Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adıyla

GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE
HURAFELER

Dr. Fatih KURT

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Bu eser, Eser Yayın Kurulu’nun 2020 tarih
ve 23 sayılı kararıyla basılmıştır.

ÖN SÖZ

İnsan, toplum içinde yaşayan bir varlıktır. Toplu hâlde yaşayan insanlar arasında huzur ve mutluluğun sağlanabilmesi için bireylerin, hak ve yükümlülüklerini bilmeleri ve sorumluluk bilinci içerisinde bunun gereğini yerine getirmeleri gerekir. Sorumluluk bilinci önce kişinin kendisine karşı sorumluluğu ile başlamaktadır. Kendisine karşı sorumluluğunu bilen insan, ailesi ve topluma karşı olan sorumluluğunu da yerine getirebilir.

“İnsanoğlu kendisinin başıboş bırakılacağını mı sanır?” (Kıyâmet, 75/36) ayeti, insanın sorumluluk sahibi bir varlık olduğunu belirtmekte, “Nihayet o gün (dünyada yararlandığınız) nimetlerden elbette ve elbette hesaba çekileceksiniz.” (Tekâsür, 102/8) ayeti de kendisine başta akıl olmak üzere verilen sayısız nimetlere karşılık insanın da, gücü nispetinde yerine getirmek zorunda olduğu belli yükümlülükleri olduğunu ifade etmektedir.

Toplumları derinden sarsan sayısız sorunun yaşandığı günümüz dünyasında, insanlık onuruna yakışır aydınlık geleceğin inşası için hepimize sorumluluklar düşmektedir. Zira içinde yaşadığımız dünyada insanlık olarak birçok sorunla karşı karşıyayız.

Dünya genelinde insanlığın geleceğini tehdit eden açlık, fakirlik, işsizlik, çevre kirliliği, doğal afetler, sosyal adaletsizlik, fırsat eşitsizliği, ahlâkî çöküntü, manevî kirlenme, madde bağımlılığı, inançsızlık, zulüm, yolsuzluk, yetersiz sağlık koşulları, eğitim ve hukuk alanında karşılaşılan sorunlar, tarihî ve kültürel değerlerin yok edilmesi ve benzeri problemlerin yanı sıra insanlar arasındaki diyalog, hoşgörü ve tolerans eksikliği, farklılıklara karşı tahammülsüzlük ve farklılıklarla barış içinde bir arada yaşama konusunda yaşanan şiddet ve terör gibi sorunlarla iç içeyiz.

Bu sorunlar yalnızca bir yöreyi, bölgeyi ya da halkı değil küresel anlamda bütün insanları şu ya da bu şekilde etkilemekte ve ilgilendirmekte, bu sorunların üstesinden gelebilecek toplumlar arası/uluslararası kalıcı çözüm yolları aranmaktadır.

Aslında bütün bu toplumsal sorunların başında sahip olduğumuz değerleri fark edememek ve bu değerleri hayata geçirememek yatmaktadır. Bu itibarla değerlerimizi fark etmek ve o değerleri bir davranış bilincine ve yaşayan bir değer hâline getirebilmek son derece önemlidir. Hiç şüphesiz sahip olduğumuz en önemli değer de inanç ve öğretileriyle 14 asırdır insanlığı aydınlatan bir ışık kaynağı olan yüce dinimiz İslam’dır.

Bugün, insan potansiyelini geliştirme adına ortaya çıkan psikoterapi yöntemlerinden, ekolojik sorunlara ve uyuşturucu ile mücadeleye varıncaya kadar belki de tüm dünya toplumları, dinin müdahalesine, katkısına, daha açıkçası “kutsal”a ihtiyaç duymaktadır. Ve İslam çağdaşlık adına bu katkıyı sağlayabilecek, çağdaş dünya için yeni dinî formlar üretebilecek dinamik bir dindir.

Bu itibarla yüce dinimizin emir ve tavsiye ettiği paylaşma ve yardımlaşma gibi prensiplere kulak verip, birbirimize karşı yerine getirmemiz gereken birtakım görev ve sorumlulukların bilincinde olarak, omuz omuza vermeli, hayatı acı ve tatlısıyla paylaşmalı, daha yaşanabilir kılmalı, sosyal yardımlaşma ve paylaşmayı temel alan bir hayat tarzını sürdürmeli, mutlu ve huzurlu yarınlara hep birlikte kavuşmalıyız.

Diyanet İşleri Başkanlığımız, üstlendiği yasal görevin sınırları içinde kalarak günümüz insanının dinî talep ve ihtiyaçlarını karşılamayı, toplumsal huzur ve bütünleşmeyi sağlamayı bir sorumluluk olarak kabul etmektedir. Toplumun manevî hayatını olumsuz yönde etkileyen aile içi sorunlar, toplumun neredeyse her bir katmanında farklı şekillerde tezahür eden şiddet, töre cinayetleri, insan hakları ihlâlleri, çevreye karşı ilgisizlik, kötü ve zararlı alışkanlıklar gibi ortak duyarlılık ve çözüm gerektiren sosyal konularda dinî bilgi açısından topluma rehberlik etmeyi, bu alanda varsa yanlış dinî anlayışları gidermeyi, bu sorunların çözümüne yönelik çalışmalar yürüten ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içerisinde hareket etmeyi bir görev bilmektedir. Birlikte ve barış içinde yaşadığımız, birbirimize insan olarak saygı ve sevgi duyduğumuz bir dünyayı inşada yüce dinimizin kalıcı öğretisini yapı taşı kılmayı hedeflemektedir.

Bu amaç doğrultusunda hazırlanan “Sorunlarımız ve Sorumluluklarımız” adlı bu seri, çağdaş sorunların yakıcılığını, bugünün dünyasını göz önüne alarak, dinin asıllarından özgür düşünceyle ürettiğimiz, inanç ve ahlâkla bütünleşen sahih bilgiyle aşabileceğimizi, sağlıklı bir din algısının ve gündelik hayata yön veren bir maneviyatın topluma ne derece huzur ve sükûnet sağlayabileceğini göstermektedir.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Giriş

İslam dinini diğer din ve inançlardan ayıran kendine özgü temel ilkeleri bulunmaktadır. Bunlar imanın ve İslam’ın şartları olarak belirlenmiştir. Müslüman olan bir kimsenin inanması gereken ana konu ve ilkeler, imanın şartlarını oluşturmaktadır. Bu öncelikle inanca yönelik bir durumdur. Ardından ise uygulamaya yönelik ilkeler gelmektedir ki bunlar da İslam’ın şartları şeklinde belirlenmiştir. Hem imanın şartları hem de İslam’ın şartları, “Cibril” hadisi olarak bilinen hadiste belirtilmiştir. (Buhari, “İman”, 1, 37; Müslim, “İman”, 1)

Bu hadiste Hz. Peygamber imanın ve İslam’ın şartlarına değinmiş ve böylece zamanla daha da sistemleştirilerek imanın şartları adı altında inanç ilkeleri oluşmuştur. Günümüzde Ehl-i Sünnet mensupları ve özellikle Hanefi-Matürîdî inanç ve amel metodunu benimseyen Müslümanların kabul ettiği ve söylediği ve “amentü” adıyla bilinen ifadeler Ebu Hanife (ö. 150/767) tarafından kaydedilmiştir. Ona göre iman konuları şu şekilde ifade edilmiştir: “Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, âhiret gününe, kadere, hayır ve şerrin Allah’tan olduğuna iman ettim. Ölümden sonra diriliş gerçektir. Allah’tan başka tanrı olmadığına, Muhammed’in onun kulu ve elçisi olduğuna şahadet ederim.” (İ, 1992, 8) İman esasları, bazı ayetlerde farklı ifade biçimleriyle belirtilmiştir. Şöyle ki:

“Asıl erdemli kişi Allah’a, âhiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden; sevdiği maldan yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara, yardım isteyenlere ve özgürlüğünü kaybetmiş olanlara harcayan; namazı kılıp zekâtı verendir. Böyleleri anlaşma yaptıklarında sözlerini tutarlar; darlıkta, hastalıkta ve savaş zamanında sabrederler. İşte doğru olanlar bunlardır ve işte takvâ sahipleri bunlardır.” (Bakara, 2/177)

Ayetteki ifadenin bir benzeri de Hz. Peygamberin şu hadisinde bulunmaktadır:

“Ben Allah’a, meleklerine, kitaplarına ve âhiret gününe inandım.” (Tirmizi, “Fiten”, 63)

Farklı ayet ve hadislerde bulunan iman esasları, ilk dönemden itibaren İslam alimleri tarafından şekillendirilmeye çalışılmıştır.

İslam dinini diğer dinlerden ayıran en belirgin niteliği, tevhid dini olmasıdır. Tevhid, Allah’tan başka yaratıcı olmadığı, mutlak ve eşsiz yaratıcının Allah olduğu ve O’nun her yönden mutlak bir ve tek olduğu inancıdır. Bu ise zatında, sıfatlarında ve fiillerinde vahdaniyet şeklinde tasnif edilmiştir. Allah’ın birliği sayısal anlamda, sıfırdan sonra ve ikiden önce gelen bir sayı manasında olmayıp, eşi, benzeri ve dengi bulunmayan bir birlik mahiyetindedir. Akıl söz konusu bu birliği anlayamaz. Zira Allah’ın başlangıcı olmadığı gibi bir sonu da yoktur. Yaratılmış varlıklara hiçbir şekilde ve hiçbir yön ve açıdan benzemez. Tevhid’in bir başka anlamı da Allah’ın hiçbir şeye gereksinim duymamasıdır. Yani bir şeye muhtaç değildir. Tek olan Allah, bir mekân ve yerde de değildir. Mahiyet itibarıyla mürekkep yani birleşmelerle oluşan varlıkların ötesinde asla birleşik olmadığı için de kesinlikle değişiklik söz konusu değildir.

Dengi, benzeri ve ortağı olmayan, ezeli ve ebedi olan Allah, var olma açısından tüm mahlukattan önceliğe sahiptir. Yani tüm evrenden öncedir. Ancak bu öncelik, zaman bakımından olmayıp, şeref açısındandır. Zira öncelik zamanla alakalı bir kavram olması nedeniyle, Allah zamandan münezzehtir. (İbnü’l-Arabi, Ebu Bekir. el-Avasım mine’l-Kavasım. Ed. Ammar Talibi. Doha, 1992)

Tevhidin dört temel ilkesi bulunmaktadır. Bunlar:

Allah hakkında mekân ve değişme düşünülemez.

O’nun varlığına muadil gelecek hiçbir zamandaş bulunamaz. Mahlukatı yarattıktan sonra da kendisinde hiçbir değişim söz konusu değildir. Allah asla bir halden bir başka hale dönüşmez.

Allah hiçbir şekilde bir yönde bulunamaz.

Tüm varlıklar Allah’ın irade ve kudretiyle meydana gelmiştir.

Kur’an-ı Kerim’de tevhid ilkesi, derli toplu olarak İhlas suresinde belirtilmiştir.

“De ki: O, Allah’tır, tektir. Allah sameddir. Doğurmamış ve doğmamıştır. O’nun hiçbir dengi yoktur.” (İhlâs, 112/1-4) Sure, Allah’ın vahdaniyet sıfatının kapsamını ve niteliklerini vurgulamaktadır. Öte yandan Bakara suresi 255. Ayette de yine Allah’ın vahdaniyet sıfatının temel nitelikleri kaydedilmektedir. İlgili ayetin, “Allah kendisinden başka tanrı olmayandır. Diridir, kayyumdur. Onu ne bir uyuklama tutabilir ne de bir uyku. Göklerdeki her şey, yerdeki her şey onundur. İzni olmaksızın onun katında şefaatte bulunacak kimdir? O, kulların önlerindekileri ve arkalarındakileri bilir. Onlar O’nun ilminden, kendisinin dilediği kadarından başka bir şey kavrayamazlar. Onun kürsüsü bütün gökleri ve yeri kaplayıp kuşatmıştır. Gökleri ve yeri koruyup gözetmek O’na güç gelmez. O, yücedir, büyüktür.” şeklindeki mealine göre Allah, zatı, sıfatları ve fiillerinde tek ve eşsizdir.

Tevhidin karşıtı, şirk olmaktadır. Şirkin genel anlamı, Allah’a ortak koşmaktır. Terim olarak şirk, “Allah’ın zâtında, sıfatlarında, fiillerinde veya O’na ibadet edilmesinde ortağı, dengi yahut benzerinin bulunduğuna inanma” demektir. Bu tanıma göre şirk, bir tür inanç biçimidir.

Kur’an-ı Kerim’de şirk kavramı aynı kökten türeyen isim ve fiillerle birçok ayette geçmektedir. Şirk, temelde Allah’a nispet edilmesi gereken ama yaratılmışlara aidiyeti kabul edilen tüm inanç ve fiillere denmektedir. Ana inanç akidelerine göre evrende olan tüm fiiller ve zihinde yerleşen tüm kabuller, Allah’a aittir. Şirk tüm insanlık tarihinde var olduğu için İslam dininin zuhur ettiği Arabistan’da bulunan ve Câhiliye dönemi olarak adlandırılan ve Hz. Peygamberin muhatabı olan kesimde de şirk unsurları mevcut idi. Nitekim Kur’an ayetleri Câhiliye Araplarının bazı tutum ve davranışlarını şirke nispet ederek, onları eleştirmiştir.

Câhiliye Arapları’nda belirtilerine rastlandığı gibi müşrikler ay, güneş ve yıldızlar gibi gök cisimlerine ulûhiyyet nisbet etmişlerdir. Kur’an’da ise sözü edilen varlıklar ve oluşumların Allah’ın varlığını ve birliğini kanıtlayan belgelerden sayıldığı, bu varlıklara değil onları yaratan ve yöneten Allah’a secde etmenin gerektiği bildirilmiştir. (Fussilet, 41/37) Müşrikler duyularla idrak edilemeyen cin ve melek gibi varlıklara da ulûhiyyet izâfe etmiş, bunları Allah’a ortak koşmuş, O’na oğullar ve kızlar nisbet etmiştir. Kur’an-ı Kerim, Cenâb-ı Hakk’ın bu vasıflardan münezzeh olduğunu bildirmiştir. (En‘âm, 6/100-101) Müşriklerin ulûhiyyet nisbet edip tapındıkları varlıkları cismen temsil eden putlar da şiddetle reddedilmiştir. Onların Allah’a ortak koştukları putlar kimseye faydası veya zararı dokunmayan (meselâ bk. Mâide, 5/76; Yûnus, 10/18, 106), hiçbir şey yaratmayan ve kendileri yaratılmış olan (A‘râf, 7/191-192), kendilerine bile fayda veya zarar veremeyen (Ra‘d, 13/16), yaşatmaya ve hayata son vermeye, ölüleri diriltip kabirden çıkarmaya güçleri yetmeyen (Furkân, 25/3), hepsi bir araya gelse bir sinek bile yaratamayan, hatta sineğin kendilerinden kaptığı bir şeyi geri alamayacak kadar âciz varlıklar (Hac, 22/73) diye nitelenir. Müşrikler putlara kendilerini Allah’a yaklaştırmaları (Zümer, 39/3), Allah katında şefaatçi olmaları (Yûnus, 10/18) için taptıklarını ve atalarının da aynı yolu izlediğini söylüyordu (Nahl, 16/35; Zuhruf, 43/20-22). Müşriklerin durumunun tasvir edildiği ayetlerde şirkin küfür olduğu belirtilmekte (meselâ bk. Âl-i İmrân, 3/151); Ehl-i kitap, Sâbiîler, Mecûsîler ve müşrikler küfre düşen gruplar diye sıralanmaktadır. (Hac, 22/17; Beyyine, 98/1, 6) Yahudilerin Üzeyr’i, Hıristiyanların Mesîh’i Allah’ın oğlu saymaları (Tevbe, 9/30) ve Mesîh’e ulûhiyyet nisbet etmeleri küfür olarak nitelendirildiği gibi Hz. Îsâ’nın kavmini sadece Allah’a kulluk etmeye davet ettiği ve O’na ortak koşanlara cennetin haram kılınacağı yönünde uyardığı belirtilmek suretiyle (Mâide, 5/72) bu tür inançların şirk niteliği taşıdığına ve zevcesi olmayan yüce yaratıcıya evlât nisbet etmenin aklıselim ile bağdaşmadığına dikkat çekilir. (En‘âm, 6/101) Kur’an’da müşriklerin atalarını taklit ederek akıllarını kullanmamaları, zannî bilgilerle hareket etmeleri, yalan söylemeleri (Yûnus, 10/66; Zümer, 39/60), peygamberlerle ve inananlarla alay etmeleri (Hûd, 11/38; Yâsîn, 36/30), kendilerine yapılan tebliğe karşı büyüklük taslamaları (Sâffât, 37/35; Câsiye, 45/8-11), eleştirildikleri konularda atalarını taklit etmeyi mazeret göstermeleri (Bakara, 2/170-171; Lokmân, 31/21) gibi hususlar onların sosyo-psikolojik özellikleri şeklinde belirginleşmektedir. Kur’an’da şirk Allah’ın asla bağışlamayacağı en büyük günah, doğru yoldan sapma (Nisâ, 4/48, 116) ve büyük bir zulüm (Lokmân, 31/13) şeklinde vurgulanmıştır. (Sinanoğlu, Mustafa. Şirk. TDV İslam Ansiklopedisi 39 (2010), 193-198)

Kur’an’ın genel ve ana temasına göre hak ve hakikat, tevhid ilkesidir. Tevhide aykırı olan her şey batıldır. Bu doğrultuda Kur’an ve sahih hadislerin içeriğine aykırı olan her şey, batıldır. Batıl kavramı, doğru olmayan anlamında olduğu için, salt doğruluk olan Kur’an ve doğruluğun sembolü olan Hz. Peygamberin söz ve davranışlarına aykırı olan tüm olgu, kabul, anlayış ve benimsemeler batıl statüsündedir. Bu geniş kapsamlı batıl kavramının birçok yönü ve boyutu bulunmaktadır. Bunların önde gelenlerinden birisi de hurafelerdir.

BİRİNCİ BÖLÜM:

HURAFE

KAVRAM VE KAPSAM

Hurafe

Hurafe, kelime anlamı olarak sözlükte “bunamak” anlamına gelen haref kökünden türemiş bir isim olup, “akla ve gerçeğe aykırı düşen aldatıcı söz” demektir. Masal, efsane ve genel olarak gerçek dışı olduğu kabul edildiği halde hoşa giden nakil ve rivayetlere de hurafe denilmiştir. Hurafe mantıkî tabanı olmayan, gerçek hayatla ilişkisi bulunmayan inanç ve uygulamalar, iyilik veya kötülük getirebileceğine inanılan kuvvetler için kullanılır. Genellikle sihir, büyü ve bunların ürünü olan objelerle alâkalı inançlar da hurafe terimiyle ifade edilir. (Yel, Ali Murat, Hurafe. TDV İslam Ansiklopedisi 18 (1998), 382)

Kavram olarak hurafe, bilim ve mantık açısından temeli olmayan bazı telâkki, düşünce ve uygulamaların din adına ileri sürülmesi veya benimsenmesidir. Diğer bir ifade ile geçmiş toplumlara ait batıl inançların dinin hükümleri arasına taşınması veya akl-ı selim, çağdaş bilimin verileri ve sahih dinî anlayışa aykırı inanç, düşünce, kanaat ve davranışların toplumda kabul edilmesine çalışılmasıdır (Hançerlioğlu, Orhan. İnanç Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1975). Bir başka tanıma göre hurafe, korku, çaresizlik ve çağrışım gibi psikolojik nedenlerle beliren, geleceği bilmek isteğiyle bazı rastlantı ve benzerlikleri, iyilik ya da kötülüğün ön belirtileri olarak değerlendiren; bilimin ve geçerli bir dinin reddettiği, birtakım doğaüstü kuvvetlerin varlığını kabul eden, kuşaktan kuşağa geçen yanlış ve boş inanmalardır.” (Örnek, Sedat Veysi. Etnoloji Sözlüğü. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1971)

Hurafe kelimesi, hakikatin zıttı olup, dinin özüyle bağdaşmayan inançlar ve anlayışlar demektir. Mantıkî temeli olmayan telakki ve uygulamaları, din adına ileri sürülüp benimsenen bâtıl inanç ve davranışları ifade eden bir terimdir. Hakikatin kabulü, hurafelere karşı çıkmayı ve onları reddetmeyi gerekli kılar. Burada en önemli faktör, bilgisizliktir. Batıl inanışlar ve dinin özüyle bağdaşmayan çarpık anlayışlar, inanç açısından sağlıklı bir dindarlığın oluşmasına engel olmaktadır. Buna karşı en önemli güç sağlam ve sahih dini bilgidir. Sahih dini bilgi, her alanda gerçeğe ulaştıran, duygu ve davranışları olumluya yönlendiren, toplumda istikrarı koruyan, bilinçli ya da bilinçsiz bir şekilde dine iliştirilen yanlış telâkkilere karşı, koruyucu bir kalkan konumundadır.

Hurafeler dinin inanç ve amel boyutunda hemen hemen her alanda bulunabilmektedir. Kur’an-ı Kerim, batıl inançları yok etmek ve hakikatleri ortaya koymak amacıyla insanlara Allah’ın buyruklarına, Kur’an’ın emirlerine ve Hz. Peygamberin yaşam ve inanç ilkelerine uymayı emretmiştir. Kur’an batıl inanç ve hurafelerin kaynağının önceki inançlar olduğunu, başta müşrikler olmak üzere önceki inanç ve uygulamaları devam ettirenlerin yanlış yolda olduklarını özenle vurgular. Bu konuda da atalarının geleneklerine bağlılıkları ve bunun bir taassup ve taklit olduğu Kur’an-ı Kerim’de aşağıdaki ayetlerde olduğu gibi belirtilir.

Onlar bir kötülük yaptıkları zaman, “Babalarımızı bu yolda bulduk. Allah da bize bunu emretti” derler. De ki: “Allah kötülüğü emretmez. Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” (A’râf, 7/28)

O, babasına ve kavmine, “Şu kendilerine tapmakta olduğunuz heykeller de ne oluyor?” diye sormuştu. Onlar da, “Atalarımızı bunlara tapar bulduk” diye cevap vermişlerdi. (Enbiyâ, 21/52-53)

Müşriklerin atalarına bağlılıklarını belirtmek suretiyle ortaya koydukları durumu Matüridi aklı kullanmamak olarak değerlendirmiş ve bunu şeytanın bir telkini olarak kabul etmiştir. Mâtürîdî’ye göre akıl yürütmek, insanın fıtrî bir eylemidir. Ondan akletmemesini istemek, insanın tabiatından vazgeçmesini yani varlığını inkâr etmesini talep etmek anlamına gelmektedir. Aklını kullanmamayı telkin eden hissin, şeytanî bir vesveseden başka bir şey olmadığını belirten Mâtürîdî’ye göre ancak şeytandan beklenebilecek böyle bir davranışın nedeni ise kişiyi aklın semeresini toplamaktan alıkoymak ve kendisine verilen aklı kullanma konusunda onu ürkütmektir. (Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevḥîd. nşr. Bekir Topaloğlu-Muhammed Aruçi. Ankara: İsam Yayınları, 2005)

Yine Mâtürîdî, Allah tarafından akletmeyen, kör, sağır ve dilsiz kimseler olarak nitelenen kâfirlerin bu gerekçelerle tanımlanmalarının nedeninin, aklı kullanmamaları olduğunu belirtir. Bunlar akılları olduğu halde kullanmamaktadırlar. Doğuştan gelen bu aklı (garîzî) işler hale getirmeyip işlevsel hale (müktesep) getirmedikleri için akılsız olarak tanımlandıklarını vurgular. Hurafelerin ana kaynağı olan şeylerin öncül nedeni ise aklı kullanmamaktır.

Bid’at

Hurafe ile bağlantılı bir başka terim olan, bid’at sözlükte icat etmek, daha önce olmayan bir şey ortaya koymak ve sonradan oluşturmak anlamlarına gelen “b-d-a” kökünden türemiş olup, genel anlam itibarıyla daha önce bulunmayan ve yeni çıkarılan her türlü nesne, düşünce ve uygulamalar demektir. (İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Daru Sadr, 1980).

Bid’at terimi genel anlamda sünnete aykırı olan dini itikadi bir durum demektir. Temel özelliği ise, sünnete aykırı olarak nitelendirilmesidir. (Cürcani, Seyyid Şerif. et-Ta’rifat. Beyrut t.y.) Sünnetin kavli, fiili ve takriri olarak üç kısımda olduğu kabul edilmektedir. Sahabilerin söz ve uygulamaları da genel anlamda sünnet çerçevesine dahil olmaktadır. Hz. Peygamberin söz ve uygulamaları yanında sahabilerin yorum, yaklaşım ve amellerinin zıddı olanlar, genel mana itibarıyla bid’at olarak değerlendirilmektedir. (Topaloğlu, Bekir. Kelâm İlmi Giriş. İstanbul: Damla Yayınları, 1993) Daha öz ifade ile bid’at, Hz. Peygamber ve yakınındaki sahabilerin görüş ve uygulamalarına aykırı olan her söz ve davranıştır.

Bid’atin dini alanda kabul edilmeyeceği, şu hadisle sabittir:

Hz. Âişe’den nakledildiğine göre, Allah Resûlü (s.a.s.) şöyle buyurmuştur: “Kim bizim bu dinimizde olmayan bir şeyi sonradan ortaya koyarsa, o reddedilir.” (Müslim, “Akdiye”, 17; Buhârî, “Sulh”, 5)

Dini konularda yeni icatlar, bid’ati oluşturmaktadır. Asr-ı Saadetten sonra ortaya çıkan, şer’î bir delile dayanmayan inanç, ibadet ve davranışlar hakkında kullanılan bir terim olan bid’at, dini sahada olduğunda kabul edilir. Din dışı alanda ise yeni oluşumlar, teknolojik gelişmeler, bilimsel veriler, bid’at olarak değerlendirilemez. Konuyla ilgilenen alimler bid’ati, iyi (hasene) ve kötü (seyyie) olmak suretiyle iki grupta incelemişlerdir. Bid’atin iyi veya kötü olarak ayrımının dini kaynakları bulunmaktadır. Nitekim Übey b. Kâ’b’ın insanlara topluca teravih namazı kıldırdığını gördüğünde Hz. Ömer’in, “Bu ne güzel bid’at” demiştir. (Buhârî, Salâtu’t-Terâvîh, 1) Bunların her ikisinin de dini alanda olması gerekmektedir. Bu doğrultuda Hz. Peygamber döneminde gerçekleşmeyen Kur’an’ın bir kitap haline getirilmesi, iyi bid’ate bir örnektir. Öte yandan minare yapmak, teravih namazı kılmak, mübarek gün ve gecelerini ihya etmek gibi hususlar bu statüde olan bid’atlerdir. Kötü bid’at olarak da sözgelimi türbe yapmak, naslarda yer almayan ve Hz. Peygamber ile sahabilerin yapmadığı birtakım namaz ve ibadetlere dair uygulamalar geliştirmektir.

Bid’atlerin ortaya çıkmasının birden fazla nedeni vardır. Bunlar arasında yeni Müslüman olmuş ama eski dininden tamamen sıyrılamamış kimselerin geleneksel inanç ve uygulamalarını İslamiyet içerisinde devam ettirmesi bid’ate kaynak olarak gösterilebilir. Öte yandan mü’minlere etkinliğini kılmak ve kendisini kabul ettirmek amacıyla daha önce dillendirilmeyen bazı uygulamaları, dini gibi sunmak isteyen din mensuplarını da bid’atin kaynaklarına ekleyebiliriz. Bid’atlerin oluşması ve yaygınlaşmasında bir başka önemli kaynak ise, dini alanda bilgisizlik ve dini temel ilkelerde bilinçsizlik olmuştur. (Topaloğlu, 1993, 163)

KUR’AN’DA HURAFELER

“Hurafe” kelimesi, isim ve mastar olarak Kur’an’da yer almamakla birlikte ona yakın bir anlam ifade eden ve çoğulu “esâtir” olan “üstüre” (uydurulmuş söz) kelimesi, Kur’an’da dokuz yerde geçmektedir. Bu ayetlerde, inkarcıların Kur’an hakkında, “eskilerin masalları, uydurmaları, hurafeleri” şeklinde konuştukları belirtilmektedir. (Enâm, 6/25; Enfâl, 8/31; Nahl, 16/24; Mü’minûn, 23/83) Ayrıca Kur’an’da, hurafeye yakın anlam ifade eden ve uydurulmuş söz manasında olan “tekavvül” ve yalan uydurmak anlamındaki “ihtilak” gibi terimler de yer almaktadır. Müşrikler, Hz. Muhammed’in Kur’an’ı kendi uydurduğunu ileri sürdükleri zaman, bu kelimeleri kullanmışlardır.

Kur’an’daki ilgili ayetlerden anlaşıldığına göre Kur’an’ı Hz. Peygamber’in uydurduğunu, bu konuda başkalarının da kendisine yardım ettiğini öne süren inkârcılar, çok defa Kur’an’ın tamamını, bazen de insanların ahirette diriltilecekleri haberini “eskilerin efsaneleri /esatirü’l-evvelin” şeklinde tanımlamışlardır. Esâtîr kelimesi daha çok putperest kavimlerin tanrılarına ilişkin efsaneleri ifade eder. Bunlar, hak dinden sapanların aslını değiştirerek ortaya koydukları bâtıl inançlar olarak da görülebilir. Esâtîr kelimesinin sözlükte “gerçeğe uygun olmayan sözler” şeklinde açıklanması da söz konusu kavramın, geçmişle alakalı doğru olmayan düşünce ve inançlar anlamında olduğunu pekiştirmektedir. (Gölcük, Şerafettin. Esatir. TDV İslam Ansiklopedisi 11 (1995), 359-360)

Kur’an-ı Kerim’de hurafelerle ilgili belirgin bir ifade olmadığı için, İslam’ın temel ilkesine aykırı olan ve tevhid inancına zıt olan tüm düşünce ve inançlar bu statüde görülebilir. Özellikle doğrudan şirk ifade eden veya şirki anımsatan tüm olgular, Kur’an tarafından reddedilmiştir. O nedenle tevhid, tüm hurafelerin kaynağı olan şirke karşı, özenle üzerinde durulması ve benimsenmesi gereken Allah’ın varlığı ile doğrudan ilintili bir inanç konusu olmuştur. (Biçer, Ramazan. İtikadi Konular Halka Nasıl Sunulmalı? Kelam Araştırmaları Dergisi 9/2 (2011):1-18)

Bu doğrultuda yanlış inanç ve amellere örnek bağlamında hurafeler arasında yer alan,

“Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar, fal okları şeytan işi iğrenç şeylerdir…” (Mâide, 5/90) buyrulmak suretiyle büyü, fal okları, düğümlere üflemek (Felak, 113/3-5) gibi Câhiliye dönemi uygulamaları Kur’an-ı Kerim’de eleştirilmiş ve tüm kötülük ve olumsuzluk olarak bilinen şeylerden Allah’a sığınılması salık verilmiştir.

Câhiliye döneminin hurafe olan inanç konularıyla bağlantılı bir uygulama olması bakımından fe’l olgusu üzerinde durulması gereken bir örnektir. Şöyle ki: Câhiliye Arapları arasında oldukça yaygın olan bir bâtıl inanç da falcılık uygulamasıydı. Arap dilinde, “uğur ve uğurlu şeyleri gösteren simge” anlamına gelen “fal” (fe’l) kavramı, genellikle çeşitli alet ve yöntemler aracılığıyla gelecek ve bilinmeyene dair bir tür haber edinme tekniği idi. Ayrıca, “fal tutmak” anlamıyla birlikte “belli şeyleri uğurlu saymak ve gelecekle ilgili iyimser tahminlerde bulunmak” anlamına gelen “tefe’ül” kelimesi de “uğursuzluk” anlamındaki “tıyera” ve “teşe’üm” kavramlarının zıddı olarak kullanılmaktaydı.

Allah Resûlü, “İslam’da uğursuzluk yoktur, tefeül (bir şeyi hayırlı ve uğurlu saymak) ondan daha hayırlıdır” diyerek fe’l sözünden hoşlandığını bildirmiştir. Yanındakilerin, “Fe’l nedir?” sorusunu yanıt olarak, “Birinizin işittiği salih sözdür” demiştir. (Buhârî, “Tıb”, 44; Müslim, “Selâm”, 111) Böylece fe’l kavramıyla bir şeyi hayırla yorumlayarak onunla iyimser tahminler yürütme anlamı kast edilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bu kavram zamanla anlam kaymasına uğrayarak kehanette bulunarak gaybdan haber alma yöntemi olarak kullanılır olmuş ve bu fal anlayışı dinimizce asla tasvip edilmeyerek, yasaklanmıştır. İslam öncesinde Araplar arasında pek çok çeşidiyle yaygın biçimde uygulanagelen ve gaybdan haber alma yöntemi olarak kullanılan falcılık mevcuttu. Bu dönem halkı, kum üzerine çizgiler çizerek, (Müslim, “Mesâcid ve mevziu’s-salât”, 33) kuş uçurarak (ıyâfe), taşları veya hurma çekirdeklerini yere vurarak (Ebû Dâvûd, Tıb, 23) veya fal oklarıyla (ezlâm) (Buhârî, “Menâkıbü’l-ensâr”, 45) gelecekte yapacakları iş hakkında karar verirlerdi. İnsanlar savaşa girme, yolculuğa çıkma, nikâh, ticaret, nesep tayini, kan davası gibi önemli birtakım kararlar almadan önce genellikle fal oklarına (ezlâm) başvururlar, çekilen ok doğrultusunda verilen kararı putların onayladığına inanırlardı (Hadislerle İslam, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2013).

Bu veriler doğrultusunda geleceğe yönelik, Allah’ın ilminden bağımsız ve kudretinden sıyrılmış olarak, eşyanın bizzat kendisine bir misyon yükleyerek, falcılık yapmak suretiyle kesin bilgi mahiyetinde haber kaynağı olarak bazı nesneleri kullanmak, bir hurafe olup, İslam dininde yasaklanmıştır.

HADİSLERDE HURAFELER

Hz. Peygamber, hurafelerin tüm türleriyle mücadele etmiştir. Nitekim kehaneti ve kahinlerin eylemlerini kesinlikle hoş görmemiş, çeşitli tekniklerle gelecekten ve bilinmeyenden haber verme, gizli kişilik özelliklerini ortaya çıkarma sanatı olan ve hemen bütün milletlerde batıl inanç olan falcılığı yasaklamıştır. Câhiliye dönemi Arap toplumunda görülen ve kuşların adları, sesleri ve uçuşlarından uğursuz anlamlar çıkarma, kuşların uçuş tarzını inceleyerek yorumlar yapma veya çakıl taşı, nohut, bakla gibi maddelerle fal tutma gibi bütün fal çeşitleri Hz. Peygamber’in yasakladığı hususların kapsamına girmektedir. (Çelebi, İlyas. Fal. TDV İslam Ansiklopedisi 12 (1995), 138-139.)

Hz. Peygamber kahinlere gidilmesini yasaklamış ve falcılara başvurulmasına da açıkça engel olmuştur. Nitekim Muaviye b. Hakem es-Sülemi adlı sahabinin Hz. Peygambere, “Biz birtakım konuları câhiliye döneminde yapıyor ve kâhine gidiyorduk” demesi üzerine o, “Kahinlere gitmeyin” buyurmuştur. (Müslim, 2:1748) Yine Sülemi’nin “Bazı nesnelere bakarak, bazı durumlardan hareket ederek uğursuzlukta bulunuyorduk” demesine karşılık, bu anlayışın doğru olmayıp, kendilerinin öyle sandıklarını, bu nedenle de buna itibar edilmemesini ve niyetlenilen işten geri kalınmaması gerektiğini söylemiştir. Kâhin veya arrafa giderek onları tasdik etmekle ilgili olarak da “böyle hareket edenlerin kendisine indirileni inkâr etmiş sayılacaklarını ve namazlarının kırk gün kabul edilmeyeceğini” bildirmiştir. (Müslim, “Selam”, 125)

Bu tür hurafelerin yanında Hz. Peygamber nesne ve olayların uğursuzluk ile yorumlanmaması gerektiğini belirtmiş ve açık bir şekilde uğursuzluk yoktur demiştir. Bu doğrultuda bir kuşun ötmesinin ve uçmasının uğursuzluk sayılamayacağını belirtmiş ve büyü ile meşgul olmanın tevhid inancını zedeleyeceğini bildirmiştir. Nitekim şöyle buyrulmuştur:

Katan b. Kabîsa, babasının Resûlullah’ı (s.a.s.) şöyle buyururken işittiğini söylemiştir: “Kuşun ötmesini, uçmasını uğursuzluk saymak, ufak taşlar atarak veya kum üzerine çizgiler çizerek fal açmak, sihir ve kehanet çeşitlerindendir” (Ebu Davud, “Tıb”, 23). Öte yandan Hz. Peygamber yıldızların yağmurun yağmasında etkili olduğu ile ilgili görüşleri kabul etmemiş, dönemin bir kabulü olan güneş bir melek olduğu anlayışına karşı çıkmış ve yıldız kayması gibi gök olaylarının kötüye yorumlanmasını reddetmiştir. (Müslim 1, 644; Tirmizî, “Taharet”, 102)

Yıldızların etkisi inancı Hz. Peygamber döneminde mevcut olan bir anlayıştı. Ashabıyla Hudeybiye’den Medine’ye döndüğü gece yağmur yağmış, hâlâ eski alışkanlıklarının etkisinde olan bazı insanlar da gökyüzündeki yıldızlarla yağmur arasında ilişki kurmuşlardı. Bunun üzerine Allah Resûlü, sabah namazından sonra ashâbına dönerek, “Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?” diye sordu ve şöyle dedi: “Allah Tealâ, şöyle dedi: ‘Kullarımdan bir kısmı mümin, bir kısmı da kâfir olarak sabahladı.’ ‘Allah’ın lütfu ve rahmetiyle yağmur yağdı’ diyen bana iman etmiş, yıldızın yağmur yağdırma gücünü) reddetmiştir. ‘Yıldızın doğuşu veya batışı ile yağmur yağdı.’ diyenler ise beni inkâr etmiş, yıldıza iman etmiştir.” (Buhârî, “İstiskâ”, 28; Müslim, “Îmân”, 125) Böylece Allah Resûlü, insanların çeşitli bâtıl inançlar doğrultusunda, bu tür fiilleri Allah’tan başkasına isnat ederek şirk koşmalarını engellemeye çalışmıştır. (Hadislerle İslam, 2013, 651) Hz. Peygamber, dönemindeki insanların uğursuzluk ile ilgili görüşlerine karşı çıkmış olmakla birlikte, onun Câhiliye devri ile ilgili eleştirel sözleri bazı zamanlar eksik bir şekilde nakledilmiştir. Sözgelimi, “Uğursuzluk, ev, kadın ve at olmak üzere üç şeydedir” şeklindeki rivayetin sağlıklı bir şekilde anlaşılmadığı, burada Hz. Peygamberin, Câhiliye halkının söylemini aktardığı ama sözün sonunda, “Bunların aslı yoktur.” dediği rivayet edilmiştir. (Ebu Dâvûd, “Tıbb”, 24; Tirmizî, “Siyer”, 47; İbn Mâce, “Tıbb”, 43) Öte yandan hadis ifadesinin olumlu bir anlama yüklendiği de bir vakıadır. Buna göre hadisin anlamı, “Bereket üç şeydedir” şeklindedir. (İbn Mâce, “Nikâh”, 55)

Söz konusu hadisin ifade, ibare ve anlaşılmasında farklı fikirler ortaya çıkmakla birlikte, Kur’an ve Hz. Peygamberin genel-geçer ifadelerine bakıldığında, uğursuzluk anlayışının İslam itikadı ile bağdaşamayacağı açıktır. (Sağlam, 2017)

Doğa olaylarının uğursuzluk bağlamında yorumlanmasını hoş görmeyen Hz. Muhammed bir gece vakti sahabilerle otururken bir yıldız kayar ve ortalığı aydınlatır. Bunun üzerine o yanındakilere, “Câhiliye döneminde böyle bir durumda ne derdiniz?” diye sorar. Onlar da, “Böyle durumlarda o gece büyük bir adam doğdu veya büyük bir adam öldü” derdik dediklerinde Hz. Muhammed, “Yıldız ne bir kimsenin ölümü için kayar, ne de dünyaya geldiği içindir” şeklinde yanıt vererek, konuyu açıklık getirir.

Uğursuzluk temayülü Hz. Peygamber tarafından yasaklanmıştır. Ancak o, uğurluluk ile ilgili verilerden mutlu olmuştur. Nitekim, Ebu Hureyre’nin anlattığına göre;

Ebû Hüreyre şöyle demiştir: “Peygamber (s.a.s.) tefeülden (bir şeyi uğurlu, hayırlı saymaktan) hoşlanır ve tıyeradan (bir şeyi uğursuz saymaktan) hoşlanmazdı.” (İbn Mace, “Tıb”, 43) Bu hadis doğrultusunda her olan şeyi hayra yormak, peygamberimizin tavsiye ettiği bir husustur denilebilir.

Genel anlamda Hz. Peygamber uğursuzluğu kabul etmeyerek, “Uğursuzluğa inanmak şirktir”, “Bu, onların içlerinden geçen bir düşüncedir. Bu düşünce onları sakın işlerinden alıkoymasın”, “Sizden biriniz hoşlanmadığı bir şeyi görünce; ‘Ey Allah’ım! İyilikleri senden başkası veremez. Kötülükleri de senden başkası önleyemez. Güç de kuvvet de ancak senindir’ desin.” buyurmuştur. (Ebu Dâvûd, “Tıbb”, 24)

Sihir-büyü ile ilgili olarak bunların yapılması, Hz. Peygamber tarafından en büyük günahlar arasında değerlendirilmiştir. Nitekim Ebû Hüreyre’den (r.a.) nakledildiğine göre, Resûlullah (s.a.s.) şöyle buyurmuştur: “Helâk eden şu şeylerden kaçının: Allah’a şirk koşmak ve sihir yapmak!”. Burada büyü yapmak, şirk ile birlikte belirtilerek, eş değer görülmüştür. Zira bazı durumlarda, yapan veya yaptıranın itikadi değerlendirmesi doğrultusunda sihir, şirk inancına sonuç verebilmektedir.

Büyü-şirk ilişkisini: Ebû Hüreyre’den nakledildiğine göre, Hz. Peygamber şöyle açıklamıştır: “Kim düğüm atar, sonra ona üflerse sihir yapmış olur. Kim sihir yaparsa şirk koşmuş olur. Kim de (kendisini koruması için nazarlık ve benzeri) bazı şeyler takarsa o taktığı şeyin korumasına havale edilir.” (Nesai, “Muharebe”; 13) Hadiste yer alan “O şeyin korumasına havale edilir” şeklindeki ifade, daha çok koruma ve korunma olgusunun, Allah’ın zatından bağımsız olarak söz konusu nesneye vermek şeklindeki anlayışın isabetli olduğu görülmektedir. Buna göre bahsi geçen bugün yaygın olarak kullanılan nazar boncuğu gibi takıların kendilerine ait ve kendilerinden kaynaklanan zati bir gücü olmadığı anlaşılmaktadır.

Hz. Peygamber, olumsuz ve kötümser bir yaşam algısını öngören uğursuzluk düşüncesinden hoşlanmaz, bunun yerine bir şeyi iyimser bakış açısıyla, hayırlı ve uğurlu saymayı tercih ederdi. (İbn Mâce, “Tıb”, 43) Çevresindeki insanları da uğursuzluk inancı gibi boş ve asılsız düşüncelerden arındırmaya çalışırdı. Nitekim bir gün, İslam’la yeni tanıştığı anlaşılan Sülem Kabilesi’nden Muâviye b. el-Hakem Allah Resûlü’nün huzuruna gelerek ona şöyle demişti: “Ey Allah’ın Resûlü! Ben Câhiliye’den henüz kurtulmuş biriyim. Allah Tealâ bize İslam’ı getirdi. Bizden bazı kimseler kâhinlere gidiyor (ne dersiniz)?” Bu soruya karşılık Hz. Peygamber ona, “Sen gitme.” dedi. Muâviye tekrar sordu: “Ey Allah’ın Resûlü! Bazılarımız da, uğursuzluğa inanıyorlar (buna ne dersiniz)?” Resûl-i Ekrem ise, “Bu, birinizin kendince hissettiği birtakım zanlardan ibarettir. Bu (zan), sizi (işlerinizden) alıkoymasın!” (Müslim, “Mesâcid ve mevziu’s-salât”, 33; Müslim, “Selâm”, 121) buyurarak bu tür asılsız düşüncelerin etkisi altında kalınmamasını, bunlara dayanılarak yapılmak istenen işlerden vazgeçilmemesini söylemiştir. Bir başka hadislerinde ise efsun yapmayan, uğursuzluğa inanmayan ve Rablerine tevekkül eden kimseleri cennetle müjdelemiştir. (Hadislerle İslam, 2013, 1:640)

İKİNCİ BÖLÜM:

HURAFELERİN DİNAMİKLERİ

HURAFELERİN KAYNAKLARI

Hiçbir fikir, geçmişi olmaksızın birden ortaya çıkmaz. Bu nedenle her fikir akımının ve düşünce biçiminin geçmişten gelen köklü bir kalıntısı veya geleneği bulunmaktadır. Bu, hurafeler için de böyledir. Hurafelerin birden fazla kaynakları bulunmaktadır.

Aklı Kullanmamak ve Öncekileri Bilgisizce Sorgulamadan Taklit Etmek

Hurafelerin temel kaynağı, aklı kullanmamak ve bunun sonucu olarak da taklit yoluyla kolayı seçmek ve nefsî arzularının baskınlığı altında iradesini kullanmaktır. Zira insan çoğu zaman nefsanî arzularına aykırı olanların, akla aykırı olduğunu zanneder. Ona göre akıl rağbet gösterdiği ve meylettiği şeylerin nefsani boyutuna engel olur. Zira insan doğal olarak lezzetli, arzulanan ve kolay gelen şeylere rağbet eder; zarar ve elem veren şeylerden de uzak durur. Ancak akıl, gerçekte çirkin olan şeylerden nefret eder ve yalnızca gerçekte güzel olan şeyleri güzel olarak kabul eder. (Matürîdî, 2011, 2:255)

Kur’an-ı Kerim’de beş yüzden fazla ayette aklı kullanmaya yönelik buyruk bulunmaktadır. Akıl, doğuştan herkeste bulunmakla birlikte asıl olan onu işlevsel kılmaktır. Bu doğrultuda hurafelerin temel nedeninin, aklı kullanmamak olduğu anlaşılmaktadır.

Aklı kullanmamak, cehaleti doğurur. Zira bilgi ancak aklı kullanma ile mümkündür. Hurafeler ise bilgisizliğin yoğun olduğu ortamlarda yeşerir. Bu nedenle hurafelerden korunmak için ilim ve bilime sarılmak ve cehaletten kurtulmak gerekir. Nitekim Allah Tealâ;

“Cahillere aldırma!” (A’râf, 7/199) şeklinde buyurmuştur.

Cehaletten yüz çevirmek ise ancak bilgi ile olur. Bilgi ise okumak ve öğrenmekle gerçekleşir. Nitekim Allah, Hz. Peygambere ilk buyruk olarak “Oku!” (Alak, 96/1) demiştir. Kur’an-ı Kerim’deki

“De ki: ‘Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu!’ Doğrusu ancak akıl iz‘an sahipleri bunu anlar.” (Zümer, 39/9) ayeti de her üç hususa dikkat çekerek, bilgisizlikten kaynaklanan cehaletin yerilmesi, bilginin de övülen bir olgu olduğu, bilginin ise ancak aklı kullanmanın bir ürünü olduğu bilgisini vermektedir.

Öte yandan Allah Tealâ;

“Kulları içinden ancak bilenler, Allah’ın büyüklüğü karşısında heyecan duyarlar.” (Fatır, 35/28) ayetiyle, Allah hakkında doğru bilgi edinmenin ve O’nun yasaklarından gereğince sakınmanın ancak bilgi sahibi kimseler için söz konusu olduğunu buyurmaktadır. Bu düzeye ulaşabilen bir kimse, hak ile batılı, doğru ile yanlışı, sahih ile bid’atı birbirinden ayırabilir. Böylece hurafelerden de uzak durur. Burada temel vurgu, hurafelerden uzaklaşabilmenin ancak bilgi ile gerçekleşeceğidir. Bunun zorunlu olduğu, o nedenle de bilinen bir konuda kanaat sahibi olunması gerektiği, kulaktan duyma veya gelenekten gelme bilgi ve kabullerin her zaman gerçek ve doğruları yansıtmadığı, bunu gerçekleştirmek için de alanında uzman kişilere danışılması ve sorulması, “Eğer bilmiyorsanız ilim sahiplerine sorun.” (Enbiyâ, 21/7) şeklinde buyurulmak suretiyle özenle vurgulanmıştır.

Bu doğrultuda bilinçsiz bir şekilde taklit etmenin sağlıklı ve sağlam bir inanış olmadığı, Kur’an’da birden fazla ayette vurgulanmıştır. Nitekim, “Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine uyun!’ denildiğinde, ‘Hayır, biz, atalarımızı üzerinde bulduğumuz (yol)a uyarız!’ derler. Peki ama, ataları bir şey anlamayan, doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı (onların yoluna uyacaklar)?” Allah’ın daveti karşısındaki tavırları itibariyle kâfirlerin hâli, tıpkı çobanın çağrısını duyduğu halde, bu sözleri manasız bir ses ve gürültü olarak algılayan sürünün durumuna benzer. Onlar sağır, dilsiz ve kördürler. Çünkü akıllarını kullanmazlar.” (Bakara, 2/170-171) ayetinde bu husus belirgin bir şekilde vurgulanmıştır.

Bu doğrultuda Yahudiler arasında kutsal kitap Tevrat’ın yere düşmesi, bir felaket geleceğine işarettir. Yine onlara göre köpeğin ulumasının anlamı, bir ölüm vuku bulacak demektir. Aynı şekilde ay tutulması büyük bir felaketin habercisi olmasına yönelik bir veridir. Yahudilikteki bu ve benzer anlayış ve kabuller, benzer şekilde Müslümanlar arasında da görülmektedir. Öte yandan Hristiyanlar arasında yer alan ve göz değmemesi için yapılan evlerin kapılarına at nalı asılmasının benzer uygulaması Müslümanlarda da mevcuttur. Yine aynanın kırılmasının uğursuzluk getireceğine inanılması, baykuş ötmesinin ölümü haber verdiğine delalet etmesi, kara kedi görenin belâya uğrayacağına dair anlayışların oluşması bu yönlü inançlara birer örnektir. (Ateş, Süleyman. Görünmez Âlemin İzleri. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, t.y.)

Hz. Peygamber, Câhiliye döneminde uygulanan birçok anlayışı, inanç ve geleneği karşı çıkarak değiştirmiştir. Söz gelimi Câhiliye dönemi Arapları, Şevval ayında evlenmezlerdi. Hz. Peygamber günümüzde bile “iki bayram arasında nikah kıyılmaz” şeklinde sürdürülen bu geleneği kaldırarak, Hz. Âişe ve Ümmü Seleme ile bu ayda nikâhlanıp evlenmişti. (Müslim, “Nikâh”, 73; İbn Mâce, “Nikâh”, 53) Yine Câhiliye döneminde Safer ayı da uğursuz görülür, Safer ayı çıkmadan umre yapmak yeryüzünde işlenen günahların en büyüklerinden sayılırdı. (Buhârî, “Hac”, 34; Ebû Dâvûd, “Tıb”, 24) Hz. Peygamber (s.a.s.), “Safer (ayının) uğursuzluğu diye bir şey yoktur.” buyurarak Câhiliye dönemi halkının bu bâtıl inancına tavrını koymuştur (Buhârî, “Tıb”, 19).

İsrâiliyat ve Uydurma Hadisler

Hurafelerin bir başka kaynağı ise İsrâiliyat ve uydurma (mevzu) hadislerdir. İsrâiliyat, tekili İsrail olan “İsrâiliye” kelimesinin çoğuludur. İsrail’e nispet etmek anlamında olan kelime, İsrail ile bağlantılı olan demektir. İslam kültürü ve özellikle hadis ve tefsir alanına girmiş olan Yahudi, Hristiyan ve diğer dinlere ait olan kültürel birikimlerin, İslam kültürüne nispet edilen ve yerleşen her türlü bilgi, İsrâiliyat kelimesinin kapsamına girmektedir. Bu tür bilgi ve haberlere İsrâiliyat denmesinin nedeni, Yahudi kültürünün bu tür rivayetlerde ağırlık kazanmasından dolayıdır. (Ebu Şeybe, Muhammed b. Muhammed. el-İsrailiyyatu ve’l-Mevdduatü fi Kutubi’t-Tefsir. Beyrut, 1992)

İsrâiliyat adı altında İslam kültüründe var olan bilgiler, doğru veya yanlış olarak değerlendirilmesinden öte, Kur’an-ı Kerim ve bizzat Hz. Peygamber tarafından sunulmamış olmasıdır. Bu doğrultuda İsrailî veriler, İslamî değildir. Bu bilgiler arasında İslam dininin özüyle bağdaşmayan veriler olduğu gibi, İslam’ın temel ilkeleriyle uzlaşabilenler de bulunmaktadır. Ancak İslam dini kendisine özgü temel ilkeleri olması nedeniyle, İslam dışından gelen verilerin bünyeye uyumlu hâle gelmesi, her zaman mümkün olmayabilmektedir.

Hz. Peygamber’e ait bir söz olmadığı halde bilinçli olarak onun hadisi imiş gibi anlatılan, hadis literatüründe mevzu denilen hadislerin bir kısmı, Müslümanları dine, ibadete teşvik gayesiyle; bir kısmı da İslam’a batıl inançlar sokup insanların kafalarını karıştırmak için uydurulmuşlardır. Ancak hadis tenkitçilerinin büyük gayretlerine rağmen bazen İsrâiliyat, bazen hikmetli sözlerle, bazen eskilerin meşhur ve güzel meselleriyle gelişen mevzu hadisler, dinî olmamakla birlikte dinî gibi sunulan verilerdir. (Kandemir, Yaşar. Mevzû Hadisler: Menşei, Tanıma Yolları, Tenkidi. Ankara: DİB Yayınları, 1980) Mevzu hadislerdeki temel anlayış, onların doğru veya yanlış olması değil, söz konusu haber ve sözün, Hz. Peygambere ait olmayışıdır. (Kandemir, 1980, 31-35)

Hurafelerin temel kaynaklarından biri olan mevzu (uydurulmuş) hadislerin birden fazla nedeni bulunmaktadır. Özel amaçlı olarak Müslümanların itikatlarına zarar vermek, ülke, kent, kabile ve mezhep taassubundan kaynaklanan yüceltme ve kutsanma istekleri, halkın ilgisini çekmek suretiyle kişisel maddi ve manevi çıkar edinme, devlet yönetici ve bürokratik tabakaya yaranmak, iyi niyetli olarak insanların dinî yönelişini güçlendirmek gibi gerekçeleri vardır. (Kandemir, 1980, 84-91).

Tabiat Olayları

Hurafelerin ortaya çıkmasına bir başka etken de mahiyeti bilinmeyen tabiat olaylarına yorumlanmasındaki yaklaşımlardır. Gerçek nedeni bilinemeyen tabiat olaylarının sebep-sonuç ilişkisi açısından sıradışı anlamlar yüklenilmiş ve dinî içerik taşımayan yaklaşımlar sergilenmiştir. Deprem, sel, çığ düşmesi gibi tabiat olaylarına, farklı anlamlar yüklenebilmektedir. Hayvanların çıkardığı seslerin olumsuzluklara işaret etmesi, ay ve güneş tutulmasının kötülüklere ve gazaba yorumlanması ve bir an önce bu durumun değişmesi için silahla atış yapılması, tenekelere vurularak gürültü çıkarılması, bu yaklaşıma örnek olarak gösterilebilir. Bu şekildeki kabul ve inanışlar, hurafelere önemli derecede kaynaklık etmektedir. (Karadaş, Cağfer. Dine Yabancılaşma Aracı Olarak Bid’at ve Hurafe. İlahiyat Akademi Dergisi, 2/3 (2016), 23-43)

İnsanlar beşerî yapısı gereği çevresindeki gelişmelerden etkilenmektedir. Söz konusu çevresel doğa gelişme ve olayları karşısında özellikle kendisine zarar veren tabii olaylara karşı çözüm aramaya ve çare bulmaya yönelmiştir. Bu doğrultuda kendi kültürü ve anlayışı doğrultusunda bazı nesnelerden yardım beklentisi içerisine girmektedir.

Geçmiş Din ve Kültürlerin Kalıntıları

Geçmişten gelen birikimlerin bazılarının hurafe olduğu görülmektedir. Bunlar dinî veya sosyo-kültürel oluşumlar olarak değerlendirilmektedir.

Geçmiş kültürlerin etkisi konusunda tüm dünya insanlarında bir benzerlik söz konusudur. Batılı, iktisat, teknik ve ilim sahasında ilerlemiş muhtelif ihtiyaçları karşılayan müesseseleri bulunan memleketlerde (katolik, ortodoks, protestan vb.) Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa’nın, Asya’nın (Japonya) ileri seviyedeki memleketlerinde sayılar, uğurlu, uğursuz günler, fallar, adak adama gibi birçok inançların bulunduğu görülmektedir. (Tanyu, Hikmet. Ankara ve Çevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara: AÜİF Yayınları, 1967)

Eski din ve kültürlerden gelen hurafelerin bir kısmına şöyle değinilmiştir:

- Keldanîler zamanında çok etkili olan yıldızların vaziyet ve hareketlerinden hükümler çıkarma anlayışı.

- Eski Araplarda kahinler ve arrâflar (falcılar) vardı.

- Fenikelilerin türbelerde kandil yakmak âdetleri vardı. Çünkü Fenikeliler Sur şehrinin hamisi ve ilâhı kabul ettikleri Melkâres’in heykeli önünde sürekli kandil yakarlardı.

- Mısır, Bâbil ve Asurlularda, sihir ve reml, bakla dökmek ve fala bakmak geleneği vardı.

- Süryaniler, güvercinlere kutsal hayvan nazarıyla bakarlardı.

- İran efsanelerinde Mahud “Kaf Dağı” efsanesi bulunmaktaydı. Eski İranlılar “Kaf” isminde kutsal bir dağ ile onun üzerinde “Anka” adında bir kuşun varlığına inanırlardı.

- Öteden beriden mana çıkarmak, bazı nesnelerde uğur ve uğursuzluk olduğuna inanma âdeti de Romalılarda ve Araplarda bulunmaktaydı. Romalılar kuşların uçuşundan, ötüşünden birtakım hükümler çıkarırlardı. Baykuş, Romalılar tarafından uğursuz kabul olunurdu. Bir Romalı, baykuşun ötmesini bir felâket başlangıcı olarak kabul ederdi.

- Câhiliye devri Arapları, uğur, uğursuzluğa ve cinlerle ilgili çeşitli inançlara inanıyorlardı. Cinlerin insan ve çeşitli hayvanların şekillerine girdiklerini kabul ederlerdi.

- Hristiyanlıktan kalan türbeleri kutsallaştırma, Şamanizm’den kalan su kültü, Yahudilikten kalan tılsım, günümüze kadar ulaşan birkaç hurafeden bir kısmıdır. (Günaltay, Mehmet Şemseddin. Hurâfattan Hakîkate, Sd., Ahmet Gökbel Hurafeler ve İslâm Gerçeği. İstanbul: Marifet Yayınları, 1997).

Yine uğursuzluk bağlamında güvercin, karga, baykuş ve hüdhüd gibi kuşların uçuşundan anlam çıkarma anlayışı çok eski bir geçmişe sahip olup Bâbil ve Mısırlılar gibi Yahudi ve Hristiyanlarda da var olduğu bilinmektedir.

Buna göre burada belirtilen anlayış ve kabullerin, farklı şekil ve biçimlerle hemen hemen her toplumda var olduğu söylenebilir.

Hurafelerin beynelmilel ortaklığı söz konusudur. Söz gelimi ülkemizde uygulanan bazı hurafelerin hemen hemen aynısının, farklı ülkelerde de gerçekleştiği görülmektedir. (Özdeniz, Gökhan. Başkurtça Hurafeler ve Eski İnanışlar. Y. L. Tezi. İstanbul: M.Ü. Eğitim Bilimleri Enstitüsü 2019)

Geçmiş dönemlerden kalan ve günümüze kadar ulaşan hurafelerin bir kısmının, yerel ve belirli zaman ve mekân için söylendiği ancak zamanla her tarafa yayıldığı anlaşılmaktadır. Söz gelimi Salı gününün uğursuzluğu ile ilgili kabul ve uygulamaların aslının yerel bir anlam içermesine rağmen yaygınlık kazandığı da görülmektedir. Nitekim “Salı gününün uğursuzluk addedilmesinin arka planında İstanbul’un fethi” bulunmaktadır. İstanbul, 29 Mayıs 1453 tarihinde Salı günü fethedilmiştir. Buna çok üzülen Hristiyanlar, bu günü uğursuz olarak değerlendirmişlerdir. (Çakan, İsmail Lütfü. Hurâfeler ve Bâtıl İnanışlar. İstanbul: İFAV Yayınları, 2016)

GÜNÜMÜZDE
YAYGIN OLAN
HURAFE ÖRNEKLERİ

Günümüzde yaygın olan hurefeler “Hurafe nesneleri” olarak da isimlendirebileceğimiz, hurafede kullanılan, insanların inandıkları ve uygulamalarında kullandıkları olgu, kişi ve şeylerden oluşan nesnelerdir. Tüm dünyada görülen ve kullanılan hurafelerde, inanç ve uygulamalarda niyet, amaç ve beklenti aynı olmakla birlikte nesneler değişebilmektedir.

Ülkemizde aile, çocuk, evlilik, cenaze, şifa, uğur ve uğursuzluğa inanmak başta olmak üzere sosyal hayatın birçok alanında ve bazı ibadetlere dair yaygın olduğu görülen bazı hurafe örnekleri vardır. Dinî metinlerde kaynağı bulunmayan bu uygulamaların bir kısmını şöyle sıralayabiliriz:

- Astroloji ile meşgul olmak, görsel ve basılı medyadaki astrolojik burçlar ile ilgili bilgiler doğrultusunda günlük astrolojik fala inanmak ve yaşamına o doğrultuda yön vermek.

- Astrolojik bilgiler ile evlenmeye karar vermek ve burçlar doğrultusunda tercihlerde bulunmak.

- Çay, kahve ve benzeri fallara baktırmak ve bakmak. Oradan elde edilen ve anlatılan bilgiler doğrultusunda hayatına yön vermek.

- Farklı şeylerin zararlarından korunmak ve nazarı engellemek için kurşun döktürmek.

- Türbelerden veya Mekke ve Medine’den getirilen topraktan hastalara yedirmek ve böylece şifa bulacağına inanmak.

- İki bayram arasında nikah yapılamayacağına inanmak.

- Küçük çocukların yattığı veya oturduğu esnada üzerinden atlanıldığında boylarının kısa olacağına inanmak.

- Çocuğu olmayan çiftlere çocukları olması için deve dili veya etini yedirmek.

- Kapı eşiğinde oturan kimsenin borcunun artacağı ve fakir olacağına inanmak.

- Türbe ve yatırların çevresiyle alakalı olarak; Gözlerini kapayıp türbe içinde dönmeye çalışmak, türbenin duvarlarındaki taş aralarına çöp, taş vs. yerleştirmek, mum yakmak, bazı yerlere bez veya çaput bağlamak, mezarı olan şahıslardan yardım istemek amacıyla dua etmek vb.

- Sağ elinin içi kaşındığında para geleceği, sol elinin içi kaşındığında da para çıkacağına inanmak.

- Ayak altı kaşındığında yola çıkılacağını düşünmek.

- Ezan okunurken köpeklerin ulumasının kötülük getireceğine inanmak.

- Cenazenin defin işlemi esnasında küreğin yere konulmadan alındığında alanın öleceğine inanmak.

- Cenaze evindeki dolu olan su kapları boşaltılarak, cenaze kaldırıldıktan sonra onları tekrar doldurmak.

- Ölen kişinin ruhu gelir diye cenaze evini sürekli aydınlatmak.

- Ölünün kefeni arasına dua, ayet, vasiyetname gibi şeyleri kâğıda yazıp koymak.

- Ölen kimsenin mezarda içeceğini düşünerek mezarın üzerine su testisi koymak.

- Baykuşun öttüğü bir yerden cenaze çıkacağına inanmak.

- At nalının uğur getireceğine inanmak.

- Sayılara anlam ve uğur yüklemek, mesela yedi sayısının uğurlu olduğunu düşünmek.

- Kişinin üzerine kuş pisliğinin düşmesi, mekân içerisinde şemsiye açmanın uğursuzluk getireceğine inanmak, gibi olaylara ve nesnelere uğur veya uğursuzluk yüklemek.

- Ateşe su dökmenin, cinleri yakacağına inanmak.

- Yeni doğan bebeğin göbek bağının kesilerek cami avlusuna bırakmak.

- Yeni çocuk doğduğunda eve 40 gün et girmemesi.

- Kısmet açılması için müezzine minareden para attırmak veya mendil sallamasını istemek.

- Kara kedinin insanın önünden geçmesinin uğursuzluk getireceğine inanmak.

- Horozun vakitsiz ötmesi, insanın önünden tavşanın geçmesi ve karganın bir mekânda ötmesinden uğursuzluk çıkarmak.

- Akşam sakız çiğnemek, Gece aynaya bakmak ve Merdiven altından geçmek gibi eylemlerin uğursuzluğuna inanmak.

- Tüm çeşitleriyle fala baktırmak ve gayba dair bilgi verdiğine inanmak.

- Tefeül etmek veya ettirmek. Yani Kur’an’ın rastgele bir sayfasını açarak, oradaki ayet meallerinden anlam çıkarmak.

- Yıldız hareketleri ve astrolojik olaylar ve döngüler doğrultusunda inanç oluşturmak, fikir edinmek ve günlük hayatını bu doğrultuda şekillendirmek (bkz. Çobanoğlu, Abdullah. Halk arasında yaşayan hurafeler üzerine bir alan araştırması. Y. L. Tezi. Sakarya: SÜSBE, 2006; Korkmaz, Hümeyra. Ailede din eğitimi çerçevesinde kadınlar arasındaki hurafeler. Y. L. Tezi. Sivas: CÜSBE, 2002; Kavi, Onur. İstanbul ili Anadolu Yakası futbol kulüplerinde oynayan profesyonel futbolcuların; Takıntı, batıl inanç ve düşünce kontrollerinin incelenmesi. Y. L. Tezi. KÜSBE, 2019; Develi, Hazal. Modern Toplumda Batıl İnançlar ve New Age Akımı. SÜSBE, 2019; Çakmak, Rafet Fatih. Profesyonel futbolcularda antrenman, müsabaka öncesi veya sırasındaki inanç, batıl inanç ve farklı davranış eğilimlerinin incelenmesi. Y. L. Tezi. AKÜSBE, 2019; Kurudirek, Muhammet İrfan. Buz hokeyi oyuncularında batıl inanç ve kaygı ilişkisinin incelenmesi. Y. L. Tezi. ATÜKSBE, 2018; Gözen, Yavuz. Karabük Demir Çelik Fabrikası’ndaki işçilerin batıl inançları. Y. L. Tezi. HÜSBE, 2006) gibi hurafe örneklerine rastlanmaktadır.

Toplumda uygulanmış olan veya uygulanagelen söz konusu bu inanç, kabul ve uygulamaları genelleştirmek isabetli değildir. Zira bu yönlü uygulamalar yöre, kesim ve kişilere göre değişebilir. Ancak var olan hurafeler hakkında bilgi edinmek amacıyla bunlar, veri sunmaktadır.

Hurafeler daha çok muhafazakâr kesime mal edilmekle birlikte, hurafe olarak adlandırılan olguların, seküler, liberal düşünce sahipleri, sahih dinî bilgiye sahip olmayan, din eğitimini ehil insanlardan almayan hemen hemen toplumun her kesiminde olduğu da gözlemlenmektedir. Hatta din dışı yeni iddialarla ortaya çıkan New Age akımları mensuplarında da ciddi anlamda hurafelerin varlığı gözlemlenmektedir. (Develi, 2019, 153-157)

Hurafeler ile ilgili yapılan çalışmalar ve yazılan eserlerin bir kısmında Hz. Peygamber tarafından tasvip edilen ve hatta teşvik edilen verilerin de olduğu görülmektedir.

Bazı çalışmalarda, dua okumak, mezar ziyaretleri, besmele çekmek, nazar değmesine inanmak gibi hususlar hurafe olarak sayılmakla birlikte bu konuların İslamî gelenekte de olduğu bilinmektedir. Mesela, Hz. Peygamber nazarın varlığını kabul ederek, ondan korunma yolları önermiştir.

Nitekim bir hadiste, “Nazar haktır, kader ile yarışan bir şey olsaydı, nazar değme işi yarışıp onu geçerdi.” (Müslim, “Selâm”, 42; İbn Mâce, “Tıb”, 3) şeklinde buyurulmuş ve nazarın gerçek olduğu vurgulanmıştır. Yine dua, çok yönlü bir neticesi olduğu dikkate alındığında, insanların yaşadığı bireysel ve toplumsal sorunların üstesinden gelmelerinde önemli bir faktördür. Dua, olumlu bir yönelişte etkin bir faktördür. Bu nedenle hayatın her aşamasında, duaya ihtiyaç bulunmaktadır. Dua için bir sorun, sıkıntı ve kaygı olması beklenilmemelidir. Duanın en önemli boyutu, onun bir ibadet olmasıdır.

Yine Kur’an’da büyü yapmak yasaklanmış ve Hz. Peygamber tarafından büyüye karşı tedbirler önerilmiştir. Büyü tüm dünya milletlerinde ve dinlerinde mevcuttur. (Tanyu, 1992, 6:501-502) Bu doğrultuda Câhiliye döneminde olan büyü anlayışı İslamî gelenekte de devam etmiştir. Kur’an ve Hz. Peygamber de büyü ile mücadele etmiş ve İslamî bir anlayış olmadığını vurgulamış ve gerekli tedbirler önermiştir. Konuyla ilgili Felak ve Nâs surelerinden oluşan Muavvizeteyn, büyü ve sihri tanımlamış ve onların ve yapanların şerrinden Allah’a sığınılması gerektiği bildirilmiştir. Öte yandan Hz. Peygamber, büyüyü helak edici yedi büyük günah arasında saymıştır. (Buhârî, “Vesâyâ”, 23; “Ṯıb”, 48; Müslim, “Îmân”, 145)

Hz. Peygamber bunların realitedeki vukuuna inanmış olmalıdır ki, onlara yönelik tedbir önerilerinde bulunmuştur. Bu doğrultuda bu yönlü bazı inanç ve uygulamaların zararlı ve kötü olduğu kabul edilmelidir.

Öte yandan, eylemlere aslolan niyettir. Niyet, kişinin inancının zihnî yansımasıdır. Bu doğrultuda türbe ve yatır ziyaretlerini gerçekleştiren kesimin, o ziyaretteki amacı ve niyetinin ne olduğu da dikkate alınmalıdır. Aksi takdirde mü’min niteliğine sahip bir kimseyi, din dışına atmanın, sağlıklı bir anlayış olmadığı bilinmelidir. Zira Hz. Peygamber ayrıştırıcılığı tasvip etmemektedir. Öte yandan Ehl-i sünnet’in “amelin imandan bir parça olmadığı” şeklindeki görüşü bu alanda da dikkate alınmalıdır.

SONUÇ

Tüm dünya halklarında olduğu gibi Müslümanlar ve ülkemizde de bulunan hurafelerin değerlendirilmesinde temel ilke, akla ve mantığa uygunluğundan öte, dinî değerler ile çatışması itibarıyla eleştirilmesi gerekmektedir. Zira insanların kabul, inanç ve uygulamalarında sakıncalı olan boyut, itikadi açıdan Kur’an ve Hz. Peygamberin sahih sünnet ve hadislerine aykırı olmasıdır. Reddedilen hurafe, dinî alanda olmalıdır.

Geçmiş toplumlarda benimsenen, kabul edilen ve uygulanagelmekte olan hurafelerin belirli bir kısmı köklü bir geçmişe sahiptir. Bu doğrultuda birçok hurafe, geçmiş din, kültür ve inançlardan kaynaklanmaktadır. Halkımızın bir kısmının benimsediği ve uyguladığı hurafelerin bazısı, geçmiş Türk kültürüne dayandığı gibi, farklı kültürlerin ve inançların etkisi de söz konusudur.

Hurafelerin temel kaynaklarından kabul edilen “atalar kültü”, “geçmişlerin geleneği”, “evvellerin esatiri” olarak adlandırılması, söz konusu hurafelerin tamamen asılsız olduğunu göstermez. Zira günümüzdeki birçok gelişme, veri ve bilgiler, geçmişten gelen birikimlerin ürünüdür. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de de geçmişlerin eleştirisi, itikadi alanda ve inanç konusunda olmuştur. Bu doğrultuda Kur’an, müşrikleri, “Biz atalarımızın dinine tabiyiz” türü söylemleri karşısında, atalarının yaptıklarını sorgulamamalarıyla suçlamıştır. Bu değerlendirme ise itikadi alan ve inanç sahasında olmuştur. Bu verilere göre Kur’an’da atalarını taklit etmekle suçlanan kesimin, dinî alanda olduğu görülmektedir.

Hurafelerin ana nedeninin, inanç ve uygulamalarında aklı kullanmamak olduğu görülmektedir. Nitekim Kur’an’da hurafeleri benimseyen kimselerin akıllarını kullanmaları emredilmiştir. Bu doğrultuda köklü bir geçmişi olan hurafelerden arınmanın temel dayanağı, işlevsel akla sahip olmaktır. Zira yaratılışta herkeste akıl vardır. Ancak aklı kullanmak, bir ayrıcalıktır. Hz. Peygamber döneminde arı ve duru bir anlayışa sahip olan sahabiler, geçmiş kültürden kaynaklanan bir durumla karşılaştıklarında bunu, Hz. Peygambere sormuşlar ve ona göre de tavır takınmışlardır. Hz. Peygamber, Câhiliye döneminin birçok âdetini yasaklamış ve bir kısmına da izin vermiştir. Onun karşı çıktığı tüm gelenek ve anlayışların, dinî alanda olduğu görülmektedir. İslam dininin din ve dünya ayırımında bulunmadığı göz önüne alınırsa, dünyevi inanç ve uygulamaların, dine dokunan ve dinî inanç ve yaşayışı etkileyen dünyevi düşünce ve amellerin kaldırıldığı veya değiştirildiği bilinmektedir. İslam dininin sağlıklı akılla çatışmayacağı kabul edildiğinde, işlevsel akla aykırı olan inanç ve uygulamalardan oluşan hurafelerin, genel-geçer İslam ilkeleriyle bağdaşmayacağı kabul edilmelidir.