DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI: 1548
Halk Kitapları: 235

Yayın Yönetmeni
Dr. Fatih KURT

Yayın Koordinatörü
Dr. Faruk GÖRGÜLÜ

Editörler
Elif ERDEM
Hale ŞAHİN
Rukiye AYDOĞDU DEMİR

Tashih
Alişan BAŞGÖNÜL
Zeynep Selin TERZİ

Grafik Tasarım
Uğur ALTUNTOP

Baskı
Çağlayan A.Ş.
0 232 274 22 15

2. Baskı, İzmir – 2019
Eser İnceleme Komisyon Kararı: 07.11.2018/74

ISBN:978-975-19-7055-8
2019-35-Y-0003-1548
Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel: 0 312 295 71 53 - 295 71 56
Faks: 0 312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

BİR MÜBAREK SEFER
HAC

DOÇ. DR. ÜLFET GÖRGÜLÜ

Hac,
İslam’ın beş temel esasından
biridir.

* * *

Hac:
Allah’ın Gücü Yeten Kulları
Üzerindeki Hakkı

İmanın hayata yansıması olarak ibadetler bireysel ve toplumsal huzurun temininde son derece önemli fonksiyona sahiptir. Mümin ibadet ederken hem Rabbiyle olan bağını güçlendirmekte hem nefsini terbiye ederek ruhen olgunlaşmaktadır. Kimi zaman namaz ve oruçta olduğu gibi ibadetin bireysel yönü ön planda iken, kimi zaman da zekât ve kurban ibadetlerinde görüldüğü üzere sosyal yardımlaşma ve dayanışma yönü ağırlık kazanmaktadır. Hac ise her iki açıdan da büyük öneme sahip olan, hem beden hem mal ile yerine getirilen çok yönlü bir ibadettir.

Hac, İslam’ın beş temel esasından biridir (Müslim, Îmân, 21; Buhârî, Îmân, 1). Gücü yetenlerin Kâbe’yi ziyaret etmesi Allah’ın kulları üzerindeki hakkıdır (Âl-i İmrân, 3/97).

Kâbe nerededir, ne zaman ve kim tarafından inşa edilmiştir? Haccetmek ne demektir? Nasıl haccedilir? Haccın mana ve önemi nedir? Bir müminin bütün bunları bilmesi gerekir.

O hâlde söze Kâbe’yi tanımakla başlamak gerekir:

Mekke Kuruluyor, Kâbe İnşa Ediliyor

Milattan önce 22-20 yüzyılları civarıydı. Filistin topraklarında yaşayan İbrahim Peygamber, Rabbinin emri doğrultusunda hanımı Hz. Hacer’i ve henüz emzikli bir bebek olan Hz. İsmail’i alıp yollara düştü. Yolculuk Mekke’ye idi. Hz. İbrahim eşini ve yavrusunu daha sonra Kâbe’nin inşa edileceği yerin yakınına bıraktı. O günlerde su bulunmayan bu çorak bölgede kimse yaşamıyordu. Hz. İbrahim ekin bitmez bir vadiye yerleştirdiği ailesini Allah’a emanet edip, bu beldeyi güvenli kılması ve ürünlerle rızıklandırması duasında bulunarak (Bakara, 2/126; İbrâhîm, 14/35-37) onlardan ayrıldı. Bir miktar su, biraz hurma ve kucağında yavrusuyla ıssız bir çöle bırakılan Hacer uzaklaşıp giden eşine, “Ya İbrahim! Bizi, ne bir insan ne başka bir şey olan bu vadide bırakıp nereye gidiyorsun?” diye defalarca seslendi. Hz. İbrahim dönüp cevap vermedi. Nihayet, “Bunu sana Allah mı emretti?” diye sordu Hacer. Eşinden “Evet” cevabını alınca da, “Öyleyse Allah bizim yok olup gitmemize izin vermez.” deyip Rabbinin emrine rıza gösterdi.

Hz. İbrahim gitmiş, aradan bir süre geçince Hacer’in yanındaki su bitmişti. Yavrusuna su bulma ümidiyle yakınındaki Safa ve Merve Tepeleri arasında koşmaya başladı Hacer. Safa Tepesi’ne çıkıp birini görebilir miyim diye vadiye bakıyor kimseyi göremiyordu. Vadiye inip telaşla Merve Tepesi’ne yürüyor, etrafını süzüyor ama yine kimseyi göremiyordu. Hacer iki tepe arasında tam yedi kez gidip geldi. Çaresizce kıvranırken birden bir ses işitti. Sese yönelen Hacer, “Sesini duyurdun, bize yardım et!” dedi. Gelen melekti ve topuğuyla yeri kazmaktaydı. Sonunda su göründü. Bu, zemzemdi. Bir yandan İsmail’e su içiren bir yandan da boşa akıp gitmesin diye elleriyle suyun etrafını çeviren Hacer’e melek, “Yok olup gideriz diye korkmayın. İşte şurası Allah’ın evidir. Onu bu çocukla babası inşa edecektir. Allah, İbrahim ailesini zayi etmez.” dedi.

Su, bulunduğu yere hayat verdi. Bir süre sonra Cürhüm kabilesinden bir grup gelip Mekke civarına yerleşti. Hz. İsmail bu kabileden bir kız ile evlendi. Yıllar sonra Hz. İbrahim yeniden Mekke’ye geldi. Oğlu İsmail’e Allah’ın, Kâbe’yi inşa etmelerine dair emrini bildirdi. (Buhârî, Enbiyâ, 9)

Baba-oğul hemen çalışmaya başladılar. Kendilerine gösterilen yerde Kâbe’nin temellerini yükselterek birlikte, “Ey Rab-bimiz! Bizden kabul buyur. Şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.” diye dua ettiler. (Bakara, 2/127)

Kâbe: İlk Mescit

“Gerçek şu ki, insanlar için yapılmış olan ilk ev, âlemler için bir hidayet ve bir bereket kaynağı olan Mekke’deki evdir. Orada apaçık deliller, İbrâhim’in makamı vardır. Oraya giren emniyette olur.” (Âl-i İmran, 3/96-97)

Kerim Kitabımız, yeryüzünde mabet olarak inşa edilmiş ilk binanın rahmet ve hidayet kaynağı Kâbe olduğunu bu ifadelerle bildirmektedir. Ayetin ifadesinden hareketle Kâbe’nin tarihinin Hz. Âdem’e kadar uzandığı, zaman içinde çeşitli sebeplerle yıkılıp unutulduğu, Hz. İbrahim tarafından eski temelleri üzerine yeniden inşa edildiği anlaşılmaktadır.

Kâbe Müslümanların kıblesi olarak büyük bir anlam ve değer taşır. Allah’a ibadet edilen ev anlamında “Beytullah” diye de anılan Kâbe mübarek ve mukaddes bir mekândır. Kendisi için herhangi bir mekândan bahsedilemeyeceği hâlde Rabbimiz “evim” diyerek (Bakara, 2/125) Kâbe’yi şereflendirmiştir. Mekân olarak Kâbe’de bulunmak, hakikatte Kâbe’nin sahibine misafir olmaktır.

Ayetin ifadesiyle “Orada apaçık deliller, İbrahim’in makamı vardır.” (Âl-i İmrân, 3/97) Kâbe Rabbimizin büyük bir mucizesidir. Fiziki açıdan son derece basit ve sade bir bina olmasına rağmen kurulduğu ilk günden itibaren bütün mümin gönülleri mıknatıs misali kendine çekmekte, görenleri güzelliğine hayran bırakmakta, bir kez huzuruna varan bir ömür onun hasretiyle yanmaktadır.

Mabet
İbadet edilen mekân, ibadethane.

Tevhid
Allah Teâlâ’nın birliğine inanma.

Müminleri aynı istikamette birleştiren, tek bir kıblede buluşturan Kâbe, tevhidin sembolüdür. Dünyanın neresinde olursa olsun bütün Müslümanlar günde beş kere namazlarında Kâbe’ye doğru yönelir, yılın her döneminde yapılabilen umre ziyareti ve belli günlerde eda edilen hac ibadeti için buraya gelirler.

Kâbe’nin manevi anlamda bereket kaynağı olmasının bir ifadesi olarak onun içinde bulunduğu Mescid-i Haram’da yapılan ibadetlerin sevabı, başka yerlerde yapılanlara göre çok daha fazladır. (Buhârî, Fazlü’s-salât fî Mescidi Mekke, 1, 6) Hacerü’l-esved, zemzem ve Makam-ı İbrahim’i bünyesinde barındıran bu kutsal mekân aynı zamanda ibadet için buraya gelenlerin her türlü tecavüz ve saldırıdan korunduğu güvenli bir bölgedir.

Mescid-i Haram
Kâbe’nin etrafını çevreleyen mescit.

Zemzem
Kâbe’nin yakınında bulunan kutsal su kaynağının adı.

Sevgili Peygamberimiz, göklerin ve yerin yaratıldığı günden itibaren Mekke’nin harem (korunmuş) belde olduğunu, kıyamete kadar da böyle devam edeceğini bildirmiştir. Mekke’de herkes can ve mal emniyetine sahip olduğu gibi, insana zarar vermediği sürece hayvanlar ve bitkiler dâhil her canlı burada güvenlik içindedir. (Müslim, Hac, 445-448) Bunlara zarar verecek her türlü davranış yasaklanmıştır.

Hacca gidebilmek,
Beytullah’ı tavaf edebilmek ve
Mescid-i Haram’da ibadet etmek
bir müminin en içten arzu ve dualarındandır.

* * *

Hacca İlk Davet

Yüce Allah tavaf edenler, namaz kılanlar, rükû ve secde edenler için evini temiz tutmasını Hz. İbrahim’den istemiş ve şöyle emir buyurmuştur: “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak, gerek uzak yollardan yorgun develer üzerinde sana gelsinler. Böylece kendileri için faydalı olan şeyleri açık seçik görsünler ve Allah’ın onlara rızık olarak verdiği, belirlenen günlerde kesecekleri kurbanlık hayvanlar üzerine O’nun adını ansınlar. Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem sıkıntı içindeki yoksulları doyurun. Sonra kalan hac fiillerini tamamlayıp temizlensinler, adaklarını yerine getirsinler ve Beyt-i Atik’i (Kâbe’yi) tavaf etsinler.” (Hac, 22/26-29)

Hz. İbrahim (a.s.) Rabbinden aldığı emri yerine getirmiş ve Ebûkubeys Tepesine çıkarak insanları hac yapmak üzere Kâbe’ye davet etmiştir. O günden bu yana mümin gönüller, haccın ilahî bir çağrı ve bir nasip meselesi olduğuna inanırlar. Hacca gidebilmek, Beytullah’ı tavaf edebilmek ve Mescid-i Haram’da ibadet etmek bir müminin en içten arzu ve dualarındandır.

Şirk
Allah’ın eşi ve benzerinin bulunduğuna inanmak.

Hz. İbrahim Peygamber, insanları hacca davet eden ilk kimse olmuş ve onlara nasıl hac yapılacağını öğretmiştir. Zaman içinde bölgede putperestlik hâkim olmuş ve hac ibadeti de aslını yitirmiştir. Cahiliye Dönemi’nde de hac ibadeti yerine getirilmiş, ancak şirk unsurlarıyla karıştırılmıştır. Başta Kâbe olmak üzere, Safa, Merve, Mina gibi pek çok bölgeye putlar yerleştirilmiştir. Putperest inancın hacca yansıyan izleri ve Kâbe’yi çıplak tavaf etme gibi bazı uygulamalar, İslamiyet’te haccın farz kılındığı dokuzuncu hicri yıla kadar maalesef devam etmiştir.

Hac Farz Kılınıyor

Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Mekke’den Medine’ye hicretinin dokuzuncu yılında, “Yoluna gücü yetenlerin Beyt’i haccetmeleri Allah’ın insanlar üzerinde bir hakkıdır.” (Âl-i İmrân, 3/97) ayeti ile hac Müslümanlara farz kılınmıştır. Bunun üzerine Resûlullah Efendimiz ashabına bir hutbe okumuş, “Ey insanlar! Hac size farz kılındı, haccedin.” (Âl-i İmrân, 3/97) buyurmuştur. Bu yıldan itibaren müşriklerin Mescid-i Haram’a yaklaşmaları (Tevbe, 9/28) ve Kâbe’yi çıplak olarak tavaf etmeleri yasaklanmıştır. (Buhârî, Tefsîr, (Tevbe) 2) Mekke’nin fethiyle birlikte Kâbe putlardan temizlenmiş, hac ibadeti de şirk unsurlarından tamamen arındırılmıştır.

Hac Emiri
Haccın kurallarına uygun ve güvenli bir şekilde yapılmasını sağlamak amacıyla görevlendirilen kişi.

Hz. Peygamber, farz kılındığı yıl Müslümanlara hac yaptırmak üzere Hz. Ebu Bekir’i “hac emiri” olarak görevlendirmiş, kendisi bir yıl sonra hac yapabilmiştir. “Veda Haccı” olarak anılan bu yolculuktan döndükten kısa bir süre sonra da vefat etmiştir. Hicretin 10. yılında yaptığı hac ile Sevgili Peygamberimiz bu ibadetin uygulamasını ümmetine bizzat göstermiştir.

HAC NEDİR?

Sözlükte “kastetmek, yönelmek ve ziyaret etmek” gibi anlamlara gelen hac, belli bir zaman içinde Kâbe, Safa-Merve, Arafat, Müzdelife ve Mina’da belirli yükümlülükleri yerine getirmek suretiyle yapılan bir ibadettir.

Tanımdan da anlaşıldığı gibi hac ibadeti belirli bir zamanda eda edilir. “Hac (ayları) bilinen aylardır. Kim o aylarda hacca başlarsa, artık ona hacda cinsel ilişki, günaha sapmak, kavga etmek yoktur. Siz ne hayır yaparsanız Allah onu bilir. (Ahiret için) azık toplayın. Kuşkusuz azığın en hayırlısı takva (Allah’a karşı gelmekten sakınma)dır. Ey akıl sahipleri bana karşı gelmekten sakının.” (Bakara, 2/197) buyuran Rabbimiz, hac yolculuğunu belli bir zamana tahsis etmiştir.

Bu süre şevval ve zilkâde ayları ile zilhiccenin ilk on gününü kapsamaktadır. “Sayılı günler” (Bakara, 2/203) arefe/Arafat ve Kurban Bayramı günlerini içerdiği için haccın bu günlerde yapılacağı anlaşılmakta bu da yılda ancak bir kez hac yapılabileceği anlamına gelmektedir.

Hac, Kâbe’yi tavaf, Safa ve Merve Tepeleri arasında sa’y, Arafat ve Müz-delife’de vakfe, Mina’da şeytan taşlama gibi belirli mekânlarda gerçekleştirilen ibadetlerin bütününden oluşmaktadır. Böylece hac ibadeti mümini hem zaman hem mekân bilinciyle kuşatmakta, mekânla yakınlık kurma ve zamanın kıymetini bilme idrakine eriştirmektedir.

Hac,
sonu cennetle biten
bir yolculuktur.

* * *

Hac Yolculuktur

Hac kutsal bir yolculuktur. Bu yolculuk müminin yaşadığı memleketten Mekke şehrine yaptığı bir yolculuk olmaktan ziyade, kendi gönül dünyasında tarihten bugüne, bugünden geleceğe uzanan çizgide bir sefere çıkmasıdır. Allah’a yönelişin ve manevi yükselişin seferidir bu. Hac, sonu cennetle biten bir yolculuktur. Resûlullah Efendimizin ifadesiyle; “(Allah tarafından) kabul edilmiş haccın karşılığı ancak cennettir.” (Buhârî, Umre, 1)

Hac, her şeyden önce “Allah’tan gelip O’na dönmekte.” (Bakara, 2/156) olmanın bilinciyle kulun Rabbine yönelişi, sadece O’nun emri olduğu için ve yalnızca O’nun hoşnutluğunu kazanmak üzere yola koyulmasıdır. Kâbe bir semboldür. Asıl gaye Kâbe’nin sahibine erişmektir. Âşıkla maşukun, sevenle sevilenin vuslatı, kavuşmasıdır hac. Allah’a duyulan muhabbetle Allah’ın evini ziyaret etmek mümin için şereflerin en yücesi ve teslimiyetin en güzel ifadesidir. “Rahman’ın misafiri” olarak anılmak ise hac yolcusu için en büyük onurdur.

Hac gönül âlemine yapılan bir yolculuktur aynı zamanda. Maddi bir dünyada, madde ile iç içe yaşayan kul, hac yolculuğuyla maddenin ötesindeki manayı keşfetmeye, beden elbisesine bürünmüş olan ruhu tanımaya, insanlık özüne ulaşmaya yönelir. Mal, makam, şöhret gibi her türlü dünyevi kazanımın geçici, asıl vazifesinin ise kulluk olduğunu idrak eder.

Hac tarihe yolculuktur. Mümin, bu mübarek beldede Hz. Âdem’den Hz. İbrahim’e, Hz. İsmail’den Peygamber Efendimize (s.a.s.) peygamberlerin kutlu hatırasını yâd eder. Bir yandan İslam’ın doğuşuna beşiklik ve Kur’an’ın inişine şahitlik eden topraklarda bulunmanın sevincini yaşarken diğer yandan ashâb-ı kiramın imanları uğruna katlandığı sıkıntı ve çilelerin hüznünü yüreğinde hisseder.

Hac ahirete yolculuktur. Kefen misali ihramlara bürünmüş olan müminler Kâbe’de ölmeden önce ölmenin manasını idrak ederler. Arafat’ta, Müzdelife’de, Mina’da yeniden dirilişin, hesabın, mizanın kısaca mahşerin provasını yaşarlar. Hesaptan önce hesaba çekilmenin, sonsuz rahmete ve affa erişmenin, Allah’ın hoşnutluğunu ve muhabbetini kazanmanın sevinciyle bayram ederler.

Böylece hac yolculuğu derin manalar taşıyan bir tefekkür yolculuğuna dönüşür ve yolcusunu iman, amel ve ahlak açısından olgunlaştırır.

Mizan
Kıyamet gününde insanların iyi ve kötü davranışlarının tartılacağı şey.

Mahşer
Kıyamet günü bütün varlıkların diriltilerek hesaba çekilmek üzere toplanacakları yer.

Tefekkür
Allah’ı, kâinatı, varlıkları, doğayı, günahları ve kendini düşünerek bütün bunlardan ders çıkarmak.

Hac Cihattır

Hz. Peygamber amellerin en faziletlisinin hangisi olduğuna dair tekrarlanan bir soruyu sırasıyla; Allah ve Resûlü’ne inanmak, Allah yolunda cihat etmek ve mebrûr (kabul olunan) hac olarak cevaplandırmıştır. (Buhârî, Îmân, 18; Hac, 4) Böylece Allah Resûlü iman, cihat ve haccı bir arada zikrederek bunların birbirleriyle olan sıkı ilişkisine de dikkat çekmiştir.

Bir keresinde Hz. Aişe validemiz Efendimize, Kur’an’da cihattan daha faziletli bir amel göremediğini, bu yüzden cihat etmek üzere kendisiyle birlikte Allah yolunda sefere çıkmak istediğini söyleyince Allah Resûlü en faziletli cihadın hacc-ı mebrûr olduğu cevabını vermiştir. Hz. Aişe de bunu işittikten sonra haccı hiç bırakmayacağını ifade etmiştir (Buhârî, Cezâü’s-sayd, 26; İbn Hanbel, VI, 78).

Resûlullah’ın haccın bir nevi cihat olduğuna işaret eden başka ifadeleri de bulunmaktadır (Bkz. Nesâî, Menâsikü’l-hac, 4; Buhârî, Cihâd, 62). Cihadın canıyla, malıyla tüm varlığıyla müminin Allah yoluna adanması, bu yolda mücadele etmesi anlamına geldiği düşünülürse haccın cihat olarak nitelendirilmesinin ne kadar manidar olduğu anlaşılır.

İstiğfar
Allah Teâlâ’dan kusur ve günahların bağışlanmasını isteme, af dileme.

Gerçekten mümin bedeniyle, malıyla ve tüm benliğiyle Allah’ın rızasını kazanmak arzusuyla hac için yola koyulur. Yolculuk boyunca başta nefsiyle olmak üzere çeşitli vesilelerle zorlu bir mücadele ve imtihandan geçer. Niyet, telbiye, tövbe-istiğfar, zikir ve diğer ibadetlerle nefsini dizginlemeye çalışır. İnsanlarla ilişkisinde sabır ve sükûnetle hareket etmeye, ahlaki bir olgunluğa erişmeye çaba gösterir.

Kişinin nefsiyle mücadelesi cihadın en zorlusudur. Bu, bir defaya mahsus ve bir yolculuk süresince verilen mücadele değildir. Mümin bir ömür boyu nefsini dizginlemeye, onun aşırı istek ve arzularına karşı durmaya gayret eder, etmelidir. Hac nefisle verilen bu büyük mücadelenin önemli bir aşamasını oluşturur. Mümin için hac bir dönüm noktasıdır, artık hacdan sonrası, hacdan öncesi gibi olmayacaktır. Nefsiyle mücadelesinde zafer kazanmış olan hacı, bu büyük manevi tecrübeyi bütün hayatına yansıtmanın çabası içinde olacaktır.

Hac Arınmadır

Mekke fethedildiğinde Hz. Peygam-ber’in emriyle Kâbe’nin içinde bulunan putlar ve resimler imha edilmiştir. Şirk unsurlarının temizlenmesinden sonra Resûlullah içeri girmiş, tekbir ve kelime-i tevhid getirerek göğsünü, yanağını ve iki elini Kâbe’nin duvarına dayayıp dua etmiştir. Dışarı çıktığında ise yüzünü Beytullah’a çevirerek, “İşte kıble, işte kıble!” demiştir. (Nesâî, Menâsikü’l-hac, 132)

O günden itibaren bu mübarek eve bir daha şirk unsurları girememiştir. Kerim Kitabımızın ifadesiyle hak gelmiş, batıl yok olmuştur. (İsrâ, 17/81) İşte bu yüzden, Beytullah’ı ziyaret ve tavaf etmek üzere hacca gelen mümin, tertemiz bir eve geldiğinin bilinciyle bu mabede yaraşır bir temizliğe sahip olmak için gayret gösterir.

Hak
Varlığı kesin olan ve kuşkuya yer bırakmayacak şekilde gerçek olan şey.

Batıl
İslam’ın yasakladığı gerçekliği bulunmayan her türlü faydasız, iş, söz ve davranış.

Kur’an’da Allah’ın tövbe edenleri ve temizlenenleri sevdiği bildirilmektedir. (Bakara, 2/222) Bu müjdeye erişebilmek ve sevilen kul olabilmek için mümin beden, elbise ve çevre temizliğine özen gösterdiği gibi manevi kirlerden de temizlenmesi gerektiğini bilir. Kâbe’nin putlardan arındırılması misali, kalbini dünyevi hırs ve tutkuların, nefsani ve şehevi arzuların esaretinden, haset, inat, kin ve nefret gibi kötü duyguların işgalinden kurtarıp arındırır. Böylece tertemiz olan Beytullah’a tertemiz bir gönülle yönelir.

Hac Kardeşlikte Buluşmadır

Haccın hikmetlerinden biri de dünyanın farklı coğrafyalarından Müslümanların bir araya gelip buluşmalarıdır. Dilleri, renkleri, ırkları farklı farklı olsa da aynı niyet ve gaye ile Kâbe’ye yönelen müminler İslam kardeşliğinin manevi atmosferiyle kuşatılmaktadırlar. İnsanların derisinin rengine göre ayrıldığı; makam, unvan ve statüsüne göre değer gördüğü bir dünyada hac bütün bu farklılıkları ortadan kaldırır. Her biri “ihram” adı verilen oldukça sade ve basit kıyafetler giyen hacılar, takvadan yani Allah’a gereği gibi itaat edip, sakınmaktan başka bir üstünlük olmadığı gerçeğiyle yüzleşirler.

İslam ümmetinin bir ferdi olmakla mümin, ne kadar geniş bir ailenin mensubu olduğunu hacda somut olarak görür. Din kardeşi olmanın dünyadaki her türlü yakınlık ve ilişki biçiminden daha değerli ve anlamlı olduğunu yaşayarak öğrenir. Böylece haccın her adımında “Müminler ancak kardeştirler.” (Hucurât, 49/10) ayeti yeniden can bulur ve mümin gönüllere can verir.

Her bir mümin Resûlullah Efendimizin benzetmesiyle bir binanın tuğlaları misali (Buhârî, Edeb, 36) tavafta ve sa’yda yan yana, namazda omuz omuza olmanın hazzını hissetmelidir. Lisanların farklılığı konuşup anlaşmaya engel olsa da gönül diliyle konuşmanın, sevgi diliyle anlaşmanın huzurunu yaşamalıdır. Yorucu ibadetler süresince yaşlı, hasta, zayıf müminlere öncelik tanımaya ve yardımcı olmaya, ihtiyaç sahibi olanlarla nimetlerini paylaşmaya özen göstermeli, gerektiğinde kardeşlerini kendi nefsine tercih etmelidir.

Hac Zikirdir

Bütün aşamalarıyla hac ibadeti Allah’ı anmak, kulun her daim O’nun huzurunda ve hayatının her anında O’na muhtaç olduğunu hatırından çıkarmamak anlamına gelmektedir. Resûlullah Efendimiz;“Beyt’i (Kâbe’yi) tavaf, Safa ile Merve arasında yapılan sa’y ve şeytan taşlama ancak Allah’ın zikri (anılması) için emrolunmuştur.” (Ebû Dâvûd, Menâsik, 50) buyurarak bu hakikati ifade etmiştir.

Kur’an-ı Kerim’de de hac ibadeti boyunca değişik vesilelerle müminlerin Allah’ı anmaları istenmektedir: “Sayılı günlerde (teşrik günlerinde) Allah’ı anın.” (Bakara, 2/203), “Arafat’tan ayrılıp (sel gibi Müzdelife’ye) akın ettiğinizde, Meş’ar-i Haram’da Allah’ı zikredin.” (Bakara, 2/198) ve “Hac ibadetini bitirdiğinizde, (Cahiliye Dönemi’nde) atalarınızı andığınız gibi, hatta ondan da kuvvetli bir şekilde Allah’ı anın.” (Bakara, 2/200) ayetlerinden haccın tamamen Allah’ı anmak olduğu anlaşılmaktadır.

Yüce Allah’ı anmak, dili ve kalbi O’nun zikriyle meşgul etmek aslında “Seni seviyorum Allah’ım!” demektir. Hac ibadetinin her aşamasında mümin telbiye (Lebbeyk), tekbir (Allahu ekber), tehlil (Lâ ilâhe illallah) okuyarak, Rabbinin güzel isimlerini anarak O’na olan muhabbetini dile getirmekte, itaat ve bağlılığını ortaya koymaktadır. “Yalnız beni anın ki ben de sizi anayım.” (Bakara, 2/152) diyen Rabbimiz de kulun muhabbetini karşılıksız bırakmamaktadır.

HACCIN YAPILIŞI

İbadetleri şartlarına ve usulüne göre isteyerek yerine getirmek büyük önem taşımaktadır. Diğer ibadetlerde olduğu gibi hac da Allah’ın emrettiği ve Hz. Peygamber’in gösterdiği gibi yapılır. Resûlullah Efendimiz; “Hac menâsikini (yani haccın yapılışına ilişkin uygulama, fiil ve davranışları) benden alın.” (Nesâî, Menâsik, 220) buyurarak hac ibadetinin şeklinin ve yapılışının her şeyden önce kendi uygulamasına dayalı olduğunu hatırlatmaktadır.

Hac Kimlere Farzdır?

Sağlık açısından ve ekonomik yönden imkânı olan, ergenlik çağına gelmiş her özgür Müslüman ömründe bir kere haccetmekle yükümlüdür. Hz. Peygamber, “Hac ömürde bir keredir. Fazlası nafiledir.” (Ebû Dâvûd, Menâsik, 1; İbn Mâce, Menâsik, 2) buyurmuş, imkân bulan kimsenin ömründe bir kere haccetmesinin farz olduğunu bildirmiştir.

İlgili ayette haccın farz olması “güç yetirme” şartına bağlanmıştır. (Âl-i İmrân, 3/97)Güç yetirme, hacca gidecek kimsenin gidip dönüşünü sağlayacak ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimini sağlayacak ölçüde maddi imkânının bulunmasını ifade eder. Bunun yanında kişinin sağlık ve zaman yönünden de haccedebilecek güç ve imkâna sahip olması anlamına gelmektedir. Peygamber Efendimiz, bir kimseye haccı gerekli kılan şeyin ne olduğuna dair soruyu, “Yiyecek ve binek imkânıdır.” şeklinde cevaplamış (Tirmizî, Hac, 4), bunları tedarik edebilen kimselerin hac yapmakla sorumlu olduklarını bildirmiştir.

Güç yetirmeyi sadece maddi yönden iyi durumda olmak şeklinde anlamak eksik olur. Bu takdirde hac sadece zengin Müslümanlara ait bir ibadet hüviyetine büründürülmüş olmaktadır. Oysa zengin denilebilecek ölçüde mal varlığına sahip olmamakla birlikte hac günlerinde bir şekilde Kâbe’ye ulaşma imkânı bulabilen kimse hac ibadetini yerine getirir.

Hacca gitme imkânı elde eden bir kimsenin bu ibadeti geciktirmeden yerine getirmesi, sonraki bir zamana ertelememesi gerekir. Zira çeşitli sebeplerle kişi bu imkânı yitirebilir ve hac yapmadığı için sorumlu olur. Resûlullah Efendimiz; “Hac yapmak isteyen kimse acele etsin. Olur ki hastalanır veya binek hayvanı kaybolur ya da (hacca gitmesini engelleyen) bir ihtiyaç ortaya çıkar.” (İbn Mâce, Menâsik, 1; Ebû Dâvûd, Menâsik, 5) sözleriyle bu hususa dikkat çekmektedir.

Kendilerine hac farz olsa bile, yolculuğa katlanamayacak ya da fiilen haccedemeyecek derecede hasta olanlar ve yaşlılar eda ile yükümlü değildirler. Bu durumda olanlar haccedebilecekleri şartlar oluşmazsa kendilerinin yerine bir başkasını (bedel) göndererek hac yaptırırlar.

Günümüzde Suudi Arabistan’ın kota uygulaması sebebiyle, ülkemizde hacca gidecek kimseler kura ile belirlenmektedir. Müracaat ettiği hâlde kurada ismi çıkmadığı için hacca gidemeyen kimseler bundan dolayı sorumlu olmazlar.

Yolculuğa Hazırlık

Her yolculuk az ya da çok bir hazırlığı gerektirir. Şayet bu yolculuk iki harem bölgesi olan Mekke ve Medine’ye gerçekleştiriliyor ve ibadet niyetiyle yola çıkılıyorsa yolculuk öncesi hazırlık daha özel bir anlam ve önem taşır.

Rabbinin emrine ve Hz. İbrahim’in çağrısına kulak veren mümin bu davete icabet etmek, Allah’ın evini ziyaret etmek için hazırlıklara başlar. Bir yandan yolculuk ve sonrası için gerekli olan giysi, eşya gibi maddi hazırlıklarını tamamlarken diğer yandan “takva azığını” hazırlamayı ihmal etmez. Zira Rabbimiz hac yolculuğu ile ilgili olarak; “Siz ne hayır yaparsanız Allah onu bilir. (Ahiret için) azık toplayın. Kuşkusuz azığın en hayırlısı takva (Allah’a karşı gelmekten sakınma)dır. Ey akıl sahipleri bana karşı gelmekten sakının.” (Bakara, 2/197) buyurmaktadır. Takva azığı hazırlamak, sadece Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak üzere samimi bir niyet ve aşkla, sorumluluklarının farkına vararak, Rabbini gücendirecek her türlü kötü düşünce ve davranıştan uzak durarak hac yoluna koyulmaktır.

Harem
Bölgesi
Sınırları Peygamber Efendimiz tarafından çizilen Mekke ve Medine’deki bölgedir. Bu bölgelerde zararlılar dışındaki hayvanlar ve bitkiler dâhil- canlıları öldürmek onlara eziyet etmek yasaktır.

Hacca hazırlığın önemli bir adımının da ibadeti hakkıyla eda edebilecek bilgi, duygu ve erdemlerle donanımlı hâle gelebilmek için çaba sarf etmek olduğu unutulmamalıdır. Hac yolcuları yolculuk öncesi kendilerine zaman ayırmalı, özellikle ilmihal, hac ibadeti ve Hz. Peygamber’in hayatıyla ilgili bilgilerini yenilemeye gayret etmelidirler. Bu mübarek yolculuk kişinin kendisini gözden geçirmesi, hatalarından dönüş yapması, günahlarından samimiyetle tövbe etmesi ve kulluk açısından eksiklerini gidermeye çalışması için önemli bir fırsattır.

Bu bağlamda aile, akraba, komşu ve arkadaşlarla ilişkiler yeniden gözden geçirilmeli, maddi ya da manevi haklarla ilgili ihlaller varsa telafi edilmeli, borçlar ödenmeli, kırgınlıklar sonlandırılmalı ve helalleşmeden yola çıkmamaya özen gösterilmelidir. Atalarımız; “Gidip de dönmemek var, dönüp de bulmamak var.” derken yolculuğun helalleşme, dargınlıkları giderme ve kul haklarını ödeme için bir vesile olduğunu ne güzel dile getirmişlerdir. Peygamber Efendimiz de; “Başkasının haysiyetine dokunan veya bir şekilde haksızlıkta bulunan kimse, telafi için verilebilecek altın ve gümüşün bulunmadığı günden (kıyametten) önce onunla helalleşsin. Aksi takdirde yaptığı haksızlık nispetinde salih amellerinden alınıp hak sahibine verilir. İyilikleri bulunmuyorsa, hak sahibinin günahlarından alınır, haksızlık yapana verilir.” (Buhârî, Mezâlim, 10, Rikâk, 48) diyerek dünyada iken helalleşmenin önemine dikkat çekmiştir.

Mîkat ve İhram

Mîkat buluşma vakti, randevu yeri ve zamanı anlamına gelmekte olup hac ibadetine başlanan yeri ifade eder. Mîkat sınırları bizzat Hz. Peygamber tarafından belirlenmiştir. (Buhârî, Hac, 7) Mekke’de ikamet eden kimseler bulundukları yerde, farklı ülkelerden haccetmek üzere Mekke’ye gelen müminler ise kendileri için belirlenmiş olan mîkat bölgelerinde (Bunlar; Zülhuleyfe, Cuhfe, Karn, Yelemlem ve Zat-ü Irk olmak üzere beş bölgedir.) niyet edip ihrama girer ve hac ibadetine başlamış olurlar.

Hac ibadeti üç farklı şekilde yerine getirilebilir. Hac mevsimi içinde umre (Umre: Belirli bir zamanla sınırlı olmaksızın ihrama girip tavaf ve sa’y yaptıktan sonra traş olup ihramdan çıkmak suretiyle yapılan ibadettir.) ve hac ayrı niyet ve ihramla yapılabilir. Buna “temettu haccı” denilmektedir. Umre ve hac için birlikte niyet edilerek ikisi bir ihramla birleştirilirse “kıran haccı” yapılmış olur. Umre yapılmaksızın sadece hacca niyet edilirse bu da “ifrad haccı” olarak isimlendirilir. İfrad haccı yapmak isteyen hacca, temettu haccı yapmak isteyen umreye, kıran haccı yapacak olan ise umre ve hacca birlikte niyet eder.

İhram, haccın üç farzından biridir. Diğer ikisi Arafat vakfesi ve ziyaret tavafıdır. İhram, aslında helal olan söz, fiil ve davranışların bir kısmının belli bir süre için haram kılınması anlamına gelir. Bu yasaklar mîkat mahallinde niyet edip telbiye getirmekle başlar ve ihramdan çıkıncaya kadar devam eder (Söz konusu yasaklar giyim, güzel koku sürünme, traş olma ve tüyleri giderme, tırnak kesme, cinsel ilişki, kara hayvanlarını avlama ve harem bölgesindeki bitkileri kesip koparma hususları ile ilgilidir. İhlal edilen yasağın durumuna göre kurban, sadaka ve oruç gibi yükümlülükler getirilmiştir. Detaylı bilgi için bkz. Heyet, Hac İlmihali, DİB Yayınları, Ankara 2009, 162-176). Haccın geçerli olması için ihrama girmek şarttır. Niyet etmek ve telbiye getirmek suretiyle ihrama girilmiş olur. Telbiye şöyle getirilir: “Lebbeyk Allâhümme lebbeyk lebbeyke lâ şerike leke lebbeyk inne’l-hamde ve’n-ni’mete leke ve’l-mülk lâ şerike lek.” Telbiyenin anlamı şudur: “Buyur Allah’ım buyur! Buyur, senin hiçbir ortağın yoktur. Buyur, şüphesiz her türlü övgü, nimet, mülk ve hükümranlık sana mahsustur. Senin ortağın yoktur.”

Mîkatta niyet eden mümin Rabbi ile sözleştiğini hisseder. Artık hac süresince ve ömrü boyunca bu ilahî buluşmanın huzur iklimini yaşamaya çalışacak ve sözüne sadık kalmaya dikkat edecektir.

İhramlı iken sık sık tekrar ettiği telbiye, Allah’a teslimiyet ve sadakatinin kelama dökülmüş halidir. Telbiye getirmekle, “Ya Rabbi! Davetini duydum ve emrine uydum. Huzuruna geldim, sana yöneldim. Bundan sonra senin emrinin dışına çıkmayacağım.” sözünü vermiş olur. Telbiye hacda bütün müminlerin ortak dili olduğu gibi, kâinatın da ortak zikridir.“Telbiyede bulunan hiçbir Müslüman yoktur ki, onun sağında ve solunda bulunan taş, ağaç ve toprak onunla birlikte telbiyede bulunmasın. (Eliyle işaret ederek) bu birliktelik yeryüzünün şu (en uzak) yerine kadar devam eder.” (Tirmizî, Hac, 14) diyen Efendimiz bu hakikati ifade etmektedir.

Dağ, taş, ağaç, eşya gibi her varlığın “Lebbeyk” dediğinin hatırlatılması insanın kendini sorgulamasına vesile olmalıdır. “Lebbeyk” yani “emrine amadeyim Allah’ım” teslimiyeti müminin bütün hayatına yansımalı, tüm davranışlarını bu bilinç kuşatmalıdır. “Lebbeyk” diyen mümin dilini gıybet, yalan, iftira gibi her türlü kötü sözden korumalı, kırıcı ifadelerden uzak durmalıdır. Gözünü harama bakmaktan sakınmalı, kimsenin ayıp ve kusurunu araştırmamalıdır. Eliyle hiçbir varlığa zarar vermemeli, hakkı olmayana uzanmamalıdır. “Lebbeyk” diyen kul tatlı dilli, güler yüzlü olmalı, iyilikte yarışmalı, takvada yardımlaşmalıdır. Hacda Kâbe’yi görünceye dek telbiye söyleyen mümin hacdan sonra da Rabbinin her emrine samimiyetle boyun eğerek hâl diliyle telbiyeye devam etmelidir.

İzar
Hac ibadetini yerine getirirken erkeklerin belden yukarısını örtmek için kullandıkları kumaşın adı.

Ridâ
Hac ibadetini yerine getirirken erkeklerin belden aşağısını örtmek için kullandıkları kumaşın adı.

İhrama giren erkekler “izar” ve “ridâ” denilen dikişsiz iki parça beze/havluya bürünür, başlarını açık tutar ve ayaklarına da ayakkabı giymezler. Kadınlar ise ihramlı iken tesettüre uygun normal giysilerini giymeye devam ederler. İhram süresince yüzlerini açık bulundurmaları gerekir.

İhram, sosyal durumları ve statüleri ne olursa olsun bütün Müslümanların Allah katında eşit ve kardeş olduklarını ifade eder. Mümin mevki, makam, servet yönünden farklılıkları öne çıkaran dünyevi her türlü elbiseyi ve süsü çıkarıp eşitliği simgeleyen iki parça beze bürünür. En hayırlı olan “takva elbisesi” (A’raf, 7/26) ile kuşanmaya çalışır.

Şüphe yok ki ihram bir elbise değişikliğinden ibaret değildir. İnsanın kendini değiştirmesidir. “Ya Rabbi bugüne kadar, nefsime uyup ettiklerimden, senin rızan dışında yaptıklarımdan, söylediklerimden, ne kadar yanlışım varsa hepsinden tövbe ediyor ve canıgönülden sana yönelmek için ihrama giriyorum.” hissiyatıyla Allah’a layık bir kul olmanın sözünü vermesidir. Üstündeki elbiseleri çıkardığı gibi kalbindeki her türlü kötü duygu ve düşünceleri de söküp atmalıdır.

İhrama bürünmek, nefse ve şeytana karşı girişilen cihatta zırh kuşanmak gibidir. Bu savaşta galip gelen hacı, barışın temsilcisi olur. Elinden, dilinden ve diğer organlarından kimsenin zarar görmeyip emin olduğu bir Müslüman hâline gelir.

Yüce Allah, kerim kitabımızda “Hacda cinsel ilişki, günaha sapma ve kavga yoktur.” (Bakara, 2/197) buyurarak yasaklara dikkat çekmekte, başkalarına zarar vermekten sakındırmaktadır. “Kim Allah’ın yasaklarına saygı gösterirse, bu, Rabbinin katında kendisi için daha hayırlıdır.” (Hac, 22/30) ayetiyle de yasaklara uymanın önemini vurgulamaktadır.

Resûlullah Efendimizin; “(Mekke’nin) otu koparılmaz, ağacı kesilmez, av hayvanları ürkütülüp rahatsız edilmez, yitiğine dokunulmaz. Ancak sahibini arayacak kimse onu alıp muhafaza eder.” (Buhârî, Cezâü’s-sayd, 9; Müslim, Hac, 447) uyarısı gereği ihram yasağı bitki ve hayvanlarla birlikte doğal çevrenin dokunulmazlığını da kapsamaktadır.

Tavaf

Hacerülesved’in hizasından başlayarak Kâbe’nin etrafında yedi kere dönmeye tavaf denir. Her bir dönüş “şavt” olarak isimlendirilir. “Ve Beyt-i Atîk’i (Kâbe’yi) tavaf etsinler.” (Hac, 22/29) ayeti hem tavafın ilahî bir emir olduğunu hem de Kâbe’nin etrafında yapılması gerektiğini ifade etmektedir.

Kâbe’ye varışta, ifrad haccına niyet edenler kudüm tavafı, temettu ve kıran haccına niyet edenler ise umre tavafı yaparlar. Bundan sonra fırsat buldukça nafile olarak tavaf yapmaya devam ederler. Arafat vakfesinden sonra farz olan ziyaret tavafını, hac görevlerini tamamlayıp Mekke’den ayrılmadan önce de veda tavafını yerine getirirler.

Tavaf yapacak kimse abdestli olmalı ve gücü yettiğince tavafı yürüyerek yapmalıdır. Tavafa niyet ederek başlanır ve Hacerülesved’in hizasına gelmeden önce niyetin yapılması gerekir. Hacerülesved tavafa başlama noktasını gösteren bir taştır. Cennetten indirildiği ve aslında beyaz iken insanların günahları yüzünden karardığı rivayet edilmiştir. (Tirmizî, Hac, 49) Kıyamet günü mahşer yerinde kendisini selamlayanlara şahitlik yapacağı bildirilmiştir. (Tirmizî, Hac, 113)

Tavafa başlarken ve her şavtın/turun başında Hacerülesved selamlanır (istilam). Allah Resûlü ortam müsaitse Hacerülesved’i öper, müsait değilse karşıdan selamlayarak tavafa başlardı. (Buhârî, Hac, 48, 60) Sahabeyi de başkalarına eziyet vermemeleri için, Hacerülesved’i öpmek üzere kalabalığa dalmamaları konusunda uyarırdı. (İbn Hanbel, I, 28) Günümüzde Hacerülesved’in bulunduğu köşede oluşan izdiham Efendimizin bu uyarısının ne kadar yerinde olduğunu göstermektedir. Önemli olan taş değil, Hz. Peygamber’in sünnetine uymaktır. Nitekim Hz. Ömer’in “Biliyorum ki sen bir taşsın. Ne zarar ne fayda verirsin. Resûlullah’ın sana dokunduğunu görmeseydim sana el sürmezdim.” (Buhârî, Hac, 57) diyerek Hacerülesved’i selamlamış olması da bu gerçeği ortaya koymaktadır.

Tavaf kalbin secdesi,
tavaf ruhun miracı,
tavaf var oluşun anlamıdır!

* * *

Mümin Hacerülesved’i selamlayıp Allah’a verdiği kulluk ve iman sözünü yenileyerek tavafa başlar. Kâbe’yi sol yanına alıp kalbiyle Kâbe’nin bütünleştiğini hissederek, fiziken Kâbe’ye manen Rabbine yakın olarak tavaf eder.

Tavaf kalbin secdesi, tavaf ruhun miracı, tavaf varoluşun anlamıdır!

Tavaf bir çeşit namazdır. Hz. Peygamber; “Kâbe’yi tavaf etmek, namaz kılmak gibidir. Ancak tavafta konuşabilirsiniz. Kim tavaf esnasında konuşursa sadece hayır konuşsun.” (Tirmizî, Hac, 112) demiştir. Bu yüzden mümin, tıpkı namazdaki gibi tavafta da Allah’ın huzurunda olduğu bilinciyle saygılı hareket etmeli, tavafın ruhuna uymayan söz ve davranışlardan uzak durmalıdır. Tavafın her anını dua, zikir, tespih ve tehlil ile değerlendirmelidir. Her bir dönüşün maddeden manaya, dünyevi olandan uhrevi olana doğru ruhun yücelişi olduğunu idrak etmeye çalışmalıdır.

Uhrevi
Dünyalık olmayan ahiretle ilgili olan.

Tesbihat
Allah Teâlâ’ya şükretmek ve zikretmek için O’nu belli kelimelerle anmak.

Tavaf dönmektir. Dönmek evrenin ortak hareketidir. Hacı, atomdan galaksilere kadar kâinatta her an devam eden bu dönüşe aşkla katılır ve varlığın tesbihatına ortak olur.

Tavafa girmek, rahmet denizine dalmak demektir. Deryada bir damla olmak, insanlık okyanusuna karışmaktır. Tavaf esnasında hacı çoklukta birliğin yansımasını seyreder. Renkleri, ırkları, dilleri, kültürleri farklı binlerce, milyonlarca mümin tavafta adeta bir olur. Kardeşlik bilinciyle tavafta ve tavaf dışında müminler birbirini incitmekten, rahatsız etmekten, kaba ve kırıcı davranmaktan kaçınmalı, Kâbe’ye gösterdikleri gibi birbirlerine de hürmet göstermelidirler. Nitekim Efendimiz Kâbe’yi tavaf ederken; “Ey Kabe! Ne kadar hoşsun, kokun ne kadar da güzel! Şanın, hürmetin ne kadar da yüce! Ama canım elinde olan Allah’a yemin ederim ki, Allah katında malıyla, canıyla müminin saygınlığı senin saygınlığından daha büyüktür.” (İbn Mâce, Fiten, 2) buyurmuştur.

Kâbe’de Hz. İbrahim’in makamı vardır. (Âl-i İmrân, 3/97) “Siz de İbrahim’in makamından kendinize bir namaz yeri edinin.” (Bakara, 2/125) ayetinin gereği, tavafı tamamladıktan sonra kılınacak namazın mümkünse Makam-ı İbrahim civarında kılınması uygun görülmüştür. Peygamber Efendimiz Kâfirûn ve İhlas surelerini okuyarak burada iki rekât tavaf namazı kılmıştır. (Müslim, Hac, 147)

Makam-ı İbrahim, Hz. İbrahim’in Kâbe’yi inşa ederken iskele olarak kullandığına ya da daha sonra insanları hacca davet etmek üzere üstüne çıktığına inanılan, üzerinde ayak izi bulunan taştır. Günümüzde tavafta yaşanan izdiham göz önüne alındığında, tavaf alanı içinde olan bu bölgede namaz kılmaya çalışmanın uygun bir davranış olmayacağı açıktır.

Makam-ı İbrahim bir taş olmanın ötesinde büyük bir semboldür. Mümin Hz. İbrahim’in taştaki ayak izinin değil, o izin temsil ettiği hakikatlerin peşine düşmelidir. Makam-ı İbrahim teslimiyet ve itaat makamıdır. İtiraz etmeksizin Allah’ın emrine uymanın ifadesidir. Hz. İbrahim’den eşini ve çocuğunu bu ıssız çöle getirip bırakması, yavrusunu kurban olarak sunması, vakti gelince Beytullah’ı inşa etmesi ve inşaat bitince insanları haccetmeye davet etmesi istendiğinde hiç itiraz etmeden bütün bu emirleri yerine getirmiştir. Mümine düşen Makam-ı İbrahim’de Hz. İbrahim’in sadakat, itaat ve teslimiyetini kendine rehber edinmesidir.

Tavaf namazının ardından sa’y etmek üzere Safa’ya geçilir.

Sa’y

Sa’y, hac veya umre için yapılan bir tavaftan sonra Safa ve Merve Tepeleri arasında yapılan yürüyüştür. Kur’an’ın ifadesiyle Safa ve Merve “şeâirullah/Allah’ın nişaneleri” (Bakara, 2/158) yani İslam dininde kutsal kabul edilen sembollerdir.

Mescid-i Haram’ın doğu tarafında bulunan Safa’dan başlamak üzere dört gidiş ve üç geliş olmak üzere yediye tamamlanan bu gidiş-gelişlerin her biri birer “şavt” olarak isimlendirilir.

Sa’y yapacak kimse Safa Tepesi’ne çıkar. Kâbe’ye dönerek sa’y yapmaya niyet eder, tekbir, tehlil ve dua ile sa’ye başlar. Her adımını, bunun sıradan bir yürüyüş olmayıp bir ibadet olduğu bilinciyle atar. Dilinde Allah’ın zikri, kalbinde muhabbetiyle sa’y eder.

Sa’y aslında Hz. Hacer’in hatırasını yâd etmektir. Bir zamanlar yavrusuyla bu topraklara getirilen Hacer’in İsmail’ine su bulmak ümidiyle Safa ve Merve Tepeleri arasında gidip gelmesi hadisesinin canlandırılmasıdır. O gün Hz. Hacer’in vadiyi koşarak geçtiği gibi bugün hacılar da iki yeşil ışık arasında kalan bu bölgeyi koşar adımlarla geçerler. Hz. Peygamber’in uygulamasından hareketle, erkeklerin yerine getirip kadınların muaf tutulduğu bu sünnete “hervele” denilmektedir.

Hz. Hacer’in sa’yi yavrusunu yaşatmak içindi. Onun bu eşsiz çabası ilahî rahmeti coşturmuş ve zemzemin ikram edilmesiyle sonuçlanmıştır. Mümin sa’y ederken aynı iman, aşk ve samimiyetle yürümeli, hem kendine hem evladına hayat verecek can suyunu aramalıdır. Rahmete erişmek, gayeye ulaşmak için koşmak, çalışmak, yorulmak gerektiğinin bilinciyle sa’yi Safa ve Merve’de bırakmayıp bütün hayatına taşımalıdır. Zira sa’y, ulvi bir arayıştır! Sa’y, gayeye adanıştır! Sa’y, ilahî rahmeti coşturmak için çabalayıştır! Sa’y, nefisten uzaklaşıp Mevla’ya sığınıştır!

Hac Arafat(ta bulunmak)tır.

* * *

İki tepe arasında sa’y edip çabaladıkları gibi müminler, İslam’ın bekası ve Müslümanların barış, kardeşlik ve selameti için iman ve gaye birliği içinde gayret etmelidirler.

Temettu haccına niyet etmiş olan ve umre sa’yini tamamlayan erkekler tıraş olarak ya da saçlarını kısaltarak, hanımlar ise saçlarından bir miktar keserek ihramdan çıkarlar. İhramla ilgili yasaklar da böylece sona erer. Temettu haccı yapanlar Arafat’a çıkmadan önce hac yapmak için yeniden niyet edip ihrama gireceklerdir. Kıran haccına niyet edenler umrelerini, ifrad haccı yapanlar ise kudüm tavafını tamamladıktan sonra ihramlı olarak kalmaya devam ederler ve Arafat’a bu ihram ile çıkarlar.

Arafat Vakfesi

Haccın üç farzından biri olan Arafat vakfesi aslında haccın bizzat kendisidir. Hz. Peygamber“Hac Arafat(ta bulunmak)tır.” (Tirmizî, Hac, 57) buyurarak hac ibadetinde Arafat vakfesinin önemine dikkat çekmiştir.

Arafat, Mekke’ye 25 km. mesafede üç tarafı dağlarla çevrili düz bir alandır. Zilhicce ayının dokuzuncu günü olan arefe günü, gün batımına kadar burada ibadetle geçirilir. Öğle vaktinde öğle ile ikindi namazları birleştirilerek (cem-i takdim) kılınır. Namazdan sonra ayakta kıbleye dönerek vakfe duası yapılır. Duanın ardından müminler birbirinin vakfelerini ve haclarını tebrik ederler.

Arafat sözlükte bilme, anlama manalarına gelen bir kökten türetilmiştir. Vakfe ise duruş, bekleyiş anlamına gelmektedir. Hızla akıp giden zaman içinde, bitip tükenmek bilmeyen koşuşturmalar arasında durmayı ve düşünmeyi, varoluşunun anlamını sorgulamayı ve yaratılış gayesine uygun bir hayat yaşamayı ihmal eden insan için Arafat büyük bir fırsattır. Buradaki duruş sıradan bir duruş, bu bekleyiş boşuna bir bekleyiş değildir. Vakfe, şeytanın tüm aldatmacalarına ve nefsin kötü telkinlerine boyun eğmeyerek iman ile dimdik durmaktır. Arafat, yürüyebilmek için durmaktır! Arafat, günah yükünden kurtulmaktır!

Arafat kendini bilme, yaratılış gayesi ve hikmetini kavrama, kendi hakikatine ermedir. İnsanın, acizliğini idrak edip aslında sahip olduğunu zannettiği ne varsa hepsinin Allah’a ait olduğunu anlaması, Rabbini tanımasıdır. Bu da kulun manevi anlamda ulaşabileceği en yüce mertebedir.

Kefen misali bembeyaz ihramlar içinde hacılar adeta ölümü tecrübe ederler. Ölmeden önce ölmenin, hesaba çekilmeden önce kendini hesaba çekmenin manasını yaşarlar. İlahî rahmet ve mağfirete erişmek için Allah’ın huzurunda bekleşirler. Bağışlanan ve sevilen kullardan olmanın ümidiyle beklerler.

Arafat’ta bulunmak en büyük lütuflardan biridir. Milyonlarca mümin aynı iman ve aşkla, aynı his ve heyecanla en kıymetli zaman ve en mübarek mekânda, ahiretteki büyük buluşmanın provasını yaşarlar. Onlar dünya üzerindeki bütün Müslümanların temsilcisi olarak Arafat’ta bulunduklarının bilinciyle sadece kendileri için değil, ümmeti Muhammed’in saadet ve selameti için yalvarıp yakarırlar. Gözyaşları içinde Rablerinden bağışlanma dilerler. Bilirler ki Arafat, duaların geri çevrilmediği yerdir. Efendimiz, en faziletli duanın arefe günü yapılan dua olduğunu haber vermiştir. (Muvatta’, Hac, 81)

Arafat bağışlanma, günahlardan arınma günüdür. Allah Resûlü bugünün faziletini şu ifadeleriyle dile getirmiştir: “Şeytan arefe günü görüldüğünden daha hor ve hakir, daha aşağılanmış ve öfkeli hiçbir zaman görülmemiştir. Bunun sebebi de onun, rahmetin indirilişini, Allah’ın büyük günahları affedişini görmesidir.” (Muvatta’, Hac, 81)

Peygamber Efendimiz veda haccındaki meşhur hutbesini Arafat’ta okumuş, temel insan haklarını ve İslam’ın evrensel ilkelerini bütün insanlığa duyurmuştur. Müminler Arafat meydanında sanki Allah Resûlünün veda hutbesini bizzat kendisinden dinliyormuşçasına bu uyarıları anlamaya ve oradan da hayatlarına taşımaya gayret etmelidirler.

Müzdelife Vakfesi

Müzdelife, Harem bölgesi içinde Arafat ve Mina arasında kalan bir yerdir. Vakfelerini tamamlayan hacılar, Güneş battıktan sonra, akşam namazını kılmadan, yaya olarak ya da vasıtayla Arafat’tan ayrılarak geceyi geçirmek üzere adeta insan seli olup Müzdelife’ye akarlar.

Müzdelife’ye varınca ertelenmiş olan akşam namazı yatsı ile birlikte kılınır (cem-i te’hir). Hacılar sabah namazına kadar Müzdelife’deki vakitlerini de dua ve zikirle geçirirler. Ayrıca bayram günlerinde cemrelere atmak üzere gerekli olan minik taşlar da genellikle buradan toplanır. Sabah namazı kılındıktan sonra ortalık aydınlanıncaya kadar telbiye, tekbir, tehlil ve dualar eşliğinde vakfe yapılır. Ertesi gün şeytan taşlamada yaşanabilecek izdiham ya da bir başka mazeret sebebiyle Müzdelife’de sabahlamayıp Mina’ya geçmek mümkündür. Nitekim Efendimiz eşlerini ve zayıf kimseleri geceden Mina’ya göndermiştir. (Nesâî, Menâsik, 208, 214)

Müzdelife vakfesinden ayette; “Ara-fat’tan (seller gibi Müzdelife’ye) akın edince Meş’ar-i Haram’da Allah’ı anın.” (Bakara, 2/198) şeklinde bahsedilmektedir. “Meş’ar-i Haram” Müzdelife’de bir tepenin ismidir. Meş’ar şuur/bilinçlenme yeri ve zamanı anlamına gelmektedir. Buradaki bekleyiş müminin bilinç düzeyini arttıracak, imanını kuvvetlendirecektir.

Müzdelife mahşer yerini andırır. Öldükten sonra dirilişi sembolize eder. Gün boyu Arafat’ta ilahî huzurda bağışlanmayı dileyen ve bekleyen hacılar Müzdelife’de ümit ettikleri müjdeyi duymanın, affa mazhar olmanın sevincini yaşarlar adeta. Bayrama bu sevinçle erişen müminler, şeytan taşlama vazifesini yerine getirmek üzere Müzdelife’den Mina’ya doğru hareket ederler.

Şeytan Taşlama, Kurban Kesilmesi ve Saçları Kısaltma

Mina, Müzdelife ile Mekke arasında harem sınırları içinde bir bölgedir. Kurban Bayramı günleri olan zilhicce ayının 10-13. günlerinde şeytan taşlama ve kurban kesimi burada gerçekleştirilir. Şeytan taşlama günlerinde Mina’da gecelemek sünnet olmakla birlikte günümüzde yaşanan izdiham sebebiyle bu mümkün olmayabilmektedir.

Mina’da şeytan taşlanan yer “cemerât” olarak anılmaktadır. Kurban Bayramı’nın birinci günü Mina’da büyük şeytan denilen Akabe cemresine yedi taş atılır. İlk taşın atılmasıyla birlikte telbiye söylemeye son verilir. İfrad haccına niyet edenler şeytan taşlamanın akabinde, temettu ve kırân haccına niyet edenler ise kurbanları da kesildikten sonra tıraş olarak veya saçlarını kısaltarak ihramdan çıkarlar. Böylece cinsel ilişki dışında bütün ihram yasakları sona erer (birinci tahallül). Ziyaret tavafının yapılmasıyla söz konusu yasak da ortadan kalkar (ikinci tahallül).

Bayramın ikinci ve üçüncü günleri öğle vaktinden itibaren sırasıyla küçük (cemre-i suğra), orta (cemre-i vusta) ve büyük (cemre-i akabe) şeytanlara yedişer taş atılır. Bayramın dördüncü günü Mina’da kalmayacak kimseler bugünün taşlarını atmakla sorumlu değildirler.

Mina aşırı istek, arzu anlamına gelmektedir. Hz. İbrahim ve ailesi burada büyük bir imtihandan geçmişlerdir. Hz. İbrahim’den oğlunu kurban etmesi istendiğinde şeytan bu emri yerine getirmelerine engel olmak istemiş, bunun üzerine Hz. İbrahim, Hacer ve İsmail onu taşlamışlardı. Böylece Allah’a olan muhabbet ve sadakatlerini ispat etmişlerdi. İşte “şeytan taşlama” bu hadiseyi sembolize etmektedir.

Hacı, İbrahim (a.s.) ailesinin imtihanından aldığı ders ile kendi imtihanlarını kazanmanın gayreti içine girer. Eş, evlat, anne, baba, mal, mülk, mevki, makam, şan, şöhret gibi tüm geçici sevgileri aşıp kalbini Allah’ın aşk ve muhabbetine açar.

“Bismillâhi Allahu ekber. Rağmen lişşeytani ve hizbih (Allah’ın ismiyle Allah en büyüktür. Şeytan ve taraftarlarını kastederek taş atıyorum.)” diyerek nohut büyüklüğündeki taşları cemrelere atar. Cemrelere atılan her bir taşın bir sembol olduğunu, hakikatte nefsinin heva ve heveslerini taşlaması gerektiğini idrak eder. Allah’a teslimiyetine engel olan yönlerini, onu Rabbinden uzaklaştıran bütün istek ve arzularını taşlamaya çalışır. Gurur, kibir, kin, nefret, şehvet, hırs gibi kalbi işgal eden her türlü kötülüğe savaş açar. Şeytanla ve nefsiyle mücadelesinde zafere ermek için dua ile Rabbine yönelir. Racîm yani taşlanmış olan şeytanın şerrinden Rahîm olan Allah’a sığınır.

Temettu ya da kıran haccına niyet etmiş olan kimse, umre ve haccı beraberce yapabilmiş olmanın şükrü ile kurban keser. “Hedy” ismi ile anılan bu kurban Allah’a bağlılığın ve Allah için malından vazgeçebilmenin bir ifadesidir aynı zamanda. Kur’an-ı Kerim’de hacda kesilen kurbanların “Allah’ın nişaneleri” olduğu bildirilmektedir. “Onların ne etleri ne de kanları Allah’a ulaşır. Ama O’na sizin takvanız ulaşır.” (Hac, 22/36-37) buyurularak kurban kesme sembolünün temsil ettiği hakikatin, takva bilincine erişmek olduğu vurgulanır.

Kurban kesildikten sonra saçlar tıraş edilir veya kısaltılır. Tıraş sembolik olarak kendi varlığının bir parçasını kurban etmek, canı, başı Allah yolunda feda eylemektir. Dökülen her saç teli adeta hacının dökülen günahlarını temsil etmektedir.

Arafat ve Müzdelife’de vakfe yapan, Mina’da şeytan taşlayıp kurban kesen, günahlarından arınıp temizlenen hacı, nefsiyle girdiği zorlu mücadeleyi kazanmanın sevinciyle farz olan ziyaret tavafını yapmak üzere birkaç gündür ayrı kaldığı Kâbe’ye döner. Bu tavaf hac ibadetine vurulan mühürdür. İman, aşk, itaat, teslimiyet, sabır ve sadakatle yerine getirilen pek çok ibadet ve vazifenin ardından ziyaret tavafıyla hac ibadetine son nokta konulmuş olur. Bayramda “Beytullah” ziyaret edilerek ev sahibine muhabbet ve hürmet arz edilir. Daha önce yapılmamışsa tavaftan sonra sa‘y yapılır. Haccın makbul (kabul edilmiş) olması için dualar edilir.

Hz. Peygamber’in; “Kim Allah için hacceder de kötü söz ve davranışlardan, Allah’a karşı gelmekten sakınırsa annesinin onu doğurduğu günkü gibi (günahlarından arınmış olarak hacdan) döner.” (Buhârî, Hac, 4) hadisinde müjdelediği kullardan olma arzusuyla ve yeniden kavuşabilme ümidiyle Kâbe’ye veda eder.

HZ. PEYGAMBER VE
MESCİD-İ NEBEVİ’Yİ ZİYARET

Hac ibadetinin bir gereği olmamakla birlikte müminler ya haccetmeden önce ya da hac sonrası ülkelerine dönmeden Medine’ye gidip Resûlullah Efendimizin kabrini ve mescidini ziyaret ederler.

Medine, hicret yurdudur. Mekkeli müşriklerin baskı ve eziyetleri sonucunda Peygamberimiz ve ashabı buraya hicret etmişlerdir. Allah Resûlü’nün hayatının son on yılı bu topraklarda geçmiş, Kur’an-ı Kerim’in büyük bir kısmı burada inmiş, ensar ve muhacir arasındaki eşsiz kardeşlik burada yaşanmıştır. Efendimiz son nefesini burada vermiş ve bu topraklara defnedilmiştir.

Medine’ye muhabbet ve özlem duyan Müslümanlar, hac vesilesiyle, Peygamber Efendimizin mescidini, kabr-i şerifini, aile ve dostlarından çoğunun mezarlarının bulunduğu Bâki’ Kabristanını, Uhut Şehitliğini ve İslam tarihi açısından önem taşıyan daha pek çok mekânı ziyaret etme imkânına kavuşurlar.

Mescid-i Nebevi’yi ziyaret bizzat Efendimiz tarafından teşvik edilmiş (Buhârî, Savm, 67), burada kılınan bir vakit namazın Mescid-i Haram dışındaki diğer mescitlerde kılınacak bin vakit namaza denk olduğu bildirilmiştir. (Nesâî, Mesâcid, 4) Yine Allah Resûlü vefatından sonra kabrini ziyaret edenin hayattayken kendisini ziyaret etmiş gibi olacağını bildirmiş ve kabrini ziyaret edenleri şefaatiyle müjdelemiştir. (Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, V, 402-403)

Bâki
Sonsuz, kalıcı.

Minber
Camilerde hutbe okunurken kullanılan merdivenli bölüm.

Efendimiz Hz. Aişe annemizin odasında ruhunu teslim etmiş ve buraya defnedilmiştir. Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer Efendilerimizin kabirleri de onun yanı başında olup bugün Mescidin içinde bulunmaktadır. Efendimiz ve iki sahabinin kabirleri itişip kakışmadan, edebe aykırı davranışlarda bulunmadan hürmetle selamlanıp ziyaret edilir. Ziyaret esnasında mümkünse, Resûlullah Efendimizin; “Evimle minberim arası cennet bahçelerinden bir bahçedir.” (Buhârî, Fadlü’s-salâti fî Mescid-i Mekke, 5) şeklinde nitelendirdiği, “Ravza-i Mutahhara” ismiyle anılan bölümde, bu mümkün olmazsa mescidin uygun bir yerinde iki rekat namaz kılınır, dua edilir.

Medine’ye giderken hacı kendisini bir hicret yolcusu olarak görmeli, Efendimizin ifadesiyle hicretin aslında Allah’ın yasakladığı şeyleri terk etmek (Buhârî, Îmân, 4) olduğunu düşünmelidir. Medine’de kaldığı süre içinde vakit namazlarını imkân ölçüsünde Mescid-i Nebevi’de cemaatle kılmalı, Medine’nin manevi ikliminden istifade etmeye gayret göstermelidir.

Mümin, ashab-ı kiramın örnek hayatını hatırlamalı, ensar-muhacir kardeşliğini anlamaya ve o ruhu bugünkü insani ilişkilerine taşımaya çalışmalıdır. Hz. Ebu Bekir’in sadakatini, Hz. Ömer’in adaletini, Hz. Osman’ın hayâsını, Hz. Ali’nin takvasını, Hz. Aişe’nin bilgeliğini ve sahabenin sabır, sebat, kanaat, cömertlik gibi bütün güzel özelliklerini kendisine rehber edinmelidir.

Her hacı Medine’yi, münevver/nurlu şehir yapan manayı özümsemeli, Kur’an-ı Kerim’i ve Resûlullah’ın sünnetini hayatının ışığı yaparak memleketine dönmelidir.

HACCIN KAZANIMLARINI KORUMAK

Hac, müminin hayatında önemli bir dönüm noktasıdır. Hacca gidebilmek ve bu ibadeti yerine getirip hacı olabilmek bir nasip işiyken hacı kalabilmek büyük bir sorumluluk ve gayreti gerektirir.

Hacı kalmak demek, kutsal hac yolculuğu vesilesiyle elde edilen manevi kazanımların korunması demektir. Hac yolculuğu sona erse de Hak yolculuğunun devam ettiğinin bilinciyle Allah’ın hoşnutluğunu kazandıracak ibadet ve hayırlı işlerle meşgul olmaktır. Müminin, hac sonrası hayatının hac öncesinden farklı olmasıdır.

Hacı kalmak, hacdan annesinden doğduğu günkü gibi arınarak dönen kulun, bu tertemiz sayfayı koruyup günahlarla kirletmemek için elinden gelen gayreti göstermesidir. Niyet ve telbiye ile verdiği söze sadık kalmasıdır. Arafat ve Müzdelife vakfeleriyle eriştiği bilinç düzeyini daha da yükseltmeye çalışmasıdır. Mina’da taşladığı şeytanın vesvese ve tuzaklarına bir daha düşmeme çabasıdır. Hacı kalmak aile, akraba, komşu, arkadaş başta olmak üzere tüm insani ilişkilerini Rabbin rızası doğrultusunda yürütmesidir. Her canlının hukukuna riayet etmesidir. Örnek Müslüman olma sorumluluğu ile sözüne ve davranışlarına daha da özen göstermesidir.

Fâni
Ölümlü, geçici.

Hacılık bir unvan olmanın ötesinde iman ve ahlak bakımından olgunluğa ermenin ifadesidir. Sıradan bir Müslüman olmayıp ümmetin bir ferdi olmanın bilinciyle kardeşlik hukuku ve ahlakına riayet etmektir. “Sayılı günler” içinde eda edilen hac biter ama hacılık bir ömür boyu devam eder. Aslında ömrün de hac günleri gibi sayılı olduğu ve bir gün biteceği gerçeğini idrak eden mümin, fâni olan dünyaya bağlanmak yerine Bâki olan Allah’a gönülden yönelir. Rabbinin huzuruna temiz bir yüzle çıkabilmek ve hesabını verebileceği bir hayat yaşamak tek arzusu olur.

Yararlanılan/Önerilen Eserler

1. İsmail Karagöz, Mehmet Keskin, Halil Altuntaş, Hac İlmihali, DİB Yayınları, Ankara 2009.

2. Bünyamin Erul, Ekrem Keleş, Haccı Anlamak, DİB Yayınları, Ankara 2007.

3. TDV İslam Ansiklopedisi, “Hac” maddesi.

4. Heyet, Hadislerle İslam, DİB Yayınları, Ankara 2013, II, 331-369.

5. Mustafa Kara, Gönül Kâbesini Tavaf Etmek, Ankara ty.