T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2012
Halk Kitapları: 540

KULLUĞUN ÖZÜ DUA
Dr. Bahattin AKBAŞ

Yayın Yönetmeni :
Cafer Tayyar DOYMAZ

Yayın Koordinatörü
Suat OKUYAN

Editörler
Dr. Elif ERDEM
Hale ŞAHİN
Dr. Rukiye AYDOĞDU DEMİR

Tashih
Esma ÇETİN

Grafik Tasarım
Uğur ALTUNTOP

Baskı
Tek Ses Ofset Matbaacılık Yay. Org. Sa. ve Tic. Ltd. Şti.
Tel: 0545 778 84 86

3. Baskı, Ankara – 2023

Eser Yayın Kurulu Kararı: 24.06.2021/38

ISBN: 978-625-435-031-3

2023-06-Y-0003-2012

Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

KULLUĞUN ÖZÜ
DUA

DR. BAHATTİN AKBAŞ

Dua Nedir?

Dua, Allah’ın yüceliği karşısında insanın güçsüzlüğünü ve zayıflığını itiraf etmesidir. Sevgi ve saygı ile O’nun yardımını dilemesi, dünya ve ahirette iyilikler ihsan etmesini istemesidir. Üzerindeki sıkıntı, dert ve belayı gidermesini; günah, hata ve kusurlarını bağışlamasını talep etmesidir. O’na yalvarıp yakarması ve hâlini O’na arz etmesidir. (Ragıb ve İbn Manzûr, d.’a.v. maddesi)

Dua, insanın her zaman ve her yerde, doğrudan Rabbiyle kurabileceği kesintisiz bir iletişim biçimidir. Dua bir kulluk eylemidir. Üstün, aşkın bir varlığa, yani Allah’a yönelip kulluk bağı ile bağlanmanın, samimiyetle O’ndan yardım istemenin ifadesidir. İnsanın dünya ve ahirete yönelik ihtiyaçlarını karşılamada duanın çok önemli bir yeri ve değeri vardır. Dua ile hayat daha da anlam kazanır. İnsanın yaratılışında var olan dua etme yönelimi, onun kulluk bilincini her daim canlı tutar.

Dua bir kulluk eylemidir.

Dua; sınırlı, sonlu ve âciz olan insanın bütün benliğiyle sınırsız, sonsuz ve kudret sahibi olan Yüce Allah’a yönelip O’na dileklerini iletmesidir. Dua, kulun Rabbi ile kurduğu bir diyalogdur. Dua eden insan bütün zayıflığı ve acizliği ile isteklerini ancak Rabbinin yardımıyla elde edebileceğinin farkındadır. Dua Yaratan’a iman, O’na güven ve teslimiyettir; insanı içten ve dıştan kuşatan tehlikelere, gaflete, aldanmaya ve zararlı unsurlara karşı en iyi korunaktır.

Gaflet
Bir şeyin gerekliliği ortada iken bunu idrak edememek, unutmak, terk ve ihmal etmek.

İnsana verilen hayat, ümit ile korku arasında gidip gelen bir süreçtir. İnsanın beklentileri, arzuları, hayalleri, sevinçleri mutlulukları vardır. Bunun yanı sıra başarısızlıkları, hayal kırıklıkları, kötü tecrübeleri, sıkıntı ve bunalımları da vardır. Bizler, ümit ve korku arasında devam eden hayat serüveninde bir dayanağa ihtiyaç duyarız. Kendimize maddi ve manevi destekler ararız. Korku ve kederden emin olmak, bu dünya ve ötesine dair umutlarımızı gerçekleştirmek için çeşitli yollar deneriz. Her türlü olumsuzluktan emin olmak, emellere erişmek için en etkili yol duadır. Dua, insanın başvurduğu en güçlü kapı ve güven kaynağıdır. Kul endişe ve evhamlarından kurtulmak için dua ederken bazen istikrarlı davranamaz, bazen karamsarlığa bürünür. Bunun yanında duada devamlılığı ve ısrarı ihmal etmediği zamanlar da yaşar. İçtenliğiyle, bütün kalbiyle Rabbine yönelir, O’nun dualarına karşılık vereceğine inanır ve bu sayede huzur bulur.

Allah’ım!
Bizleri korktuklarımızdan emin,
umduklarımıza nail eyle.

Duanın Değeri

İnsanın tabiatında, Rabbine yönelme, O’na sığınma duygusu vardır. Bu itibarla dua fıtrî bir yönelimdir, tabiidir, doğuştandır. Aynı şekilde kâinatta yaratılmış olan her şey Allah’ı anmakta, O’nu yücelterek tesbih etmektedir. Bu yönüyle bütün varlık Allah’a duadadır. “Yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar Allah’ı tesbih ederler. Her şey O’nu hamd ile tesbih eder. Ancak, siz onların tesbihlerini anlamazsınız…” (İsrâ, 17/44) ayetiyle de bu vurgulanır. Allah yerlerin, göklerin, canlı ve cansızların, varlığın yaratıcısı ve sahibidir. Her şey O’nun kudretinin eseridir. Evrendeki her şey kendi lisanları ve hâl dilleriyle Yaratan’ı yüceltir, anar. O’na şükreder, ondan ister.

Kâinatın eşsiz bir parçası olan insan, Rabbine kulluk etmek üzere yaratılmıştır. Dua, insanın özünde vardır. Kur’an’da insanın Allah’a verdiği söz hatırlatılarak bir anlamda özü itibarıyla O’nunla kurduğu yakınlık ve irtibata dikkat çekilir. (A’râf, 7/172) Ezelden Rabbini bilen insanın en kıymetli yönü Rabbine yakınlığı, O’na yönelmesidir. Bu nedenle Sevgili Peygamberimiz “Allah katında duadan daha kıymetli bir şey yoktur.” buyurarak duanın kulluğun özü olduğunu belirtmiştir. (Tirmizî, Deavât, 1) İnsanın her an her koşulda bu samimiyeti devam ettirerek Rabbiyle bağını koparmamasını sağladığı için dua eşsiz bir değere sahiptir. İnsana her daim aczini hatırlatıp teslimiyetin tadına varmasını sağladığı için özeldir. Kendisinin sınırlı, güçsüz bir kul, el açtığı Yaratan’ının ise yaşatan, rızık veren, her şeye gücü yeten Allah olduğunun bilincine varmasını sağladığı için önemlidir.

Tesbih
etmek

Allah’ı eksik sıfatlardan uzak tutmak, O’nun şanının yüceliğini anmak.

Teslimiyet
Teslim olma, kendini verme, boyun eğme.

İnsanın maddi olduğu gibi manevi istek ve ihtiyaçları da vardır. Bunları sağlamak için kendisi çalışıp gayret gösterse de Allah’ın yardımına muhtaçtır. O’na sığınır, O’ndan güç ve yardım ister. Çaba insandan, başarı ise Allah’tandır. İnsan, özellikle aciz kaldığı, sıkıntıya düştüğü durumlarda Yüce Yaratıcı’ya sığınır. Daralıp bunaldığında, kaza, bela, sıkıntı anında “Allah” der. O’na sığınarak yalvarır, bir çıkış yolu göstermesini ister. Bu hâl, insanın fıtratında var olan bir durumdur. Dua da bu duygunun dışa vurumudur; dertlerin, sıkıntıların ilacı, kırık gönlün şifasıdır. Dua, Yaratıcı’ya kul olmanın göstergesidir. Dua kulluğun özü, ibadetin ta kendisidir. (Tirmizî, Deavât, 1)

Sınırlı bir varlık olan insan, Rabbine el açarak sınırsız, sonsuz, her şeye gücü yeten Allah’a bütün benliği ile yönelir, hâlini arz eder. Kalbinden geçenleri O’ndan ister. Yüce Allah’a karşı acziyetini itiraf eder. Kulun Allah’a yönelerek samimi duygularla dua edişi bir ibadettir.

Tenzih etmek
Kusurdan uzak tutmak, kusur kondurmamak.

Takdis etmek
Kutsal saymak, mübarek kabul etmek, yüceltmek.

Dua, herhangi bir zaman veya şartla kayıtlanmaksızın insanın her daim Rabbine yönelmesidir. Rabbimiz de bizden her ne vesileyle olursa olsun dua etmemizi istemektedir. “Beni anın ki ben de sizi anayım.” (Bakara, 2/152) buyuran Allah Teâlâ, kulunun her an kendisiyle birlikte olmasını ister. Sadece çaresizlik içinde ve zor şartlar altında değil, tehlike ve sıkıntılar atlatıldıktan sonra da insan Rabbiyle iletişim hâlinde olmalıdır. Nitekim ayette müminlerin bu durumu şöyle anlatılır: “Onlar ayakta dururken, otururken, yatarken hep Allah’ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışını düşünürler: “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın, seni tenzih ve takdis ederiz. Bizi cehennem azabından koru!” (Âl-i İmrân, 3/191) Bazı ayetlerde insanın ihtiyaç ve sıkıntılarının giderildiği, kendini emniyet içinde ve başarılı gördüğü durumlarda dua isteğinin zayıfladığı, Allah’tan yüz çevirdiği, kendi güç ve yeterliliğini gözünde büyütüp bencil ve zalimce hareket ettiği belirtilir: “Denizde bir tehlikeyle yüz yüze geldiğinizde Allah’tan başka bütün yardıma çağırdıklarınız kaybolup gider. O sizi kurtarıp karaya çıkardığında ise yüz çevirirsiniz. İnsanoğlu çok nankördür! (İsrâ, 17/67)

Diğer Dinlerde Dua

İlahi dinler, insanın dinî inanç ve duygularını canlı tutmak ve yaratıcısıyla iletişimini devamlı hâle getirmek maksadıyla dua kavramını önemsemişlerdir. Bazı dua ve ibadetlerin insan için bir görev hâline getirilmesinde söz konusu iletişimi etkili ve sürekli hâle getirme amacı güdülmüştür. Söz gelimi İslam’ın temel ibadetlerinden olan namaz ibadetiyle Allah’a bağlılığını dile getiren insan, her daim O’nu hatırlayarak Rabbiyle iletişim hâlinde bulunmuş olur. Dinlerde dua muhteva, şekil ve anlatım biçimine göre bazı türlere ayrılır. Asıl ve en yaygın olanı yalvarıp yakarmadır. Bu tür duada insan bir kötülükten kurtulmayı veya bir iyiliğe kavuşmayı diler. Diğer bir tür de şükür ve hamdetmedir. Bu ise kabul ettiği bir dilek ve istekten dolayı Tanrı’yı üstün vasıflarını sayarak yüceltmektir.

Sinagog
Yahudi tapınağı, havra.

Hemen bütün ilkel kabile dinlerinde güneş doğarken ve batarken, ekim ve hasat zamanlarında kurallara bağlı olarak dua etme geleneği mevcuttur. Dua esnasında kutsal eşyanın öpülmesi, okşanması, çıplak ayakla etrafında dönülmesi vb. hususlar bu dinlerin bariz özelliklerindendir. Hint mistisizminde “yoga”ya dayanan ibadetsiz bir dua türü vardır. Hinduizm’de dua inandırıcı sözlerle yapılır; ortak dua sembolü “om”dur. Budizm’de yüce varlığa karşı belirli bir dua söz konusu olmamakla beraber Buda’ya dua etmek ve ondan istekte bulunmak geleneği hâkimdir. Şintoizm’de dua, mabet veya evde tanrılara pirinç ve pirinç şarabı sunmakla yerine getirilir.
Yahudilik’te dua Allah’a yaklaşma vesilesi olarak kabul edilir. İbranice ‘tephillah’ dua anlamına gelir. Yahudiler ayakları bitiştirmek, diz çökmek, baş eğmek, elleri göğe açmak ve Kudüs’e yönelmek suretiyle dua ederler. Günümüzde Yahudiler günde üç defa (sabah, öğle, akşam) dua ederler. Ayrıca sinagogda cumartesi (sabbat) ve bayram günlerinde bunlara ek dualar ilave edilir. Dua öncesinde temizlik yapmak ve özel ayin elbisesi giymek gerekir. Duaların büyük bir kısmını ihtiva eden Mezmurlar hem Yahudi hem de Hristiyanlarca dua sırasında okunmaktadır.
Hristiyanlık’ta da dua tanrıya ulaşma, onu tanıma ve vicdanın sesi olarak nitelendirilir. Duada Hz. İsa temel unsuru teşkil etmekle beraber Allah ve Rûhulkudüs de duanın önemli rükünlerindendir. Günümüzde Hristiyanların günlük (sabah, öğle, akşam), haftalık (pazar) ve yıllık (paskalya) olarak keşişler ve rahipler gözetiminde manastırlarda yaptıkları dua geleneği oldukça uzun bir geçmişe sahiptir. Katolik kilisesinde günde yedi ayrı dua saati bulunmaktadır. Ortodoks kilisesinin geleneğinde gün batarken okunan “vesperum” günün ilk duasını teşkil eder. Genel olarak kiliselerdeki dua şekilleri pek fazla değişiklik göstermez.
Dinlerin manevi ve ahlaki mahiyetlerinin o dinlere ait dualara büyük ölçüde yansımış olduğunu söylemek mümkündür. (DİA, Cilacı, Osman, Dua, mad.)

Niçin Dua Ederiz?

Varlıklar arasında en üstün yaratılışa sahip olan insandır. İnsanın akıl, irade, düşünme, ifade yeteneği gibi pek çok üstün özelliği vardır. Aynı zamanda sınırsız istekleri, ihtiyaç ve arzuları, zayıf yönleri de bulunmaktadır. İnsan âcizdir, başkalarının yardımına muhtaçtır, her istediğini her zaman elde edemez. Bir yandan nefsinin arzuları tarafından kuşatılmıştır, nefis mücadelesi içindedir; diğer yandan kendisini doğru yoldan alıkoymak için çabalayan şeytanla savaşır. Hayatın türlü sıkıntı ve zorlukları içinde çetin bir hayat mücadelesi verir. Maddi manevi sıkıntılar, hastalıklar, afetler, krizler, bela ve musibetler hayatla iç içedir. Tüm bunlar karşısında insan kendisini güçsüz ve yalnız hissedebilir. Ancak Rabbine sığındığında ve O’ndan yardım dilediğinde rahatlayarak huzur bulur.

Musibet
Beklenmedik bir zamanda gelen kötülük, sıkıntı veren durum.

Rızâ-i ilahi
Allah’ın kulundan memnun olması.

Tevekkül
Hedefe ulaşmak için gerekli olan maddi ve manevi sebeplerin hepsine başvurduktan ve yapacak başka bir şey kalmadıktan sonra Allah’a dayanıp güvenmek ve ötesini Allah’a bırakmak.

Dua, kulluk bilincini canlı ve devamlı hâle getirir. Bu şekilde Rabbine yaklaşan insan, ilahi rahmetten, rızâ-i ilahiden nasiplenmiş olur. Sadece kulluk yolculuğunda değil insani, vicdani ve ahlaki gelişiminde de önemli bir adım atar. Kendisi için gerekli olan erdemleri bu yolla kuşanır, zihni daha duru hâle gelir, duadan aldığı moral ve manevi destekle kendisini daha güçlü hisseder. Sıkıntıların kıskacından kurtulur, gerginlik ve stresten bu vesileyle uzaklaşır, rahatlar. Maddi olandan sıyrılır, manevi bir lezzet tatmanın farkındalığını yaşar, tazelenir ve olgunlaşır. Hayır ve şerrin Allah’tan geldiğine inanarak, teslimiyet ve tevekkülle hâlini Allah’a arz eden insan, ya istediği şeye bu dünyada nail olur ya da duası ahirete saklanır ve bu vesileyle kendisinden bir kötülük silinir. (İbn Hanbel, III/18)

“Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?”

Dua ve diğer ibadetler, insanın Rabbine yönelişini ifade eder. Aynı zamanda dua, Allah ile kul arasında canlı bir ilişki ve haberleşme vesilesidir. Duada Allah ile kul arasında bir vasıta yoktur ve bu sebeple dua kulluk makamlarının en önemlisidir. (Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, X, 374, 375) Kur’an, insana değer katan unsurun Rabbine yönelerek dua etmesi olduğuna dikkat çeker; “De ki: Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?” (Furkân 25/77) Hadislerde de duanın önem ve değeri vurgulanır; affa, bağışlanmaya vesile olacağı bildirilir. Allah’ı güzel isimleriyle anan kimsenin günahlarının deniz köpükleri kadar çok olsa da affedileceği ifade edilir. (Buhârî, Deavât, 65)

İnsan her hâlükârda Allah’a el açmayı ihmal etmemeli, korkularını O’na arz etmeli, O’ndan bağışlanma dilemelidir. Allah bu vesile ile kuluna cevap verecektir. (Bakara, 2/152) Kulun işlediği kusurlardan kurtulması ve affı Rabbine dönmesi ve yönelmesiyle olur. (Müslim, Tevbe, 29) İslam’a göre kulun Allah’a yönelişi O’nun ilgisini ve rahmetini kazanmaya sebeptir. Bunun için önce kul harekete geçmeli, istemeli ve Rabbine yönelmelidir. Allah kendisine tam bir teslimiyetle dönüş yapan, kendisinden bağışlanma dileyen ve dua edenleri çok sever. Nitekim Hz. Peygamber bir hadisinde Allah’ın kendisine tövbe edilmesinden duyduğu sevinci, çölde devesini kaybedip sonra bulan kimsenin sevincine benzetmiştir. (Müslim, Tevbe, 2) Ve Yüce Allah şöyle der; “Kullarım sana beni sorduklarında bilsinler ki şüphesiz ben yakınım, bana dua ettiğinde duacının dileğine karşılık veririm. Şu hâlde benim davetime gelsinler ve bana iman etsinler ki doğru yolu bulsunlar.” (Bakara, 2/186)

Feraset
Hemen anlama, çabuk kavrama, zihin uyanıklığı, anlayış.

İnsan, hayatta kendisine gerekli olan erdemlere, ahlaki güzelliğe, mutluluğa dua ederek ve sonuçta hayır ve şerrin Allah’tan olduğuna inanarak ulaşır. Zihin duruluğu, manevi güç, feraset, sağduyu ve rahatlık dua, ibadet ve Allah’a sığınmayla mümkün olabilir. Rabbini bilme ve yüceltme kula güç ve rahatlık sağlar.

Kime Dua Ederiz?

Allah kendisine dua edenleri işitir. O, kimsenin görmediğini gören, duymadığını duyandır. O, kimsesizlerin kimsesi, yardıma muhtaçların yardım edeni, ümitsizlerin ümididir. Allah, kendisine yönelen gönülleri bilir. Dilden, gönülden gelen niyaz ve isteklerden haberdardır. İnsan bunu bilerek dua etmeli; kabul olunmadı diye ümitsizliğe düşmemelidir. Belki istediği o an kişi için hayırlı değildir veya dileği kendisine daha sonra verilecektir. İnsan duaların karşılığının bir şekilde verileceğini bilmelidir. Allah, rahman ve rahim oluşunun gereği kullarının dileklerini işitip bunlara sevindiği gibi aynı zamanda bunlara cevap da verir. O, hep bizimledir. Sıkıntılarımızı gideren, gönülleri genişleten, huzur verendir; rahmeti, ikramı, ihsanı, bağışı boldur. O’nun hazineleri vermekle asla eksilmez.

Niyaz
Allah’a yalvarıp yakarmak, dua etmek.

Duada yegâne yöneliş Yüce Allah’adır. Ancak O’na dua edilir ve yalnız O’ndan yardım istenir. Rabbimiz bizden sadece kendisine dua etmemizi istemektedir. Allah’tan başkasına, putlara veya başka yaratılmışlara dua ve ibadet edilmesi Kur’an’da kesinlikle yasaklanmıştır. (Şuarâ, 26/213) Kur’an’a göre Allah’tan başkasına dua edenler, ağzına su gelsin diye suya doğru ellerini açan, fakat elleri boş kalan kimselere benzerler. (Ra’d, 13/14) Allah’ın dışında kendilerine dua edilenler de O’nun kulları ve yarattıklarıdır. (A’râf, 7/194, 195) Allah’tan başkasına dua etmek “açık bir sapıklıktır.” (Hâc, 22/12, 13) ve “kâfirlerin yaptığı dua boşuna yapılmış bir duadır.” (Mü’min, 40/50)

O’nun hazineleri vermekle asla eksilmez.

Allah Teâlâ, maddi ve manevi olarak bizlere sayılamayacak kadar nimet vermiştir. Bizi insan olarak var eden ve yaşatan Rabbimizi unutmamak ve O’na şükretmek insan olmamızın bir gereğidir. Rabbimize karşı teşekkür hem dilimizle hem de güzel davranış sahibi olmakla yerine getirilir. Allah kendisini tanıyan ve ibadet edeni, kendisinden isteyeni, dua ve şükredeni sever. Dua ve şükür, nimetlerin artmasına vesile olup insanları Allah katında değerli kılan özelliklerdir. Dua, kulu Rabbine yakınlaştıran ve onu dinginliğe, huzura kavuşturan bir kulluk eylemidir. Ayet ve hadislerde duaya teşvik eden pek çok örnek yer alır: “Rabbinize yalvararak ve gizlice dua edin.” (A’raf, 7/55) “Korkarak ve umarak O’na dua edin.” (A’raf, 7/56) “Ey Allah’ın kulları! Size dua etmenizi tavsiye ederim.” (Tirmizi, Deavât, 102) “Duayı terk etmek isyandır, günahtır.” (Heysemi, Ed’ıye, 2, No: 17194) “Dua etmekte aciz olmayın, çünkü dua eden hiçbir insan helak olmaz.” (İbn Hıbban, Ed’ıye, No:871)

Rabbinize
yalvararak ve
gizlice dua edin.

Nasıl Dua Edelim?

Dua eden insan, kendisini yaratarak türlü nimetler ihsan eden, her şeye kâdir olan, sınırsız lütuf ve ikram sahibi Âlemlerin Rabbiyle baş başadır. Hâlini O’na arz eder, sıkıntı ve dileklerini O’ndan ister. Bunda esas olan samimiyettir, içtenlikle, riyasız, kalpten yapılan dualar muhakkak işitilir. Yeter ki kul inanan bir kalple samimi bir dille Rabbine sığınsın. O’nun huzurunda olduğunun bilinciyle, ciddiyet ve edeple hareket etsin. Zira Allah, ciddiyetten uzak ve umursamaz bir kalp ile yapılan duaları kabul etmez.” (Tirmizî, Deavât, 65)

Kâdir
Her şeye gücü yeten.

Riya
Allah için yapılması gereken amel ve ibadeti kullara gösteriş olsun diye yapmak, ikiyüzlülük.

Acziyet
Acizlik, beceriksizlik, güçsüzlük.

Huşu
Allah’ın huzurunda olduğu bilinciyle tevazu göstermek ve O’na boyun eğmek.

İhlas
Bütün davranış ve sözlerde sadece Allah’ın rızasını gözetmek.

Hamd ve sena
Allah’a olan şükran duygularını bildirmek.

Salât ve
selam
Hz. Peygamber için okunan ve Allah’ın rahmet ve selamının onun üzerine olması dileğini ifade eden dualara verilen genel isim.

Mümin, dua esnasında Allah’a karşı derin bir saygı ve sığınma tavrı ile belli bir disiplin içindedir. Allah’ın huzurunda güçsüzlüğünü, eksikliğini kabul eder. Bu bilinç ile ellerini Rabbine açarak dileklerini sunar. Edep içerisinde boynunu büker. Bu edebin temelinde kulun kibir, gösteriş, kabalık ve acziyet gibi ahlaki kusurlardan temizlenmesi vardır. Allah’ın huzurunda olanlar büyüklenmezler. Aksine O’nun büyüklüğünün bilincinde olarak sadece O’na secde ederler. Allah’ı anan kimse gafletten sıyrılır. Huşu içinde Rabbine yalvarır. Rabbini saygıyla ve sesini yükseltmeden anar. Dua esnasında dil ve dudaklara gönül ve ruh da katılır. Eller, dil ve kalp hep birlikte Allah’a yönelir. Dua ederken ümitvar olmak gerekir. Kul, ihlas ve huşu içerisinde Allah’a yalvarmalıdır. Gönülden, alçak sesle, dengeli ve ölçülü biçimde, günahlara pişmanlık duyularak, mümkünse kıbleye yönelerek ve Allah’ın adıyla başlanarak dua edilmelidir. Duanın kabulü hususunda acele edilmemeli, kabul edileceğine inanılarak ısrarla duaya devam etmelidir.

Yediği, içtiği, giydiği
haram olan birinin
duası nasıl kabul edilsin?

Duaya Eûzü Besmele, Allah’a hamd ve Peygamber’e salât ile başlanmalıdır. Hz. Peygamber “Biriniz dua ettiği zaman, Allah’a hamd ve sena ile başlasın, sonra Peygambere salât ve selam etsin, sonra dilediği duayı yapsın.” buyurmuştur. (Ebû Dâvûd, Salât, 358) Mümin, duaya başlamadan önce Allah’a tövbe ederek günahlarından temizlenmeli ve ihlasla affını dilemelidir. Zira kendisini haramlardan arındırmaktan yoksun, gafil ve günahkâr bir insanın duasının bir anlamı yoktur. Nitekim Resûlullah (s.a.s.) uzun yolculuklar yapmış, üstü başı tozlanmış, saçı başı dağılmış, ellerini göğe uzatarak, “Yâ Rab, yâ Rab!” diye yalvarıp yakaran bir adamdan söz etmiş ve “Fakat onun yediği haram, içtiği haram, giydiği haramdı. Haram ile beslenirdi. Peki, böyle birisinin duası nasıl kabul edilsin?” buyurmuştur. (Müslim, Zekât, 19)

Azamet
Büyüklük, ululuk, yücelik.

Dua sırasında avuçlar yukarıya gelecek şekilde elleri açık tutmak, niyazın anlamına uygun bir hâldir. Ellerin yukarıya, göğe doğru kaldırılması göklerin yücelik ve azameti temsil etmesi sebebiyledir. Hz. Peygamber dua ederken bazen koltukaltlarının beyazlığı görünecek kadar ellerini kaldırmıştır. (Buhârî, Deavât, 23) Hz. Peygamber, “Allah’a avuçlarınızı yukarıya getirerek dua edin, ellerinizin tersini değil. Duayı bitirdiğiniz zaman da ellerinizi yüzünüze sürün.” (Ebû Dâvûd, Salât, 358) şeklinde tavsiyede bulunmuştur. Semaya açılan eller dua bitiminde yüze sürülür. Bu konuda Peygamberimiz (s.a.s.) ise, “Şüphesiz Rabbiniz son derece hayâ ve kerem sahibidir. Kulu O’na elini kaldırdığı zaman, o elleri boş çevirmekten hayâ eder.” (Ebû Dâvûd, Tefrîu ebvâbi’l-vitr, 23) buyurmuştur. Dua bittiğinde “âmin” ve “Ya Rabbi! Duamı kabul et.” (İbrâhîm, 14/40) denilmeli, Peygamberimize salât ve selam getirilmelidir; Kur’an’ın ilk suresi olan ve dua anlamı taşıyan Fatiha da okunabilir. “Biriniz “âmin” dediği zaman gökteki bir melek de “âmin” der. (Hemmâm b. Münebbih, Sahîfetü Hemmâm, No: 10) anlamındaki hadis duanın sonunda “âmin” demenin önemini belirtir.

En güzel isimler
(el-esmâü’l-hüsnâ) Allah’ındır.
;O hâlde O’na,
o güzel isimlerle dua edin.

Dua esnasında Allah’ın güzel isimlerini (esmâ-i hüsnâ) zikretmek güzel bir davranıştır. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de de “En güzel isimler (el-esmâü’l-hüsnâ) Allah’ındır. O hâlde O’na, o güzel isimlerle dua edin.” (A’râf, 7/180) buyrulmuştur. Sabır ve namazla Allah’tan yardım dilemek Kur’an’da zikredilen hususlar arasındadır. (Bakara, 2/153) Kabul olacağına inanarak, yalvararak, ısrarla, ümit ve korku içinde dua edilmelidir. Duada meşru şeyler istenmeli, ölçülü olunmalı ve aşırıya gidilmemelidir. Duaların makbul zamanları arasında zikredilen seher vakitleri, Cuma günleri, Ramazan ayı, Kadir geceleri gibi özel anlar bilhassa değerlendirilmelidir.

Sevgili Peygamberimiz dua konusunda da hem sözleri hem de yaşantısıyla örnek bir tablo çizmiştir. Dua, onun hayatının her anını kuşatmış, gece gündüz, varlıkta ve yoklukta, sabır ve şükürde Rabbini anmaktan vazgeçmemiştir. Sabah uyandığında, gece yattığında, herhangi bir işe başladığında, sevincinde ve kederinde her anını duayla zenginleştirmiştir. Sade, özlü ve samimi bir dille her hâlini Rabbine arz etmekten, O’ndan istemekten ve yine O’na sığınmaktan geri durmamıştır.

Dua Manevi Kalkandır

Dua mümine güç, kuvvet, dayanma ve başarma azmi verir. Yalnız olmadığını, kendisini duyan ve gözeten Rabbini hatırlatır. Dua; kulun ümididir. Rabbine bağlılığının en güzel ifadesidir. Dua, sıkıntı, bela ve olumsuzluklardan kurtuluş, ebedî bir huzurdur. Dua, âciz ve sınırlı olan kulun sonsuz kudret sahibi Allah ile kurduğu bağdır, manevi bir köprüdür. Kul dua ile rahmet kapılarını çalar. İnsan Rabbini anarak ve dua ile huzura ve saadete kavuşur. Nitekim Rabbimiz “Bilesiniz ki, kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” buyurur. (Ra’d, 13/28)

“Bilesiniz ki,
kalpler ancak Allah’ı anmakla
huzur bulur .”

Mümin, dua ile Rabbini yüceltir, O’na duyduğu derin saygıyı itiraf eder. O’nun yegâne yaratan ve her şeyi işiten olduğunu ortaya koyar. Allah’a karşı kulluğunu kabul eder, Rabbinden rahmetini diler. Dua eden kimse, Allah’ı anar, O’nun sevgisini kazanır. Yalvararak ve gizlice, korkarak ve umarak O’ndan yardım ister. (A’râf, 7/55, 56)

Sevgili Peygamberimiz ümmetini her zaman dua konusunda teşvik etmiştir. “Ey Allah’ın kulları! Size dua etmenizi tavsiye ederim.” (Tirmizî, Deavât, 102), “Biriniz dua ettiği zaman istediğini çokça istesin. Çünkü Allah’a hiçbir şey büyük ve çok gelmez.” (İbn Hıbbân, Ed’ıye, No: 896) “Allah’ın fazlından isteyin, çünkü Allah kendisinden bir şey istenmesini sever.” “Dua, ibadetin özüdür.” (Tirmizi, Deavât, 1) “Allah katında duadan daha şerefli bir şey yoktur.” (Tirmizi, Deavât, 1) hadisleri bunlardan sadece bir kısmıdır.

Duayı terk etmek ise isyan ve günah olarak tanımlanmıştır. (el-Heysemî, Ed’ıye, 2, No: 17194) Çünkü dua etmeyen insan; hem Allah ve Peygamber’in “dua edin” emrine uymamış hem de büyüklenmiş ve kendisini müstağnî görmüştür. Bu durum, “kulluk” ile bağdaşmaz ve Allah’ın gazabına neden olur. “Dua, müminin silahıdır, dinin direğidir, göklerin ve yerin nurudur.” (Hâkim, Deavât, No: 1812) anlamındaki hadis, duanın mümini birtakım sıkıntı, kaza ve belalardan koruyacak olan manevi bir kalkan olduğunu ifade eder. İnsan dua ederek Allah’tan kendisini kazalardan, belalardan, afetlerden, her türlü olumsuzluktan ve kötülüklerden korumasını ister. Kul, gereğine uygun, içten, samimiyetle ve ihlasla dua ederse, Allah onu korur. Bu suretle dua, müminin koruyucu bir silahı olur. Rabbimiz, Kur’an’ın hemen başında, ilk suresi olan Fatiha’ da; “Bizi sırat-ı müstakime, dosdoğru yola ilet.” (Fâtiha, 1/6) buyurarak bizlere hem duayı emreder hem de nasıl ve neyi isteyeceğimizi öğretir.

Müstağni
Gözü gönlü tok, elindekiyle yetinmesini bilen (kimse).

Sırat-ı
müstakim

Gerçeğe götüren doğru yol anlamında bir Kur’an tabiri.

Tekâmül
Tamamlanmak, mükemmelleşmek.

Allah’ı anmak; O’na sığınmak, af dilemek, dua etmek, Allah’ın rızasına ulaştırır. Kulu Allah’a yakınlaştırır. Allah dua edene karşılık verir. Allah’ı anan kimseyi Allah da anar. Duanın fayda verdiğine inanmak kişiyi huzurlu kılar. Gerek ihtiyaçlar ve hatalar yüzünden Allah’a el açmak, gerekse nimetleri sebebiyle O’nu hatırlamak kişide psikolojik bakımdan bir rahatlık, huzur ve mutluluk doğurur. Ahlaki arınmaya ve yücelmeye, kişiliğin tekâmülüne neden olur. Dua ve ibadetle meydana gelen yakınlaşma Allah’ın sevgisine, bu sevgi de kulda duyarlı bir vicdan ve sağduyunun doğmasına sebeptir. Nitekim Hz. Peygamber, “Allah’ım! Hatalarımı kar ve dolu suyu ile temizle; beyaz elbiseyi kirden arındırdığın gibi kalbimi günahlardan arındır.” buyurmuştur. (Buhârî, De’avât, 38, 43-45) Böylece o, duanın işlenen hata ve günahların insan vicdanındaki izlerini gideren ve ruhi arınmaya vesile olan etkisini vurgulamıştır. Dua korunmadır; sıkıntı ve belayı defetmek ve Allah’ın rahmetine ulaşmak için bir sebeptir. Elinden gelen her şeyi yapan ve çaresiz kalan kişinin Allah’a olan samimi yönelişi bazen ona mucizevi bir şifa ve kurtuluş sağlar. Nitekim çaresiz kalmış bazı hastalarda duanın iyileştirici etkisine tanık olunmuştur. Bu süreçte hem kendisinin hem de başkalarının onun adına dua etmesi hastalığının iyileşmesinde etkili olur. Sonsuz şifa kaynağı, Şâfi olan Allah’a dua etmek bir tedavi/terapi etkisi meydana getirir. Kişinin başına gelen sıkıntılı durumlarda hem sabır ve dayanma göstermesi hem de namaz ve dua ile Allah’tan yardım dilemesi istenir. Çünkü zikir ve dua insana güç ve moral verir. Allah’ı ananları melekler kuşatır, üzerlerini rahmet ve sekînet kaplar. Dua, zikir, tesbih gibi fiiller, günahların affına, sıkıntılardan kurtuluşa vesiledir.

“Allah’ım!
Hatalarımı kar ve dolu suyu ile temizle;
beyaz elbiseyi kirden arındırdığın gibi
kalbimi günahlardan arındır. “

Bedduadan Sakınmak

Dua kulun saygı, minnet ve muhabbetle Rabbinden lütuf ve hayır istemesidir. Kişinin kendisi veya başkaları için kötü dilekte bulunması ise bedduadır. Nitekim ayette Rabbimiz, “İnsan, şerri de hayrı istediği gibi ister. İnsan pek acelecidir!” buyurur. (İsrâ, 17/11) Dua bilerek ve düşünerek yapılmalıdır. İnsan, aceleci olduğundan istediği şeyin hakkında hayır mı şer mi olduğunu bilmeden dua veya beddua etmemelidir. İnsan daima Allah’tan hayırlı olanı istemelidir. Bir şeyin hayır veya şer olduğunu en iyi bilen Allah’tır. İnsanın hayır zannettiği şer, şer zannettiği hayır olabilir. (Bakara, 2/216)

Sekînet
İç huzura kavuşmak, telaştan kurtulmak, temkin sahibi, ağırbaşlı olmak.

Müslüman kendisi, yakınları ve diğer Müslümanlar, hatta bütün insanlar için hayır dua etmeli, beddua etmemelidir. “Allah belanı versin”, “canın cehenneme”, “Allah canımı/canını alsın.”, gibi beddualar, İslami edebe uygun değildir. Hz. Peygamber bir sıkıntıdan dolayı bile olsa ölümü dilemeyi yasaklamıştır: “Sizden biriniz başına gelen bir sıkıntıdan dolayı ölümü temenni etmesin.” (Buhârî, Deavât, 29; Müslim, Dua, 10) “Kendinize beddua etmeyin, çocuklarınıza beddua etmeyin, mallarınız için de beddua etmeyin.” (Müslim, Zühd, 74) “Allah, anne babasına lanet edene/beddua edene lanet eder.” (Müslim, Edâhî, 43)

İnsan,
şerri de hayrı istediği gibi ister.
İnsan pek acelecidir.

Kişi bazı durumlarda öfkesine hâkim olamayıp kendisi ve sahip oldukları için beddua edebilmektedir. Böyle bir durumda bedduası kabul olduğunda bunun zararı yine kendisine dokunacaktır. Hz. Peygamber, bazı durumlar haricinde ve mecbur kalmadıkça beddua etmemiş; Müslüman’ı lanet etmekten, kötü duadan sakındırmıştır: “Ey Allah’ın Elçisi! Müşriklere beddua et.” denildiğinde, “Ben lanetçi olarak gönderilmedim, rahmet olarak gönderildim.” buyurmuştur. (Müslim, Birr, 87) “Sadık mümine lanetçi olmak yakışmaz.”; “Lanetçiler, kıyamet gününde şefaatçi ve tanık olamayacaklardır.” (Müslim, Birr, 84) şeklinde uyarılarda bulunan Allah Resûlü, Uhut Savaşı’nda yüzü yaralandığında, “Allah’ım! Kavmimi bağışla, çünkü onlar, bilmiyorlar.” diye dua etmiştir. (İbn Hıbbân, Ed’ıye, No: 973) Ancak kendilerini yok etmek için Medine’ye saldıran Mekke müşriklerine Uhut Savaşı’nda; “Allah’ım! Peygamberlerini yalanlayan ve insanları senin yolundan alıkoyan şu kâfirleri helak et, onlara rezillik ve azap ver.” demiştir. (Hâkim, Deavât, No:1868) Hendek Savaşı esnasında müşrikler için “Ey kitabı indiren, hesabı süratli olan, güçlü toplulukları helak edebilen Allah’ım! Müşriklerin kökünü kes ve onları darmadağın et!” diye dua etmiştir. (Buhârî, Deavât, 58)

Mümine
lanet etmek yakışmaz.

Mazlumun duasının da geri çevrilmeyeceği bildirilmiş; Allah Resûlü mazlumun bedduasından sakınılmasını tavsiye etmiştir: “Mazlumun bedduasından sakının, çünkü mazlumun bedduası ile Allah arasında perde yoktur.” (Abdürrazzâk, Dua, V, 216) “Mazlumun duası bulutların üzerine taşınır, sema kapıları onun için açılır, şanı Yüce Allah şöyle buyurur: Belli bir zaman sonra da olsa mutlaka sana yardım edeceğim.” (İbn Hıbbân, Ed’ıye, 874)

Müşrik
Allah’a
ortak koşan kimse.

Mazlum
Haksızlığa uğrayan ve baskı altında ezilen, zulüm gören kimse.

Hangi Konularda Dua Etmeliyiz?

İnsanın Allah’tan bir iyilik ve nimet istemeye, bir beladan ve sıkıntıdan kurtulmaya yönelik olarak yaptığı dualar hayır dualardır. Rabbimiz, “İnsan hayır dua etmekten usanmaz…” (Fussılet, 41/49) buyurarak insanın hayır istemeye meyilli olduğunu bildirmiştir. Hz. Peygamber de her şeyin hayırlısı isteyerek “hayır duayı” teşvik etmiştir: “Allah’ım! Senden istenen şeylerin hayırlısını, duanın hayırlısını, kurtuluşun hayırlısını, işlerin hayırlısını, sevabın hayırlısını, hayatın hayırlısını, ölümün hayırlısını istiyorum.” (Hâkim, Deavât, No: 1911)

Mazlumun bedduasından sakının.

Ayet ve hadislerde zikredilen duaların önemli bir kısmı insanın temel istek ve ihtiyaçlarıyla ilgilidir. Beden ve ruh sağlığı, dünya ve ahiret mutluluğu, nimetlerin devamı gibi dileklerin yanında istenmeyen durumlardan Allah’a sığınma duaları da bunlardandır. Hastalık, tabii âfet, fakirlik, nefis ve şeytan, sıkıntı ve üzüntü, zulüm, düşmanlık, borç, darlık, güçsüzlük, cehennem ve kabir azabı sakınılan durumlar arasındadır. Ayrıca doğum, ölüm, yolculuk, ibadet, yeme, içme, yatma, uyuma, rüya görme, uyanma, alışveriş gibi hemen her faaliyet de dua konusu olabilir. Buradan hareketle duanın hayatla her daim iç içe olduğunu söylemek mümkündür.

Hz. Peygamber’in duaları özlü ve kapsamlıdır. İnsanlar arasında çıkan anlaşmazlıklar, insanın şerefini düşüren cimrilik, korkaklık, tembellik gibi kötü huylar, fakirlik, zenginlik, ahlaki zayıflık onun en çok sakındığı durumlardır. Hz. Peygamber’in; “Allah’ım! Ürpermeyen kalpten, doymayan nefisten, fayda vermeyen bilgiden ve kabul olmayan duadan sana sığınırım.” (Müslim, Dua, 73) duası bunlara güzel bir örnektir.

İnsan Allah’tan hidayet, takva, iffet ve günahların affı gibi manevi istekler niyaz etmelidir. Tembellik, ikiyüzlülük, kötü ahlak gibi vasıflardan Allah’a sığınmalı; sadece kendi nefsi için değil; anne-babası, çocukları, yakınları ve bütün müminler için dünya ve ahirette iyilik ve güzellik talep etmelidir. Dua ederken diğer mümin kardeşlerini ve ölen Müslümanları da anmalı; onların af ve mağfiretini dilemelidir. İnsanı hata ve günaha sevk eden, kötülüğe meylettiren her türlü söz ve eylemden, kin ve hasetten, duyarsız bir kalpten, faydasız bilginin veya cahilliğin doğuracağı kötülüklerden korunmak da dualarda zikredilmelidir. Kalpleri birleştirecek sevgi, merhamet, gönül ve ahlak güzelliği talep edilmelidir.

Hidayet
Dünya ve ahiret mutluluğunu sağlayacak yolu göstermek.

Takva
Dinin emir ve tavsiyelerine uyma, haram ve yasaklarından kaçınma hususunda gösterilen titizlik.

İffet
İnsanın bedenî ve maddi hazlara aşırı düşkünlükten korunmasını sağlayan erdem.

Af ve
mağfiret

Bağışlama ve sorumluluktan kurtarma; birinin kusurunu ifşa etmeyip bağışlama.

Kur’an ve sünnette çok sayıda dua örneği olmakla birlikte, bunların aynısını telaffuz etme zorunluluğu yoktur. Müslüman, Allah’a karşı övgü ve dileklerini içinden geldiği gibi sunabilir. Duada belirli bir dilin kullanılma mecburiyeti de yoktur. Dua sevgi ve samimiyetle, ihlasla, icabetinden emin olunarak edilmelidir. Söz gelimi şöyle bir dua örnek olarak zikredilebilir:

Allah’ım ömrümü bereketli eyle!

“Allah’ım! Senin her şeye gücün yeter. Sen açıkladığım ve gizlediğim her şeyimi bilirsin. Bana merhamet et ve kalbimi merhamet ve sevgiyle doldur. Boşa çaba harcamaktan, vakti boş yere geçirmekten, düzensizlikten, başarısızlıktan, insanlara, çevreme ve kendime zarar vermekten sana sığınırım.

İcabet
Bir çağrıya gitme, bir buyruğa, isteğe uyma.

Nifak
Geçimsizlik, anlaşmazlık, ara bozuculuk.

Zillet
İnsanın aşağılanmasına yol açan zayıf ve itibarsız konum.

Allah’ım bizi mükemmel bir iman ile süsle. Bizi bağışla, doğru yola ilet, bize merhamet et, hayırlı rızıklar ver, hayır kapılarını aç. Allah’ım! İkiyüzlülükten, nifaktan, kötü ahlaktan, fakirlikten, yokluktan, zilletten, verdiğin nimetin yok olmasından, sağlığın bozulmasından, ansızın bir musibete uğramaktan, her türlü gazabından zulmetmekten ve zulme uğramaktan sana sığınırız.”

Allah’ım! İmanımı kuvvetlendir, güzel amellerimi artır ve ahlakımı güzelleştir. Beni sadece kendini düşünen, diğer insanlara karşı ilgisiz, bencil ve kibirli insanlardan yapma. Bizi cömert kullarından eyle. Allah’ım! Beni arkasından iyilik ve güzellikleri konuşulanlardan eyle. Sevmediğin her hâli benden uzak kıl. Beni hayatım, davranışlarım ve sözlerimle seni ve İslam’ı en güzel anlatan insanlardan eyle. Ömrüme ve işlerime bereket getir. Beni faydasız işlere ve boş eğlencelere dalıp görevlerini, ibadetlerini unutanlardan eyleme. Allah’ım! Sen, sana açılan elleri boş çevirmezsin. Bize, idrak, sorumluluk, kuvvet, hayat ve dirilik ver. Kulluk ve iyilik bilinci ver. Gören göz, gören kalp, kendini bilmek, sabır, samimiyet, irfan nasip et. Tüm Müslümanlara Kuran ve sünneti anlama, yaşama bilinci ver. Dünyada huzur, barış ve mutluluk; insan onuruna saygılı bir hayat; ahirette cennet nasip et, bizi koru, dualarımızı kabul et. Merhamet et Allah’ım. Amin…

Allah’ı Zikretmek de Duadır

Zikir, Rabbimizi dille ve kalple anmak demektir. Allah’ın birliğini, yüceliğini ve kudretini ifade eden, O’nu öven ve noksan sıfatlardan tenzih eden cümleleri söylemek hem zikir hem de duadır. Tahmid (elhamdülillah), tesbih (sübhânallah), tehlîl (lâilâheillallah) gibi Allah’ı yücelten zikirler O’na yakınlığı, O’nunla irtibatı ve O’nun rızasını amaçlayan sevgi ve hürmeti ifade eder. Ayrıca tahmid, tesbih, tehlil ve salât cümleleri duaya hazırlık amacıyla da okunabilir.

Allah’ım!
Sen her türlü
eksiklikten uzaksın.

Rabbimiz kitabında bizlere O’nu nasıl yücelterek anacağımızı öğretir: “De ki: “Ey mülkün gerçek sahibi olan Allah’ım! Mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden çekip alırsın. Dilediğini yüceltirsin, dilediğini de alçaltırsın. Her türlü iyilik senin elindedir. Hiç kuşku yok sen her şeye kâdirsin.” (Âl-i İmrân, 3/26) Ayette Yüce Allah’ın nitelikleri zikredilerek övülmekte ve zımnen O’ndan hayır, mal-mülk ve nimet istenilmesine işaret edilmektedir. Kur’an’da iman edip salih amel işleyenlerin, “sübhânallah” ve “elhamdülillah” diye dua ettikleri bildirilmektedir: “Onların (iman edip salih amil işleyenlerin), orada (cennette) duası; “sübhâneke allâhümme” (Allah’ım! Sen her türlü eksiklikten uzaksın), orada selamlaşmaları, “selâm (üzerinize olsun)”, dualarının sonu ise, “el-hamdü lillâhi Rabb’il-âlemîn” (Âlemlerin Rabbi Allah’a hamdolsun) sözleridir.” (Yûnus, 10/10)

Mülk
Allah’a ve insanlara nispet edilen, maddi âlemin bütünü ve bunun üzerindeki her şeye dair hükümranlık.

Rabbini zikredenle zikretmeyeni ölüyle diriye benzeten Allah Resûlü hayatının her anını zikir, şükür ve duayla dolu dolu yaşamıştır. (Buhârî, Deavât, 66) Ümmetine kulluğun en güzel hâlini örnek yaşantısıyla gösteren Hz. Peygamber, en güzel duaları da bizlere öğretmiştir. Onun ifadesiyle, “En fazîletli zikir; “lâ ilâhe illallah” (Allah’tan başka ilah yoktur); en faziletli dua ise, “elhamdülillâh” (her türlü övgü Allah’a mahsustur) demektir.” (Tirmizî, Deavât, 9) Bu cümleleri söyleyen kimse, hem Allah’ı zikretmiş hem O’na dua etmiş hem de O’ndan mükâfat ve sevap talep etmiş olur.

Faziletli
Erdemli

Mükâfat
Değerlendirici, sevindirici davranış, ödül.

Salavat Hz. Peygamber’e Duadır

Kur’an’da “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber’e salât ederler. Ey müminler! Siz de ona salât ve selam edin.” (Ahzâb, 33/56) ayeti ile müminlere Peygamber’e “salât” ve “selâm” etmeleri emredilir.

Allah’ın Peygamberine salâtı; ona merhamet ve ihsan etmesi, onu övmesi, ondan razı olması, şan ve şerefini yüceltmesi, itibar ve değerini artırmasıdır. Meleklerin ve müminlerin salâtı ise; onun şan ve şerefinin yücelmesi, itibar ve değerinin artması için dua etmeleridir.

“Allah ve melekleri Peygamber’e salât ederler. Ey müminler! Siz de ona salât ve selam edin.”

Hadislerde Peygamberimize salât etmemiz teşvik edilmiştir. Salât edene mükâfat vaat edilmiş; etmeyenler ise kınanmıştır. (İbn Hanbel, II, 254) “Kim bana bir defa salât ederse Allah ona on defa salât eder ve onun on hatasını bağışlar ve onun derecesini on kat yükseltilir.” (Nesâî, Sehv, 55) buyuran Allah Resûlü “Yanında ismim anıldığı hâlde bana salât etmeyen kimse cimridir.” (Tirmizî, Deavât, 101) diyerek bu konunun önemine işaret etmiştir.

Dua, Her Yerde ve Her Zaman

Rabbimiz biz kullarından dua etmemizi ister. Dua etmek, insanın doğuştan gelen bir özelliğidir. Rabbimiz bize, duanın sadece sıkıntılı zamanlarda değil, her zaman yapılması gerektiğini bildirir. (Yûnus, 10/12; Lokmân, 31/32)

Hz. Peygamber’in her fırsatta, her vesile ile dua ettiği, müminlere de dua etmeleri yönünde tavsiyede bulunduğu bilinmektedir. İslam dinine göre dua için mutlaka gözetilmesi gereken özel bir zaman ve mekân tahsis edilmiş değildir. Her yerde her zaman dua edilebilir. Nitekim Kur’an’da, “Akşama ulaştığınızda ve sabaha kavuştuğunuzda, gündüzün sonunda ve öğle vaktine eriştiğinizde, Allah’ı tesbih edin (namaz kılın). Göklerde ve yerde hamd O’na mahsustur.” (Rûm, 30/17) buyrularak, ibadet ve duanın gün içine yayılmasının önemi vurgulanmıştır. Bununla birlikte Kur’an ve hadislerden anlaşıldığına göre gece seher vaktinde yapılan dualar daha makbuldür. Hz. Peygamber, ‘’Hangi dua kabul edilmeye daha yakındır?’’ diye soran bir sahabiye: ‘’Gecenin ikinci yarısında yapılan dua ile farz namazların ardından yapılan dua:’’ (Tirmizî, Deavât, 79) diye cevap vermiştir. Ramazan gecelerinde, Arafat vakfesinde, gece vakitlerinde, ezan okunduğu ve kamet getirildiği sıralarda, farz namazların sonunda yapılan duaların kabul edileceği hadis-i şeriflerde ifade edilmiştir. (Müslim, Salâtü’l-müsafirîn, 166)

Kelime-i
şehadet
“Şehadet ederim ki Allah´tan başka ilah yoktur ve yine şehadet ederim ki, Muhammed (s.a.s.) O’nun kulu ve peygamberidir.” anlamına gelen; “Eşhedü en lâ ilâhe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve Resûlühû” sözüdür.

Kelime-i
tevhid
“Allah’tan başka ilah yoktur, Muhammed (s.a.s.) O’nun elçisidir.” anlamına gelen “Lâ ilâhe illallah Muhammedun Resûlullah” sözüdür.

İstiğfar
Allah’tan suçlarının bağışlanmasını dileme, tövbe etme.

Salavat-ı
şerife
Hz. Muhammed’i anmak amacıyla kısaca “Allahümme salli alâ seyyidina Muhammedin ve alâ âli seyyidina Muhammed” şeklinde söylenen sözdür.

Hanımlar âdet günlerinde veya nifas (loğusalık) hâllerinde iken dua edebilirler; zikir ve dua anlamı taşıyan ayet-i kerimeleri okuyabilirler. Bunun yanında, Kelime-i şehadet, Kelime-i tevhid, istiğfar, salavat-ı şerife getirebilirler. (Merğinânî, el-Hidâye, I, 31)

Sözlü ve Fiili Dua

Sözlü dua, sözlü olarak ve kalp ile yapılan duadır. Bu tür dualar; kalp ve dil ile Allah’ı anmak, O’na saygı ifade eden cümleleri okumak, dünya ve ahiret ile ilgili isteklerde bulunmak, af ve mağfiret dilemek şeklinde yapılır.

İnsanın söz ile Allah’tan istediği şeylerin gereklerini yerine getirmesi ve Allah’ın koyduğu kanunlara (dine ve sünnetullaha) uyması fiilî duayı oluşturur. Sağlıklı olmak isteyen bir kimsenin beslenmesine, sıcağa, soğuğa ve sağlık kurallarına dikkat etmesi, servet edinmek isteyen kişinin çok çalışması, sınavda başarılı olmak isteyenin sınava iyi hazırlanması, iyi ve bol ürün almak isteyenin toprağa gerekli bakımı yapması gerekir. Bu konularda kişinin gerekli tedbirlere uymaması ve bir şey yapmadan emeli için beklemesi sünnetullaha aykırıdır.

Bu konuda Hz. Eyyub’un duası örnek olarak verilebilir. Uzun süre hastalık çeken Hz. Eyyub sıkıntısının giderilmesi için Allah’a şöyle dua eder: “…Şüphesiz ki ben derde uğradım, sen merhametlilerin en merhametlisisin…” (Enbiyâ, 21/83; Sâd, 38/41) Yüce Allah, Eyyub Peygamber’in duası üzerine hastalığının iyileşmesi için; “Ayağını (yere) vur, işte yıkanacak ve içilecek serin (bir su).” (Sâd, 38/42) buyurur. Bunun üzerine Eyyub (a.s.) ayağını yere vurur, çıkan sudan içer ve bu su ile yıkanır, neticede iç ve dış bütün hastalıkları iyileşir. (Enbiyâ, 21/84) Yüce Allah, bu örneğin, ibadet/dua eden kulları için bir öğüt olduğunu bildirmektedir: “Bu, ibadet eden/dua eden bütün kullar için bir öğüttür.” (Enbiyâ, 21/84)

Hasta bir insan, iyileşmek için hem Allah’a dua etmeli hem de hastalığı için gerekli tedavilere başvurmalıdır. İlki sözlü dua; ikinci ise fiilî duadır. Hem tıbbî yardım alınmalı hem de şifanın Allah’tan geldiğine inanarak dua edilmelidir.

Hz. Peygamber’in Hendek Savaşı’nda sadece sözle Allah’tan yardım istemekle kalmayıp şehrin etrafına hendek kazması da fiilî duadır. Hz. Peygamber fiilî duasıyla birlikte sözlü duayı da bolca etmiş, neticede Allah duasını kabul etmiştir. Şiddetli bir fırtınaya maruz kalan düşman daha fazla dayanamamış büyük bir korkuya kapılarak Medine’yi terk etmek zorunda kalmıştır. Yüce Allah, elçisinin sözlü ve fiilî duasını kabul etmiş, Müslümanları düşmandan korumuştur. Allah Resûlü, Bedir Savaşı’nda da gerekli bütün askerî tedbirleri aldıktan sonra Allah’a dua etmiş, Allah da bin melekle yardım etmiştir. (Enfâl, 8/9-11)

Hz. Peygamber’in bildirdiğine göre yağan yağmur sebebiyle bir mağaraya sığınan, yuvarlanan bir taşın mağaranın ağzını kapatması ile içeride kalan üç mümin, yaptıkları en güzel amellerini dile getirip Allah’a dua etmişler, mağaranın ağzındaki taş daha sonra oradan yuvarlanmış ve böylece kurtulmuşlardır. (Buhârî, Büyû, 98) Müminler, yaptıkları işlerde başarıya ulaşmaları, işlerinin sonuçsuz kalmaması için dua ettikleri gibi âciz oldukları konularda ve beklenmedik âfet ve musibetlere karşı da Allah’a yalvarırlar.

Kur’an’da Dua Örnekleri

“Ey Rabbimiz! Bize bu dünyada da iyilik ver, öteki dünyada da iyilik ver; bizi cehennem azabından koru!” (Bakara, 2/201)

“Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi cezalandırma! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme! Üstesinden gelemeyeceğimiz şeyleri üzerimize yükleme! Bizi bağışla, ayıplarımızı ört ve bize rahmetinle muamele buyur! Sen bizim sahibimiz ve yardımcımızsın; artık inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!” (Bakara, 2/286)

“Rabbimiz! Bizi doğru yola eriştirdikten sonra kalplerimizi eğriltme, bize tarafından bir rahmet bağışla. Hiç kuşku yok, lütfu en bol olan yalnız sensin.” (Âl-i İmrân, 3/8)

“Ey Rabbimiz! Biz iman ettik; bizim günahlarımızı bağışla, bizi ateş azabından koru!” (Âl-i İmrân, 3/16)

“Ey mülkün sahibi olan Allah’ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de onu çeker alırsın, dilediğini aziz edersin, dilediğini zelil edersin. Hayır senin elindedir. Muhakkak ki, sen her şeye kâdirsin.” (Âl-i İmrân, 3/26)

“Allah bize yeter O ne güzel vekildir.” (Âl-i İmrân, 3/173)

Vekil
Bütün işlerde güvenilecek olan gerçek dost.

“Rabbimiz! Doğrusu biz ‘Rabbinize inanın!’ diyerek, imana çağıran bir davetçiyi işitip iman ettik. Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi sil ve bize iyilerin ölümünü nasip et. Rabbimiz! Peygamberlerin aracılığıyla bize vaad ettiklerini ver bize; kıyamet gününde bizi rezil etme. Sen asla sözünden caymazsın.” (Âl-i İmrân 3/193-194)

“(Rabbimiz!) …Bize katından bir dost ver, bize katından bir yardımcı ver!” (Nisâ, 4/75)

“Rabbim! Beni ve soyumdan gelecek olanları namazı devamlı kılanlardan eyle; Rabbimiz, duamı kabul et! Rabbimiz! Hesap kurulacağı gün beni, anamı, babamı ve müminleri bağışla!” (İbrâhîm, 14/40-41)

“Rabbim! Gönlüme ferahlık ver! İşimi kolaylaştır. Dilimin bağını çöz ki sözüm etkili olsun!” (Tâhâ, 20/25-28)

“Ey Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla. Kalplerimizde, iman edenlere karşı hiçbir kin tutturma! Ey Rabbimiz! Şüphesiz sen çok esirgeyicisin, çok merhametlisin!” (Haşr, 59/10)

Hadislerde Dua Örnekleri

“Allah’ım! Senden hidayet, takva, iffet ve gönül zenginliği istiyorum.” (Müslim, Dua, 72)

“Allah’ım! Beni bağışla, bana hidayet nasip eyle, bana rızık ver, beni afiyette daim eyle ve bana merhamet et.” (Müslim, Zikir, 35)

“Allah’ım! Bana doğru olanı ilham et ve beni nefsimin şerrinden koru.” (Tirmizî, Deavât, 70)

“Allah’ım! Yaratılışımı güzel yaptın, ahlakımı da güzelleştir.” (İbn Hıbbân, Ed’ıye, No: 959)

“Allah’ım! Kötü ahlaktan, nefsani arzulardan, kötü işlerden ve ayıp şeylerden beni uzaklaştır.” (İbn Hıbbân, Ed’ıye, No: 960)

“Allah’ım! Bütün işlerimin sonucunu güzel eyle, beni dünyada rezil olmaktan ve ahiret azabından koru!” (İbn Hıbbân, Ed’ıye, No: 949)

“Allah’ım! Senden hayırlı olan işleri yapmayı, aklın ve dinin çirkin gördüğü şeyleri terk etmeyi ve fakirlerin sevgisini istiyorum.” (Mâlik, Dua, No: 508)

“Allah’ım! Nefsime takvasını ver ve nefsimi (her türlü kötü şeylerden) temizle, Sen temizleyenlerin en hayırlısısın. Sen nefsimin dostu ve mevlasısın.” (Müslim, Dua, 73)

“Allah’ım! Seni zikretmek, nimetlerine şükretmek ve sana en güzel biçimde ibadet etmek konusunda bana yardım eyle!” (İbn Huzeyme, Dua, No: 7511)

“Allah’ım! Bana verdiğin rızık konusunda beni kanaat sahibi yap ve o rızkımı bereketli kıl. Zayi olan her nimetin daha hayırlısını bana ihsan eyle!” (Hâkim, Deavât, No:1879)

Nefsani
Beden arzularına ait maddi istekler.

Kanaat
Elindekinden hoşnut olmak, elindekiyle yetinmek, fazlasını istememek.

“Allah’ım! Bana öğrettiğin şeyleri hakkımda faydalı eyle, beni, bana fayda verecek ilim ile nasiplendir.” (Hâkim, Deavât, No: 1879, I, 510)

“Allah’ım! sevgini, Seni seven kimsenin sevgisini ve sevgine ulaştıracak ameli istiyorum. Allah’ım! Sevgini, bana canımdan, ailemden ve soğuk sudan daha sevimli eyle.” (Tirmizî, Deavât, 74)

“Allah’ım! Bedenime sağlık ver, gözüme sağlık ver, sağlığı benim varisim kıl (son nefesime kadar beni sağlıklı eyle).” (Tirmizî, Deavât, 67)

“Allah’ım! senden dinde sebat etmemi istiyorum, doğrulukta kararlı olmak istiyorum, nimetlerine şükretmek ve ibadetlerini en güzel biçimde yapmak istiyorum. Doğru söyleyen bir dil, sağlıklı ve sana teslim olan bir kalp istiyorum. Bildiğin her zararlı şeyin şerrinden sana sığınıyorum. Bildiğin her hayırlı şeyi istiyorum. Bildiğin her günah için bağışlamanı diliyorum. Sen gizli olan şeyleri çok iyi bilensin.” (Tirmizî, Deavât, 23)

“Allah’ım!
Seni zikretmek,
nimetlerine şükretmek ve
sana en güzel biçimde ibadet etmek
konusunda bana yardım eyle! “

“Sabahın aydınlığını var eden, geceyi dinlenme vakti yapan, güneşi ve ayı hesap vasıtası yapan Allah’ım! Bana borçlarımı ödemeyi ihsan eyle, benden fakirliği gider, kulağımı, gözümü ve kuvvetimi Senin yolunda kullanmayı nasip eyle!” (Malik, Dua, No: 495)

“Allah’ım! Dinim, dünyam, ailem ve malım hakkında af ve afiyet istiyorum. Allah’ım! Açıklarımı ört, korkularımı gider ve bana güven ver. Allah’ım! Beni, önümden, arkamdan, sağımdan, solumdan ve üstümden (gökten) gelecek tehlikelere karşı koru. (Hâkim, Deavât, No:1902, I, 517)

“Allah’ım! Mal, aile ve çocuk bakımından insanlara verdiklerinin iyisini isterim, Senden sapan ve saptıran olmamayı isterim.” (Tirmizî, Deavât, 126)

BİBLİYOGRAFYA

Abdürrazzâk b. Hemmâm, Ebu Bekir es-San’ânî, el-Musannef, thk. Hubeybürrahman el-Azami, Pakistan, 1970.

Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, Çağrı Yayınları İstanbul, 1981.

Beyhakî, Ahmed b. El-Huseyn, Şuabü’l-Îmân, Thk. Muhammed b. es-Sa’îd Biyûni Zağlül, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1990.

Buhârî, Muhammed b. İsmail, es-Sahîh, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1981.

Dârimî, Abdullah b. Abdurrahmân, es-Sünen, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1981.

Dualar, Komisyon, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006.

Alexi, Carrel, Dua, (trc. Nahid Tendar), İstanbul, 1947.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’âs es-Sicistânî, es-Sünen. Çağrı Yayınları, İstanbul-1981.

Ebû Ya’lâ, Ahmed bin Ali bin el-Müsennâ et-Temîmî el-Mevsîlî, Müsned, thk. Hüseyin Selim Esed, Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, Beyrut, 1989.

Ebu’l-Ferec, İbnu’l-Cevzî, Abdurrahman b. Ali, Nüzhetü’l-A’yüni’n-Nevâzir

fî İlmi’l-Vücûhi ve’n-Nezâir. Tahkîk, Muhammed Abdülkerim Kazım er-Râdî, Beyrut-1407/1987.

Fetvalar-1, Din İşleri Yüksek Kurulu, D.İ.B. Yayınları, Ankara, 2014.

Gazâlî, İhyâü Ulûmü’d-Dîn, Bedir Yayınları, İstanbul, 1975, Terc. Ahmet Serdaroğlu.

Hâkim en-Neysabûrî, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, Beyrut, tarihsiz.

Heysemî, Nureddîn Ali b. Ebî Bekr, Mecme’uz-Zevâid ve Menbe’u’l-Fevâid, Thk. Abdullah Muhammed Derviş, Dâru’l-Fikr, Beyrut, 1994.

İbn Ebî Şeybe, Abdullah b. Muhammed, el-Musannef fî’l-Ehâdîsi ve’l-Âsâr, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye Beyrut, 1995.

İbn Hıbbân, Alûüddîn Ali bin Belbân, Sahîhu İbn Hıbbân Bi Tertibi Belbân, thk. Şuayb Arnavut, Beyrut, 1993, 18 cilt.

İbn Mâce, Ebu Abdillah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî, es-Sünen, Çağrı Yayınları, İstanbul-1981.

İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemâlüddin Muhammed Mükerrem, Lisânü’l-Arab, Beyrut, 1956.

Merâğî, Ahmed Mustafa, Tefsîr, Mısır, 1946.

Mâlik b. Enes, el-Muvatta’, Çağrı Yayınları, İstanbul,1981.

Müslim, bin el-Haccac el-Kuşeyri, en-Nîsabûrî, Ebu’l-Huseyn, es-Sahih, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1981.

Nesâî, Ebu Abdurrahman, Ahmed b. Şuayb, es-Sünen, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1981.

Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ, Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1991.

Nesefî, Ebû’l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd, Medâriku’t-Tenzil ve Hakâiku’t-Te’vîl, (Mecmûatün Mine’t-Tefâsîr’de) Beyrut, tarihsiz.

Râgıb, el-Isfehânî el-Huseyn b. Muhammed, el-Müfredât fî Ğarîbi’l-Kur’ân, Tahkîk, M.S. Keylânî, Mısır-1961.

Süyûtî, Celâleddîn, el-Câmi’u’s-Sağîr min Hadîsi’l-Beşîri’n-Nezîr, Beyrut, 1996.

Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat, thk. Muhammed Tahhân, Mektebetü’l-Meârif, Riyad, 1995.

Tirmizî, Ebu İsâ Muhammed b. İsa b Sevrâ, es-Sünen, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1981.

Yazır, Muhammed Hamdi, Hak Dîni Kur’an Dili, Eser Kitabevi, İstanbul-1971.