu standartlarla pratik uygulama arasındaki farktan kaynaklandığı anlaşılmaktadır.

6. Tebliğ sahibinin, sukuk ihraçlarının kendi şer’i danışma kurulunun (fetva ve murakabe kurulu) olması ve bu kişilerin isimlerinin izahnamelerin ekinde yer almasının zorunlu tutulması yönündeki önerisini isabetli buluyorum. Karmaşık bir yapısı ve çok sayıda alt türü olan; uygulamada göstermelik hale de getirilip suiistimal edilebilen bir ürün olan sukuklar hakkında toptan genel bir hüküm vermek doğru değildir. Her bir sukuk ihracı uygulaması incelenerek bunlar hakkında hüküm (icazetname) verilmesi gerekmektedir.

7. Tebliğ sahibinin, 2013’te yayımlanan “Kira Sertifikaları Tebliği”nin isminin, sukukun bütün türlerini kapsaması için “Faizsiz Yatırım Sertifikaları Tebliği” olarak değiştirilmesi yönündeki önerisi de isabetlidir. Verilen bilgilerden, bu tebliğin daha fazla geliştirilmeye ve uluslararası standartlarla uyumlu hale getirilmeye ihtiyaç duyduğu anlaşılmaktadır.

8. Elime ulaşan tebliğde Türkiye’deki mevzuata yer verilmiştir ancak ülkemizdeki ihraç örneklerine değinilmemiştir. Tebliğe son hali verilirken, ülkemizdeki bazı uygulama örneklerine yer verilmesi ve bunların belli oranda tahlil edilmesi konuya ve okuyucuya fayda sağlayacaktır.

9. Sukuk ürünlerinin bir kısmının finans piyasasında faizli işlemlerin örtülü olarak yürütülmesini sağlayan göstermelik bir ürüne dönüşme ve dolayısıyla reel varlıklardan uzaklaşarak finansallaşma tehlikesiyle karşı karşıya geldiği görülmektedir. İFA ve AAOIFI gibi kuruluşların vurguladığı üzere, kira geliriyle faiz gelirini ayıran ölçütler dikkatle muhafaza edilmelidir. Hâlihazırdaki uygulamada, icâre sukuk getiri oranlarının piyasa faiz oranlarına göre belirlendiği bilinmektedir. Kira ücretinin tespiti konusundaki fıkhî ilkeler açısından bakıldığında, elbette böyle bir endeksleme kira işlemini doğrudan fasit veya batıl hale getirmez. Ancak bu tür uygulamalar, bu ürünün faizli bono ve tahvilleri taklit etmek üzere geliştirilmiş göstermelik bir ürün olup olmadığı konusunda şüpheleri gündeme getirmektedir. Gerçek varlıklar yerine mücerret hakların ve menfaatlerin icâre sukuk konusu olması bu şüpheleri daha da artırmaktadır. Bu tür sorunları aşmak ve gerçek bir icâre sukuk uygulamasına ulaşmak için, bazı tedbirler alınması gerekmektedir. Kanaatimizce, bunun için icâre sukuk yapılacak dayanak varlığın mümkün mertebe gerçek bir gayrimenkul olması önemlidir. Ayrıca uçak ve gemi gibi uzun süre kullanılan menkuller üzerinden de sağlık bir icâre sukuk ihracı mümkündür. Burada dayanak varlığın gerçek bir fiyat değerlemesi yapılarak bu gerçek piyasa fiyatından sukuk ihraç edilmeli ve icâre sukukun getirisi de bu varlığın piyasadaki kira miktarı/oranı esas alınarak belirlenmelidir.

10. Dünyadaki mevcut ekonomik sistemin getirdiği reel zorunlulukları görmezden gelmek mümkün değildir. Ancak “zaruretler, kendi miktarlarınca takdir olunur” ölçüsü de daima zihinde tutulmalıdır. Kapitalist yapının faize dayalı uygulamalarını, göstermelik bazı işlemlerle meşrulaştırmayla sonuçlanacak bir yola girmek doğru olmadığı gibi, Müslümanlar olarak kendi davamızdan vaz geçmek ve mevcut sisteme teslim olmak anlamına gelecektir. Günümüzdeki şartları tamamen göz ardı ederek klasik akit yapılarını birebir günümüze uygulamaya çalışmak da aynı şekilde hatalıdır. Netice olarak, içinde yaşadığımız ekonomik sistemin zorlamaları ile İslamî değerlere dayalı adaletli bir ekonomik yapıya dair ideallerimiz arasında dinamik bir dengeyi sürekli kollamak zorundayız. Doğrusunu ancak Allah bilir.

GENEL MÜZAKERE

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Şimdi genel müzakere için soru sormak isteyen hocalarımızın isimleri alalım. Servet hocamızın bir ricası var “beş dakika izin verirseniz icâre sukukuyla ilgili bir slayt var onu göstermek istiyorum” diyor. Olabilir. Buyurun hocam…

O zaman biz slayt hazır olana kadar müzakereye devam edelim.

Prof. Dr. Faruk BEŞER

Önce tabi bu konuşmalar, bu hazırlıklar bize gelmediği için biz okuyamadık hazırlıklı gelemedik. O sitemimi bir kez daha tekrarlayayım. İkinci olarak bu sukukta kaynak kuruluş, kavram açısından soruyorum kaynak kuruluş denen şey aslında arada bir şey. Dolayısıyla buna kaynak kuruluş yerine aracı kuruluş demek daha doğru değil mi?

Bu bir. İkincisi, son olarak, aslında bu sukuk denen şey seksen sekizde fıkıh akademisi tarafından teorisi üretildi, en azından tartışıldı. Sonra doksanda Malezya tarafından ihraç edildiği filan söylendi. Aslında bizim seksenli yıllarda rahmetli Özal’ın köprü satışı tam bir sukuk değil mi? Teşekkür ediyorum.

Yrd. Doç. Dr. Yusuf DİNÇ

Benim sorumda Faruk hocanın sorusuyla bağlantılı oldu. Yalnız bir tesbitte bulunmak istiyorum. Burada özel amaçlı denen şirketi işte Türk hukuk mevzuatında varlık kiralama şirketi deniyor. Mehmet hocam üç taraf üzerinden modeli anlattı. Aslında dördüncü bir var. Varlık kiralama şirketi sadece devralıyor. Payları bölüyor onu tesis ediyor. İzahnameyi hazırlıyor. Operasyonu bir yatırım bankası veya halka arza aracılık eden bir kuruluş organize ediyor.

Necmettin hocam sağ olsun istisna sukuğu reddetti. Aslında icâre sukuğa göre daha nitelikli bir şey. Buradan Faruk hocamın sorusuyla ilişkili olarak bu model de reddedilmeli mi? diye merak ediyorum.

Doç. Dr. Süleyman KAYA

Önce Eren Bey hatta Mehmet Bey de değindiler. Kavram konusunda bu kira sertifikası kavramını değiştirmek lazım dediler. Şimdi sukuk diye bir kavram var zaten bunu kullanıyoruz ve bu kavram artık uluslararası bir kavram. Yani Malezya’ya da gitsek sukuk dediğimiz de neyi kastettiğimiz anlaşılıyor, Kuveyt’e de gitsek anlaşılıyor. İngiltere’ye de gitsek anlaşılıyor. Biz Türkçe bir kavram icat ediyoruz. Sadece Türkiye’de anlaşılan bir kavram olacak. Dolayısıyla niye sukuktan vazgeçiyoruz. Vazgeçmemizi gerektiren bir şey var mı?

Benim kanaatim âcizane murabaha için de aynı şeyi söylüyorum. Bu tür uluslararası hale gelmiş bütün dünyada artık anlaşılan bir kavram varsa ortada bu kavramı Türkçeleştirmenin çok da anlamı olmadığını düşünüyorum. Bu kavramı bizatihi kullanabiliriz diye düşünüyorum. Mehmet hocama bir sorum olacak. Şimdi kira sertifikalarında bey bil vefaya, bey bi’l-istiğlâle atıf yaptınız. Dün bir de istiğlâl akdinin, bey bi’l-istiğlâlin Osmanlı uleması tarafından meşru görüldüğüne temas etmiştik. Yalnız Osmanlı ulemasının şöyle bir ısrarı var. Çok ısrarla altını çizdikleri bir şey var. Varlığın mülkiyetinin geçmiş olması bir. Ama aynı zamanda damân sorumluluğunun da geçmiş olması. Bu gündeme gelmediği için söylüyorum. Belki tebliğde vardır. Hızlı anlattığınız için konuşmadınız. Yani damân sorumluluğunun kirayı alacak olan yatırımcıya geçmiş olması elde edeceği geliri de meşru kılıyor. Yani Osmanlı ulemasının hiç tereddüdünün olmadan fetva vermesinin arka planında bunun yattığını düşünüyorum. Bugün için de bu bir ilke olarak benimsenebilir mi veya benimsenmeli mi? Teşekkür ediyorum.

Mustafa ÇAKIR

Ben de şunu sormak istiyorum. Eren Bey’e ya da Mehmet Bey’e… Türkiye’de melez (hibrit) sukuk uygulaması var mı? Yoksa her bir ihraçta müstakil bir sertifika türü mü uygulanıyor. O konuda da bir izah getirirseniz teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Evet, teşekkür ediyorum. Kaynak kuruluşun varlığını özel amaçlı şirkete devrettiğini, sattığını ve sonra bunun tekrar kiralandığını, kaynak kuruluşa geri kiralandığını ve bu aracı özel amaçlı şirketin bu kiraları sertifika şeklinde ihraç ettiğini, ben böyle anladım acaba böyle mi? Yoksa yatırımcılar varlık şirketinin o gayrimenkulüne onu satın alıyorlar ve ona malik oluyorlar mı?

2013’te sahipliğe dayalı kira sertifikası adı altında bu sertifika ihraç edilmişti. Ama şimdi sadece kira sertifikası olarak ihraç ediliyor. Acaba bu 2013’e atıf böyle bir sahiplik durumu var mı? Yoksa bu yeni bir sistem mi? Bunu öğrenmek istiyorum. Bir de Mehmet Odabaşı hocam tebliğ sunarken dedi ki, “özel amaçlı şirket yatırımcılara vekâleten varlığı satın alır, sonra kiraya verir, sonra bunu sertifika halinde ihraç eder.” Yani burada daha yatırımcılar belirlenmemiş, bu nasıl bir vekâlet alma ve bu şekilde nasıl böyle sistemi işletebiliyoruz? Bu İslam fıkhı açısından doğru bir işlem mi? Ben bunu sormak istiyorum. Ayrıca soru sormak isteyen hocalarımız herhalde yok. Şimdi sırayla Eren Bey’den başlayarak bu sorulara cevap vermelerini istiyoruz.

Eren SÜMER

Ben hemen melez sukuk ihracıyla ilgili hibrit sukuk kullanımı, yani literatürde hibrit sukuk kullanımı deniyor. Bizim mevcut tebliğ buna izin veriyor. Zaten atıflar da var tebliğde.

Ben hemen bir örneği vereyim. Albaraka Türk’ün vekâlet ve murabaha sukuku aynı anda kullandığı bir hibrit sukuku var. 2014 yılında bu ihraç yapılmış. Bu hani soruya cevap olması açısından.

Yine üçlü bir yapı dendi. Normalde dörtlü bir yapı olduğundan bahsedildi. Şimdi şöyle bir şey. Trustee diye bir mekanizma var. Belki hocam öyle bir şeye atıf yapıyorsunuz siz. Literatürde zaten dörtlü bir yapı evet. Yani SPV’nin yerine bunun işlerini yapacak bir Trustee mekanizması da öngörülebilir. Yani sizin o söylediğiniz banka gibi. Ancak SPV’nin Trustee olduğu mekanizmalardan bahsediyoruz biz. Yani biz SPV aynı zamanda o mekanizmayı da güdüyor. O, nedenle üçü bir yapıdan bahsediyoruz.

Mehmet ODABAŞI

Şöyle söyleyeyim. Bizim için asıl taraflar aslında VKŞ bile değil. VKŞ arada öyle ne derler zaten yabancı kaynaklarda şöyle tanımlanıyor. Değerli hocalarım. Hem menkul kıymetleştirme işleminde hem sukuk işleminde SPV veya özel amaçlı şirket dediğimiz yapı kaynak kuruluşun devrettiği varlıklara yatırımcılar dışındaki alacaklıların rücu etmesini engellemek için ortaya çıkarılmış bir tampon gibidir. O yüzden zaten ona hava yastığı veya güvenli liman tabirleri kullanılıyor yabancı kaynaklarda. Şöyle, kaynak kuruluş olası bir iflas şu bu vs. hallerinde diyelim ki alacaklılar geldi o varlıklara rücu etmek istedi, edemez. Niye çünkü o varlıklar SPV’ye devredildi. Temel fonksiyonu bu. Bunun dışında esaslı bir taraf olarak bile görmek mümkün değil.

Eren SÜMER

Onun haricinde ben devam edeyim. Yine hocamın bir sorusu, kaynak kuruluş yerine aracı kuruluş desek olur mu? Ya burada kaynak kuruluş, fon ihtiyacı olan, finansman ihtiyacı olan, işte Hazineyi düşünürsek, Hazine kaynak kuruluş burada. Yani finansmana ihtiyacı var, dönemsel olarak. Yani aracı kuruluş ifadesi hocam çok olmuyor. Yani aracı kuruluş değil, ihtiyacı olan finansman ihtiyacı olan kuruluş, desek daha iyi olur.

Turgut Özal’ın köprü satışı ile ilgili hocam onu tam anlamadım. Ama istisna sukuk geldi aklıma. Yani imal ve inşa sözleşmesine dayalı sukuk diye bir sukuk yapımız var. Bunu Malezya Penan köprüsünün yapımında kullandı. Yaklaşık 6 milyar dolar civarında bir ihraç yaptı. İstisna sukuk. Yani eğer oysa ona benzer bir şeyse doğrudur. İstisna sukuk köprü yapımında kullanılan bir yapı, şey bir enstrüman. Gelir ortaklığı senetleri öncesi GES yapılar, GES’ler, GOS’lar. Öncesinde bu tarz şeyler var. Ama doğrudan sukuk gibi mi? O anlamda tabi bakmak lazım. Doğrudan sukuk değil, öyle söyleyeyim.

Şeyde Türkçe kavramı, sukuk kavramı, hocam sizin bir sorunuz vardı değil mi? Süleyman hocam. Türkçe kavram. Hocam, şimdi şöyle bir şey. Sukuk kavramı biz de hani murabaha, dünyada zaten hocam, örneğin icâre sukuku İngiltere ihraç ederken onu İngilizceye çevirip ihraç etmiyor. Yani şey olarak, kavram olarak o icâre yapıyı, özellikle Körfez sermayesi, yani o algıyı tutmak için zaten kullanıyor. İcâre, mudârabe, İngilizceye Arapça, şey duruyor, kavram değişmeden durabiliyor. Bazen İslamic bond falan ifadeleri var ama genelde kavramın kullanıldığını görüyoruz. Bizde sukuk olarak kullanılabilir mi? Kullanılsa iyi olur. Ama şu anda mevcut mevzuat, işte tebliğdir veya hani yaygın olarak kullanılan şekli, kira sertifikası şeklinde. Ama bu da işte dünya örnekleriyle kıyasladığımızda çok uygun, uyumlu değil. Bütün türlerini kapsamıyor. Öyle de bir algı problemi oluyor. Sanki bütün sukuk türlerinde bir kiralama var gibi bir anlayış oluyor. Biz bunun hani kavramsal olarak ben SPK’da ilgili birime de ilettim. Tez basılırsa inşallah yine de ileteceğim.

Mehmet ODABAŞI

Şimdi Rifat hocamın sorusundan başlayalım. Şimdi aslında bu iş organize bir iş. SPV, kaynak kuruluş var. Film çağrışım yaptı galiba organize iş deyince… Organize olan bir yapı var. Kaynak kuruluş, işte özel amaçlı şirket, yatırımcılar zaten iştahlı, bekliyorlar, biliniyor. Bunlarla ilgili tanıtımlar vs. öncelerden yapılıyor. O hocamın arz ettiği kaynak kuruluşun vekil konumuna nasıl geldiğini şöyle anlatalım:

Kaynak kuruluşla özel amaçlı kuruluş, üçüncü şahıslardan bir mülkün alınıp -kiracılar da var, kiracılar demişler ki siz şurayı alırsanız, diyelim ki devasa bir alışveriş merkezi, yeni yapılan bir inşaat, bir otel… Siz bunu alırsanız biz bunu sizden kiralayacağız. Böyle bir yatırım, şey kitlesi var kiracı kitlesi var veyahut da bir şirket var. Bu sefer kaynak kuruluş SPV’ye diyor ki, varlık kiralama şirketine gidiyor diyor ki hadi ihraca git yatırımcılardan parayı topla. Yatırımcılardan para toplandığında amaç nedir? Yatırımcılara deniyor ki bakın biz bu oteli alacağız, kiracısı da hazır, kiraya vereceğiz. Onlar da o iştahla özel amaçlı şirkete parayı veriyorlar. Özel amaçlı şirket, bu işleri yönetmekle ilgili olarak için bu sefer kaynak kuruluşla bir yönetim sözleşmesi yapıyor. O yönetim sözleşmesi vekâlet. Bu vekâlete istinaden, bakın bu teorik bir şey ama bakın uygulaması olan bir şey değil. Yani benim arada söylediğimde belki kaçmış olabilir. Kaynak kuruluş, o varlığı satın alıyor, üçüncü şahıslardan, vekâleten satın alıyor. O SPV neticede yatırımcılardan parayı topladı ve kaynak kuruluşun aldığı bu malda kiracılar var artık. Kira gelirleri de yatırımcılara akıyor. Aynı zamanda kaynak kuruluş da bu yönetim hizmetini sunduğu için anlaşmaya göre ücreti neyse onu alıyor. Yapı bu. Bilmem izah edebildim mi?

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Yani sistemin işleyişi bu şekilde mi? Soner hocamın bir sorusu var. Buyurun hocam.

Doç. Dr. Soner DUMAN

Kaynak kuruluşla varlık kiralama şirketinin, biraz önce dediniz ki bu genellikle paravan, tampon, hava yastığı diye de niteleniyor. Bunların mülkiyeti aynı elde mi? Yani kendisinden alıp kendisine satma, kendisini vekil kılma gibi bir şey mi var? Yoksa müstakil, farklı bir şirket mi?

Mehmet ODABAŞI

Şöyle hocam. Resmiyette Varlık Kiralama Şirketi (VKŞ) müstakil bağımsız bir şirkettir Türkiye’de. Tüzel kişiliği olan bir şirkettir. Evet, hatta yönetim kurulunda bağımsızlığı sağlamak için bağımsız bir üyenin zorunlu olarak bulunması gereken bir yapıdır. Benim o az önceki söylediğim SPV’nin o tampon görevi görmesi, güvenli bir liman vazifesi görmesi her hâlükârda geçerli olan bir şey. Yalnız muhterem hocam, bu söylediğim yani o tampon görevi görmesi meselesi kaynak kuruluşun kiracı olduğu durumlarla ilgili özelde, özel anlamda onunla ilgili. Bunun dışındaki az önceki benim arz etmeye çalıştığım ve sunum sırasında söylemeye çalıştığım, yönetim hizmetini sunduğu durumlarda, hakikaten o varlık SPV’ ye devrediliyor. SPV yatırımcılar adına bu malı muhafaza ediyor, koruyor. Ben zaten bu tebliğde de arz etmeye çalıştım. Bekir Halaçoğlu Bey var, bu işlerle ilgilenen ve bu konuda bir makalesi olan, Katılım Bankacılığı Birliğinin sitesinde makalesi var, arzu edenler oraya bakabilirler. Orada, hukuki birtakım yorumlarla, varlığın gerçek mülkiyetinin yatırımcılara geçtiği sonucuna ulaşıyor, bunu ifade ediyor.

Eren Bey ifade ettiği şeyle ilgili, Hazinenin yaptığı ihraçlarda, gerçek bir mülkiyet söz konusu oluyor mu olmuyor mu meselesi üzerinde dururken bahsetti. Bakınız Hazinenin yaptığı ihraçlar ile özel sektörde yapılan ihraçlar, Türkiye’deki tebliğde ayrı düzenlenmiş. Kamunun yaptığı ihraçlar dışında kalan özel ihraçlarda VKŞ, kaynak kuruluşun herhangi bir iflas, şu bu durumunda karşı karşıya kalması halinde, varlıkları satarak yatırımcıların haklarını öder. Dolayısıyla orada sanal bir mülkiyet değil, hakikaten gerçekten ciddi anlamda yatırımcıları koruyan bir mülkiyet söz konusu VKŞ’nin rolü, o SPV’nin rolü, sadece kaynak kuruluşla bağlantılı değil, yatırımcılarla ilgili yönü de var.

Doç. Dr. Soner DUMAN

Aynı firmaya ve kuruluşa mı ait?

Mehmet ODABAŞI

Onu söyleyeyim. VKŞ genelde hem menkul kıymetleştirme yapılarında hem ülkemizde, genelde kaynak kuruluşun ya bağlı veyahut da yan bir şirketi olarak kurgulanır.

Eren SÜMER

Ama mesela örneğin ben şöyle bir örnek vereyim. Mesela Albaraka Türk, Katılım bankası kira sertifikası ihraç etmek istiyor. Finansmana ihtiyacı var. Gidip örneğin Kuveyt Türk’ün VKŞ’sinden yararlanabilir. İlla şu değil yani Albaraka Türk kendi VKŞ’sini kurup kendi, hani, ya uygulama böyle; genelde herkes kendi, bu sertifikayı ihraç edebilmek için kendi VKŞ’sini kurup kendi ismiyle, Türkiye Finans da dahil, ama illa bir VKŞ kurmak zorunda değil, halihazırda var olan VKŞ üzerinden de kira sertifikası ihracı yapılabilir.

Mehmet ODABAŞI

Süleyman hocamın meselesi vardı. Atladığım sorular olursa hatırlatırsanız memnun olurum. Melez sukuk meselesi kısa olduğu için ona hemen değineyim. Ülkemizde murabaha varlıklarını azlık, oransal olarak azınlıkta kalacak şekilde melez sukuk ihraçları olmuştur. Bunun örnekleri var. Ama o melez sukuk meselesini ben gündeme almadım. Çünkü sadece bu konuya hasretmeye çalıştım meseleyi.

Süleyman hocamın damân meselesi… Muhterem hocam onunla ilgili de hakikaten malumunuz pek çok tartışma var. Hanefi fukahasının tartışmalı görüşlerinden bir tanesi de mesela tartışıp temellendirirken vefa ile ilgili söyledikleri ifadelerden birisi şu:

«بيع يفيد الانتفاع به او يملكه انتفاعا» şeklinde… Yani burada öyle bir mülkiyet var ki yani tam manasıyla bir mülkiyet değil bu. İntifaya imkân veren bir mülkiyet. Hatta bu yüzden mesela vefâen satılan bir malda şuf’a hakkı meydana gelir mi gelmez mi? Vefâen satılan bir malın sermayesinin zekâtını kim verecek gibi konular da tartışılmış. Hatta mesela rehine benzer yönünden dolayı demişler ki vefa satışında şuf’a hakkı yoktur. Çünkü malikin hakkı, mülk üzerinde tam olarak kesilmemiştir. Ama öbür taraftan bakıyorsunuz alıcı açısından da alıcıya geçmiştir. O zaman bunu, zorunlu olarak ne yapmışlar, en sonunda demişler ki bu mürekkep bir akittir. İstiğlâli anlatırken de vefa ve icâreden mürekkep bir akittir diye bizim Mecelle’ye geçmiş, bunlar hepimizin malumu. Niçin bu serüvenlerin yaşandığını da biliyoruz.

O damân meselesinde de mesela çok ilginç bir ibareye rastlamıştım. Ben onu sizlere arz edeyim. Nerede geçiyor? İbn Nüceym’in el-Bahru’r-Raik’te geçiyor. Satıcının, -vefâ satışı ile ilgili konuşuyor-, satım konusu varlığın bakım, tamir işlerini yapması ve haracını ödemesi, cebren değil rıza ile olur. Demek ki, o zaman orada satıcı konumunda olan kişi, karşıya mülkiyet geçti, e ben niye ödüyorum ki kardeşim, demiyor. Bunu ihtiyari olarak rızâî olarak kendiliğinden yapabiliyor bu ibareye göre… O yüzden bu bey bi’l-vefâ ile ile ilgili, hatta biraz daha böyle ileri adım atacağım da korkuyorum. Kira sözleşmelerinde kira konusu varlığın, bakımları ile ilgili sigorta primlerinin ödenmesi ile ilgili AAOIFI’de söylenen kuralları bizim aşmamız gerektiğini düşünüyorum. Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Evet, biz de teşekkür ediyoruz. Necmettin hocam buyurun.

Yrd. Doç. Dr. Necmettin GÜNEY

Yusuf Bey’in bir yorumu olmuştu. İstısna sukuku, hani reddetmiş oldum gibi bir yorum olmuştu. Ama biz burada zaten icâre sukuktan bahsediyoruz. Yani benim burada söylediklerimden Istısna sukuku reddetme anlamı çıkmaması lazım. İcare sukukun şartları olarak ben mümkün mertebe hatta ideal olarak, gerçek varlıklara dayanması gerektiğini tekrar vurgulamak istiyorum. İstısna sukuk ayrı bir sukuk türü ve orada proje finansmanı diyebiliriz belki. Onun güzel bir sukuk olduğunu da düşünüyorum yani. O ayrı, ikisini ayrı tutmak gerektiğini düşünüyorum.

Bir de bu Varlık Kiralama Şirketi ile ilgili sorular oldu. Şahsi mütalaamda, incelememde o şirketin olması, olmaması o şirketin yaptığı işlemlerin olayın meşruiyetine bir etkisi olmadığı kanaatine ulaştım. Yani orada tampon bölge gibi çok sayıda faaliyet yapıyor. Belki hukuki olarak, işletme ve teknik olarak ihtiyaç var ama cevazı etkileyecek bir şirket olarak görmedim ben doğrusu. Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Evet biz de teşekkür ediyoruz. Finans konusunda bazı fıkhî akitler tek başına ya da mürekkep olarak alınıp belli bir sistem oluşturuluyor. Tabi burada problem, bu akitlerin tam işletilip işletilmediği, mülkiyetin kime geçtiği ya da burada bir sorumluluk, risk var mı? Bu konuların çok iyi çalışılması ve projede, sistemde hayata geçirilmesi gerekir.

Bu açıdan benim âcizane tavsiyem, bir sistem Türkiye’de alındığı zaman, işte bu kira sertifikası Malezya’dan alınmış ya da bir başka ülkeden. Hemen tercüme edip sistemi işletip sonra fıkıhçılara “hadi buna fetva verin” deme yerine, sistemi önce ilgili taraflarla fıkıhçılarla, iktisatçılarla oturup konuşmamız gerekiyor, analiz etmemiz gerekiyor. Artıları, eksileri yanlışları, hataları, bütün bunları ortaya koyup ondan sonra hatasız bir sistem olarak kamuoyuna çıkmamız gerekiyor. Bu açıdan tabii fıkıhçıların rolü önemli…

Dün Mürteza hocam bir şey söyledi. Yani Osmanlılarda olan bir uygulama, tabi orada belli bir ihtiyacın sonucunda oluşmuş bir uygulama olabilir. Ayrıca fetva kitaplarından fetva verilmez. Mehmet Savaş hocamızın böyle bir sözü de var. Yani bizim temel kitaplar, fıkıh kitaplarından oradaki sistemlerden, ilkelerden, hükümlerden fetva verilir; kısa, böyle muhtasar kitaplardan da şey yapılmaz.

Yani sonuç olarak bu konuda hepimizin sorumlu olduğunu ben vurgulamak istiyorum. Bütün taraflar… Bu konuda danışman olan hocalarımız, firmalar, katılım bankaları, ilahiyatçı hocalarımız, Diyanet’te görev alan hocalarımız, hepimiz sorumluyuz ki, toplum bizden temiz bir sistem istiyor. Helal bir kazanç istiyor ve bizim görüşümüze, düşüncemize, fetvamıza bakıyor. Bu konuda hepimize önce kendi nefsime bu sorumluluğu hatırlatmak istiyorum. Şimdi Servet hocam bir sunum yapacak beş dakika… Ondan sonra değerli hâzirûn, müsaade ederseniz ara vermeden ikinci oturuma geçmek istiyoruz.

Mehmet ODABAŞI

5 dakikalık sunumdan sonra 10 dakikalık tartışma olur hocam…

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Yani bu sunumdan sonra tartışma olmasın. Artık birçok şeyler konuşuldu. Bütün artıları eksileri ortaya kondu. Şimdi Servet hocamızı dinliyoruz.

Prof. Dr. Servet BAYINDIR

Hocam Teşekkür ederim, Hâzirûnu da saygıyla selamlıyorum.

Eren Bey de, Mehmet Odabaşı Bey de Necmeddin hocam da konuyu çok güzel açıkladılar. Fakat ben bile anlamadım. Hocalarımız bildikleri için, resim zihinlerde tam netleşemiyor. Onun için iki tane slayt var, birisi Mecmeu’l-Fıkhî’l-İslamî veya Türkiye’deki bizim Hayrettin Hocamız ve sair hocalarımızın vermiş oldukları fetvalarda onların zihinlerindeki icâre sukukla mevcut uygulanan icâre sukuk nedir? Dolayısıyla bu resmi bir ortaya koyalım, benim düşüncem bu onun için tekrar teşekkür ederim. Teorideki icâre sukuk, yani fetvalarda kastedilen icâre sukuk nedir?

Kaynak kuruluşumuz var sayalım ki gerçek ticari bir şirket. Varsayalım ki gemi, uçak, tır vs. herhangi bir şey inşa edip, bunu satan, ama burada satan değil icareye vererek gelir sağlayan bir kuruluş. Bir gemi veya uçak siparişi aldı. Bunun için diyelim ki elli milyona ihtiyaç var. Şimdi bir VKŞ kuruyor, yani kendisi bir acente kuruyor, şirket kuruyor. Buna diyor ki sen piyasaya çık de ki, elli milyonluk bir proje var, projenin müşterisi her şeyi hazır, biz bunu gerçekleştireceğiz. Diyelim Türk Hava Yolları’na bu uçağı kiraya vereceğiz ve anlaşmamıza göre de aylık şu kadar gelir elde edeceğiz. Parayı yatırın bu işi yapalım, verelim siz sertifikalar oranında gelir elde edin. İşin özeti bu. Sonuçta parayı topluyor. İnşa ediyor, inşa ettiği bu varlığı, kira menfaati/geliri karşılığında ilgili firmaya devrediyor. Bunu leasing ile yaparsa dönem sonunda, mülkiyeti tamamen devrediyor. Dolayısıyla buradan da ana parasını yani bunu kaça mal etmişse, daha doğrusu, kaça mal etti, milletten ne kadar para toplamışsa o ana parasını, ve süre içerisindeki, kira gelirini alıyor, kendi hakkı varsa onu alıyor, geri kalanını para sahiplerine iade ediyor. Teoride bizim Mecmeu’l-Fıkhî’l-İslamî, Hayrettin Karaman hocamız ve sair kastedilen icâre sukuk bu. Bunu mesela bizim Osmangazi Köprüsü için, tüneller için, köprüler için, havaalanları için her yer için düşünebiliriz ve nitekim bu yapılmış.

Ama asıl uygulanan ve hocalarımızın anlattığı sukuk. Bir kaynak kuruluş var. Bunu ben hazinenin şuanda çıkardığı altın kira sertifikası var, daha önce çıkardığı şeyler var, resmi kendi kılavuzunu esas alarak hazırladım. Bunu hazine olarak düşününün, yani para toplamak isteyen bir kuruluş. Kendisinin bir gayrimenkulü var. Örneğin Maliye Bakanlığı’nın X yerdeki binası. Örneğin 5 milyar dolar paraya ihtiyacımız var. Piyasada para bulalım. Ama bu piyasa da unutmayalım ki daha çok yabancı piyasalar. Keşke yerli olsa. Dolayısıyla kendisi, hazine bir personeline gel diyor, senin adına bir VKŞ kurduk, şirket kurduk. VKŞ’yi kuruyor. Yapılacak olan, bir yatırımcı banka ile ulusal veya uluslararası git görüş, 5 milyara ihtiyacımız var. 5 milyarlık sukuk ihraç etmek istiyoruz. Bu yolla para toplamak isityoruz, bu işi hangi piyasalardan kaç maliyetle bulabiliriz? Bu da gidiyor ilgili para borsalarıyla görüşüyor, fiyatı belirliyor. Diyorlar ki biz size aylık/yıllık yüzde şu kadar farkla para veririz diyorlar. Sonuç itibariyle bu yatırımcılar, ön fizibilite/araştırmalar yapıldıktan sonra Kaynak Kuruluşumuz, kendi gayrimenkulünü, kendi kurmuş olduğu şirkete satıyor. Hukuken o şirketin mülkiyetine geçiriyor. Örneğin 1 milyar değerinde. Beş yıl sonra geri almak şartıyla nakit beden karşılığı, beş yıl sonra ama aynı fiyattan geri almak şartıyla. Devamında bu anlaşma gereği bizim VKŞ, yatırım bankasına diyor ki, işte bak burada bir milyarlık bir gayr-i menkul var. Sen bunu uzman olarak bir milyarlık kağıt haline getir ve bunu yatırımcılara pazarla. Bizimkisi bunu kağıt haline getiriyor, menkul kıymet haline getiriyor, yatırımcılara pazarlıyor. Diyor ki siz eğer bu bir milyarı verirseniz, örneğin, altı ayda, şuandaki bizim altın kira sertifikasında altı ayda 1,20 bir yılda 2,40 altın üzerinden size getiri ödeyeceğiz, diyor. Dolayısıyla bu vatandaş da sukuku alarak parayı yatırıyor. Paraları buradan topluyor ve anaparayı, bir milyarı buradan toplayıp hazineye teslim ediyor. Şimdi baştaki anlaşma gereği, hazinemiz bu binayı, bu kendi şirketinden (kendi şirketi dediğim şirket değil, bir kişinin adına açılmış bir resmi yed-i emin aslında, hukuken yed-i emin) buradan kiralıyor, baştaki anlaşma bedeliyle. Ve hazine beş yıl boyunca buraya, kira bedellerini ödüyor. Beş yıl doldu. İtfa meselesi gündeme geldi. Beş yılın sonunda, baştaki anlaşma gereği, binayı geri satıyor, anaparayı alıyor, bir milyarı alıyor, yatırımcı sertifika sahiplerine anaparalarını iade ediyor. Dolayısıyla işin özü, mevcut icâre sukuku veya kira sertifikası dediğimiz sistemin özü burası. Peki, aslında ne oluyor? Aslında olan şu: Şöyle çok kısaca hocam. 1940’larda bankalar artık tahvil ve bono ile para bulamamaya başlıyorlar Amerika’da. Diyorlar ki, tamam veriyoruz, ama tahvil-bono hiçbir teminatsız borcu temsil ediyor. Diyorlar ki bize bir teminat göster. Bankalar tamam, bizim gayrimenkullerimiz var, şunlar var, bunlar var, bunu teminat gösterelim, rehin verelim size, fakat para verenler çok sayıda insan, aynen sukukta olduğu gibi. Kime rehin verecek, o zaman bir yed-i emin kuruluşu oluşturalım, bizim adımıza o gayrimenkulü rehin olarak elinde tutsun. Olur ya banka bir takım paraları ödeyemez vs. olursa bankanın mülkünden çıksın bu mal ki, yarın biz o mala el koyabilelim. Dolayısıyla VKŞ aslında yatırımcılar adına bu Kaynak Kuruluşa bağlı, bu gayrimenkulü yed-i emin statüsünde rehin olarak elinde tutan bir kurum, hukuki bir yapı. Benim kanaatime göre, Mehmet hoca dedi ki caizdir, bu işlem gayrimenkulü faizli olarak rehin verme karşılığında yapılan bir borçlanma işlemidir. Nitekim hazinenin en son çıkan altın sertifikası kılavuzunda da diyor ki, biz bunu devlet iç borçlanma senetlerini çeşitlendirmek üzere çıkarttık diyor.

Hocam Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Biz de teşekkür ediyoruz. Bununla ilgili birer dakikada söyleyebileceğimiz var mı?

Erdem HURŞİT

Caiziyeti noktasında ben de caiz olmadığına daha yakın olduğu düşüncesindeyim. Şöyle ilgili Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğünde de, Dış Ekonomik İlişkiler Genel Müdürlüğünde de hazinenin çalışanlarıyla birebir mülakat sürecim oldu. Onlarla birebir konuşma sürecim de oldu. Bu yapı tamamen asset based bir yapı. Yani bu asset based yapı olduğu için de bir de, geri alırken nominal değeri üzerinden hareket ediliyor, yani satım kavramı tam olması piyasa değeri, yani yüz liraya satıyor, yüz liraya geri alacağını sözleşmede yazıyor. Daha sonra eğer satımdan gerçek bir, true sale’den bahsediyorsak, döndüğünde piyasa değeri olması lazım o açıdan da sıkıntılı. Yani ben sıkıntılı tarafa daha yakınım. Hazinenin yaptığı ihraçlar sıkıntılı diyebilirim.

Mehmet ODABAŞI

Hocalar kendi isteklerine göre cevapları işitince acayip bir alkış tufanı atlatıyorlar. Şimdi ben Servet hocamın söylediklerine hakikaten katılamıyorum. Çünkü ilk söylediği zaten, icâre sukuk değil, ıstısna temelli bir yapı. Orada aralarda bazen böyle hocamızın, genel tarzı zaten öyle, küçümser şeyler söylüyor, mesela ‘o da zaten öyle mahsustan oluşturulmuş bir yapı’ falan. Neyse ama hasılı şu; Bizim Hanefi fukahanın Allah rızası için hocalarım gittiğinde şu vefa satışını, istiğlal satışını çok iyi biliyorlar ama bir daha bir okusunlar, birkaç kez okusunlar hatta. Hatta İbn Abidin’den îne satışına şöyle bir göz atsınlar, istisna akdi gibi çok temel bir akdi değerlendirirken mahiyeti ile ilgili tartışmaları bir Bedâi’den okusunlar. Veyahut da icare meselesini temellendirmeye çalışırken Kâsânî’nin yaptıklarını, bu işin niçin cevaz verildiği ile ilgili değerlendirmelerini okusunlar. Mudârabe akdinin temellendirmesi için mahiyetini tespit konusunda Ali Haydar Efendi’nin söylediği, icâre midir? Gasp mıdır? Ortaklık mıdır? Yoksa ücreti, hatta yapacağı iş belirsiz bir icâre midir? Bunlarla ilgili söylediklerini okusunlar. İsticrar akdiyle ilgili mahiyet tespit çabası yaparken İbn-i Abidin’in nasıl tıkandığını ve istihsanen caiz deyip teslim olduğunu bir görsünler. Bir de şunu söylemek istiyorum: İbn Abidin’de İmam Maturîdî ile ilgili vefa satışı meseleleri tartışılırken bir kıssa var. Ebû Şücâ diye bir âlim gelip diyor ki İmam Maturîdî’ye, ‘Efendim biz bu vefa satışı konusunda siz diyorsunuz ki, bu bir rehindir, hadi bütün alimleri toplayalım çevremizdeki, ittifaklı bir karar alalım, fetvamız rehin olsun, bunun üzerinde ittifak edelim diyor. İmam Maturîdî’nin verdiği cevap şu: “Geleceği gören fakih bu, bu gün muteber olan bizim fetvamızdır. Üstelik insanlar arasında da bilinmektedir. Bize muhalif olan varsa buyursun çıksın ve delilini de ortaya koysun”. Sonrasında gelen fukaha da Allah onlardan razı olsun, delillerini ortaya koymuşlar, istiğlal satışıyla, vefa satışıyla ilgili o kadar çalkantılı tartışmalar içerisinde netice itibariyle istihsanen caiz olduğunu söylemişler. Bendeniz de bu görüşte olduğumu ifade etmek istiyorum. Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Rifat ORAL

Şimdi burada problem bey bil’l-istiğlal veya beyü’l-vefâ değil. Bunlar her ne kadar tartışmalı bir akit türü olsa da esas problem bunları uygulamada. Yani yatırımcıya mülkiyet geçiyor mu geçmiyor mu? Çünkü mülkiyete dayanarak kiraya veriliyor. Bütün bunların göz önüne alınması gerektiğini söylüyorum ve bu oturumu kapatıyorum.